Prolog

Las relaziuns d’existenza da la Svizra e dals Svizzers sa midan en ina moda e maniera ch’influenzescha las atgnas nodas dal pajais e dal pievel. Quai cumplitgescha la vita da blera glieud, cunzunt da tgi ch’ha pers l’orientaziun morala cur ch’insaquantas valurs èn svanidas. Ins nota plinavant, areguard la politica, las difficultads dal center moderà, forza relevanta da la Confederaziun, cur che la polarisaziun ha prendì il surmaun.

Vischinas e vischins basegnan in schlantsch nov, cunter il trend da sa retrair aifer la vita privata. Segir savainsa che l’engaschi professiunal dals caders pretenda ina gronda part da lur vita e fraina lur participaziun civica e culturala. Ils svilups d’oz fan tema a blera glieud; dentant na chattainsa mai la schliaziun vegnind dal main ed ans isolond davos rempars illusorics. Cun schlantsch nov duainsa ‹digerir› las innovaziuns ed ans appropriar d’ellas. Ma ins sto avair quità ch’ins renconuschia anc adina las atgnadads svizras era cun lezzas nodas novas. En quest senn duainsa surpigliar la lavur da gidar a structurar noss pajais.

En quest cudesch purschainsa insaquantas analisas da situaziuns tipicas da noss temp, propostas per schliar problems actuals ed exempels allegraivels da success.

La redacziun

FASTIZS DAL TEMP EN IL PROFIL DA LA SVIZRA

(red.)

Vuschs d’antruras. Sa renovar per garantir la stabilitad

Dus istorichers e dus giurists renumads dal tschientaner passà ans fan endament ch’il stadi pitschen, la democrazia liberala e l’autonomia communala èn rumpaivels ed entran adina dapli en collisiun cun l’organisaziun da spazis gronds. Mintga generaziun sto suttametter la democrazia e sia giustificaziun ad in’examinaziun nova. Il stadi pitschen sa surviver mo sch’el sa renovescha a moda adequata.

Alexandra Lovey

In svilup che fa vegnir sturn

Il ‹vent da midada› che muventa nossa societad e sias instituziuns sa palaisa vaira bain cun las nundumbraivlas novaziuns che dattan lur tempra a noss mintgadi. En ils emprims onns suenter la segunda guerra mundiala dominavan las restricziuns da vivondas e bains da consum. Davent da 1950 è il bainstar dentant creschì. L’industria, las maschinas, ils motors, la construcziun, ils exports, las plazzas da lavur, il standard da vita, las pajas, tut sa chattava en ina zona da pressiun auta. La societad ha sa midada ordvart svelt. Il product social brut per persuna ha bunamain sa redublà tranter 1950 e 1973. Maschinas da lavar e glatscheras levgiavan la lavur da chasa. Ma fatschentas grondas, per exempel supermartgads da grossists, han fatg ir en malura blers manaschis pitschens. En lezza aivrezza, nua che tut pareva pussaivel, ha il matg 1968 manà valurs nunconformisticas e schizunt tuttafatg cuntrarias che mettevan en dumonda ina tala furma da societad da consum. L’onn 1989 ha plinavant entschavì a revoluziunar l’equiliber mundial da pussanza, cun la fin da la bipolaritad planetara. Quai ha manà en in’epoca nova, cun la globalisaziun generala da l’economia ed ina moda da viver pli orientada vers la brama da plaschair. Dentant è la dischoccupaziun turnada svelt. Ins vesa adina meglier las varts sumbrivaunas dal progress, vinavant rasant areguard la savida e las pussaivladads, entant che l’informatica ans maina adina dapli novitads.

Leonhard Neidhart

Il temp passa, las instituziuns sa midan

Ils svilups e las midadas da nossas relaziuns influenzeschan il stadi e l’efficacitad da sias instituziuns. En Svizra constat quai spezialmain per las midadas socialas, ordaifer il pajais areguard la globalisaziun da l’economia, il terrorissem euv. La populaziun è creschida e pretenda ina vita pli leva, ma ins nota la limitaziun dal terrain e da las resursas, cunzunt en in stadi pitschen sco la Svizra e cun pretaisas creschidas. Quai chaschuna tensiuns pli fermas ed ina regulaziun pli minuziusa. I vegn pli grev da chattar schliaziuns, ma quai da l’autra vart impedescha decisiuns malponderadas. Il maun public è savens cumpetent areguard la situaziun surmenziunada. Quai po influenzar las instituziuns, per exempel il federalissem, la represchentaziun parlamentara, la democrazia directa, la concordanza ed insaquantas normas politicas sco la neutralitad.

