Uffants en la vegliadetgna da scolina han per gronda part ina lingua chapaivla, disponan d’in stgazi da pleds suffizient e fan diever d’ina grammatica pli u main correcta. Ils uffants communitgeschan per ordinari senza problems cun lur conturn.

Tar questa communicaziun quotidiana sa concentreschan ils uffants dentant mo sin la significaziun ed il cuntegn da quai che vegn discurrì. L’autra part da la lingua – la furma e la structura – n’als è betg adina conscienta.

Per blers uffants da scolina èsi grev da sutdivider quai ch’els discurran en singuls pleds, silbas ni tuns. Pli tard en scola duain els dentant bainspert emprender che quests tuns vegnan represchentads da tscherts segns – dals bustabs.

Ils resultats da numerus studis psicologics e pedagogics han mussà che la schientscha linguistica (fonologica) è ina premissa fitg impurtanta per pudair emprender da leger e scriver senza problems. Uffants ch’èn vegnids promovids sin quest sectur han pudì profitar – cumpareglià cun uffants che n’èn betg vegnids promovids – d’avantatgs durant ina buna part dal temp da scola primara.

Flaivlezza da leger e scriver e legastenia

Gia a la fin dal 19avel tschientaner è vegnì remartgà il fenomen da disturbis tar l’acquist da la lingua da scrittira. Medis han diagnostitgà en singuls cas uffants ch’han disditg tar l’emprender da leger e scriver. Els han duvrà per quai il pled ‹tschorvadad dal pled› ‹Wortblindheit› (Morgan 1896). La psichiatra d’uffants svizra Maria Linder ha differenzià il 1951 tranter ina flaivlezza generala d’emprender e legastenia. Ella ha definì la legastenia sco ina flaivlezza speziala areguard l’emprender da leger e scriver. Envers las autras prestaziuns d’in uffant cun intelligenza normala dat il leger e scriver en egl a moda frappanta. Vi da questa ‹integraziun› diagnostica n’è sa midà nagut fin oz.

Tge che fa surstar è il fatg che la terminologia n’è fin oz betg unitara: I vegn discurrì da ‹legastenia›, ‹flaivlezza da leger e scriver›, ‹flaivlezza da leger e scriver circumscritta› e da ‹flaivlezza da la prestaziun parziala›. La noziun da la legastenia è vegnida crititgada massivamain en ils onns 1970. Quella sa referiva per il pli mo a problems tar l’emprender da leger. Per mancanza d’ina basa teoretica n’eri betg cler co ch’èn colliads l’emprender da scriver e leger e co ch’ils problems da leger e da scriver pudessan star en connex in cun l’auter. Sco consequenza da questa critica ha la scienza duvrà da qua davent la noziun ‹flaivlezza da leger e da scriver circumscritta›.

Savens vegn er discurrì d’ina flaivlezza da la prestaziun parziala. Cun quella è manegiada d’in maun la discrepanza tranter l’intelligenza e las prestaziuns en leger e scriver sco er tranter las prestaziuns en scriver e leger e las ulteriuras prestaziuns en scola. D’uffants cun ina flaivlezza generala da leger e scriver vegn discurrì sche quels han sper difficultads d’emprender da leger e scriver er problems en auters roms da scola ed insumma in bass nivel d’intelligenza. En la medischina sco er en la pedagogia vegn anc oz duvrà la noziun ‹legastenia› per differenziar tranter uffants cun in’intelligenza normala cun difficultads d’emprender da leger e scriver ed uffants cun in nivel d’intelligenza pli bass ch’han qua tras problems d’emprender da leger e scriver.

Per dar la diagnosa legastenia ni flaivlezza da leger e scriver circumscritta vegnan duvrads tests da leger e da scriver standardisads sco er tests d’intelligenza. Ils criteris per la diagnosa èn dentant anc adina intscherts.

Normalmain vegn discurrì d’ina flaivlezza da leger e scriver circumscritta sch’il quozient d’intelligenza da l’uffant è al minimum 85. En in test da scriver standardisà dastga maximalmain 10 % da tut ils uffants da la medema vegliadetgna avair ina prestaziun pli bassa che l’uffant pertutgà (rang da procent <10). Ultra da quai sto natiralmain vegnir controllà ch’el n’haja nagina flaivlezza da la vesida ni da l’udida ni autras flaivlezzas neuralgicas. Quai sto vegnir fatg tras controllas medicinalas. Er in’instrucziun insuffizienta sto pudair vegnir sclausa. Circa 7 fin 9 % dals uffants èn pertutgads d’ina flaivlezza da leger e scriver circumscritta; 3 giadas pli savens mattatschs che mattatschas.

En blers cas pon gia vegnir identifitgads l’emprim onn da scola problems d’emprender da leger e scriver. Tals indizis da scolastas e scolasts ston vegnir prendids serius; pli baud ch’il sustegn cumenza e pli empermettent ch’el è.

Terapia da legastenia – pussaivladads e success

Ils onns 1960 e 1970 ha la perscrutaziun da la legastenia fatg in grond svilup e cun ella er l’examinaziun dals concepts da sustegn per uffants pertutgads. En quest chapitel duvrain nus sapientivamain la noziun ‹legastenia›. En questa fasa era il proceder usità d’intercurir uffants cun legastenia sin deficits spezials e da trenar alura questa funcziun.

