Nouvelle DestiNation sa numna in dals quatter pavigliuns che la Confederaziun ha contribuì a l’exposiziun naziunala Expo.02. Nouvelle DestiNation s’occupa da la relaziun tranter burgaisas e burgais ed il stadi. Ils visitaders e las visitadras spassegian cun uregliers tras ina halla pneumatica en furma d’in lom en moviment cuntinuant. En quella sa chattan plazzas da differents sports da squadra cun objects or dal mund dal sport. Curts gieus auditivs intermedieschan ils tratgs cuminaivels e las differenzas tranter sports da squadra e la politica. La basa per quests gieus auditivs furman texts da radund 30 auturas ed auturs sesents en tut las quatter parts linguisticas da la Svizra. Quests texts, preschentads qua en lunghezza cumplaina, èn surprendents, dattan da pensar e fan surrir.

Pietro De Marchi

Concert al liber per pliras vuschs

Chor: Els n’èn betg pli, ils Egipzians en la sumbriva da lur palmas,

vesas forsa Dschingis Khan a las portas da l’islam?

Ed ils Etruscs ed ils Aztecs, ed ils Mayas ed il Fenizs

ed ils Skits ed ils Hettits, nua èn els ids?

La studenta: Perstgisa, signur Darwin, ma er ina naziun

è ina spezia animalica che ristga l’extincziun?

L’istoriograf: Igl era ina giada, gnanc uschè daditg,

ch’ils Helvets eran paucs, fitg paucs en lur vitgs...

Per in pèr Svizzers damain, fa quai mal fitg?

L’econom: Na, faschai dapli uffants, na sajas betg glischents

il stadi ha basegn da contribuents!

La single: Far uffants a provisiun per garantir nossa pensiun?

Jau na ves betg la raschun, na datti betg in’autra soluziun?

Ils giuvens revoltond: Cedì, vus vegls,

bandunai voss pultruns, laschai dar ils timuns:

il futur è en noss mauns!

Ils vegls che na cedan betg: Tgi ch’ha dà ha dà,

tgi ch’ha gì ha gì: nus essan voss passà

e voss avegnir!

Ils alternativs: Giu cun ils metusalems da vita sabientscha

che vulan dictar leschas a nossa conscienza!

Chor: Els n’èn betg pli ils Egipzians en la sumbriva da lur palmas,

vesas forsa Dschingis Khan a las portas da l’islam?

Socrates e Plato han bandunà lur agora,

damaun arriva in nov di, che vegn e va!

Linus Reichlin

Consultaziun geriatrica

Persunas:

Reporter (vusch giuvna, dinamica)

Dunna Hürzeler, 94 (vusch tremblanta)

(Ramurs da fund: En ina chasa d’attempads.)

Reporter: Dunna Hürzeler, Vus festegiais oz Voss novantaquatteravel anniversari. Pudessas Vus dir ina giada a noss auditurs, nua ch’i fa tut mal a Vus?

Dunna Hürzeler: Gea, nua duess jau entschaiver... Damai, en la crusch hai jau che tira, en il culiez percunter sent jau in squitsch. Il maun dretg fa per cumond, ma il sanester trembla adina.

Reporter: Ma quai è bunamain ina poesia, dunna Hürzeler!

Dunna Hürzeler: En il pèz hai jau che brischa, en la schanuglia in tschert furar. La detta-pe è smarschida e l’ossa po be anc rumper. Ma uschiglio stun jau bain. (Chanta a bassa vusch tar inquala melodia.) Uschè mirvegliusamain bain ma vai. (Chala da chantar.) Sche mo mes pulmuns na tschivlassan betg en tala maniera...

(Tschessentar.)

Irena Brezna

Discurs a mes stadi

Ti n’es betg giz e fin

nagin sutmarin spiun pitschnin

sut mia atgna pel

na Ta prenda betg per gigantic

che Ti pudessas metter cun Tia sumbriva ils pumers

en la sumbriva e zugliar la vista

sin ils nivels

che sa reuneschan en NGOs e

cur ch’i vegn il vent

cur ch’igl arda il sulegl

e sa dissolvan e fan sbariffads l’amur sur Tai

da statura mesauna, sas Ti da Tia mediocritad

gea, la vestgadira da lavur confecziunada Ta stat bain

en ils onns mesauns

creschì or da la schlaschada allegria

anc lontan da las davosas chaussas

madirà stagn ed anc elastic

muentà perdas Ti dentant la furma

e sut tai sfratga noss tetg

duais Ti crudar

jau Ta ves pauc suenter la crudada

a sientar las larmas da l’offaisa

a pitgar giu la pulvra

a T’auzar plaunet

ed ad entschaiver da nov

daventà modest

convischin, in da nus auters

ed jau, la burgaisa

ma betg pli l’état, c’est moi

l’uman stat per sai

ed ordaifer stat sia ovra statala

Monique Laederach

E sche nagin na ta telefonescha?

(Ustaria. Canera da vuschs.)

Dunna 1: Quai è sco Jeanette, povretta, cun ses trais uffants tuts in pau ord clocca, e ses um mort, ella senza lavur. I dattan ad ella 100 francs l’emna, ils servetschs socials. Nagina televisiun, nagin telefon. Quai è luxus, dini.

Um 1: Jeanette, ha? Quai di gia tut. Jeanette.

Um 2: La televisiun, quai è il mund entir en tia stiva.

Dunna 2: Stiva? Ti has in’idea! Nagut auter ch’ils letgs.

Um 2: Jau spetg sin l’apparat, nua che ti pos tutgar en las persunas. Betg mo vesair ed udir ellas. Quai vegn ad esser propi il mund en stiva.

Dunna 1: E pertge vuls ti tutgar ellas?

Um 2: Per la communicaziun, t’imaginescha!

Dunna 1: Ti has mo da tutgar mai, qua.