Rolf Dörig

Cunter las forzas centrifugalas. Las tensiuns tranter la populaziun e l’economia en in ambient globalisà

L’autur, manader d’ina fatschenta gronda, sa legra da la buna situaziun economica. Dentant vesa el ch’il pievel sa fida pli pauc da l’economia, nua ch’ils schefs suprems han pers il contact cun la basa. I fa basegn ch’ils represchentants da l’economia s’engaschian en noss sistem da milissa. Ma ins duai resguardar il fatg che las forzas centrifugalas da la globalisaziun han midà las relaziuns economicas, saja quai per ils manaders o per ils lavurants. Las restructuraziuns constattan, ma ussa duainsa stabilisar lur consequenzas socialas e politicas.

Nus stuain eruir en dialog valurs e finamiras cuminaivlas. Mintga uman sto chattar la lavur che giaja a prà cun el. Ins duai:

– giustifitgar las pajas fitg autas dals manaders cun raschuns transparentas e plausiblas;

– sanar l’assistenza a malsauns ed attempads uschè ditg che la solidaritad pussibilitescha quai, avant ch’ella smanatschia d’ir en paglia;

– optimar l’educaziun e la perscrutaziun scientifica cun ina coordinaziun radicala sin stgalim federal;

– promover l’ideal da responsabladad individuala per il bainesser cuminaivel.

Roberto Bernhard

Co circumscriver l’identitad romanda?

Ins astga perscrutar las influenzas d’oz sin l’identitad svizra, ma senza emblidar ch’i sto dar pliras modas d’esser Svizzer en noss pajais da pliras culturas. En la segunda mesadad dal tschientaner passà han plirs auturs ponderà la dumonda da l’identitad romanda. Lur conclusiuns han fatg tras in svilup. Il 1950 na descrivev’ins betg la Svizra romanda sco in’entitad, mabain sco ina gruppa da chantuns cun il franzos sco unica noda cuminaivla. Pli tard han ins dentant accentuà adina dapli la derivanza parentada ed il destin cuminaivel da la ‹Romandia›. Lezza perspectiva n’astga dentant betg zuppar las affinitads ed ils lioms cun il rest da la Svizra.

Hervé De Weck

Visiun alemana e visiun romanda dals onns 1933–1945.

Al principi dals onns novanta han ins drizzà reproschas e pretensiuns a la Svizra davart ses cumportament durant la segunda guerra mundiala. L’istoriografia da lezs onns ha tractà cunzunt lur vart sumbrivauna, laschond avertas dumondas relevantas e palesond conclusiuns incoerentas da las perscrutaziuns. En ils chantuns alemans percurschev’ins in trend vers l’autodenunzia. Scienziads e publicists romands perencunter, en cuntrast cun lur medias electronicas, renconuschevan era las varts positivas dal cumportament svizzer. Sch’ins resguarda la proporziun da populaziun francofona, para sia perscrutaziun da lezs onns savens pli equilibrada che l’alemana areguard las inculpaziuns adossadas a la Svizra. L’autur examinescha questa dumonda per contribuir ad analisar las divergenzas ch’ins percorscha mintgatant tranter Alemans e Romands davart la politica da segirtad e l’experientscha da l’identitad naziunala.

Roberto Bernhard

Tge munta ‹helvetissem›?

La fusiun da la ‹Nova Societad Helvetica› (NSH) cun las ‹Scuntradas Svizras› (SS) han stimulà insaquants commembers da proponer la renunzia a l’adjectiv ‹helvetica›, schebain ch’el stat en il num latin da nossa Confederaziun. Lezza proposta deriva forsa da regurdientschas pauc plaschaivlas da la republica helvetica (1798–1803). Ma ins sa memia pauc ch’il renum da la NSH avra bleras portas. Ella ha surpiglià il num da quella Societad helvetica ch’ha lavurà dal 1761 al 1858 per stgaffir ina Svizra confurma al temp. Ses commembers eran las persunalitads las pli cumpetentas da lezza giada; i èn restads en l’istorgia sco represchentants dal moviment ‹helvetistic›.

Pauc avant l’emprima guerra mundiala, han ins sentì ch’ins duaja rinforzar il liom federal. La NSH han pia ‹neohelvetists› fundà il 1914. Lur finamira era parzialmain inclinada vers in conservatissem naziunal. Ma gia in onn pli tard ha lur patratg sa transfurmà en in senn cleramain avanzà. Pli tard ha la malizia dal temp obligà la NSH a vegnir in center da resistenza spiertala cunter il totalitarissem. Suenter la segunda guerra mundiala ha la Svizra però stuì reponderar sia posiziun tranter tschellas naziuns. Era quai era helvetissem en in senn schlargià. L’onn 2006 è cumparida l’emprima monografia istorica davart l’entira Svizra romanda, elavurada da Jean-Pierre Felber. Tgi sa sch’el ans porschia in helvetissem nov che considerass la Svizra sco in stadi protectur da quatter culturas senza pruvar da las maschadar? Quai la distinguess da tschels stadis. L’autur resguarda pauc las affinitads e sumeglientschas tranter nossas quatter culturas; ses helvetissem fiss plitost minimal.