Gerheid Scheerer-Neumann ha dà en ses cudesch ‹Interventionen bei Lese- Rechtschreibeschwäche› (1979) ina survista dals programs da sustegn e da lur efficacitad da quest temp. El descriva ina maschaida da fitg differents concepts da sustegn, cumenzond tar la terapia da farmaco, trenament psicomotoric (derivant da la pedagogia d’impedids) ed in trenament da leger e scriver cun ina maschina da scriver speziala. Tuttas variantas n’eran betg effectivas e n’han gnanc chaschunà in meglierament a curta vista. In trenament neurologic cun la finamira da trenar il center da lingua en il tscharvè tras exercizis motorics n’ha betg gì success. Er ina terapia da gieus isolada n’ha betg meglierà il leger e scriver. Il trenament da funcziuns cognitivas sco la percepziun visuala ni la percepziun acustica n’è betg vegnì controllà scientificamain. Er in trenament d’attenziun n’ha betg chaschunà meglierament tar il leger e scriver. In trenament da l’analisa dal sun e da l’articulaziun dal sun ch’è vegnì sviluppà ed er utilisà en la Republica democratica tudestga ha gì pulit success, è dentant mai vegnì examinà empiricamain. Il pli grond success ha gì ina terapia da cumportament, en rom da la quala ils uffants vegnivan remunerads sch’els scrivevan correct. Tut ils uffants han meglierà lur prestaziun da scriver, dentant n’èsi betg enconuschent, sch’ils uffants han pudì salvar lur prestaziuns meglieradas sut cundiziuns da mintgadi (senza vegnir remunerads per mintga pled scrit correct). Da numnar è en spezial il Program da trenament da Kossow (1972) ch’è anc adina venal en librarias e che vala er sco in program concepì teoreticamain fitg bain. Er sche quest program furma anc oz ina part dal sustegn, sto vegnir menziunà ch’il program n’è mai vegnì examinà empiricamain areguard si’efficacitad. Scheerer-Neumann ha stuì constatar che da tut ils programs existents n’era strusch in vegnì examinà empiricamain. Vitiers vegn anc che l’effect a lunga vista è fitg impurtant. I nizzegia nagut sch’ils uffants crodan paucs mais suenter la finiziun dal program enavos en lur muster vegl.

Tge è succedì dapi la mesadad dals onns 1980? Datti programs da sustegn ch’adempleschan ils criteris stricts da la scienza? Gerd Mannhaupt ha publitgà il 1994 ina lavur, en la quala el ha intercurì ils novs concepts da promoziun. El ha retschertgà en spezial quant fitg ch’ils novs resultats da la perscrutaziun èn vegnids resguardads en ils novs programs. El ha chattà 11 retschertgas en las qualas ils effects dals programs da promoziun per uffants cun ina flaivlezza da leger e scriver èn vegnids examinads a moda exacta. Trais programs da promoziun han ins concepì spezialmain per uffants da l’emprima e da la segunda classa. Quests programs sa concentreschan sin l’analisa fonologica da la lingua discurrida. Ils uffants treneschan da separar pleds udids en silbas ni singuls suns. Ils programs da promoziun han adina gì resultats positivs; quels da la promoziun da las abilitads fonologicas èn stads meglers che quels dal trenament visual. Anc suenter sis mais èn ils effects positivs da la promoziun da l’analisa dals suns stads constatabels (Mannhaupt 1992). En il Program da promoziun da Mannhaupt han ils scolars exercità supplementarmain strategias per emprender meglier ed a moda pli effizienta. Er questa cumponenta è sa mussada sco effectiva.

Ils trenaments d’ortografia per uffants en las classas pli autas da la scola primara sa concentravan cunzunt sin l’intermediaziun da reglas d’ortografia. Quai ha fatg be in pitschen effect. In zic dapli success ha gì en questa vegliadetgna l’intermediaziun da strategias d’emprender.

En tut han ins pudì constatar tar ils novs programs da sustegn in progress envers ils concepts pli vegls. Ils novs programs èn concepids specificamain per l’acquist da la lingua da scrittira e treneschan cunzunt las abilitads ch’èn impurtantas per il process da leger e scriver. Tuttina è da crititgar ch’examinaziuns da l’efficacitad dals programs da sustegn èn fitg rars. Spezialmain en la pratica dal mintgadi da la terapia da legastenia vegn anc oz lavurà cun cuntegns ed exercizis che n’èn betg vegnids examinads scientificamain sin lur efficacitad. Programs da sustegn ch’han effect ston en mintga cas cuntegnair abilitads relevantas per emprender da leger e scriver.

La preschentaziun dals differents programs da sustegn e da lur effects mussan quant pretensius ch’igl è da sustegnair in uffant ch’ha problems cun leger e scriver. Il success è mai garantì. Savens èn problems cun leger e scriver accumpagnads da temas, disturbis psicosomatics fin tar grevas malsognas corporalas. Uschia daventi – malgrà intensiv sustegn terapeutic – grev per l’uffant da chattar ina soluziun. Perquai èsi fitg impurtant da prevegnir a tals disturbis d’emprender cun programs adequats.

Dapi l’entschatta dals onns 1980 è la perscrutaziun da l’emprender da leger e scriver ida ina via fitg consequenta. Ella ha intercurì detagliadamain il process d’emprender da leger e scriver. Uschia èsi vegnì cler tge prestaziuns cumplexas ch’èn necessarias per savair leger e scriver correct. Qua tras sa tschenta la dumonda en tge successiun che sa sviluppan las differentas abilitads ch’èn impurtantas per ch’ils differents process d’emprender hajan success. Per pudair respunder a questa dumonda preschentain nus l’emprim models dal process d’emprender da leger e scriver. Suenter tractain nus models da svilup che descrivan la via da l’uffant vers ina persuna ch’è abla da leger e scriver correctamain.

