IL MUSEUM RETIC

Istorgia

Il museum istoric dal Grischun sa chatta en la chasa Buol en la citad veglia da Cuira. La chasa patriziala barocca è vegnida construida l’onn 1675 dal barun Paul de Buol da Strassberg e da Rietberg (1634-1697), il qual fascheva part da la classa dominanta da las Trais Lias. L’edifizi vegn rendì accessibel en l’intern tras vastas stgalas. Ellas collian ils arvieuts dal tschaler, il plaunterren cun il passagi per char e chaval, dus plauns d’abitar signurils sco er il plaun per la servitid ed il plaun sut il tetg.

Sco er en auters chantuns svizzers è il museum vegnì fundà la fin dal 19avel tschientaner pervia da l’emigraziun pli e pli intensiva da bains culturals impurtants. Il giurist, istoricist e politicher Peter Conradin de Planta-Zuoz (1815-1902) ha perquai creà ina fundaziun en favur d’in «museum grischun per scienza ed art». Ils 8 da zercladur 1872 ha il museum pudì avrir sias portas al plaunterren da la chasa Buol. Al cumenzament cumpigliava el ina biblioteca, ina collecziun da natiralias ed ina collecziun d’antiquitads.

La collecziun

Il Museum retic collecziunescha objects ch’èn tuts originars dal chantun Grischun, che vegnan producids u utilisads en il Grischun u ch’èn stads en possess d’ina persuna u d’ina famiglia domiciliada en il chantun Grischun. La collecziun cumpiglia bunamain 100 000 objects. Ultra da la collecziun istoric-etnologica e numismatica fan part er secturs pli pitschens da l’effectiv cumplessiv: la partiziun egipziana, etnografica ed antica dateschan dal cumenzament dal museum e na vegnan betg pli engrondidas.

La part betg exponida da l’inventari dal museum vegn depositada en il local da protecziun per bains culturals a Haldenstein. Sin dus plauns, sin ina surfatscha utilisada da 2180 m², vegnan conservads objects da metal, mobiglias, maletgs, vehichels e.u.v. cun ina temperatura ed umiditad da l’aria constanta. Textilias, plasticas e maletgs istorics vegnan archivads separadamain da l’ulteriur inventari da la collecziun. Questas collecziuns da studi stattan a disposiziun da tut temp a scienziadas ed a scienziads.

L’exposiziun permanenta

L’exposiziun cumpiglia objects archeologics, culturistorics e folcloristics da l’entir chantun Grischun da la preistorgia e da l’antica, dal temp medieval, da la renaschientscha e dal baroc fin al 20avel tschientaner.

Cun l’avertura dal plaun sutterran il december 2011 ha il Museum retic fatg ses ultim pass vers la nova concepziun da si’exposiziun permanenta. En la nov’exposiziun è mintga plaun deditgà ad in tema. ‹Pussanza e politica› hai num dapi l’onn 2007 sin l’emprim plaun. L’onn 2008 è vegni vitiers ‹Lavur e paun› sin la segunda etascha. L’onn 2009 è suandà ‹Crair e savair› sin la terza auzada. Cun l’archeologia ch’è vegnida concepida da nov en il plaun sutterran è vegnida remplazzada dal tuttafatg l’exposiziun dals onns 1980. Il plaunterren resta reservà per las exposiziuns temporaras, il palantschin per la pedagogia da museum.

PLAUN SUTTERRAN: CHATS E FATGS

Survista

L’exposiziun d’archeologia en il plaun sutterran correspunda a las epocas enconuschentas. Ella cumenza cun il temp da crap e cun las restanzas las pli veglias d’abitadis en il Grischun da Cuira-Marsöl da circa 11000 fin 9500 avant Cristus. A partir dal temp da bronz tempriv datti ina colonisaziun nova intensiva dal territori alpin cun in augment correspundent dals objects da chat. Il temp da fier che suonda ha ses num dal fier che remplazza pli e pli il bronz. Enturn 15 avant Cristus vegn il Grischun actual conquistà dals Romans. Quai chaschuna er grondas midadas culturalas. L’ultim chapitel dal plaun sutterran è la finala il temp medieval tempriv (400 fin 800 suenter Cristus).

L’exposiziun è vegnida sviluppada en stretga collavuraziun cun il Servetsch archeologic. In’attenziun speziala è vegnida dada als cumplexs da chats novs e fitg novs. Sco tar ils ulteriurs plauns è il biro gasser e derungs responsabel per ina concepziun ch’unescha il cuntegn e la furma en ina moda attractiva.

Archeologia

La noziun ‹archeologia› deriva dals pleds grecs ‹archaios› (vegl) e ‹logos› (instrucziun). Ella vul dir uschè bler sco ‹enconuschientscha dal temp antic› u ‹scienza dal temp antic›, sa referind adina a l’istorgia da l’uman e da ses conturns.

Oriundamain sa fatschentava l’archeologia cun las epocas senza scrittiras u cun epocas ch’èn povras da documents scrits, quai vul dir da la preistorgia e da l’istorgia tempriva (epoca romana). Quai uschenavant ch’ellas han pudì vegnir rendidas accessiblas tras exchavaziuns, pia cun render visibel ils contexts da chats archeologics. Quai pon esser culegnas entiras, dentant er restanzas da chasas, champs da fossas e foss. Autras restanzas da l’activitad umana èn per exempel plazzas da cult, chats da deposits e deposits da luadiras, er chats sco utensils e guaffens da crap, objects da metal, cheramica, artefacts dad ossa u rument d’ossa.

L’incumbensa e la finamira da l’archeologia è quella da chavar ora, da documentar e d’interpretar uschè bain sco pussaivel ils fatgs dals chats sco er ils chats sezs. Els pussibiliteschan conclusiuns davart l’istorgia da l’uman e da ses conturns natirals, pia da far constataziuns istoricas.

Pli tard è la metoda archeologica vegnida applitgada er per epocas istoricas. Latiers tutga l’archeologia dal temp medieval, la perscrutaziun da chastels, l’archeologia da baselgia, la perscrutaziun da centers da citads e schizunt l’archeologia industriala. L’ultima s’occupa er da temas moderns, sco per exempel minieras, galarias da la miniera, furns da luentar, chaltgeras, producziun da cheramica e da vaider sco er da divers aspects dal commerzi. Quest rom scientific tanscha per part fin en il 20avel tschientaner.

L’archeologia è ozendi ina scienza moderna che collavura stretgamain cun disciplinas da las scienzas natiralas. Latiers tutgan la botanica, la zoologia, l’antropologia, la climatologia, la geologia, la dendrocronologia, la chemia e la fisica (dataziuns cun la metoda da C-14).