Tras la fusiun tranter las SS e la NSH han ins menziunà savens lur funcziun sco lieus da discussiun e da patratg naziunal. Quai è propi lur activitad normala. Ma l’ierta da la tradiziun constanta da l’helvetissem oblighescha da far dapli sche la Svizra sa chatta en crisa. Lura basegni ina decisiun valurusa ed ina devisa istorica, sco il discurs da Carl Spitteler l’onn 1914 davart la neutralitad, il sustegn a l’adesiun a la Societad da las naziuns, ils pleds curaschus da Hermann Obrecht il 1939 per la resistenza, l’opposiziun profetica il 1942 a la politica restrictiva d’asil.

MIDADA DA PARADIGMAS

(red.)

Tempora mutantur...

L’onn 1949 ha in sociolog famus scrit che la relaziun tranter pajas bassas e fitg autas en l’Uniun sovietica saja da 1 a 30. Quai resguardav’ins sco immens e cunzunt impussibel en nossa cultura ‹chapitalistica›. Ussa dentant legiainsa en publicaziuns dal 2007 che la relaziun tranter pajas medias e maximalas en Svizra saja da 1 a 300 e schizunt da 1 a 545.

Richard R. Ernst

Nossa responsabladad per segirar la qualitad da vita

Nus giavischain che las proximas generaziuns possian giudair il medem bainstar sco nus. Dentant sfarlattainsa las resursas limitadas dal planet, perquai che nus, cun noss egoissem da curta vesida, na chapin endretg l’idea da libertad. Perquai stuainsa chattar puspè il senn da la responsabladad e solidaritad. Segir è il stadi l’emprima expressiun organisada da solidaritad, ma el basegna retegnientschas per sa suttametter a leschas internaziunalas novas; er el ha la tendenza da sa depurtar cun egoissem, gist sco ils singuls. L’economia globalisada duain ins franar era sin stgalim global. Per segirar in avegnir cun qualitad da vita, n’astga l’educaziun, cunzunt quella da livel universitar, betg pli sa limitar a transmetter savida; oramai duai ella mussar a la giuventetgna er in’etica orientada vers il bain cuminaivel da la carstgaunadad, pia in altruissem activ.

Hans Christoph Binswanger

È il svilup economic giavischaivel, inevitabel u flexibel?

Nossa economia sa funda sin in sistem monetar che n’è betg pli basà sin l’aur, ni sin munaidas d’aur ch’ins saveva antruras barattar per bancnotas. La basa da nossa munaida è uss il credit da banca. La banca centrala na duai betg pli dar aur per bancnotas, ma sa crear daners augmentond ils credits; quai è bunamain ina miracla. Tgi che funda in affar basegna in’anticipaziun da daners, perquai ch’el survegna ses gudogn pir suenter il pajament dals custs da fabricaziun e suenter la producziun e vendita da ses artitgels. Las fatschentas fan pia emprestar daners da las bancas e provan d’obtegnair gudogns. Quest process da chapitalisaziun e creschientscha sto ir da cuntin. L’economia moderna na sa tuttina betg sa stabilisar e chalar da crescher; ma ina creschientscha minimala globala tanscha per la mantegnair en moviment.

Dentant savainsa che tut vegn a fin en noss mund; quai vala era per tuttas resursas che l’economia nizzegia. Per evitar in sfratg tranter la necessitad d’ina creschientscha senza fin e la limitaziun da las pussaivladads terrestras, ston ins sminuir il basegn d’ina tala creschientscha, pia render pli effizient il diever da las resursas disponiblas per minimar lur consum. En quest senn savess ins, per exempel, renunziar il pli pussaivel a las societads d’aczias e las remplazzar cun fundaziuns possessuras da fatschentas; lur finamira principala na fiss segir betg da promover la creschientscha. Nus duain far endament l’emprendist da striun; el saveva metter ad ir la magia, ma n’enconuscheva betg la furmla per la cumandar. Nus stuain pia enconuscher a fund la magia da noss sistem economic per chattar furmlas che schlian il misteri da la creschientscha perpetna.