Um 2: Hm, sas, cun questas malsognas...

Dunna 1: Dovras anc ina chapitscha per la rait da cabels?

Um 1: E sche nagin na ta telefonescha? Ti na sas gnanc pli tes num.

Um 2: Els vegnan a ma telefonar. Na faschai nagins quitads. Els vegnan ad esser memia mirveglius.

Dunna 1: Nun ch’els sajan mintgin tut sulet sco ti, peschs crappads vi da lur televisur!

Um 2: Il progress...

Um 1: È quest qua il progress?

Um 2: Vus avais tort. Il progress na frain’ins betg. Vus avais tort da betg crair vidlonder...

Amélie Plume

E ti vulessas ch’i fetschian in pajais, tut questa glieud che na sa chapescha betg?

Franzos? Na chapesch jau betg. Talian? Na chapesch jau betg. N’er betg tamil, spagnol, grec etc. E ti vulessas ch’i fetschian in pajais, tut questa glieud che na sa chapescha betg?

Why not?

Ussa na ta chapesch jau betg.

Cler, ti n’has mai chapì mai, mai mai, e ti vulessas ch’els fissan in pèr, quests dus essers che na sa chapeschan betg?

Jau na vi betg durmir senza dultschims!

Ti survegns giu per il tgil, lumpaz, sche ti na vuls betg chapir che far ninanana va mo senza dultschims!

Vus essas nauschs, vus n’essas betg pli mes geniturs!

Miau!

Tge ha da miaular quest giat, jau al hai be gist dà da magliar!

Miau!

Discurra rumantsch, sche ti vuls ch’ins ta chapeschia.

Ed jau, tge lingua duai jau tschantschar per che vus chapeschias che jau na vi betg finir mes dis enchadanà?

Mamma, cura chapeschas ti che...?

Vus n’essas gnanc ina famiglia!

Oh, jau als maz tuts!

Chapibel.

Lukas Bärfuss

Il chau

Persunas: Um vegl, um giuven

Lieu: La cabina d’in camiun en moviment

(Fade in. In camiun rampluna sin ina via champestra. Gronda canera; ils umens sbragian domadus durant la conversaziun.)

Um vegl: Uei! Dormas?

Um giuven: (na dat nagina resposta)

(Il camiun va en ina rusna. Il giuven dat cunter cun il chau e dat in sbratg.)

Um giuven: Quai era mes chau, diavelen! Dà adatg!

Um vegl: Quai era ina rusna. Ti na duessas betg pli durmir. Nus essan prest arrivads.

Um giuven: Durmir n’è nagina vargugna.

Um vegl: Sa siemiar bain.

Um giuven: (senza tun) Jau hai siemià che la Svizra na saja betg pli.

Um vegl: Uschia? E tge era en ses lieu?

Um giuven: Jau na sai betg.

Um vegl: T’imaginescha insatge.

Um giuven: Jau na vi m’imaginar nagut. Jau n’hai betg da basegn. Jau sun Svizzer da naschientscha e da derivanza.

(Il camiun va en ina rusna. Um giuven dat cunter cun il chau e dat in sbratg.)

Um giuven: Diavelen, na sas betg far attenziun?

Um vegl: Ti vesas quant nauscha che la via è.

(In mument taschan domadus. Ins auda mo il camiun.)

Um vegl: Dormas puspè?

Um giuven: Jau sun vidlonder da m’imaginar insatge. I m’è vegnì endament che mes siemi vegn a s’accumplir in bel di, e quai irrevocablamain. Uschia èsi forsa meglier, sch’ins fa ordavant in pèr ponderaziuns.

Um vegl: E lura?

Um giuven: I na va betg. I blocca, insaco. La Svizra ma para dad esser per uschè dir in punct final.

Um vegl: (fitg allegher) Betg fa quitads, la proxima guerra vegn a reglar la chaussa.

Um giuven: Ti na sas betg tge che ti dis.

Um vegl: In pau pasch va bain, ma memia bler è malsaun. La quantitad fa il tissi.

Um giuven: Jau n’hai betg gugent tes discurrim.

Um vegl: Ti dis tez che la Svizra saja in punct final. Ma co cuntinuar da là davent?

Um giuven: Il futur vegn a vesair ora sco il preschent. Be meglier, pli bel, pli gist.

Um vegl: Quai vegn ad esser il medem sco ina guerra. In tal avegnir na surviva nagin.

Um giuven: Forsa na vegn simplamain nagut suenter.

Um vegl: Co manegias – nagut?

Um giuven: Nagut, mes bun, simplamain nagut.

(Silenzi. Lura ri l’um giuven.)

Um giuven: Ussa t’hai jau fatg tema, tge?

(Il camiun va en ina rusna. Um giuven dat cunter cun il chau e dat in sbratg.)

Um giuven: Ussa m’hai jau fatg mal il chau ch’i vegn il sang. Questa via smaladida!

Um vegl: Quai n’era betg la via, quai era intenziun. Per che ti na ta durmentias betg e na siemias betg stupiditads. Nus essan prest arrivads.

(Els taschan. Il camiun ramura.)

Nicolas Couchepin

Il retg dals milli chaus

Igl era in giada in reginam: ed il retg da quest reginam era uschè grond sco quai ch’il pajais era pitschen. Perquai che quest retg possedeva milli chaus. Mintga giada ch’in uffant naschiva en il reginam, al creschiva insanua in chau, orasum la detta, sin ils flancs u sut la planta dals pes.

Daditg ennà n’aveva il pover retg pli gì gnanc ina secunda paus per cultivar relaziuns cun l’exteriur, l’immens imperi che cunfinava cun ses reginam, tant cumplitgada era daventada la direcziun da ses grond corp cun tut ils chaus. La gronda part chattava ch’ins fiss bain numerus avunda uschia, e ch’i na faschess betg basegn d’avair memia bler contact cun l’exteriur.