L’archeologia en il Grischun

Gia il 16avel tschientaner devi umans en il Grischun che s’interessavan per l’archeologia. Ulrich Campell per exempel ha menziunà enturn l’onn 1570 las pitgas ed ils vials per chars sin il Pass dal Güglia. In’activitad archeologica da rimnada po vegnir cumprovada il cumenzament dal 19avel tschientaner per il Welschdörfli roman da Cuira. L’onn 1869 è vegnida fundada la Societad istorica antiquara e l’onn 1872 il Museum retic. L’onn 1903 è cumparida la ‹Urgeschichte Graubündens mit Einschluss der Römerzeit›.

In’emprima exchavaziun archeologica è vegnida fatga l’onn 1902 en la ‹Custorei› da Cuira (oz: plazza da la Stadthalle). Ulteriuras activitads archeologicas hai dà ils onns 1930 fin 1950 sut la direcziun dal selvicultur Walo Burkart. A questa era appartegnan er ils nums da Hans Conrad, Walter Sulser e Benedikt Frei.

Suenter ch’ina plazza da conservatur è vegnida stgaffida l’onn 1960 al Museum retic, han er pudì vegnir fatgas exchavaziuns d’urgenza. Cun la fundaziun dal Servetsch archeologic l’onn 1967 è s’augmentada fermamain l’activitad archeologica cun exchavaziuns voluminusas e cun numerusas publicaziuns.

Temp da crap

Il temp da crap (600000-2200 avant Cristus) è la perioda la pli lunga da l’istorgia da l’umanitad. Ses cumenzaments sa chattan – en quai che reguarda il territori da la Svizra – per gronda part anc en il stgir.

Temp da crap tempriv (paleoliticum)

Durant il temp da crap tempriv eran las valladas da las Alps cuvridas d’enormas massas da glatsch. Pervia da quai n’èsi strusch da spetgar ch’i dettia lieus da chat paleolitics u chats da quel temp. Mo a l’ur u sur ils glatschers èsi imaginabel da chattar objects ch’ils chatschaders d’urs da cuvels han pers en cuvels u sut spelms che servivan sco tetgs. Quai è per exempel il cas en il ‹Drachenloch› sur Vättis (SG) sin 2450 m u en il cuvel d’Apollo sur St. Antönien-Partnun sin 2300 m. Là han ins chattà utensils fitg simpels da crap e dad ossa, per part er fuclars.

Tranter il 14avel ed il 12avel millenni èn ils glatschers da la Val dal Rain luads. Alura è sa furmada in’emprima vegetaziun en la Val dal Rain grischuna. La selvaschina è immigrada nà dal nord en la Val dal Rain alpin. Seguind ils fastizs da la selvaschina èn arrivadas gruppas da chatschaders ils mais da stad. L’enviern vivevan questas bain en la regiun dal Vorarlberg (radiolarit dal Grosses Walsertal e silex da la Baviera).

Da la fasa la pli tardiva dal paleoliticum derivan utensils da radiolarit, da silex e da cristal da muntogna da Cuira-Marsöl. Els dateschan dal temp tranter 11000 e 9500 avant Cristus.

Temp da crap mesaun (mesoliticum)

Er dal temp da crap mesaun èn enconuschents mo paucs lieus da chat en il Grischun. Igl è significativ che la plazza da pussar dals chatschaders mesolitics-neolitics da Mesauc-Tec Nev sa chattava fin ad 8 m sut il tschispet actual. Mo grazia a la construcziun da l’autostrada è ella vegnida scuvrida. Tar quest lieu da chat èn vegnids chattads blers artefacts elavurads da silex sco er var 4000 stgaglias da silex e da cristal. Els derivan dal mesoliticum tempriv e tardiv. Ins ha er chattà in pèr tocs da cheramica e da silex dal neoliticum tempriv.

Culegnas e plazzas da pusar mesoliticas sa chattan oz bain en il territori dal funs da la val sut bler material da bovas e da sbuvadas. Ubain che l’activitad dals flums ha destruì ellas definitivamain en il decurs dals millennis.

Percunter chattan ins adina pli savens plazzas da pussar da chatschaders en zonas alpinas. Uschia per exempel sin il Pian dei Cavalli (Valle San Giacomo, Italia, 2200 m) che na sa chatta betg lunsch davent dal Mesauc. Auters exempels enconuschents èn il Plan Canin en la Val Forno (en il sid da Malögia, 1990 m) u en il territori dal Lai da Rims (Val Müstair, 2400 m).

Temp da crap tardiv (neoliticum)

Oz enconuschain nus tut en tut nov culegnas neoliticas en il Grischun: Cuira-areal Zindel ed Ackermann, Vaz Sut-Haselboden e Haselbodenkopf, Zizers-Friedau, Tumein-Crestis, Cazas-Petrushügel, Mesauc-Tec Nev e Castaneda-Pian del Remit. I sa tracta qua senza excepziun da culegnas pitschnas che n’èn strusch vegnidas abitadas pli ditg che 100 fin 150 onns. Entant che singulas da questas culegnas derivan anc d’in neoliticum tempriv fin sviluppà (5avel/quart millenni per Zizers, Cuira, Mesauc), appartegnan las ulteriuras culegnas plitgunsch ad ina fasa tardiva dal temp da crap tardiv (terz millenni).

Interessanta è la cumprova d’ina cultivaziun dad ers cun araders a Cuira ed a Castaneda. Remartgabel è er il fatg che questas culegnas sa concentreschan sin las vals da transit situadas a bass (Val dal Rain, Tumleastga e Mesauc). Ina plazza da pussar neolitica è enconuschenta a Zernez-Ova Spin. Numerus èn chats singuls neolitics en las muntognas u en valladas situadas ad aut sco per exempel maneras da crap, utensils da silex e da cristal. Tut quests chats derivan plitgunsch da chatschaders u da pasters e na fan strusch part da culegnas.

Temp da bronz

L’epoca da bronz cumpiglia il temp tranter 2200 e 800 avant Cristus. Entant che utensils d’arom eran gia cumparids en la fasa tardiva dal temp da crap tardiv, èn ussa da nov iseglia ed armas vegnidas construidas da bronz. (Bronz è ina lega d’arom e da zin).

Cun il temp da bronz tempriv ha cumenzà ina nova colonisaziun intensiva dal territori alpin grischun. Las paucas culegnas dal temp da crap tardiv èn vegnidas remplazzadas da tschuncanta fin sessanta culegnas ch’han existì pli ditg. Ellas n’èn betg mo vegnidas erigidas en las valladas bassas, mabain er en vals autalpinas (Lumnezia, Surses, Engiadina). Questas novas colonisaziuns dastgassan bain avair lur raschun en la scuverta da minerals d’arom sin territori grischun. La nova tecnica d’elavurar arom ha laschà nascher novas activitads. Latiers tutgan la prospecziun d’arom, las minieras, l’explotaziun d’arom, il cular bronz e.u.v. Quai dastgass avair chaschunà in commerzi pli intensiv sur ils pass da las Alps e la finala tscherts midaments da las structuras socialas.