Martin Boesch

Stima e creaziun da valurs: vistas per regiuns che ‹na rendan betg›

Insaquantas regiuns ruralas, cunzunt las alpinas, vegnan economicamain adina main efficazias e sa svidan da lur populaziun, entant che las regiuns fitg populadas, las ‹metropolas›, valan sco ‹locomotivas› da l’entir pajais, unicas meritaivlas da stimul. Tals centers vegnan unfis da subvenziunar generusamain regiuns situadas a l’ur; questas valan sco ballast da bittar davent, tenor in’ideologia senza misericordia, ina sort darwinissem regiunal. La solidaritad confederala va uschia in malura. Dentant pudessan las periferias, cun ina gestiun territoriala adattada, vegnir puspè relevantas ed attractivas, malgrà il squitsch da la globalisaziun. Ina politica regiunala nova pudess concentrar las subvenziuns, tenor ina strategia che valitass ils agens avantatgs d’ina regiun periferica. Questa duess empermetter da sviluppar sias varts fermas a favur dals centers urbans che na purschessan betg lezs avantatgs. La regiun periferica survegniss lur in attestat commensurà per las commerzialisar. I sa tractass da cumpensar las mendas dals centers. Quai pretendess ina strategia a lunga vista che valitass ils avantatgs, las qualitads e resursas da las regiuns periclitadas, cunzunt la cuntrada e las prestaziuns ecologicas. Uschia pudess ins cumbatter la resignaziun dals avdants e l’abandun d’insaquantas regiuns da noss pajais.

Georg Müller

Populus legibus solutus?

Or percorsch’ins la tendenza da rinforzar l’efficazia da la democrazia, pia da la voluntad populara, areguard las instituziuns dal stadi da dretg. Ins sto pia sa dumandar quant lunsch ch’il dretg oblighescha il pievel. Ins duai dentant distinguer tranter il ‹pievel›, sco corporaziun legislativa da la vischnanca u dal chantun, ed il pievel svizzer. Quest po dictar normas che cuntradin a decisiuns popularas dal chantun u da la vischnanca, era sch’il dretg federal vegn applitgà ‹mo› da l’executiv u da la giustia. I sa tracta numnadamain d’applitgar dretg francà democraticamain da la Confederaziun. Ins emblida memia savens ch’il pievel agescha sco organ da stadi. Cur ch’el fa quai sin stgalim ierarchicamain inferiur, sto’l sa suttametter a las normas dal legislatur ierarchicamain superiur. Areguard la superiuradad dal dretg public internaziunal, duain ins distinguer tranter las normas liantas, pia la fixaziun da necessitads minimalas absolutas per proteger la dignitad umana, e tschellas normas, t. a. quellas dals plirs patgs internaziunals. Ins duai respectar era questas davosas, ma ins na po excluder tuttafatg normas divergentas da dretg naziunal. Tgi controllescha che las instanzas inferiuras da decisiun, per exempel il pievel chantunal u communal, respectian las reglas superiuras? Quai cumpeta, tenor il cas, a la giustia, a las autoritads politicas u schizunt al legislatur simpel u constituziunal, pia a la democrazia sezza. La democrazia ed il stadi da dretg èn colliads. La fin finala cumpeta la pussanza al stadi, ma sia voluntad vegn concentrada dal dretg, il qual da sia vart è legitimà democraticamain. Il stadi da dretg e la democrazia na stattan betg en opposiziun, anzi, pir cooperond sani realisar la finamira ch’ha motivà lur creaziun.

Hans Geser

Tge futur per la gestiun nunprofessiunala da vischnancas?

La participaziun da persunas nunprofessiunalas ad administraziuns communalas è in’atgnadad svizra che distingua noss pajais da l’ester e reguarda passa 100 000 vischinas e vischins. Ma quest sistem na va betg pli adina, cunzunt cur ch’ins tschertga glieud en vischnancas pitschnas. El na svanescha però betg, anzi, el stgaffescha anc adina il lieu nua ch’ils politichers da damaun gudognan experientscha. El lubescha la participaziun da las forzas ed opiniuns las pli variadas ad in’autoritad collectiva che garantescha decisiuns pli u main objectivas e pussibilitescha da profitar d’experientschas da gruppas differentas. Tiers vegn che la gestiun communala resta pli flexibla cun glieud nunprofessiunala, entant che birocrats han la tendenza da restar rigurus.

Da l’autra vart patescha il sistem en vigur da la chargia che deriva da la globalisaziun da las fatschentas ed absorbescha lur manaders. Quests tendan plinavant a sa retrair en la vita privata u a s’engaschar per in temp limità, mo nua che l’engaschi als garantescha ina cuntentezza persunala. La Confederaziun, ils chantuns e las persunas singulas pretendan dapli precisiun e perfecziun dals administraturs. Ins dumonda qualificaziuns ed enconuschientschas pli vastas ed in temp da lavur pli lung. La disponibilitad d’administraturs a temp parzial resta però limitada ed irregulara; perquai sani lavurar mo a curta vista, tralaschond las strategias cun vasts orizonts. Perquai emprov’ins da reducir il dumber d’umans basegnaivels, d’augmentar lur pajas e d’als sustegnair cun in accumpagnament professiunal. Ins sto cunzunt retschertgar pli a fund per enconuscher meglier las vistas dal sistem en vigur e chattar schliaziuns adattadas.