Il retg, stanchel, aveva mintgatant veglia da clamar a l’urden ses chaus multipels: el aveva mo in sulet corp, in sulet cor, ed in sulet stumi, sapperlot! Ma ina reprimanda avess provocà flums da larmas, cun il ristg da najentar tut la glieud. Tge migrena!

Il retg ha damai decis da na decider pli nagut. Igl aveva num da favurisar la segirtad da las pitschnas disas e l’individualissem. Per ils siemis pudev’ins far senza! E l’exteriur? I vegn ad esser baud avunda per discurrer da solidaritad cur che quels da l’exteriur han propi insatge dad offrir, pensava il retg.

Ed uschia è l’immobilitad, in di, daventada totala.

Ed il pussant Exteriur ha traguttì finalmain, per mancanza d’avertezza, quel pitschen reginam immobil e bagliaffun.

Christoph Simon

Ina fletta uman giuven

La damaun da Nadal runan Jürg e Klara Probst ils pes si da la via da glera vers lur residenza per la vegliadetgna.

«Ti stos ta laschar far il chalun», di ella.

«Pertge èsi musica si qua?», dumonda el.

Sin il plat dal grammofon gira, sco che Jürg Probst remartga suenter otg stgalims e quindesch lungs meters tras gardaroba, pierten e stiva, la Regina da Händel.

«Igl è absurd da spustar in’operaziun mo perquai che – Seraina è qua», di Klara Probst. En ina minuta è Jürg Probst tar sia biadia, en sia bratscha e giun plaun.

«Seraina, chara, di ti ad el ch’el stoppia ir ad operar», di Klara Probst plain umor, perquai che Seraina è la suletta persuna giuvna en lur vita. Seraina è la suletta persuna giuvna en la vita da blers.

Seraina di ch’ella vegnia da visitas a barbas ed ondas, a basattas e famiglias, ch’ella na stettia betg ditg e ch’ella stoppia gist et cetera, entant ch’ils Probsts s’interesseschan oravant tut pertge che Seraina na saja, cun 36 onns, anc betg mamma.

«Quai n’è nagin striegn», di Klara.

«Na, nona», di Seraina. «Mai.»

«In ulteriur pass sin la via da l’extirpaziun culturala», di Jürg.

Klara guarda viadora. «Vegls sin la via da glera», di ella.

Natiralmain èn quai il tat e la tatta da Seraina da la vart dal bab. Natiralmain prendan els davent Seraina dals Probsts per sa tagliar giu er els ina fletta uman giuven.

«Nus duvrain anc in pèr...», di Jürg Probst, tadlond la Regina da Händel, «...in pèr biadis.»

«Tge raquintas», di Klara Probst cun vusch trista. «In nov chalun, quai è quai che ti dovras.»

Hanna Rutishauser

Kinshasa

Quatter funcziunaris vegnan per Vus. Vus savevas gia. I mettan en chanvettas; Vus sminais ch’insatge auter vegnia anc tiers pli tard. A l’eroport As mainan els en in local, tras las paraids dal qual penetreschan ramurs da megafons; Vus empruvais dad udir ora Kinshasa. Vidvart ston esser viagiaturs cun documents da legitimaziun, pass betg falsifitgads e Visa, da quai n’avais vus mai gì. Ins lia Vus pli ferm, ma pir cur ch’in vegn cun in bindel adesiv, avais Vus tema. Vus pudessas anc discurrer, clamar, Vus retirais simplamain ils lefs per ch’il bindel adesiv na possia betg tatgar sisur, quai faschess vegnir il sang cun il minim moviment, stirass davent tochins pel dal lef sura, charn schluppada en ils chantuns da la bucca, Vus smatgais ils dents en il lef sut per proteger quels, il bindel è ussa a l’autezza da la fatscha, davant Vus, Vus vulvais il chau, in tschiffa Vus da davos, lura datti in splat sin Vossa bucca, quai prenda a Vus il flad, insatge stgarpa, pel, dolur, fraid, Vus smatgais il chau ad aut, Vus tirais en aria, insatgi ri, ma trai tuttina il flad, Voss cor vul stenscher, respirai pli plat, quai è damai vair, nagina schanza, nagina davosa pussaivladad, ma tira il flad! Vus na savais betg pli, nua ch’igl ha cumenzà, in pajais sco la Svizra, nagin n’è qua, quant dalunsch èsi da Turitg a Kinshasa, quant da buna fai che Vus eras, senz’impurtanza èsi qua, lev, i vegnan per Vus, quai èsi, Vus respirais cun sforz, il chau cun gramfias en la tatona, dudesch uras fin Kinshasa.

Anna Felder

La bartga tranter ils dents

Quella bartga alva e cotschna da sal e da sulegl, enchavada sco in bist en l’insla greca, quella bartga picturada sin il maletg da la stanza da spetga dal dentist en la pitschna citad enzugliada da la nivla alemana – lain numnar ella Nebelach – cuntegna bleras istorgias.

L’istorgia da ses pictur nebelachais, che discurra las linguas solaras cun il penel plain colurs, viagescha, pictura, returna e venda, venda glisch e parta.

L’istorgia dal proprietari, dal dentist inamurà en il grec: el trametta ses uffants al gimnasi classic, en la sala d’operaziun di el a ses assistent pleds monosillabics en schwyzertütsch sco sch’el pronunziass en la mascra diftongs antics en pur grec.

Las istorgias da tants mals dad onns ed onnorums, d’in mal ils dents curà a Nebelach ch’attatga nus danovamain durant la cruschada da nozzas d’aur che nus stuain interrumper per returnar en fortuna e chattar intacta la bartga tranter ils dents.