Ils abitants da las vischnancas dal temp da bronz eran purs. Els sa nutrivan da la cultivaziun dad ers (furment, furment d’in graun, furment dubel, spelta, ierdi e.u.v.) e da l’allevament da muvel. La chatscha giugava mo pli ina rolla fitg secundara.

En il temp da bronz tempriv e mesaun e per part anc en il temp da bronz tardiv è vegnida vivida – sin basa da furmas da cheramica spezialas – ina cultura independenta sin territori grischun. Pli baud vegniva ella numnada la ‹cultura da Crestaulta›, ozendi la ‹cultura interalpina dal temp da bronz›. Ella sa differenziescha cleramain da las culturas sidalpinas e nordalpinas.

En il decurs dal temp da bronz tardiv (13avel fin 9avel tschientaner avant Cristus) è questa ‹cultura interalpina dal temp da bronz› evidentamain vegnida stgatschada. Novas culturas èn avanzadas da quest temp en il territori alpin grischun. Ellas han chaschunà ina tripartiziun culturala che sa lascha demussar fitg bain er anc en il temp da fier.

Culegnas

Culegnas dal temp da bronz sa chattavan per regla sin muttas, sin strivlas da grip marcantas e sin terrassas da costas che pudevan vegnir defendidas bain. Culegnas en il funs da la val paran da cumparair pir en il temp da bronz tardiv. A Savognin-Padnal è la culegna vegnida erigida en ina foppa natirala d’ina profunditad da 2 fin 3 m, a Cazas-Cresta schizunt en ina sfessa dal grip d’ina profunditad da 5 fin 6 m. A Falera-Muota sa chattava la culegna tranter gronds blocs da crap. Ella è stada fortifitgada cun in mir da tschinta. Quai lascha supponer ch’ils emprims abitants da questa culegna avevan in grond basegn da sa proteger.

En culegnas ch’èn exchavadas bain sa laschan cumprovar construcziuns cun pitgas verticalas u construcziuns da travs cun fuclars u schizunt entiras structuras d’abitadi. La cisterna da Savognin-Padnal e la tschiffada d’aua da funtauna da San Murezzan èn perditgas d’ina tecnica da construcziun en lain fitg sviluppada. Ils edifizis d’abitar èn per regla vegnids construids en lain da laresch. Lain da pign è vegnì duvrà oravant tut sco material d’arder. Las culegnas han per part survivì plirs tschient onns u schizunt pli che milli onns. En culegnas pitschnas vivevan 20 fin 30 persunas, en culegnas pli grondas 50 fin 100 persunas.

Objects chattads en fossas

Dal territori alpin grischun èn enconuschents mo paucs objects ch’èn vegnids chattads en fossas dal temp da bronz. A Donat-Surses èn vegnids chattads ils onns 1926 e 1961 sis sarcofags cun skelets. Ils objects agiuntads a la fossa dateschan d’in temp da bronz tardiv (17avel/16avel tschientaner avant Cristus). En cas da la renumada ‹fossa da cupla da Donat› dastgassi però sa tractar d’in tschaler d’arvieut medieval (crot) ch’ha donnegià ina fossa dal temp da bronz tempriv.

Ulteriuras fossas cun skelets dal temp da bronz tempriv senza objects agiuntads a la fossa datti er a Laax-Salums. D’ina impurtanza fitg gronda èn indesch fossas a cremaziun da Lumbrein-Surin-Cresta Petschna. Tut las fossas èn fossas da dunnas ch’appartegnan evidentamain a la culegna da Crestaulta. Ellas tuttas cuntegnan ritgs supplements da cliniez. Ellas dateschan dal temp da bronz tempriv (16avel/cumenzament dal 15avel tschientaner) e cumprovan l’influenza da la cultura da tiembels.

Dal temp da bronz tardiv è enconuschent in santeri cun urnas a Fläsch-Answiesen ch’è displaschaivlamain destruì fermamain ed ina fossa d’ina dunna a Domat. Quest’ultima cuntegneva ina fivla d’artg da derivanza meridiunala, ureglins ed in pau cheramica.

Chats en las muntognas ed en las auas

Numerus èn ils chats singuls ch’èn vegnids fatgs en las muntognas u sin ils ospizis dals pass. I pudess sa tractar da chaussas che chatschaders u pasters han pers. Quests chats èn forsa er ina perditga d’ina economia d’alp dal temp da bronz. En singuls cas pudessi er sa tractar d’unfrendas ad ina divinitad da muntogna.

Gist uschè savens èn vegnids chattads per exempel spadas, lantschas ed autras chaussas en auas, en flums, en lais u er en regiuns da funtaunas. Sch’i sa tracta en quest connex d’objects pers u d’unfrendas ad ina divinitad d’aua n’è betg cler. Duas maneras u sigirs da bronz tar ina funtauna sur Rueun u plirs chats da spadas, in stilet ed ina gluva en la tschiffada d’aua da funtauna da San Murezzan Bogn èn forsa stads unfrendas ad ina divinitad da funtauna.

La tschiffada d’aua da funtauna da San Murezzan è in indriz ch’è fitg interessant or dal puntg da vista da la construcziun en lain. Ella consista d’ina chascha ch’è construida cun laina radunda e d’ina chascha ch’è construida cun aissas, plinavant da dus bischens verticals a l’intern sco er d’ina pitga da raiver. Tut è fatg en lain da laresch e datescha da la mesadad dal 15avel tschientaner avant Cristus.

Cliniez

En il temp da bronz èn fitg savens vegnidas duvradas gluvas da bronz per tegnair ensemen la vestgadira. Uschia han ins serrà la taila da glin grossa. Dapi il temp da bronz tardiv han fivlas remplazzà las gluvas da bronz. Sco ulteriurs objects da decoraziun enconuschevan ins bratschlets ed anels, culaunas cun ambras e cun rollinas da bronz u cun rudellas cun pizs. Buttuns d’oss e da bronz èn bain vegnids cusids sin la taila. L’intent d’utilisaziun da las rosas da corna da tschierv è intschert. La lamella cun dents da ver vegniva forsa duvrada da l’artger sco platta per proteger il maun.