Leger e scriver – co va quai?

Sin l’emprima egliada pari d’esser evident che leger e scriver èn process invers: tar il leger vegnan bustabs midads en suns e tar il scriver suns en bustabs. In tschert temp èn er ils perscrutaders stads da quest avis. Ils ultims onns han ins però sviluppà models ch’illustreschan l’acquist dal leger e scriver. Quels mussan che quests process n’èn betg uschè simpels sco numnà survart. Analisas linguisticas han mussà ch’il dumber da bustabs per in sun è pli grond ch’il dumber da suns per in bustab. Tar il leger tanschan savens simpels process da renconuschientscha; per exempel po l’entir pled vegnir identifitgà tras ina successiun da bustabs marcanta. Tar il scriver è percunter dumandada ina reproducziun exacta da tut ils bustabs. Uschia èsi er chapibel ch’in uffant che legia bain na sto betg esser in che scriva correct e viceversa.

Nus preschentain dus models che tematiseschan ils process per emprender da leger e scriver.

Suenter il model da leger ‹dual-route› da Coltheart (1978) datti da princip duas vias che mainan dal stampà al pled legì. Per l’ina la via directa ch’è pussaivla cunquai che mintga uman ha registrà en il lexicon ortografic da sia memoria differentas infurmaziuns (ortograficas, semanticas e fonologicas). El è bun da clamar quellas infurmaziuns fitg spert. Vesa el in pled scrit, sa el percepir la structura ortografica ed immediat vegn activada l’infurmaziun fonologica correspundenta che pussibilitescha la pronunzia dal pled. L’ulteriura infurmaziun semantica sa basa sin la muntada dal pled legì. Natiralmain che quest’infurmaziun cumplexa è mo registrada tar pleds che nus vesain savens. Uschia èsi cler che la via directa daventa cun la vegliadetgna pussaivla tar adina dapli pleds. Tar novizs da leger èn questas infurmaziuns mo registradas tar paucs pleds. Qua tras ston novizs da leger savens prender la segunda via, la via indirecta. Tar la segunda via sto vegnir legì bustab per bustab e mess ensemen quels tar in pled. Questa via dovran er buns lecturs cura ch’els legian per exempel pleds en ina lingua estra. Leger in pled sur la via indirecta cuzza natiralmain bler pli ditg. Uschia sa lascha er explitgar daco che uffants vegnan adina pli sperts cun exercitar.

Il pli enconuschent model per descriver ils process d’emprender da leger e scriver deriva da Simon e Simon (1973). Durant scriver in dictat vegn in pled pledà recepì ed il senn dal pled vegn tschertga en la memoria. È in pled nunenconuschent, exista er la pussaivladad da memorisar quest pled tenor ils suns senza enconuscher sia muntada: Il pled vegn prendì dapart en silbas. En mintga singula silba vegnan analisads ils singuls suns e mintga sun vegn attribuì ad in bustab. La successiun dals bustabs vegn arcunada en il tscharvè. Alura cumenza il program da scriver ed il pled vegn scrit. Sco proxim vegn ‹l’identifitgader›. Quai è in process da test en rom dal qual il pled ch’ins ha gist scrit vegn legì e controllà sch’el è scrit correct. Quest process da test revegn ad infurmaziuns arcunadas tar segns distinctivs da pleds enconuschents. Porta l’examinaziun in resultat positiv, è il process terminà ed il proxim pled po vegnir scrit.

Quests models mussan ch’il leger e scriver dependan da process cumplexs e d’abilitads che sa sviluppan pir suenter esser s’occupà in temp cun la scrittira. En tge fasas ch’il svilup da l’emprender da leger e scriver è dividì, è il tema dal proxim chapitel.

Co funcziuna l’emprender da leger e scriver?

Savens s’occupan gia uffants che na van anc betg a scola da chaussas stampadas e scrittas. Quai è cunzunt il cas en famiglias nua ch’i vegn adina puspè legì ni er prelegì. Sche cudeschs han ina gronda valur ni er sche fragliuns pli vegls emprendan da leger e scriver, ha in uffant pli tgunsch il basegn d’er emprender sez da leger e scriver. Uffants da trais fin quatter onns han l’idea che leger saja guardar sin in muster stampà e lura simplamain discurrer insatge. Uschia èn els er da l’avis da savair leger. Pauc pli tard èn ils uffants abels da denominar logos ch’els vesan savens sco per exempel Aral, McDonalds, Coca Cola. Qua vegn il logo simplamain associà cun il pled senza avair legì u analisà il pled. Uffants che na van anc betg a scola san per ordinari scriver e leger lur agen num. Qua tras s’annunzia l’emprim stgalim da l’emprender da leger e scriver. Dapi l’entschatta dals onns 1980 vegnan ils process da svilup tar l’emprender da leger e scriver documentads en numerus models da svilup. Exemplaricamain duai vegnir preschentà il model dal svilup da l’emprender da leger e scriver da Günther (1986). Quest model ha sviluppà vinavant e specifitgà in model da Frith (1986) ch’è s’etablì en englais e ch’è vegnì examinà empiricamain. Quest model sa cumpona da tschintg fasas:

Fasa prelitterara e simbolica: En questa fasa èn il contemplar maletgs e malegiar giu maletgs activitads fitg impurtantas. Questas occupaziuns èn da gronda muntada per emprender da leger e scriver.