Sch’il dentist senior perdess la memoria, sch’el cediss l’art al figl diplomà, sa la bartga quants naufragiads ch’ella turna a rimnar? Tgi ch’è pensiunà va a star ad Orselina per mitigiar ils reumatissems, en il Vallais u en Mesolcina, elegia là sia nova patria per reacquistar sia giuventetgna en l’iert ed en l’auter linguatg, returna a temp a Nebelach per confortar sia bucca, per laschar madirar las chaussas seriusas, las davosas chaussas, ti per ti cun quest gnieu pazient ch’è restà il bist il pli segir, «Heimat» da sulegl en nivla plaina, restada la finamira la pli intima en l’arca communabla da noss siemis, fastidis e basegns.

Tim Krohn

Las piramidas

Dunna veglia (enturn 70)

Dunna giuvna (ca. 35)

Dunna veglia: Na, na, bler n’hai jau propi betg cuntanschì en mia vita. La famiglia, navair. Jau hai tratg si tschintg uffants, duas figlias e trais figls.

Dunna giuvna: Ma quai è tuttina insatge. Ed avais era biadis?

Dunna veglia: Oh gea, deschset.

Dunna giuvna: Deschset, sapperlot.

Dunna veglia: E sutbiadis. 53.

Dunna giuvna: Quai è zunt remartgabel.

Dunna veglia: Gea, gea, jau sun era tut cuntenta. E Vus, avais Vus famiglia?

Dunna giuvna: Quai pon ins dir. Jau hai tschintg geniturs.

Dunna veglia: Tschintg geniturs?

Dunna giuvna: Mia mamma e l’um che m’ha schendrà, cun il qual ella n’ha dentant mai vivì, e ses emprim um e ses segund um e la segunda dunna da mes bab, pia betg da mes dretg bab, mabain da l’um, cun il qual mia mamma viveva ensemen cur che jau sun vegnida schendrada.

Dunna veglia: Per l’amur da Dieu!

Dunna giuvna: Mhm. E perquai hai jau era indesch tats e tattas, ina da mias tattas ha numnadamain maridà duas giadas.

Dunna veglia: E vivan anc tuts?

Dunna giuvna: Quels vivan tuts anc. E vitiers vegnan quindesch basats e basattas ed in’entira retscha d’augs ed ondas dal tat e da la tatta. E tut quels han mo mai.

Dunna veglia: Co manegiais quai?

Dunna giuvna: Ma, jau sun figlia suletta, mes geniturs eran domadus uffants sulets. Jau sun damai l’unic uffant sulet da mes indesch tats e tattas. Vus pudais as imaginar tge che quai vul dir...

Dunna veglia: Ed avais Vus sez uffants?

Dunna giuvna: Fin ussa betg. Mia lavur m’era adina pli impurtanta. Probabel na datti era pli nagins. Navair, jau era adina da l’avis ch’i dettia gia uffants avunda sin quest mund.

Dunna veglia: Insumma, jau di adina: Uffants na poi betg dar avunda.

Daniel de Roulet

Nossas Alps, lur nums

Cura che nus, in di da bell’aura, tschentads sisum il Giura, admirain las Alps, discurran quellas cun nus en plirs linguatgs.

A nossa dretga discurran nossas muntognas franzos. Malgrà quai che la translaziun lascha supponer, n’èn las Dents du Midi (3257 meters sur mar) betg il Mittagshorn (3892), n’èn ils Diablerets (3210) betg la Diavolezza (2973), n’è la Dent Blanche (4357) betg il Weisshorn (4505).

A nossa sanestra discurran nossas muntognas tudestg. Translatond lur nums chapin nus tge ch’ellas ans zuppentan. Uschia è il Mönch (4107) sper la Jungfrau (4158) il Muntg che guarda la Giuvintschella. Il Faulhorn (2681) è il Pultrun, e Vrenelisgärtli (2904) è il Curtin da Vreneli. En quest cas n’è Vreneli betg noss marenghin da ventg francs, ma ina matta niva, e ses curtin, in triangul nair cun piz engiu, n’è nagut main che ses sex.

Anc pli a dretga n’è la Pizza Naira (2870) betg in product d’ina pizzeria, ma l’equivalent da la Pointe Noire. En dialect tessinais designescha la Cima dal Cantun (3354) la pli auta muntogna dal chantun.

Al cunfin da las linguas sa prestan tschertas muntognas in num dubel. Uschia sa chatta sur Zermatt il Matterhorn (4477) che, vis si da l’Italia, sa chatta sur Cervinia. Ils Latins al numnan damai il Cervino, le Cervin.

Sche l’ina da questas linguas vegniss a sparir, restassan las muntognas, ma ellas na discurrissan betg pli.

Jürgen Theobaldy

Oda al plaschair

A: En la rait n’exista nagina Svizra, i na dat nagins pajais, i dat mo tavlas da straduns da datas, per exempel: ch.

B: Co po esser insatge che sto esser limità, sco tut en quest mund limità, illimità?

A: Vers anen. Ins sa clicca en e traversa il center da l’illimità u l’illimità dal center.

B: Entamez la Svizra?

A: Nua ch’i na dat nagins cunfins, è la mesadad dapertut. Da tut las varts entras ti en la profunditad da la rait.

B: Ti sortas adina mo sin ina surfatscha – sco sche la rait na fiss betg creschida sco l’istorgia.

A: La rait ha si’atgna istorgia che sa mida mintga di, senza ch’ins la duess scriver mintga di da nov.

B: La battaglia a Sempach – in plazzal da bajegiar. L’engirament al Rütli – in plazzal da bajegiar.

Elda Guidinetti

Rap dal navigatur e dal na-navigatur

www ed jau ma colliel cun il mund

pertge che la rait è convivenza

è interdependenza è na-exclusiun

è interacziun e revoluziun!