Dieter Kläy

Tge futur per l’armada?

L’autur resumescha la bilantscha d’ina vasta dieta arranschada l’onn 2007, cun blers spezialists, da la Societad d’uffiziers da Winterthur e conturns. I s’ha midà las ristgas che pretendan ina reacziun armada, ma i dat oz dapli. Dentant na resguard’ins betg la politica da segirtad en Svizra cun l’attenziun ch’ella meritass. Dapi il 1990 vegnan las forzas armadas europeanas reducidas e restructuradas; i èn pli svelt prontas da s’engaschar. L’Allianza atlantica ha sa midada tuttafatg; en ses ravugl mussa l’exempel da Slovenia la funcziun d’in stadi pitschen: la defaisa classica n’è betg pli prioritara, ma l’engaschi per mantegnair la pasch vegn pli relevant. La guardia naziunala sco en ils Stadis unids è in agen cas; questa reserva è svelt pronta da s’engaschar, sper la polizia, e dependa cunzunt dals guvernaturs dals differents stadis federativs. Co èsi cun la Svizra? Ella sto tscherner. In’armada professiunala vegn strusch en dumonda. I para ch’ins giaja vers ina truppa permanenta, perquai che dapli recrutas fan lur entir servetsch militar en ina giada. In’armada furmada mo da voluntaris na tanschess betg.

Perquai s’exprima l’autur per l’armada da milissa, cumbain ch’ella plascha adina pli pauc. Ins na chattass nagin sistem che plaschess ad ina maioritad. Per ils onns proxims ston ins strusch spetgar in’invasiun; perquai resta la defaisa naziunala tradiziunala in trenament en vista d’in futur malsegir. I resta las incumbensas da mantegnair la pasch e da gidar las autoritads civilas. Ma co augmentar il numer da schuldads cur ch’i fa basegn? E co respectar l’imperativ da gistadad, sche mo ils dus terzs dals umens fan servetsch militar? Dentant po l’armada chattar simpatias novas resguardond dapli ils basegns da la societad e da l’economia. Nossa armada è bainvesida cur ch’ella gida auters stadis a mantegnair la pasch; lura sto ella savair cooperar, ma quai na munta betg ch’ins fetschia in’allianza. Nus stuain rinforzar, modernisar e sviluppar nossa armada tenor las necessitads da noss temp e da l’avegnir.

RECEPTS CUMPROVADS

Agi Winter

Nus basegnain conscienza da nus sezs

Suenter la Segunda Guerra mundiala, ma cunzunt dapi ils onns 1960, ha la Svizra fatg tras insaquants schabetgs ch’han scurlattà nossa identitad da naziun. Dentant basegnain nus confidenza en nus sezs per far frunt a l’avegnir. Nus duain renconuscher che la Svizra posseda talents e novaziuns tuttafatg nizzaivels. Il text descriva insaquants exempels.

Karin Keller-Suter

La cooperaziun transcunfinala enturn il Lai da Constanza

Gia l’onn 1972 han ils chantuns e stadis federativs situads enturn il Lai da Constanza sentì ch’i stuevan cooperar. Be ensemen pudev’ins schubregiar lez enorm auaduir. Ins ha pia fundà ina Conferenza internaziunala dal Lai da Constanza (CILC) cun il Baden-Württemberg, ils chantuns Son Gagl e Turgovia, la Baviera ed il Vorarlberg. Ils dus Appenzells e Schaffusa han aderì il 1993, il Liechtenstein e Turitg il 1998. Quai è ì tant meglier perquai che tuts quels stadis han structuras analogas ed èn disads d’agir senza bleras formalitads. Sin stgalim da las polizias coopereschan els oz dapli ch’ils commembers da l’Uniun europeica (UE); la cooperaziun pertutga era l’ecologia, ils transports publics – cun success sensaziunals e forsa unics en il mund – ils emprendissadis, ils studis universitars euv. La CILC fa era part dals programs ‹Interreg› da l’UE, cumpigliond in intschess anc pli vast. Enturn la CILC è naschida in’entira rait da contacts e collavuraziuns che levgeschan la vita cuminaivla en la regiun. Lezs success vegnan publitgads a moda chapibla; quai è impurtant pervi da la sceptica che prevala sin la riva svizra dal lai, uschia vegn la populaziun infurmada davart ils gronds avantatgs da las cunvegnas transcunfinalas. Igl è savens pli lev d’acceptar decisiuns d’autoritads regiunalas che decrets d’ina chapitala lontana u schizunt da Bruxelles. L’exempel da la cooperaziun enturn il Lai da Constanza merita da vegnir imità.