Fasa logografemica: En questa fasa pon ils uffants identifitgar pleds e frasas enconuschentas cun agid da detagls caracteristics dals pleds. Ils uffants enconuschan ils pleds tras segns visuals che dattan en egl. Ils uffants dovran la strategia logografemica er per scriver.

Fasa da la strategia alfabetica: Il punct central da questa strategia è d’emprender las reglas co ch’ils grafems correspundan als suns. En questa fasa scrivan ils uffants uschia sco quai ch’els audan ils pleds. Quai maina natiralmain savens a sbagls ortografics. Cun in pau exercizi è la strategia alfabetica er utilisabla per il leger. Qua tras gidan l’analisa visuala e l’analisa fonologica in l’auter. La flaivlezza da la strategia alfabetica è ch’il lectur mida grafem e fonem en pitschens elements. Uschia è el concentrà sin il decodar pleds ed igl è difficil per el da chapir l’essenzial dal text.

Fasa da la strategia ortografica: Las difficultads da la strategia alfabetica vegnan surmuntadas tras questa fasa. Sequenzas da bustabs che cumparan savens furman uss in’unitad. La fasa logografemica vala cunzunt per il leger e la fasa alfabetica vala cunzunt per il scriver. Cun la strategia ortografica vegnan uss questas duas fasas cumbinadas e cun quai è cuntanschì la finiziun da l’emprender da leger e scriver. (Günther 1986, p. 42).

Günther pretenda ch’in lectur cumpetent stoppia avair fatg atras tut las fasas.

Quest model mussa che l’emprender da leger e scriver èn colliads stretgamain. Per exempel sa in uffant esser en in sectur en il scriver gia en ina fasa pli avanzada ch’en il leger. Uschia sa quest uffant forsa gia scriver in simpel pled endretg bustab per bustab tenor la strategia alfabetica, entant ch’el na sa anc betg duvrar questa strategia per il leger. In tal model è er in bun agid per far diagnosas. Sch’ins enconuscha ils tipics sbagls ortografics d’ina fasa, èsi pli simpel da prender mesiras da sustegn adattadas.

La prognosa prematura dal success d’emprender da leger e scriver

Gia dapi ils onns 1950 vegn fatg l’emprova da perscrutar scientificamain l’emprender da leger e scriver. La perscrutaziun da pli baud sa concentrava sin la legastenia e tschertgava ils disturbis ed ils deficits dals uffants pertutgads. La perscrutaziun da l’emprender da leger e scriver dals onns 1980 ha cumenzà ad ir novas vias. Da qua davent è l’emprender da leger e scriver ‹normal› vegnì prendì sut la marella. Cun agid da studis ch’han accumpagnà il svilup d’ina gronda gruppa d’uffants sur lung temp, han ins tschertga facturs ch’èn responsabels per il success tar l’emprender da leger e scriver. Cunzunt la pussaivladad da pudair far ina prognosa areguard il success da l’emprender da leger e scriver pareva fitg interessanta. Eri pussaivel da pudair dir gia avant l’entschatta da scola sch’in uffant saja periclità d’avair difficultads tar l’emprender da leger e scriver?

En ina retscha da retschertgas han ins pudì eruir uschenumnads segns caracteristics primars per l’emprender da leger e scriver. In da quels èn abilitads specificas visualas gia avant il temp da scola. Manegiadas èn abilitads ch’èn fitg sumegliantas a las pretensius visualas da leger; quellas sa laschan per exempel exercitar cun cumparegliar maletgs da pleds u segns ch’èn fitg sumegliants als bustabs (Breuer e Weuffen 1975; Marx 1992; Warnke 1992).

Er il svilup da las abilitads da memorisar en il temp avant la scola furman segns caracteristics per il success d’emprender da leger e scriver. Quai è evident sch’ins ponderescha che tar l’emprender da leger e scriver vegnan constellaziuns graficas memorisadas sco bustabs ed er puspè dumandadas giu. Il medem vala per la correspundenza tranter fonem e grafem (l’infurmaziun tge bustab che tutga tar tge sun). Tar tut quai vegn exercità il dumber dals pleds che l’uffant po memorisar entaifer curt temp, la spertadad da sa regurdar (per exempel cun respunder dumondas sco: «Tge colur ha la tomata?») sco er l’exactadad. Schebain l’uffant memorisescha exact en il tscharvè sa lascha controllar bain cun laschar numnar l’uffant objects ch’èn rars (sco per exempel termometer, chavallet da mar, maschina da scriver) e cun controllar la pronunzia.

Natiralmain prognostitgescha er l’intelligenza en il temp avant la scola en ina tscherta mesira il success d’emprender da leger e scriver. Ins na duess dentant betg survalitar il quozient d’intelligenza: er in aut IQ na garantescha betg da pudair emprender da leger e scriver senza difficultads.

Er las abilitads linguisticas generalas d’in uffant che na va anc betg a scola, ses stgazi da pleds, sia chapientscha e la construcziun da la frasa èn segns caracteristics per far ina prognosa davart il success da l’emprender da leger e scriver.