A tgi che pretenda che las barrieras sajan dismessas

respund jau: quai è ina gronda illusiun

adina èn ils ins suren ed ils auters suten

e questa giada è il patrun be sa zuppà

www ed jau arriv dalunsch, là nua che jau n’avess mai pudì m’imaginar

jau ma colliel cun insatgi che jau n’avess forsa mai scuvert en mia vita

ma er là nua ch’ins sa tgi che ti es, tge che ti has fatg ed acquistà

e nua ch’ins manevrescha tai, malignamain, persvada tai, silenziusamain

www e senza tema ma lantsch jau en il stgir il pli profund

liber d’eleger la via ed alura cliccar

ma senza savair tgi ch’auda tai da l’autra vart

ed a qualas pussanzas zuppadas che ti stos obedir

Anne Cuneo

Stadi

I para ch’insatgi haja ditg in di: Il Stadi sun jau. Ma da tgenin Stadi tschantschava el? Dal Stadi natiral, dal Stadi selvadi, dal Stadi civilisà? D’in Stadi seccant, autoritar, repressiv – d’in Stadi da guerra? U vuleva el discurrer dal Stadi civil? U forsa dad in’aivrezza da Stadi? D’ina raschun, d’ina furur da Stadi? Basta: avant che dir «Il Stadi sun jau» fissi meglier da far in inventari cumplet dals lieus. E l’emprim sa dumandar, tge è quai, il Stadi? Democrazia, dictatura, monarchia, republica – dunnas ed umens, Vus essas libers da far vossas tschernas. Gea gea, vus pudais tscherner. En auters pleds, il Stadi dad oz, quai n’è betg EL. Il Stadi è e vegn ad esser ti, ti, ti, e ti era, e schizunt jau che discur cun vus. Il Stadi dad oz, il Stadi da damaun, quai essan nus.

Renata Münzel

Viadi en il desert

Persunas:

Dolly, 62 onns

Sia biadia Serena, 25 onns

(Las duas dunnas giran per il guaud enturn, Serena mussa a sia tatta dad ir cun auto.)

Serena: Ed ussa en segunda.

(Dolly mida transmissiun, i sgrizia in pau.)

Dolly: Stgisa.

Seren: Nagin problem, ti fas quai bain.

(Ellas van.)

Dolly: I va!

Serena: Cler ch’i va. Mintga tgutg sa emprender ad ir cun auto. E ti n’es betg ina tgutga.

(Ellas van.)

Serena: Quai na crai nagin che jau mussia a mia tatta ad ir cun auto.

Dolly: Fa il bain e na di a nagin. Surtut betg a tes tat, quel na duai betg savair. El be s’agita.

Serena: Pertge? Quel po bain esser cuntent.

Dolly: (riend da quai perplexa) Quel crai che jau prendia e partia.

Serena: Hm.

Dolly: E forsa fatsch jau quai era. In bel di prend jau l’auto e vom en Spagna e lura a Marocco. – Lura stun jau nua ch’i ma plascha. E lura ponderesch jau tge che jau vi anc da la vita. Ussa hai jau 62 onns ed hai l’impressiun d’avair adina mo fatg quai ch’ils auters vulevan. Mes um e mes uffants ed avant, mes geniturs. – Ed jau? Tge èsi cun mai? Tge vi jau?

(L’auto fa ina ramur dad auto da cursa.)

Serena: Forsa vegn jau cun tai. Er jau fatsch mo adina quai ch’ils auters vulan.

(Dolly ri. Ella accuplescha en moda suverana.)

Serena: Ti es la meglra da tuts. Jau sper che jau daventia ina giada sco ti.

Katja Früh

Visita a l’ospital

Fabian 10 onns

Erna 85 onns

Erna: (char, dultschin) Tge vulessas vegnir cur che ti es in grond?

Fabian: Alcoholic.

Erna: (zunt schoccada) Ma! Fabian! (miaivla, explicativa) Taidla ina giada: Alcoholic, quai n’è tuttina nagina professiun! Quai è paupra glieud malsauna.

Fabian: Sco ti?

Erna: Na! Betg sco jau! Jau sun veglia!

Fabian: Precis. Tanta Erna è veglia e paupra e malsauna! Va e fa ina visita, ha ditg bab, ch’i giaja ozendi in’eternitad fin ch’ils vegls stendian la chomma. E tge che quai custa, e tut ils medicaments, e ch’ina bella vita n’hajas vus era betg pli...

Erna: Quai ha el ditg?

Fabian: Perquai vegn jau alcoholic, cur che jau sun vegl... alura na sun jau betg uschè sulet, perquai che jau hai lura legher cun mes amis e ri e saut...

Erna: Uschia t’imagineschas ti? Che tut la glieud veglia duess esser adina sturna? Fabian, alcohol fa daventar dependent!

Fabian: Quai è bain tuttina. Cun novanta!

Erna: Tge grascha che ti raquintas! Vegnir vegl ha er sias bunas varts...

Fabian: Ti na stos betg far aposta da coola...

Erna: Jau sun coola. Ti stos t’imaginar che la vita saja ina tschagula... e ti fas giu e fas giu las paletschas... ed a la fin restan la feglia fina e loma... il meglier da tut. Il meglier da tai resta il davos. La glieud vesa natiralmain mo quant vegl e quant mal vidlonder che ti es, ed ils custs e tut quai... Ma forsa na vesani betg tut... Crais che quels ta dessan forsa ina biera, en quest ospital da merda?

Sibylle Berg

[Abandunà]

La forza è stizzada. Ils autos èn vi dal tschiel.

Nivels giaschan sin la via.

In’undada en la chombra.

Suenter tschintg uras guard jau vi sin l’ura.

Igl è passà trais minutas.

Dumengia en in’abitaziun. X-ina. X-insanua.

Ellas èn egualas, las abitaziuns dals solitaris,

En las qualas na scalina nagin telefon.