L’object da chat il pli impurtant è la gluva cun palutta da Falera-Muota. Ella è ornada ritgamain ed ha ina lunghezza da 85 cm. Pervia da sia lunghezza èsi pauc probabel ch’ina dunna l’haja purtà. Ella pudess esser vegnida duvrada sco object da cult u da prestige, per exempel per decorar ina statua da lain. Cliniez da bronz e d’ambra è stà in privilegi da la classa sociala superiura. Metter il cliniez en la fossa dueva segirar la posiziun sociala da la persuna defuncta en l’auter mund. I deva segiramain er cliniez da materials pli simpels che n’è però betg sa mantegnì.

Temp da fier

Il temp da fier (800-15 avant Cristus) vegn dividì en ina fasa pli veglia (temp da Hallstatt) ed en ina fasa pli giuvna (temp da Latène). En il temp da fier ha il fier cumenzà a s’etablir sco materia prima. Utensils ed armas da bronz èn adina pli savens vegnids remplazzads tras artefacts da fier. Il fier ha gronds avantatgs: el è resistent ed elastic ed è da chattar bler pli savens che arom en il territori alpin. Bronz è però vegnì duvrà vinavant per cliniez. L’elavuraziun da fier pretendeva grondas enconuschientschas tecnicas. Spezialists sco miniers, culaders da fier e ferrers èn stads necessaris. Furns da luentar e fuschinas han stuì vegnir construids.

Il commerzi sur ils pass da las Alps ha giugà vinavant ina gronda rolla. Per l’emprima giada è la scrittira cumparida, en il temp da fier tardiv er l’economia monetara.

Il maletg da las culegnas dal temp da fier correspunda per gronda part a quel dal temp da bronz. Dapi il temp da bronz tardiv hai dà en il Grischun – bain pervia dal squitsch da l’exteriur – ina tripartiziun culturala. Quella è percorschibla cleramain durant tut il temp da fier.

Ils Rets

En il temp da bronz tardiv ed en il temp da fier pli tardiv sa chattan en il sidost dal Grischun (Engiadina Bassa, Val Müstair) perditgas da la cultura da Laugen-Melaun. Ses caracteristicum che definescha la cultura è la cria cun manetschs da Laugen-Melaun. Ella sa chatta en il Trentino, en il Tirol dal Sid ed en l’Engiadina Bassa e mo sporadicamain en la Val dal Rain alpin. Abitadis tipics èn Ramosch-Mottata, Scuol-Munt Baselgia ed Ardez-Suotchasté. A Scuol-Motta Sfondraz ed a Zernez-Brail-Funtanatschas sa chattan – sin gronds mantuns da crappa – probablamain plazzas per arder unfrendas che valevan sco plazzas da cult.

La cultura da Laugen-Melaun vegn remplazzada tras la cultura da Fritzens-Sanzeno ch’è caracterisada da cuppas pitschnas e da crias cun manetschs. A Scuol-Russonch sa chatta ina tipica plazza per arder unfrendas. Latiers tutgan fuclars ed ossa d’animals chaltschinada, vul dir brischada fermamain. Il center da la derasaziun da la cultura da Fritzens-Sanzeno sa chatta er en il Trentino, en il Tirol dal Sid e dal Nord ed en l’Engiadina Bassa. Tant ils purtaders da la cultura da Laugen-Melaun sco er quels da la cultura da Fritzens-Sanzeno vegnan identifitgads ozendi cun ils Rets istorics.

Ils Celto-Rets ed ils Celts

En il Grischun dal Nord ed en il Grischun Central sa fa valair dapi il temp da bronz tardiv la cultura da santeris d’urnas (Cuira-Karlihof, Vella-Pleif e.u.v.). Ella s’avanza cleramain nà dal nord. En il Grischun dal Nord vegn ella surpostada d’in element da la cultura da Laugen-Melaun (cultura maschadada celto-retica). Dapi il temp da fier pli tardiv sa mussan cleras influenzas da la cultura da Hallstatt (Favugn-Felixwingert, cheramica picturada da Tumein). Cun la cheramica da Tumein e da Schneller (gruppas da la Val dal Rain alpin), cun la cheramica cun structura da petgen e pli tard cun la cheramica naira sa manifestescha er en il temp da fier pli giuven cleramain l’influenza celtica dal nord.

Ils elements da Laugen-Melaun dal temp da bronz tardiv ch’èn arrivads sur il Vorarlberg en il Grischun dal Nord regordan anc a la cultura retica. Dapi il temp da fier dominescha senza dubi l’element celtic. Per il Grischun dal Nord èn avant maun tant las restanzas d’abitadi respectivas (Cuira-Welschdörfli, Fläsch, Lantsch/Lenz, Suraua, Trun-Darvella e.u.v.) sco er chats da fossa (Tumein-santeri d’urnas, Trun-Darvella e.u.v.). L’element retic svanescha en quest temp praticamain dal tuttafatg.

Ils Leponts

En il sidvest dal Grischun (Mesauc, Val Calanca, Bregaglia) datti dapi il temp da bronz tardiv adina dapli indizis per ina cultura tessinaisa-lumbarda da Canegrate. En il temp da fier pli tempriv sco er pli tardiv fa la regiun dal sidvest dal Grischun senza dubi part da la cultura da Golasecca. Quella è caracterisada d’ina gronda ritgezza da chats oravant tut en ses inventaris da fossa. Uschia existan dal champ da fossas da Mesauc-Coop fossas cun skelets e fossas d’urna cun ritgs cliniezs da fivlas. En las fossas cun skelets da Castaneda e da Cama sa chattan da l’autra vart bler cliniez da fivlas, penderliezs, ureglins, culaunas d’ambra, situlas (sadellas), chantas cun pichel, spadas da fier, crias, magiels e.u.v.

Perquai ch’i na dat naginas materias primas en il Mesauc, sa tschenta la dumonda danunder che questas ritgezzas derivan. Ins suppona che la val haja giugà ina rolla da mediatur en il temp da fier per il commerzi sur ils pass da las Alps tranter il territori etrusc ed il territori nordalpin. Cumpareglià cun ils chats en las fossas èn ils chats en ils abitadis plitgunsch modests. Dals auturs romans temprivs vegnan ils purtaders da questa cultura designads sco Leponts.

Commerzi dal temp preistoric e dal temp roman

Gia per il temp da crap tardiv sa lascha cumprovar in tschert commerzi da barat. Uschia han ins chattà utensils da silex dal Giura franzos, dal Lägeren (ZH) e dals Monti Lessini (Trentino).

En il temp da bronz existiva in commerzi prosperant sur ils pass da las Alps (producziun da bronz, commerzi da zin, ambra, recipients da cheramica e.u.v.).