René Felber

Ina tecnica svizra per missiuns umanitaras

En champs abandunads e creschids en sa zuppan minas cunter persunas. I na dat nagin cudesch funsil per las chattar. I mazzan u sfigureschan adina puspè. L’inventader romand Frédéric Guerne e ses constructurs han manegià ch’i na tenschia betg da las scumandar. I han stgaffì il tanc teleguidà a tschinta Digger D-1 che sa runcar senza privel il champ minà, lur il D-2 che destruescha dalunga las minas. Davostiers stat la Fundaziun Digger che sustegna mo projects puramain umanitars. Il D-2 vegn vendì senza finamira da rendita. Il geni tecnic e la solidaritad responsabla da ses creaturs fan onur a nossa patria e meritan noss agid. L’anteriur cusseglier federal René Felber ans fa endament che populaziuns civilas èn smanatschadas da milliuns minas cunter persunas, abandunadas bugliaccamain ed emblidadas. El appellescha a sustegnair l’acziun umanitara dals confederads creativs da lezza fundaziun; questa cumbatta la fatalitad d’ina terrur zuppada ed anc adina assassina.

Roberto Bernhard

Surmuntar conflicts culturals, in trumf svizzer

A tscherts stadis cun pliras culturas manca la coesiun basegnaivla. La Jugoslavia è schluppada tuttafatg, da l’Uniun sovietica vanza mo pli la Russia. La Svizra perencunter ha sviluppà l’art da mantegnair l’unitad en la varietad. Observaders esters manegian che quai saja ina vart ferma da la Confederaziun. Dentant han blers Svizzers quitads pervi da la preschientscha da culturas estras multifaras introducidas da l’immigraziun. Lezs Svizzers han sviluppà in’aversiun encunter mintga pluralissem cultural. Quai po periclitar la coesiun svizra. Da l’autra vart emprov’ins da cumbatter quella aversiun, cunzunt instruind linguatgs esters en scola primara. Areguard ils immigrads che restan il pli savens, basegn’ins ina politica rigurusa d’integraziun.

Da quai, tenor l’advocata tirca-tudestga Seyran Ates, duai resultar ina ‹pluricultura individuala›, sur ils cunfins culturals, che pussibiliteschia da chapir meglier tschellas culturas e da vesair l’atgna pli objectivamain. La giurista manegia che la noziun da ‹multicultura› vegnia malduvrada d’ideologs che tolereschian tut e pericliteschian perfin las valurs fundamentalas da l’Occident, impedind ils immigrads da profitar da la protecziun ch’ellas porschan en l’Europa.

In auter problem è quel da quels Svizzers che n’èn betg talentads per emprender linguatgs ordaifer lur agen. Tals scolars duess ins dispensar da fadias invanas ed instruir en autras abilitads commensuradas. Per realisar ina ‹pluricultura individuala› suffizienta da la populaziun svizra, tanschi che questa abilitad cumpiglia la maioritad da la giuventetgna.

Beda Meier

In sguard objectiv sin l’integraziun

Nossa societad vegn adina pli eterogena. I crescha la proporziun da pievels minoritars aifer nossa populaziun. Tar ils indigens vegn la vegliadetgna media adina pli auta; ella superescha prest ils tschuncanta onns tar la populaziun cun dretg da vuschar. I sa mida la rolla da las schlattainas e las modas da vita cuminaivla; ins percorscha schizunt ch’insaquants immigrants turnan tar il patriarcat, in patriarcat che sa differenziescha d’insaquantas ideas patriarcalas indigenas. La societad ‹postindustriala› u ‹postmoderna› sa preschenta plinavant dividida, perquai ch’ella dovra mo pli pauc quellas instituziuns che la structuravan pli baud.

En quest ambient duainsa integrar immigrads. Quai duai succeder tschentond pretensiuns e facilitond l’access a las prestaziuns d’integraziun. Ma las organisaziuns ed instituziuns che sa fatschentan cun il pluralissem adina pli multifar da nossa societad san cuntanscher lur finamira pir s’adattond a las situaziuns novas. Qua in exempel. Nossa entira populaziun finanziescha bibliotecas popularas e posts da cussegliaziun per mammas e geniturs. Ma lezs vegnan frequentads mo darar da persunas immigradas. Talas instituziuns duain pia resguardar la nova cumplexitad da nossa societad, per exempel grazia a traducturas e cussegliadras cun ragischs culturalas che faciliteschian il contact cun quellas da las gruppas immigradas. En il chantun Son Gagl han ins notà che quai stimulescha persunas d’autra cultura da sa far cussegliar da tals posts per lur uffants pitschens. Cur che lezs esters han emprendì a sa fidar, fani diever era d’autras instituziuns, sco bibliotecas e ludotecas, e sa famigliariseschan cun las autoritads e la magistraglia; la finala hani tschaffen d’emprender in da noss linguatgs naziunals. Il giavisch da dar il bainstar basegnaivel a lur uffants als motivescha da s’integrar en la societad svizra. Ma quai grategia mo sche las autoritads ed instituziuns indigenas als porschan il maun.