Nagin na vegn. Che s’allegra da ta vesair.

En stanzas stgiras, umans che guardan fotografias veglias.

Legian chartas melnas da quella giada, cur ch’els cartevan anc a miraculs.

Ponderar, sch’els han vivì ina giada.

Plitost betg. Stanclentus ch’il mund t’emblida.

Sche ti n’al dis betg trasor ch’i ta dat.

Dumengia en il mund. X-insatgi. X-insanua.

Ellas èn tuttina, las uras vidas en citads grondas.

Il temp fermà. Ti cun tai e nagin d’enturn.

Che s’allegra da ta vesair.

Sin vias abandunadas. Utschels schelads en la roma.

En in mund ch’è mort or.

Igl è memia fraid.

Per chattar anc in che stgauda mes mauns.

Insatge meglier na vegn betg pli.

Dumengia a la staziun. X-ina. X-insanua.

Ellas èn egualas, las staziuns da las citads grondas.

In tren entra.

E nagin na sorta, che s’allegra da ma vesair.

Heinz Daepp

[Abolir]

Salve Helvezia.

Abolir l’Uffizi federal per il vid administrativ.

Abolir la Secziun per ir a chaval a paragrafs.

Abolir il Post da coordinaziun per strom tranter las ureglias.

Abolir il Biro per la birocrazia.

Abolir l’Uffizi per il nutriment dals chavals uffizials.

Abolir il Secretariat da stadi per l’arbitrariadad dals funcziunaris.

Abolir il Post da controlla cunter la laschiva da daners.

Abolir la Partiziun per umans cumplitgads.

Abolir il Biro federal per l’egualitad tranter dunnas ed umens.

Abolir l’Uffizi central per retardaments da dretg.

Abolir la Direcziun per svilup e collavuraziun.

Abolir l’Administraziun da taglias.

Abolir la Cumissiun da las bancas.

Abolir la Direcziun da la sanadad e dal provediment social.

Abolir l’Uffizi federal da las assicuranzas socialas.

Abolir l’Uffizi federal per cultura.

Abolir la Cumissiun per recurs en fatgs d’asil.

Abolir il Departament d’educaziun.

Abolir la cassa da cumpensaziun.

Abolir la segirezza sociala.

Abolir la giustia.

Abolir la privadientscha.

Abolir l’umanitarissem.

Salve Helvezia.

Claude Darbellay

[Demonstraziun]

Nus as regurdain che la demonstraziun entschaiva en in’ura. Sco usità avais vus la tscherna tranter trais secturs. Sectur A: antiglobalisaziun. Sectur B: dretgs da l’uman. Sectur C: ecologia ed ambient. Placats e transparents stattan a vossa disposiziun. Per il sectur A vegnan distribuids capuzas, chapellinas e bastuns da fier a quels che giavischan da participar a la segunda part, betg paschaivla, da la manifestaziun. Nus cussegliain als geniturs d’uffants pli pitschens d’als tegnair davent da la manifestaziun. La Confederaziun refusescha tutta responsabladad en cas da blessuras. Buns per pasts èn da retrair al spurtegl 3 e betg 7 sco annunzià l’emprim. L’urden vegn ad esser garantì oz tras la polizia da Bienna ed in envidà d’onur da surpraisa. Buna manifestaziun a tuttas ed a tuts.

Etienne Barilier

[Exista la Svizra?]

Exista la Svizra il di dad oz? Per savair quai èsi da prender il puls dal mund. Cun auters pleds, ir sin l’internet. Jau ma colliel damai e scriv ils trais pleds: La Svizra exista. Sco guts da ruschè sin la taila glischan quests pleds pli che duatschient giadas! Ussa, senza tremblar, dactilografesch jau: La Svizra n’exista betg! Gist in pau damain da duatschient chats, per quest mustgun nair: il mund ha damai decidì, nus existin anc adina.

Nus, las Svizras ed ils Svizzers, cuntinuain ad esser in pievel-limit, in pievel agen, in pievel real. Nus cuntinuain ad esser vischins sombers ed exemplars; tecnicists marmugns e constructurs grondius; pragmatics nostalgics; calculaturs sentimentals. Oz sco ier confundain nus la politica cun l’administraziun, la pedagogia cun la religiun; nus ans disfidain dals pensaders e nus faschain la curt a gurus; nus mettain nossa superbia en nossa modestia. Nus vivain e murin d’obedientscha. Ed andetgamain ans stgarpa la revolta.

Svizzers essan nus. Rentiers cun geranis, e vairs viagiaturs; miops e visiunaris. Capavels da tut. Gugent u navidas, nus essan il cor da l’Europa; in cor che dumonda da batter anc. Da batter finalmain.

Michel Bühler

[Il davos Svizzer]

Jau sun l’ultim Svizzer. Cur che jau vom, na vegn ad esser sin terra pli nagin possessur d’in passaport cotschen cun crusch alva, pli nagin veritabel descendent da Winkelried...

Gia daditg ennà na faschevan nus betg pli uffants avunda. Ils lavurers gievan nus a tschertgar utrò. Ed entant che questa tendenza s’accentuava, daventava noss naziunalissem bornà. Nossas leschas na devan betg pli la naziunalitad svizra als pitschens naschids da lètgs cun esters e rendevan quasi impussiblas las natiralisaziuns.

Dal temp da mia giuventetgna eran nus mo pli in pèr millis loschs Helvets, entamez milliuns dad esters ch’eran vegnids ad emplenir ils vids laschads tras nossa plauna extincziun. Glieud che aveva surpiglià nossas linguas, nossas isanzas, sa chapescha, ma che n’aveva betg l’aut privilegi dad esser admess tranter ils vischins da quest pajais.