En il temp da fier è vegnì intensivà il commerzi tranter il territori etrusc ed il territori nordalpin. En il Grischun dal Nord èn cumparidas furmas da cliniez sidalpinas. Per l’emprima giada èn vegnidas chattadas munaidas. Dal territori da la Germania dal Sid è vegnì importà sal.

Dal temp roman hai dà in traffic da rauba intensiv sur il Pass dal Güglia. Vaschella da terra sigillata è vegnida en il Grischun. Vaschella da lavetsch da l’Italia dal Nord, da la Bregaglia e dal Mesauc è vegnida vendida da Cuira fin Bregenz ed Augsburg. Ieli d’ulivas da la Spagna, vin da l’Italia, fritgs meridiunals, austras, tailas e spezarias èn vegnids importads. Muaglia, graun, mel e tschaira, rascha, cristals da muntogna, chaschiel d’alp e mantels da launa èn vegnids exportads vers sid. La rait da vias dastgass esser stada en in bun stadi a partir da la mesadad da l’emprim tschientaner suenter Cristus. L’economia monetara ha remplazzà adina pli fitg il commerzi da barat originar.

Temp dals Romans

L’epoca romana cumpiglia il temp tranter 15 avant Cristus e 400 suenter Cristus. Enturn ils onns 16/15 avant Cristus èn las truppas romanas sut l’imperatur Augustus avanzadas vers nord. L’operaziun da zanga è vegnida cumandada dals dus generals Tiberius e Drusus nà da la Gallia e dal Trentino. Ina terza unitad d’armada dastgass esser avanzada da Com ora sur il Pass dal Set tras il Surses e la Val dal Rain alpin. Perditga da quai dattan chats da militaria, oravant tut plums da schlingia sin il Pass dal Set ed en la regiun dal Crap Ses. En in’acziun d’assagl da stad da quatter mais è vegnì suttamess il territori alpin dal Vallais fin a Baviera. L’intent da questa campagna militara è bain stà quel da segirar ils pass da las Alps e da stgaffir novas basas en il nord da las Alps.

Ina provinza Raetia cun Augsburg sco chapitala è vegnida fundada pir vers la mesadad da l’emprim tschientaner suenter Cristus. La provinza è vegnida dividida enturn l’onn 300 en ina Raetia prima (bain cun Cuira sco chapitala) ed en ina Raetia secunda (cun Augsburg sco chapitala).

Cun la conquista romana hai dà grondas midadas culturalas. Empè da las construcziuns da lain vertentas èn vegnidas fatgas ussa construcziuns da crap grondas en la tecnica da maulta da chaltschina. Las chasas da crap han ussa survegnì pli savens picturas da paraid, stgaudaments d’ipocaust (aria chauda) u da chanal ed en stadas cuvertas da schlondas u er da quadrels. Igl èn vegnids construids implants da termas, tempels, teaters ed ulteriurs edifizis publics. Er la populaziun indigena ha cumprà vaschella da terra sigillata ritgamain decorada e rauba importada dal sid sco fritgs meridiunals, ieli d’ulivas, vin ed autras chaussas.

Bainbaud avevan singuls indigens emprendì la lingua e la scrittira latina. L’economia monetara romana è vegnida introducida gist uschè sco – entaifer in temp relativamain curt – l’aduraziun da divinitads romanas. Il latin ha stgatscha en il decurs dals tschientaners las linguas indigenas (il celtic ed il retic). Quellas vivevan vinavant mo en vettas fundamentalas surpostadas. Igl è resultà ina spezia da ‹latin vulgar› u da ‹retolatin›, or dal qual igl è sa sviluppà la finala il rumantsch vegl ed il retorumantsch.

Cuira dal temp roman

Dal Welschdörfli da Cuira deriva in’inscripziun ch’è deditgada a Lucius Caesar, in funcziunari roman aut. Ella lascha supponer che Cuira è stà in center administrativ gia dal temp roman tempriv. Ils emprims edifizis d’abitar èn bain anc stads construids en lain. A partir dal prim tschientaner suenter Cristus ha cumenzà ina viva activitad da construir edifizis en crap. Igl èn vegnidas construidas numerusas chasas cun stgaudaments ipocausts e da chanal. En l’areal Ackermann hai dà in albiert cun picturas da paraid e cun pussaivladads da pernottar. En il sectur da la plazza da la Stadthalle sa chattava in grond implant termal, bain er il martgà ed in sanctuari.

Suenter la refurma diocleziana da l’imperi enturn l’onn 300 è Cuira bain daventà la chapitala da la provinza Raetia prima. Almain dapi il quart tschientaner sa chattava sin la curt a Cuira in abitadi roman ch’era segirà cun mirs fortifitgads. Dapi il 5avel tschientaner èn cumprovadas sin la curt ina sedia episcopala ed ina baselgia sepulcrala. En il Welschdörfli sa chattavan da quel temp anc singuls edifizis d’abitar ed in implant ecclesiastic cristian tempriv cun in banc dals sacerdots.

Abitadis e sanctuaris romans

Sper la Curia romana sa chattavan numerus abitadis pli pitschens en il Grischun. Uschia devi staziuns da via sco la Mutatio da Riom u l’abitadi da Mon-Crest’Ota, tuts dus sin la ruta charrabla dal Güglia. Impurtanta era er la staziun da duana dal temp roman tardiv a Bondo-Murus/Castelmur. Plinavant existivan plirs abitadis fortifitgads sco ina spezia da champ militar dal temp roman tardiv fin al temp medieval tempriv. Latiers tutgavan per exempel Casti-Kirchhügel, Castiel-Carschlingg, Casti, Vicosoprano-Caslac e bain er Maladers-Tummihügel-vest e Sagogn-Schiedberg.

Sanctuaris romans èn per exempel quel sin il Güglia, il cuvel da cult a Ziràn, la plazza per arder unfrendas a Fläsch-St. Luzisteig. Auters cumplexs da chats che tiran endament abitadis e chats da fossas derivan dad Andeer, da Cazas-Riòlta Bassa, da Sevgein, da Tumein, da Trimmis u da la basa militara dal temp roman tempriv sin il Pass dal Set. Chats da fossas e champs da fossas impurtants enconuschain nus da Panaduz-Valbeuna, da Roveredo-Tre Pilastri, da Cama, da Sta. Maria en Calanca e da la chavorgia da Calfreisen. Els inditgeschan tuts ina spessezza d’abitadis remartgabla dal temp roman.