Da muntada speziala per la prognosa èn sa mussadas abilitads linguisticas specificas. Questas abilitads pon ins subsummar sut la noziun collectiva elavuraziun d’infurmaziuns fonologicas (Schneider 1997). Cun quai è manegià il diever da las infurmaziuns areguard la structura dals suns (tant tar la lingua pledada sco er scritta). L'elavuraziun d’infurmaziuns fonologicas cumpiglia ils suandants champs:

Il regurdar fonologic tar il lexicon semantic pretenda ch’ils uffants possian recodar simbols scrits (pleds, maletgs) en pleds ed alura clamar giu la muntada da quests pleds or da la memoria.

Il regurdar fonologic en la memoria da lavur munta ch’ils uffants èn abels da preschentar oralmain in simbol scrit en la memoria curta. Quest’abilitad è cunzunt fitg impurtanta per novizs da leger. Els legian ils pleds sun per sun e ston alura colliar en la memoria ils suns tar in pled entir.

La schientscha fonologica s’occupa da la chapientscha dals uffants en la lingua fonologica. Cun quai è manegià d’enconuscher la structura dals suns en la lingua pledada e d’udir per exempel silbas, rimas ni singuls suns en ils pleds. La muntada da la schientscha fonologica per il success d’emprender da leger e scriver è vegnida retschertgada detagliadamain ils davos 15 onns (guarda Küspert 1998) ed è sa cumprovada. En il suandant chapitel vegn empruvà da mussar l’influenza da la schientscha fonologica sin il success d’emprender da leger e scriver e da mussar ils resultats da las retschertgas.

Schientscha fonologica e l’acquist da la lingua da scrittira

Il success tar l’emprender da leger e scriver d’in uffant dependa la fin finala da la dumonda quant fitg ch’el ha chapì il princip alfabetic da la lingua da scrittira. Tenor quest princip è ina lingua demontabla en in dumber da fonems. Quests fonems pon vegnir scrits en grafems. L’attribuir suns a bustabs tar il scriver u bustabs a suns tar il leger succeda a basa da reglas da correspundenza. Quellas pon esser differentas tut tenor quant attaschada che la lingua pledada è a la lingua da scrittira. Igl è dentant difficil da demontar ina lingua acustica en singuls fonems. Er cun isolar singuls pleds han novizs da scriver difficultads cunquai ch’i n’existan nagins segns caracteristics ch’inditgassan nua ch’ils cunfins dals pleds èn. Per l’emprima giada na ston ils uffants betg pli attrair l’attenziun sin la muntada dal pled, mabain sin la structura formala da la lingua pledada. Il process che pussibilitescha da sa concentrar sin las unitads linguisticas da la lingua vegn numnà en la litteratura la schientscha fonologica.

La schientscha fonologica cuntegna ina retscha d’operaziuns cognitivas. Ellas èn da differenta cumplexitad e dovran perquai er differentas resursas cognitivas. Per quest motiv han Skowronek e Marx (1989) introducì en il territori tudestg la differenza tranter la schientscha fonologica en il vast senn e la schientscha fonologica en il stretg senn dal pled.

La schientscha fonologia en il vast senn sa basa sin unitads pli grondas da la lingua pledada sco rimas e silbas. La schientscha fonologica en il stretg senn sa basa sin unitads pitschnas da la lingua pledada sco il fonem. La schientscha fonologica en il vast senn cumpara adina puspè spontan durant il temp da scolina. Ils blers uffants han plaschair da gieus da rimas, pon duvrar las rimas tar ils versets sco agids per emprender ordadora ed han er plaschair da chantar e sblatschar e da prender dapart ils pleds en silbas.

La schientscha fonologica en il stretg senn na cumpara per ordinari betg a moda spontana en scolina. Ella sa sviluppa savens pir en connex cun l’emprender da leger e scriver en scola. Uschia pon ins resumar che gia uffants da la scolina èn abels da ponderar a moda conscienta davart la structura formala da la lingua pledada. Dentant ston ins sa restrenscher sin segments pli gronds e simpels. Sin questa schientscha fonologica en il vast senn po sa sviluppar l’abilitad d’enconuscher ils singuls fonems tras in’instrucziun precisa durant l’emprender da leger e scriver en scola.

Il fonem

Tar ils fonems (suns) pon ins differenziar tranter consonants e vocals. Ils consonants sa laschan vinavant divider tenor trais criteris: (1) modus d’articulaziun, (2) lieu d’articulaziun, (3) organ d’articulaziun (guarda Tillmann e Mansell 1980).

(1) Tar il modus d’articulaziun dependi co ch’il current d’aria che vegn or dal torax vegn manà e/u retegnì. I dat differentas pussaivladads: tar la serra orala vegn per exempel interrutta la sortida da l’aria or da la bucca (t.a. suns plosivs /p/ u /b/). Tar ils suns fricativs vegn il current d’aria manà uschia che l’aria che sorta fa ramurs (p.ex. /sch/ u /f/). Vinavant chattain nus il modus d’articulaziun rullà u pitgà nua che l’aria che sorta fa tremblar tschertas parts da l’apparat d’articulaziun (p.ex. /r/). Tar il modus d’articulaziun lateral sorta l’aria durant che la lieunga smatga encunter il tschiel da la bucca (p.ex. /l/).

(2) Ils lieus d’articulaziun sa chattan en las parts relativamain nunmoviblas da la missella sura fin a la giargiatta. Quai èn lieus da contact nua che van las parts in zic pli moviblas da l’apparat d’articulaziun (p.ex. la lieunga) per pudair furmar il sun.