Siond tut mes cumpatriots scumparids, sun jau ussa, e quai è logic, president da la Confederaziun, sulet cusseglier dals Stadis, directur da la Banca naziunala, chau dal Stadi magiur, sulet schuldà da nossa armada da milissa, davos jodlader autentic, davos veritabel giugader da hornuss...

Mias forzas chalan... Jau lasch davos mai ina Svizra senza Svizzers...

Adieu, jau era il davos...

Emanuelle delle Piane

[Ils Vegls]

IN

A: Ils Vegls, quels enconuschan ils nums da las plantas ed ils lieus da bulieus...

B: ...quels san predir l’aura da damaun ed enconuschan las istorgias dals morts dal vitg.

A: Las Veglias, quellas cuschinan las tratgas dals perdavants, ellas han ils recepts secrets da turtas extraordinarias ed èn bunas da curar dafraids senza medischinas.

B: Ils Vegls e las Veglias, quels fan gests fins che appartegnan mo ad els. Els discurran a lur moda, cun expressiuns particularas.

A: Ils Vegls, las Veglias, quels han mal qua, quels han mal là, ed els sa lamentan savens dals medis.

B: ...quels discurran l’entir temp da «cur che quai u quai na vegn betg pli ad esser», entant che quai u quai è anc adina.

A: Gea, els na stuessan betg insister sin quai. N’era betg adina discurrer da daners, d’ierta u da santeri.

B: Precis! Smetter era da dir ch’igl era meglier da lur temps, che la giuventetgna era tut autra.

A: «Bler dapli respect, da noss temp, dapli tradiziuns», din els.

B: «Il di dad oz, nagin respect pli, nagina tradiziun pli», repetan els.

DUS

C: Els s’empipan da tut e surtut da nus, ils giuvens dad ussa.

D: Il mund ha midà, i na dat betg pli stagiuns.

C: Las frajas na han betg pli gust, il chaschiel n’è betg pli il medem...

D: Chala da baterlar! Ti tschantschas sco ils Vegls.

C: Precis. Spert chalar cun tut, nus essan da memia, nus essan en ils pes, nus custain memia bler...

D: La culpa da tut è il progress da la medischina, quai ans prolunghescha!...

C: Sche quai cuntinuescha en quella maniera, vegni a dar bainbaud mo pli Vegls; Vegls fitg vegls e Vegls-giuvens, vegls tuttina.

D: E nua metter tut quests Vegls divers? Jau n’als hai betg tant gugent, ils Vegls pli vegls che jau; ils pli giuvens n’era betg, dal reminent. Els crain da savair tut e vulan adina avair il davos pled. Na, ma nua giain nus a finir?

Birgit Kempker

[La halla]

Igl era ina giada ina halla che respirava. La halla che respirava era situada sin il lai ed aveva l’aspect d’ina medusa viventa. Ella avess gì da represchentar il stadi. Ella veseva ora sco in magun, sco in animal cun brantschas. La pel exteriura pulsava e s’adattava al vent. La pel interiura sa tatgava cunter, sco ina mamma-cupla cavernusa vi da las burgaisas ed ils burgais che sa laschavan purtar vi e nà. En la zona interna sa chattavan 17 staziuns da zona. En las 17 staziuns sa chattavan, sumegliants a zotlas, numerus uregliers. E sco quai che l’aria cumprimida diminuiva ed augmentava dador, e che las indumbrablas vischinas ed ils vischins sa stuschavan cun lur corps exteriurs e lur regiuns internas tras secziuns da hallas da scuflar ad aria cumprimida e ch’els chatschavan ils chaus sut las zotlas or, als daventavan accessibels, senza sforz, ils patratgs spiertals dals sabis e dals sacerdots, da las poetessas e dals filosofs, furnids en mintgamai ina minuta en il spazi da las ureglias, e quai betg inquals patratgs, ma da quels che illuminavan, sco il chametg, la relaziun tranter vischinas e vischins ed il stadi. E la chapientscha per las atgnas relaziuns da vita actualas creschiva en maniera gigantica ed exotica sur sasez ora, talmain ch’ella vegniva purschida, cumprimida en moda cumplexa sco funcziun da model e factur da contagiun, ad extraterresters sgulads natiers, en magiels da plastic da colur, en furma da pirlas cun il num «nov sentiment», quai ch’ha producì novs destins svizzers, nunenconuschents enfin ussa.

Suzanne Zahnd

[La vita cun il computer]

Jau poss far las cumpras a chasa ed evader affars da banca. Prest pon ins vuschar davent da chasa. Franc dat quai ina participaziun baintant pli auta, sch’i va en quella maniera commoda. Ils resultats da la votaziun na represchentan oz gia daditg betg pli la voluntad dal pievel!

Dapi che tut en nossa firma vegn fatg per computer, communitgesch jau di per di cun la Brasilia, cun il Zimbabwe, cun l’Indonesia – tge che Vus vulais. Ussa, da stad, lavur jau savens da notg, pervi dal spustament dal temp ed auter pli – la damaun dorm jau ed il suentermezdi ma met jau giu sin mes balcun. Quai tuna ussa sco ina vita da pultruna, ma jau lavur ina massa. Nus avain ina controlla da qualitad fitg severa en nossa fatschenta.

Suenter la lavur «chat» jau gugent en l’internet. Uschia hai jau emprendì ad enconuscher ina massa dunnas grondiusas da tut il mund! Ma... ahmm, chaussas persunalas..., quai va per mai mo en schwytzertütsch, cumbain che jau sai fitg bain englais, quel dovr jau a la fin mintga di en il business. Per il solit giaud jau mia libertad. Ma mintgatant pens jau ch’i fiss anc bel dad avair insatgi.

Forsa vom jau simplamain puspè ina giada or en il liber.

Anke Weschenfelder

[Mes stadi]

Il stadi vegn ad ir en muschna e sutterrar sut el ses fundament monopoligarchic.