Temp medieval tempriv

Il temp medieval tempriv cumpiglia ils tschientaners tranter 400 ed 800 suenter Cristus. En il decurs dal 5avel tschientaner èn las truppas romanas sa retratgas per part da la Rezia. Il territori alpin retic è – sco bastiun cunter ils Germans – daventà domini ostrogotic. Suenter la mort da Teoderic (527) è la Raetia prima, respectivamain l’uvestgieu da Cuira, crudà pli fitg sut l’influenza dals Francs. Il quart/5avel tschientaner è vegnida cristianisada la Raetia prima. Dapi l’onn 451 è cumprovada ina sedia episcopala a Cuira. Dapi il 6avel tschientaner aveva la schlattaina dals Zaccons e dals Victorids indigens la pussanza ecclesiastica e seculara en Currezia. Sut Carl il Grond ha la Currezia pers l’independenza politica enturn ils onns 773/74. Ella è vegnida integrada definitivamain en il reginavel francon.

Dal temp medieval tempriv èn vegnids perscrutads enfin ussa mo relativamain paucs abitadis. La gronda part è creschida or da culegnas dal temp roman tardiv ed or d’implants da chastels, uschia Castiel-Carschlingg, Maladers-Tummihügel, Aschera-Chrea, Casti, Riom-Cadra u Zernez. Quai ha da far cun il fatg che quests abitadis dal temp medieval tempriv sa chattan per gronda part sut vischnancas actualas e ch’els n’èn – sco construcziuns da lain – betg fitg bain vesaivels e percurschibels. Mo baselgias, implants da claustras ed edifizis signurils (curt roiala a Zizers) èn vegnids construids vinavant en crap e cun ina liadira da maulta. Las numerusas baselgias dal temp medieval tempriv cumprovan però ina gronda spessezza da la populaziun en il Grischun.

Ultra da quai datti bleras fossas e blers champs da fossas dal temp medieval tempriv. Ellas na cuntegnan per regla nagins objects da fossa u mo objects da fossa modests. Latiers tutgan per exempel il champ da fossas dal temp roman tardiv e dal temp medieval tempriv Valbeuna a Panaduz cun passa 700 fossas, ils santeris da Son Stefan a Cuira u da l’iert da la chasa-pravenda a Schiers. Fin il 7avel/8avel tschientaner pon anc vegnir cumprovadas plazzas da cult pajaunas en il territori alpin grischun, sco per exempel en il cuvel da Ziràn.

En il temp medieval tempriv dastgass la romanisaziun linguistica sco tala esser stada terminada en il Grischun.

EMPRIM PLAUN: PUSSANZA E POLITICA

Survista

L’emprima auzada da la chasa – ch’è l’auzada la pli pumpusa – sa fatschenta cun la contemplaziun ‹tradiziunala› da l’istorgia: eveniments, persunas singulas (per il solit masculinas), dretg, uffizis, instituziuns. Questa preschentaziun dat pais ad annadas ed a la cronologia. Ella na po betg esser cumpletta, mabain tracta exempels ch’èn spezialmain expressivs. Ma i sa tracta adina da pussanza e da politica. Ella tschenta la ‹dumonda da la pussanza›:

– tgi aveva e tgi ha la pussanza?

– co vegniva e co vegn exequida la pussanza?

– tge geners da pussanza datti?

– co percorschan ins pussanza?

Sut quest puntg da vista tractan ils singuls locals temas impurtants da l’istorgia grischuna:

– ‹Armadas e guerras›

– ‹Signurs e chastels›

– ‹Las Trais Lias e la terra subdita Vuclina›

– ‹La vart stgira da la giustia›

Sco constanzas da l’istorgia grischuna resortan l’interess da las pussanzas estras per ils pass sco er la cuntrada politica che consista da pitschens secturs. La chasa, en la quala nus ans chattain, è ina part da quest’istorgia. La famiglia Buol appartegneva durant tschientaners a la signuria grischuna da las schlattainas dominantas.

Armadas e guerras

Ils numerus conflicts militars ch’han influenzà l’istorgia burascusa dal Grischun a partir da l’antica fin al temp modern, dattan perditga da la rolla impurtanta da questa regiun.

L’onn 15 avant Cristus han ils Romans fatg ina campagna militara sur ils pass retics per sa proteger meglier cunter las invasiuns dals pievels da las Alps e per conquistar novas provinzas.

La fin dal 15avel tschientaner han la Lia da la Chadé e la Lia da las Diesch Dretgiras fatg in’allianza cun la Confederaziun cunter ils Habsburgais. Il resultat è stada la guerra sanguinusa svabaisa da l’onn 1499. Tras las discordias confessiunalas e politicas è il Grischun vegnì involvì en la Guerra da trent’onns (1618-1648) ed è bunamain dà dapart. A las devastaziuns da la guerra èn suandadas la pestilenza e la fomina.

L’onn 1799 èn ruts or en il Grischun cumbats tranter las grondas pussanzas europeicas. Malgrà che la resistenza è stada vehementa, han truppas franzosas occupà il pajais.

Er durant la Segunda Guerra mundiala era il mintgadi da la populaziun engrevgià considerablamain. Ils umens ch’eran abels da far servetsch militar eran staziunads als cunfins e mancavan a chasa ed en il manaschi.

15 avant Cristus: La campagna romana sur las Alps

La stad da l’onn 15 avant Cristus han Drusus e Tiberius, ils figliasters da l’imperatur Augustus, lantschà cun lur legiuns in’offensiva vers nord. Ils auturs da l’antica rapportan che las armadas romanas sajan penetradas entaifer paucs mais nà dal vest vers il Lai da Constanza e nà dal sid tras la Bregaglia sur il Pass dal Set. Ulteriuras truppas sajan s’avanzadas davent da Trento sur il Raisch u sur il Brenner vers nord.

Chats ch’èn vegnids fatgs en il territori dal Pass dal Set ed en il Surses cumprovan ch’igl eran s’avanzadas unitads da trais legiuns. Ultra da plumins da fundas e da catapults cun ils buls da la 3., da la 10. e da la 12. legiun han ins chattà auters projectils, fragments da differentas armas, guttas da chalzers, fivlas, crutschs per fermar tendas e munaida.

En il territori da la chavorgia dal Crap Ses (Surses) hai probablamain dà cumbats. L’armada romana era bler pli ferma che las truppas indigenas. Las legiuns han pudì s’avanzar sur las Planeiras fin a Cuira. Da là davent ha l’invasiun cuntinuà tras la Val dal Rain alpin vers nord. En il territori dal Lai da Constanza èn sa rimnadas tut las truppas romanas per s’avanzar vers Augsburg.

Durant l’entira campagna militara sajan vegnids victorisads betg main che 46 pievels. Tar quels tutgavan apparentamain er ils Riguscs (Surses, Valragn?), ils Suanets (Surselva?) ed ils Calucons (enturn Cuira). Silsuenter èn ils pievels da las Alps sa cuntegnids en moda paschaivla ed èn sa suttamess al domini roman. La conquista da las Alps è stada in pass impurtant en la politica d’expansiun dals Romans.