(3) Ils organs d’articulaziun èn las parts relativamain moviblas da l’apparat d’articulaziun sco per exempel il lef sut, il piz da la lieunga, il corp da la lieunga ni er il lom palat.

L’articulaziun dals vocals sa lascha descriver approximativamain cun la radundezza dals lefs, l’autezza da la lieunga (aut – bass) e la posiziun da la lieunga (davant – davos).

Las dimensiuns da descripziun menziunadas survart n’èn betg cumplettas. Ins pensia be als impurtants segns da la durada (curt – lung) u da l’autezza dal tun. Els duain dar in’emprima impressiun da la cumplexitad da la furmaziun dals tuns ed er svegliar il plaschair d’experimentar cun ils tuns. Da princip èn vocals pli udibels che consonants. Tar ils consonants èn ils suns fricativs pli udibels ch’ils suns plosivs. Ultra da quai dependa l’udibladad dals suns fermamain da lur posiziun en in pled. Il /s/ al cumenzament dal pled ‹Seraina› è per uffants bler pli lev d’eruir ch’il /s/ tar ‹asen›.

Il program da trenament areguard la schientscha fonologica

Nossa versiun dal program da trenament areguard la schientscha fonologica sa basa sin la lavur da perscrutaziun dal psicolog svedais Lundberg (1988). Lundberg ha gia sviluppà a la fin dals onns 1980 in program da trenament cumparegliabel. El ha pudì demussar che uffants danais ch’èn sa participads il davos onn da scolina al program han gì avantatgs en scola tar ils process d’emprender da leger e scriver. Il program da Lundberg dovra pli bler temp che quel che vegn preschentà qua. El durava 8 mais e cumpigliava mintga di unitads da circa 20 minutas. L’entschatta dals onns 1990 ha l’Universitad da Würzburg surlavurà il program e scursanì el sin 6 mais cun unitads da circa 10 minutas per di. Il program è vegnì perscrutà en trais gronds studis davart si’efficacitad e meglierà suenter mintga studi.

Il program da trenament areguard la schientscha fonologica consista da gieus ed exercizis che derivan da sis differents secturs. Els èn colliads tematicamain in cun l’auter ed han la finamira da dar a l’uffant in’invista en la lingua discurrida.

I cumenza cun gieus da tadlar ch’han la finamira da scolar l’udida dals uffants per ramurs or da lur ambient e da mussar che lingua è insatge ch’ins sto tadlar bain. Uschia fa la mussadra en in dals emprims exercizis ina ramur (p.ex. smugliar palpiri, laschar crudar per terra clavs). Ils uffants ston tadlar bain ed empruvar da dar in num a la ramur. En il decurs dals proxims exercizis dastgan ils uffants sezs far ramurs (p.ex. scutinar in num ni entiras frasas) per emprender ch’ina buna articulaziun è impurtanta per vegnir chapì.

La segund’emna vegnan introducidas las rimas. Ils uffants duain chattar las parallelas en la structura dals suns sco princip da la lingua ed er esser abels d’utilisar quel. La mussadra di rimas e las lascha repeter ils uffants. Pli tard dastgan ils uffants inventar sezs rimas, i n’è betg impurtant ch’il senn saja gist. I cuntinuescha cun gieus da frasas nua che la rima sto vegnir cumplettada (p.ex. «ina chasa ed ina ____ (vasa)»). En il decurs da quest’unitad vegnan emprendids blers versets e bleras chanzuns popularas.

Circa davent da la terza emna vegnan ils uffants confruntads cun ils concepts ‹pled› e ‹frasa›. Els emprendan ch’ina frasa po vegnir prendida dapart en singuls pleds. Qua vegnan per l’emprima giada exercitads ils princips da l’analisa (prender dapart ina frasa en singuls pleds) e da la sintesa (cumbinar singuls pleds ad ina frasa). Tar frasas che vegnan prelegidas survegnan ils uffants per exempel l’incumbensa da marcar mintga pled cun siglir ni cun sblatschar (l’emprim vegnan prelegidas frasas da dus pleds, pli tard unitads pli lungas). Cun agid da tscheppa vegnan pleds cumponids prendids dapart (p.ex. tschitscha – pulvra) ni che singuls pleds vegnan mess ensemen tar pleds cumbinads (isch-chasa).

En la sisavla emna cumenza la quarta unitad che tracta las silbas. Cun sblatschar e discurrer ritmic emprendan ils uffants d’udir l’unitad da las silbas. En auters gieus duain ils uffants emprender tras moviments ils cunfins da las silbas. En quest’unitad dastgan ils uffants inventar pleds cun uschè bleras silbas sco pussaivel ni er tschertgar pleds or da maletgs.

En la novavla emna cumenza la 5avla unitad da trenament. Quella s’occupa dal sun inizial dals pleds. L’entschatta di la mussadra in pled, pronunzia il sun inizial (p.ex. «nnnn-anin») ed al lascha repeter ils scolarets. Er tar ils agens nums emprovan ils scolarets d’identifitgar il sun inizial. Suenter duain ils uffants tschertgar la carta cun il maletg che cumenza cun il medem sun inizial sco lur num. Pli tard exerciteschan els da separar il sun inizial dal pled u er da metter vitiers in nov sun inizial.