Nus faschain in pass da la vart e manizzain alura las mieulas, las examinond tranter nossa detta.

Uss, sche nus separain quest virivari cun il rastè e l’ariain bain e laschain suar, pudessi ir.

Schizunt en la chaja da birocrats sa chattan anc restanzas da substanzas nutritivas.

Nus vegnin damai a cultivar il terren.

Mes stadi crescha sco il suffel d’ina structura che n’enconuscha ni nums ni naziuns.

El è transparent e lom e sa mova en il vent.

Sche jau tir in bumerang tras mes stadi, turna el tar mai.

Nagins parsuras e nagins bassventers na stattan en ils pes a mia stinanza.

Jau dastg e stoss far tut mamez.

Semnar, emprender, pensar e racoglier.

Boni Koller

[Mes vischin]

Tschertas leschas èn propi stupidas, e las taglias èn seccantas. Ma la cuntrada è bella, ed jau pudess m’imaginar era regenzas anc bler pli malempernaivlas. Mes vischin è in idiot. El è dapertut d’in auter avis che jau, en pli crai el che sias ideas sajan las sulettas gistas. Mes vischin ha in schluppet, e cur ch’el ha bavì smanatscha el ch’el guardia per urden cun quel. Sch’el sa dess in pau bregia, chattass el tschertamain in pèr umans tessids en moda sumeglianta, cun ils quals el pudess sa metter ensemen en ina gruppa terroristica. Ma quai na fa el betg, pertge ch’el sa ch’il stadi avess insatge encunter. Mes vischin fiss gugent sez la pussanza dal stadi, ma el è memia pultrun per sa laschar eleger en in uffizi politic. El avess tuttavia paucas schanzas, pertge che quels, als quals gustan ses recepts, fissan pli gugent sezs ils schefs da cuschina. Mes vischin è in idiot, ed jau sun in da quels, en ses egls. Domadus essan nus cuntents che l’auter na po betg spidar en la schuppa. Quai vala in pèr francs da taglia, e dal reminent è la cuntrada bella.

Alberto Nessi

[Naziun]

NAZIUN, avais vus ditg? Na chapesch jau betg. Quest pled è memia cumplitgà. In pled vestgì en gronda pumpa: regorda a retorica, paradas, bandieras. In pled che cuntegna insatge obscur, gea directamain privlus. Che po explodir, far dal mal. Pruvai da divider el:

NAZI – UN

Jau preferesch pleds pli simpels: pajais, quartier, giassa. Pleds ch’ins po chapir. Giassa, per exempel, ma plascha.

Mia patria è ina giassa. Là abitescha Karuna che vegn da la Sri Lanka e che lavura en ina fabrica da chalzers, al bindel da transmissiun. Pauc plinensi stat la dunna da Soloturn. Alura Maggy da l’India: ses um è in Tunesian che lavura en ils trens e ch’ha forsa gia servì a vus in café da ses minibar. Giudim la giassa viva ina Norvegiaisa cun in Tessinais. Qua sut mai è mes vischin ch’ha maridà ina da Com, e sper mai mias figlias ch’han dus passaports: il svizzer ed il talian.

Quai è la patria che ma plascha: la giassa, nua ch’ils burgais dal mund stattan ensemen senza cunfins.

Yusuf Yesilöz

[Svizra democratica]

Terms giuridics èsi adina difficil da translatar en in linguatg d’in pajais, nua che la vita è anc bler pli colliada cun la natira. Jau m’imaginesch co che jau emprov da declerar ils pleds «il stadi» u «la democrazia» en la vischnanca curda da mia mamma. Jau schess ch’il stadi signifitgia pli u main ch’ils vischins, umens ed era dunnas, construeschian ensemen in tetg da channa per star sut, cur ch’i plova.

La Svizra e sias quatter linguas vegnan ludadas là, nua che viva mia mamma. Là, nua che sia lingua materna è scumandada en scola. La democrazia svizra pudess jau numnar ad ella cun buna conscienza sco model per la schliaziun da noss conflict en Tirchia ed anc agiunscher che nus vuschian adina puspè sur da dumondas che reguardan tuts en il pajais. Sch’ina chasa da scola vegn renovada, sto quai vegnir acceptà dal pievel. La participaziun a la votaziun n’è deplorablamain mai auta. Ma quai è in’autra istorgia. Sche jau vi esser sincer, stuess jau era dir a mia mamma che questa democrazia fitg ludada haja in deficit per las migrantas ed ils migrants en quest pajais. In tschintgavel dals umans che vivan en Svizra na vegnan betg dumandads, sch’els èn per renovar la chasa da scola. Als custs da la renovaziun da la chasa da scola èn participads tuts, er quels che n’avessan nagin dretg da vuschar.

Linard Bardill

[«Mia ex-mamma è ina Tirca»]

«Mia ex-mamma è ina Tirca», di Sevgi, ina matta da sis onns, a sia mussadra e morda en ses mail da pausa.

«Mamma han ins bain mo ina», di la mussadra.

«Quella dad ussa na sa betg cuschinar uschè bain», cuntinuescha Sevgi senza sa laschar embarassar, «persuenter avain nus in BMW.»

«E nua stat tia ex-mamma ussa», emprova la mussadra danovamain.

«Sin la Terra, en Tirchia.»

«E ti, ti vivas gea era sin la Terra», di spert la mussadra, «sche vus duas vivais sin la medema Terra, lura na vegnis vus mai a perder ina l’autra.»

«Gea», di la matta e ponderescha in mument, «sin la medema Terra bain, ma ella na sa betg rumantsch», lascha ir il maun da la mussadra e curra tar sias cumpognas.

Indicaziuns bibliograficas

Div. autur(a)s. Nouvelle DestiNation. [Contribuziun da la Confederaziun a l’Expo.02]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).