1499: La Guerra svabaisa

La Guerra svabaisa è stada caracterisada da bleras battaglias grondas e da numerusas attatgas pitschnas. Als Confederads ed als Grischuns èn reussids success decisivs cunter la surpussanza habsburgaisa.

La populaziun civila ha patì fitg pervia da las acziuns da guerra. Cunzunt la Val Müstair e l’Engiadina èn vegnidas devastadas. Rapports commovents descrivan la miseria da guerra e la fomina da quest temp. Er tranter ils cumbattants hai dà mazzacras crudaivlas. Gist ils Confederads avevan la reputaziun da far nagins praschuniers.

En la battaglia da la Chalavaina, ils 22 da matg 1499, han las truppas habsburgaisas – var 13 000 umens – gì in cumbat violent cunter circa 8000 Grischuns. Grazia al martiri da lur chapitani Benedetg Fontana han ils Grischuns la finala gì success. Ils Habsburgais èn fugids ed han subì grondas perditas en tut la confusiun. En il decurs da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn la battaglia da la Chalavaina e Benedetg Fontana sa sviluppads a simbols grischuns da la libertad. Il punct culminant da la veneraziun da quest erox è stà l’onn 1899 a chaschun da la festa da la Chalavaina.

Er Dunna Lupa ha chattà sia plazza d’onur en l’istorgia grischuna. Cur che truppas tirolaisas èn arrivadas a Tschlin, duai Dunna Lupa – cun agid d’in rampign – las avair surmanà da sa retrair.

La guerra è vegnida terminada l’atun 1499 cun la pasch da Basilea a favur dals Confederads e dals Grischuns. Uschia han els pudì confermar lur independenza entaifer il Sontg imperi roman.

1603-1639: Ils Scumbigls grischuns

Durant la Guerra da trent’onns (1618-1648) è la Republica da las Trais Lias – ch’aveva discordias confessiunalas e politicas – crudada en il champ da tensiun da las pussanzas grondas. La famiglia Planta sustegneva cunzunt l’Austria e la Spagna, ils Salis la Frantscha e Venezia.

L’onn 1620 èn invadidas truppas spagnolas en Vuclina e truppas austriacas en Val Müstair. En Vuclina èn vegnids mazzads var 600 protestantas e protestants. L’onn 1622 èn idas a perder er formalmain las terras subditas dal Grischun. Durant ils dus decennis suandants han partidas estras surpiglià alternantamain la pussanza en il Grischun. Cun agid da l’urden dals chaputschins han ils Austriacs empruvà da recatolisar ils territoris refurmads. L’anteriur plevon refurmà Gieri Genatsch ha manà – sco chau d’armada e sco politicher – la resistenza cunter l’Austria e cunter la Spagna ed è sa participà l’onn 1621 a l’assassinat da Pompejus Planta. Cun l’assagl dal Partenz l’onn 1622 èn ils purs sa dustads cunter il domini austriac. Il pader Fidelis da Sigmaringen, manader da la missiun chaputschina, è vegnì sturnì.

L’onn 1631 han ils Franzos gì il suramaun, e quai sut la direcziun dal duca Henri de Rohan. Ord opposiziun cunter l’occupaziun franzosa permanenta ha Genatsch midà vart: El è sa convertì a la confessiun catolica ed è s’allià dascusamain cun la Spagna e cun l’Austria. L’onn 1637 han ils Franzos stuì partir. En il Capitulat da Milaun ha il Grischun survegnì enavos l’onn 1639 sias terras subditas. Il medem onn è Gieri Genatsch vegnì assassinà a Cuira.

1799: Ils Franzos vegnan

L’onn 1798 han las Trais Lias fatg in’allianza militara cun l’Austria. La Frantscha ha resguardà quai sco violaziun da la neutralitad. Il mars 1799 èn entradas truppas franzosas en il Grischun. En Surselva ed en Engiadina Bassa hai dà cumbats vehements. Il temp suandant è stà caracterisà da bleras midadas da pussanza.

Il matg 1799 hai dà ina revolta en Surselva. Quella ha cuntanschì ses punct culminant en la terrada dals 6000 Sursilvans en la battaglia a La Punt. En quest sco er en auters cumbats èn morts 638 cumbattants indigens. Ils vitgs da Tumein e da Mustér èn vegnids arsentads dals schuldads franzos. Ils Franzos en sa vinditgads sanguinusamain tar la populaziun civila per ils praschuniers franzos ch’ils Grischuns avevan mazzacrà. Durant quests eveniments ha Anna Maria Bühler survegnì il renum d’eroxa sco ‹Kanonenmaid› da Domat. Cur ch’ils Franzos èn sa retratgs tras ses vitg, ha ella surpiglià ils mastrins dal chavals che tiravan in chanun franzos, uschia ch’ils purs han pudì conquistar quest chanun.

Tar las figuras marcantas da questa guerra tutgava il general russ Suworow sco allià dals Austriacs. Ad el ed a sias truppas èsi reussì da traversar l’october 1799 il Pass da Pigniu ch’era cuvert cun naiv. In grond spectacul ha purschì er il general franzos MacDonald ch’ha manà in’armada da var 15 000 umens durant l’enviern 1800 sur il Pass dal Spleia.

La guerra è vegnida terminada il favrer 1800 cun la pasch da Lunéville. L’Austria ha stuì bandunar il Grischun.

1939-45: Il Grischun e la Segunda Guerra mundiala

La Svizra ed il Grischun èn vegnids schanegiads da las sgarschurs da la guerra. Quest temp è dentant stà caracterisà da stgarsezza e da la tema d’ina occupaziun tudestga.

Ils 28 d’avust 1939 ha il Cussegl federal mobilisà las truppas da cunfin. Dus dis pli tard ha l’Assamblea federala elegì Henri Guisan sco general. Il cumenzament da settember è vegnida mobilisada l’entira armada svizra. Ils umens ch’eran abels da far servetsch militar han stuì bandunar lur dachasa ed han stuì entrar en in lung servetsch, entant che las famiglias – ch’èn vegnidas laschadas enavos – han patì pervia da la mancanza da forzas da lavur.

Las victualias ed ils combustibels èn vegnids raziunalisads severamain pass per pass. Cun l’uschenumnada ‹battaglia dal graun› han ins vulì segirar il provediment da la populaziun cun vivonda da basa. Mintga surfatscha disponibla è vegnida emplantada.