COESIUN

(Red.)

La Svizra stgaffescha armonia tranter culturas

La Svizra federala na resulta betg da las quatter culturas autoctonas che vivan sin ses intschess. Ils chantuns la han creà per sa gidar in l’auter, cunzunt encunter las smanatschas che vegnan d’ordaifer. Oramai che lezzas diminueschan, vegn il pluralissem svizzer adina pli essenzial per sia identitad, tant pli ch’el avra vastas vias vers il mund. Il scriptur tessinais Giovanni Laini, gia avant decennis, resguardava la Svizra sco in lieu nua che culturas fritgaivlas han chattà ina furma da vita cuminaivla e s’enritgeschan vicendaivlamain. Quai basegna dentant il respect d’insaquantas normas fundamentalas. La missiun da la Svizra n’è betg mo da mitigiar la collisiun tranter il patratg franzos ed il tudestg. Ins n’astga betg restrenscher la vocaziun profunda dal pajais ignorond la contribuziun taliana.

Gion Antoni Derungs

Ina lescha da linguas per il chantun Grischun

Il suveran grischun ha acceptà en la votaziun dals 17 da zercladur 2007 cun 22 582 Gea e 19 334 Na ed ina participaziun da 32,64% ina lescha da linguas per il chantun Grischun.

La lescha da linguas dal chantun Grischun sa basa pia substanzialmain sin dus artitgels constituziunals: Art. 70 da la constituziun federala da l’onn 2000 ed art. 3 da la constituziun chantunala da l’onn 2003. En quest senn è la lescha da linguas dal chantun Grischun in’incumbensa constituziunala.

Facit: Far ina lescha da linguas per in chantun triling sco il chantun Grischun è lavur pretensiusa. Era sche betg tuts èn cuntents, po la regenza grischuna metter en vigur ina lescha da linguas actuala e confurma al temp che prenda resguard sin la situaziun linguistica specifica dal chantun Grischun. La nova lescha resguarda era l’incumbensa da la politica da linguas da la constituziun federala, da la constituziun chantunala e dal dretg internaziunal. La messa en vigur da la lescha na dispensescha dentant betg il chantun grischun da drizzar vinavant il focus sin la convivenza linguistica en quest chantun. La debatta en connex cun il referendum ha mussà ch’igl è necessari.

Stéphanie Lathion

Co che l’islam dat en egl en Svizra

Uschè ditg ch’ils muslims stevan qua be sco forza provisorica da lavur, na disturbavan els betg. Lur als han ins lubì da far immigrar era lur famiglias; quai ha manà problems etnics e culturals. Dapi ils 11 da settember 2001 dat l’islam dapli en egl; ins pertschaiva ils muslims da mintga naziun mo pli dal puntg da vista religius. Ins na duai però sa fatschentar cun muslims betg sin la basa da pregiudizis confessiunals, mabain tenor criteris objectivs da valaivladad generala. Ins sa interpretar lur atgnadads sco in refus da s’integrar, ma savens perencunter sco in indizi ch’i vulan s’integrar. Tar charplinas duai mintga part palesar ed argumentar ses basegns; lura tschertg’ins ensemen ina schliaziun. Ins duai trair endament ch’ils giavischs dals muslims na vulan betg adina provocar. Savens perencunter èn lezs giavischs in segn ch’ils immigrads sa sentan bain tar nus e vulan far entrar il resguard sin lur basegns en nossa societad.

Remartga redacziunala davart la situaziun giuridica

Stéphane Lathion resguarda sco inadmissibel il vel islamic per magistras en Svizra. Ma in scumond general relativ na datti betg. Ils chantuns, cumpetents per la scola populara, regleschan questa dumonda mintgamai a moda differenta. Ina basa giuridica explicita per sfurzar si in tal scumond a las magistras manca per exempel en il chantun Turitg; el n’ha betg en senn da relaschar in tal scumond. Cas singuls n’hai anc mai dà; i vegnissan reglads a moda pragmatica.

Il parairi da l’autur surmenziunà deriva probablamain dal fatg che l’instanza giuridica suprema ha confermà in tal scumond relaschà dal chantun Genevra. Là vala però ina separaziun rigurusa tranter baselgias e stadi; quest è explicitamain laicistic. Las basas giuridicas genevrinas tanschan per restrenscher en lez reguard la libertad da cretta garantida da la constituziun federala e dals dretgs umans en vigur. La Dretgira federala (DF) ha laschà averta la dumonda sch’ins avess savì basar in scumond da vel per magistras directamain sin la constituziun federala da l’onn 1874, anc en vigur lezza giada.