Davent da la 12avla emna da trenament cumenza la lavur cun ils fonems. Ils uffants exerciteschan d’udir ils suns entamez il pled ed er d’udir il cunfin dal fonem. Ils uffants dastgan pronunziar plaunsieu pleds davant il spievel e guardan in sin l’auter cura ch’els discurran. Els duain empruvar da registrar mintga pitschna midada vi da la posiziun da la bucca. Sco agid visual metta la mussadra tar mintga sun ch’ella pronunzia in tschep da colur. I vegn cumenzà cun exercizis che tractan la sintesa dals fonems, cunquai che quella è per ils uffants pli simpla da chapir che l’analisa dals fonems. L’entschatta di la mussadra pleds curts en lur singuls suns («/b/a/ll/a/»). Ella lascha repeter ils scolarets ed er dir il pled en tempo usità. En medema maniera vegn introducida l’analisa. L’emprim vegn lavurà cun pleds fitg curts (cun dus ni trais fonems). Cura ch’ils uffants han chapì il princip, vegn lavurà cun pleds pli lungs (maximalmain cun tschintg fonems). Cun blers gieus vegn exercità da lavurar cun ils suns. Per exempel duain ils uffants tschertgar il pli lung pled or d’in set da cartas ni ch’els duain prender tut las cartas cun in tschert dumber da suns. Ils scolarets emprendan er d’isolar singuls suns entamez il pled («Taidla bain, tge sun vegn suenter il /s/ tar il pled chasa?»).

Cun il program da trenament vegn lavurà en il davos mez onn da scolina cun uffants da 5 fin 6 onns en gruppas da quatter fin otg uffants. L’entira fasa da trenament è reglada tras in plan da temp detaglià. Tuttas unitads da trenament vegnan exercitadas a l’entschatta mo mintgatant. Pli tard vegnan ellas exercitadas pli intensiv per esser segirs che tut ils uffants hajan chapì ils exercizis. Mintgina da las sis unitads cuntegna 7 fin 15 differents gieus da lingua. Tar il program èsi vegnì resguardà da midar giu tranter gieus che pretendan in tadlar concentrà e gieus da moviment.

L’examinaziun scientifica da l’efficacitad dal program da trenament areguard la schientscha fonologica

En il temp tranter il 1991 ed il 1998 èsi stà pussaivel, grazia al sustegn finanzial da la cuminanza scientifica tudestga, d’examinar en trais studis l’efficacitad dal program da trenament areguard la schientscha fonologica. Quests trais studis èn vegnids fatg en l’Institut psicologic a l’Universitad da Würzburg. Ils studis èn sa basads sin duas dumondas essenzialas:

(1) Èsi pussaivel da dar in’invista als uffants da la scolina en la structura da la lingua discurrida (fin tar ils singuls suns, ils fonems)?

(2) Èsi pussaivel da mussar si che quest sustegn facilitescha als uffants l’emprender da leger e scriver?

Per pudair respunder solidamain a questas dumondas, èsi stà necessari d’intercurir sur lung temp duas gruppas d’uffants. Ina gruppa ch’ha gì il sustegn tras il program da trenament (gruppa da trenament) e la segunda gruppa che n’ha betg gì il program da trenament (gruppa da controlla). Tuts trais studis han gì in sumegliant muster: en in pretest ch’è vegnì fatg vers la mesadad dal segund onn da scolina han ins rimnà datas areguard la schientscha fonologica, la memoria e l’elavuraziun d’infurmaziuns linguisticas. Medemamain è vegnì guardà che l’uffant na sappia betg anc leger e scriver. Suenter quest test ha la gruppa da trenament cumenzà cun il trenament da sis mais per la schientscha fonologica, la gruppa da controlla n’ha betg gì in sustegn spezial. A la fin dal program da trenament, quai vul dir a la fin dal davos onn da scolina, han ils uffants fatg in segund test. Quest test è stà structurà sumegliant al pretest e tras quest segund test han ins examinà tge success ch’il program ha gì pertutgant la schientscha fonologica. La durabladad dal trenament è vegnida examinada gist a l’entschatta da la scola. Alura han ins anc fatg retschertgas pertutgant il leger e scriver durant ils emprims onns da scola. En in emprim studi (1991–1994) èn stads 205 uffants en la gruppa da trenament e 166 uffants en la gruppa da controlla. La bilantscha decisiva da quests studis è la suandanta: Per avair effects positivs e persistents sin l’emprender da leger e scriver sto il trenament vegnir fatg cumplettamain e sa tegnind precisamain vi da la descripziun. Quests resultats èn vegnids confirmads en in segund studi (1993–1997). En rom da quel han mussadras motivadas pudì levgiar decididamain tras il program da trenament l’emprender da leger e scriver durant ils emprims dus onns da scola. Ultra da quai è sa mussà che er uffants ch’avevan durant il temp da scolina ina fitg flaivla schientscha fonologica han profità ferm dal program da trenament. Il terz studi (1995–1998) è s’occupà precis d’uffants cun ina flaivla schientscha fonologica, tar ils quals eran pia da spetgar difficultads en l’emprender da leger e scriver. Cun agid dal proceder da ‹screening› (Screening da Bielefeld; Jansen, Mannhaupt, Marx e Skowronek 1998) han ins identifitgà ils uffants cun ina flaivla schientscha fonologica gia durant il temp da scolina. Quests uffants èn alura vegnids promovids e cumparegliads cun ina gruppa da controlla. La finamira era da vesair sch’ils uffants promovids han pudì auzar lur prestaziun sin il nivel da la gruppa da controlla. E vairamain han quest uffants gì pli u main tuttina buns resultats en leger e scriver sco la gruppa da controlla. Ils resultats han anc pudì vegnir auzads tar ina segunda gruppa d’uffants cun ina flaivla schientscha fonologica tras in’instrucziun supplementara da bustabs e suns.