Cun quella constituziun tolerav’ins almain che mungias portian la mandura da lur urden per instruir. La constituziun nova resguarda la giurisprudenza d’oz e definescha la libertad religiusa a moda main precisa. Perquai na san ins betg sche la DF, sa basond sin questa constituziun, decidess sco en il cas genevrin davart in recurs cunter in auter chantun. Sch’il dretg dal chantun en dumonda fiss uschè rigurus sco il genevrin, stuess ins spetgar ina sentenzia analoga. Ma sche la DF less sa basar directamain sin la constituziun federala nova, na fiss ina tala sentenzia betg pli uschè probabla, perquai che questa constituziun lubescha interpretaziuns pli ladas che l’anteriura, sch’ins vul l’applitgar directamain senza leschas chantunalas relativas.

Beat Stauffer

L’integraziun dals muslims pertutga domaduas varts.

Las relaziuns tranter indigens e muslims èn fitg meglras en Svizra ch’en insaquants pajais europeans nua che la situaziun critica dat en egl. Dentant ston ins relevar che l’integraziun da blers muslims para tar nus manglusa. Tar tschertas cuminanzas islamicas notesch’ins la tendenza da viver en in mund serrà nua che mesiras integrativas san strusch penetrar. I constat che l’islamissem, q.v.d. l’ideologia fundamentalistica da l’islam, dominescha populaziuns stuschadas a l’ur u che crajan ch’ins las stauschia là. Plinavant vegn ina part dals muslims en l’Europa adina pli radicala. Quai mussa per exempel il cas da medias smanatschadas u taxadas d’islamofobia u da rassissem perquai ch’i crititgeschan tschertas tenutas islamicas. I dat era da patratgar ch’insaquants derschaders europeans han cartì da stuair resguardar la ‹scharia›.

Da l’autra vart enconusch’ins intellectuals islamics che sa distanzieschan da l’islamissem e sa decleran inquiets perquai che la differenza tranter lezza ideologia e l’islam vegnia adina pli embrugliada. Els ans averteschan encunter in multiculturalissem senza vistas, cussegliond da defender nossas atgnas valurs e relevond che l’islam en l’Europa duaja s’adattar a lezzas. Plinavant sa sviluppa in islam ‹umanistic›. Ma i fa vairamain basegn da transmetter las valurs fundamentalas da nossa societad secularisada e pluralistica als muslims immigrads. Ins duai far valair senza retegnientscha il senn da quellas valurs. Per cuntanscher ils muslims pauc scolads, basegnainsa mediaturs spezialisads. Plinavant duainsa procurar per ina scolaziun svizra dals docents da religiun e dals uscheditgs ‹imams›. Dentant stuainsa chapir che l’integraziun basegna in clima favuraivel. Quels Svizzers che derasan l’ostilitad cunter ils muslims gidan al svilup da quellas ‹societads parallelas› ch’ils medems politichers crititgeschan sco privlusas.

Mimi Steffen

In success da vendita: il dicziunari tudestg svizzer – franzos

Durant in seminari intensiv da tudestg svizzer per caders romands è l’autura, sco magistra, fruntada sin il giavisch da disponer d’in dicziunari tudestg svizzer – franzos e sin la prontadad da finanziar ina tala publicaziun. L’autura ha pia elavurà in tal dicziunari; ella ha sa basada sin il dialect turitgais, pervi da ses vocals articulads cleramain, resguardond las indicaziuns dal cussegl da l’Europa areguard il diever d’expressiuns dal mintgadi. Cun in’ortografia fonetica, chapibla per Romands, ha ella racolt var 3000 pleds concretisads cun 500 exempels. L’emprima ediziun è cumparida il 1991; ins ha vendì 10 000 exemplars dal cudesch. La gronda dumonda posteriura ha stimulà l’autura d’elavurar ina segunda ediziun repassada, concepida pli professiunalmain; i na sa tractava betg da cuntanscher autas finamiras scientificas, mabain da pussibilitar l’access al linguatg current da 4,5 milliuns Alemans per 1,2 milliun Romands. Tuts èn gia scolads en il tudestg da standard ed en franzos, ma per Romands èsi d’avantatg da savair suandar raschienis informals che sa splegan per dialect. Tant pli che lez interess na deriva betg adina da motivs be professiunals. Ins po era bramar da chattar la punt linguistica che maina sur la Sarina fin entadim in cor confederà. I dat schizunt Romands che speran da turnar uschia tar las ragischs da babuns alemans.

Indicaziuns bibliograficas

Nova Societad Helvetica. Reponderar ils fundaments. Identitad, midament e coesiun da la Svizra. (Scuntrada Svizra, publicaziun 2007/2008). Turitg/Cuira 2008. [Resumaziuns rumantschas]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).