Ils studis mussan che la schientscha fonologica d’uffants da scolina po vegnir auzada fermamain cun gieus. Quest trenament ha in fitg bun effect sin l’emprender da leger e scriver. Er uffants cun ina flaivla schientscha fonologica ch’èn fermamain periclitads d’avair problems cun leger e scriver profiteschan dal program da trenament. En quests cas pon ins anc sustegnair ils uffants cun in’instrucziun supplementara da correspundenzas da bustab e sun.

Il diever dal program da trenament

Ch’il diever dal program da trenament levgescha l’emprender da leger e scriver è vegnì mussà si tras differents studis. L’idea ch’il problem da la legastenia svaniss sche tut las scolinas lavurassan cun il program da trenament, è però faussa. L’intenziun n’è betg che tut las scolinas lavurian cun il program. Nus savain ch’i dat anc blers auters temas per la scolina ch’èn almain uschè impurtants u forsa anc pli impurtants e che quests temas ston er avair plaz en l’instrucziun da la scolina. Ma sch’i dat annadas nua che la mussadra remartga che ‹tadlar – emprender› fiss in tema fitg actual, po ella tuttavia far il program cun l’entira annada.

Quest program da trenament gida uffants ch’han problems da tadlar ed ir enturn creativ ed analitic cun la lingua. Quests uffants dattan per ordinari en egl a mussadras engaschadas e cun experientscha. Quai èn uffants che na san betg dir ina rima, ch’han difficultads da sparter in pled en silbas u er uffants ch’han difficultads da sa concentrar sin la lingua pledada. En quests cas cussegliain nus da contactar psicologs da scola e scolina. Là pon ins far tests e guardar nua che las difficultads giaschan exact e sch’els èn periclitads d’avair problems areguard l’emprender da leger e scriver. In test ideal è il Screening da Bielefeld ch’examinescha specificamain las premissas ch’èn necessarias per emprender da leger e scriver. Sch’i vegn constatà che l’uffant ha ina flaivla schientscha fonologica, è quest program da trenament ideal.

In ulteriur punct duai vegnir resguardà: Savens hai num da vart da mussadras ch’ils cuntegns dals emprims quatter chapitels (tadlar, rimas, frasas/pleds e silbas) sajan gia daditg integrads en la lavur en scolina. Perquai sa tschenta la dumonda sche questa lavur saja propi anc necessaria en rom dal program. Per nus èsi impurtant da menziunar che la structura dal program da trenament prevesa che tscherts princips (sintesa ed analisa) duain vegnir exercitads cun material simpel per pli tard vegnir duvrads cun material pli cumplex. En quest senn è er da far il pass dals singuls suns als pleds e viceversa. Gist quai è impurtant per l’efficacitad. Noss studis han mussà che uffants ch’han terminà il program da trenament suenter il quart chapitel n’han betg gì in effect positiv a lunga vista. Anc ina giada: Mo cun lavurar atras l’entir program tenor la descripziun – cun unitads quotidianas (!) – sa lascha cuntanscher in effect positiv per l’emprender da leger e scriver a lunga vista.

Per finir anc intginas indicaziuns spezialas per la lavur cun ils suns singuls (fonems). Questa lavur vegn ad esser nova per ina gronda part da las mussadras. Segiramain è enconuschent ch’ils nums da bustabs (‹A›, ‹Be›, ‹Ce›) na vegnan betg duvrads en scolina. Sch’ils uffants vulan gia savair co ch’ils singuls bustabs han num, vegnan els emprendids cun lur num per propi (‹a›, ‹b›, ‹c›). Uschia vegnan els er duvrads en la lingua discurrida.

Co pon ins svegliar ils sentiments dals uffants per questas pitschnas unitads linguisticas? Qua è cunzunt dumandada la fantasia da la mussadra. Il sun /f/ sa lascha demonstrar fitg bain cun ina plima sin il maun. Ils uffants pon dir communablamain plirs pleds e guardar tar tge pleds che la plima sa mova. Er in spievel po dar scleriment per exempel areguard la posiziun da la bucca tar /o/ ed /m/ u areguard la posiziun da la lieunga tar /l/. I po er esser in agid per ils uffants d’observar in l’auter durant articular differents suns. U ch’ins emprova da sentir nua che la lieunga sa chatta en bucca (sura, sut, davant u davos). Impurtant èsi da pussibilitar als uffants da percepir ils suns cun ils differents senns. Tscherts uffants han gia suenter paucas unitads che fa ‹aha› e pon silsuenter identifitgar ils suns senza difficultads. Auters uffants dovran pli bler temp per far quest svilup. I na sto betg esser in dischavantatg d’avair uffants ferms ed uffants pli flaivels en la medema gruppa. Ils uffants pli ferms pon gidar ils pli flaivels d’entrar en il mund dals suns.

Indicaziuns bibliograficas

Petra Küspert e Wolfgang Schneider. Tadlar, gizzar las ureglias, emprender. Gieus da lingua per uffants en la vegliadetgna prescolara. Program da trenament da Würzburg per la preparaziun per l’acquist da la lingua da scrittira. Emprima ediziun: Göttingen 1999. [Reproducziun da la part introductiva ‹Introducziun teoretica ed examinaziun da l’efficacitad›]. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).