Bleras persunas persequitadas han tschertgà protecziun en Svizra – betg adina cun success. Er las valladas dal Grischun dal Sid han vesì blers destins da fugitivas e da fugitivs. L’onn 1941 èn vegnids dischlocads 1200 praschuniers polacs en il Grischun. Numerusas ‹vias dals Polacs›, per exempel en Stussavgia, en la Val dal Rain grischuna ed en Tumleastga, dattan perditga da la lavur ch’els han prestà qua.

La saira stueva la populaziun stgirentar las fanestras. En ils territoris da cunfin udivan ins – vers la fin da la guerra – bunamain mintga notg bumbardaders che fracassavan sur sai vi. Aviuns alliads donnegiads devan giu u stuevan far atterraments d’urgenza. Durant l’entira guerra èn vegnidas bittadas giu pliras giadas bumbas sin la Svizra. Ils 22 da favrer 1945 è vegnì bumbardà Val S. Pieder. Umans èn vegnids per la vita u èn vegnids blessads.

Signurs e chastels

La societad dal temp medieval aveva structuras cleras. Sias differentas classas eran colliadas ina cun l’autra tras normas da dretg e da pussanza, sco la protecziun, l’obligaziun da pajar tributs u l’engirament.

A partir dal 11avel fin al cumenzament dal 14avel tschientaner è il territori dal chantun Grischun dad oz sa sviluppà ad ina veritabla regiun da chastels. Ils chastels eran centers da pitschens dominis e simbols da pussanza regiunala. A medem temp eran els lieus d’abitar, manaschis agriculs e manaschis artisanals.

Ils chastels ch’eran sparpagliads en Rezia n’avevan betg ina funcziun militara strategica coordinada. Per regla consistivan els sulettamain d’ina tur ch’era circumdada d’edifizis d’economia pli pitschens e ch’aveva in mir enturn ed enturn. En temps quiets dumbrava in chastè ordinari probablamain tranter 15 e 20 abitantas ed abitants.

A la fin dal temp medieval èn vegnids destruids, bandunads u transfurmads blers chastels. Numerus chats archeologics documenteschan la vita da las abitantas e dals abitants dals chastels. Er sch’i dat perditgas da faidas, da bloccadas e da destrucziuns, n’era la guerra betg in element predominant dal mintgadi en ils chastels.

Ils pussants en Rezia

Suenter la fin da l’Imperi roman occidental è la Rezia daventada ina part da l’Imperi ostrogotic e l’onn 537 ina part dal Reginavel dals Francs. La sedia administrativa ed a medem temp la sedia episcopala era Cuira. Las dispitas tranter ils imperis parzials francons han pussibilità ina gronda independenza. Fin mez dal 8avel tschientaner han regì ils Victorids, ina famiglia da la classa dirigenta indigena. Els eran tant ils pussants clericals sco er seculars. Suenter ch’els èn morts or l’onn 765 (uvestg Tello), è la Currezia puspè vegnida integrada pli fitg en l’Imperi francon. La pussanza seculara è ida pass per pass dals uvestgs als conts.

A partir dal 11avel tschientaner han ils uvestgs da Cuira puspè acquistà dapli influenza. Els han surpiglià dretgs signurils e faschevan politica da pussanza. Els faschevan guerra e sa stentavan d’engrondir lur possess. La basa da lur pussanza era la controlla dals pass. Per quest intent han ils retgs ed ils imperaturs surdà vasts privilegis a l’uvestgieu, sco per exempel la giurisdicziun, il dretg da duana, il dretg da martgà ed il dretg da batter munaida.

Ultra dals uvestgs sa repartiva la pussanza sin chastellans episcopals, sin chastellans imperials, sin las famiglias impurtantas da Tarasp, da Razén e da Vaz sco er sin famiglias noblas main impurtantas en Surselva. A partir dal 11avel tschientaner han blers da quests pussants cumenzà a construir chastels. Pli tard han er la noblezza pli bassa ed ils fachins dals pussants seculars e clericals fatg il medem. La separaziun dals dretgs signurils – ch’è vegnida accumpagnada dal fatg che l’uvestg ha pers plaun a plaun sia pussanza – sa manifestescha en la spessa rait da chastels dal Grischun.

Ils chastels sco bains purils

Cuntrari a chastels sco Razén, Mesauc, Belfort u la curt episcopala a Cuira – ch’eran residenzas feudalas – aveva la vita en ils chastels pli pitschens savens da far pauc cun la cultura da las curts.

Las caneras dal mintgadi na derivavan betg dal fracass d’armas, mabain dal scalinim da las muntaneras, dals sbratgs dals animals e da la canera dals mastergnants. Il muvel ed ils umans vivevan ensemen sin ina surfatscha fitg pitschna.

L’impurtanza dal chastè sco manaschi agricul sa mussa a maun dals objects ch’èn vegnids chattads en la terra. Cun zappins, cun farclas e cun cuntels da viticultura vegnivi lavurà sin ils ers ed en ils ierts. Sigirs e chadainas cumprovan la selvicultura. Stgellas e furtgas da grascha derivan da la tratga da muvel. In’impurtanza speziala aveva il chaval sco animal da chavaltgar, sco animal da transport e sco manadira. Uschia han ins exchavà e chattà sparuns, fiers-chaval, guttas-chaval, frains, staffas e parts da metal dals mastrins.

Chats d’ossa conferman che la chatscha aveva ina gronda valur sociala per la noblezza. En emprima lingia vegnivan chatschads tschiervs, chamutschs, capricorns, urs e portgs selvadis. Er a pestga gievan ins savens.

Lavurs artisanalas per l’agen basegn – per exempel reparaturas vi dal mobigliar u il mantegniment d’edifizis – vegnivan liquidadas en il chastè sez. A talas lavurs n’era betg mo participada la servitid, mabain er la famiglia feudala. Las occupaziuns da las dunnas noblas vegnan documentadas tras guglias da cuser, diclars, fis, vertschels e paisas da taisser.

Talac da dats empè da fracass d’armas

Chapellinas, spadas e stilets tutgan darar tar ils objects ch’ins chatta en ils chastels. Cun excepziun dal fier dals paliets e da las frizzas da balesters na chattan ins strusch armas. Armas vegnivan duvradas per ir a chatscha ed eran simbols da status per la noblezza. La vita da mintgadi dals chastellans retics n’era probablamain betg savens guerrila.

Tscherts divertiments, sco per exempel turniers da chavaliers, la chatscha u l’allevament da falcuns, eran resalvai exclusivamain a la noblezza. Auters divertiments sumegliavan quels da la glieud simpla. Fitg bainvis eran gieus da fortuna, tar ils quals i vegniva savens giugà per grondas summas da daners. Il pli savens vegnivi giugà cun dats ch’eran fatgs ord ossa. Gieus da tavla sco backgammon e mulin eran derasads. Il schah che derivava da l’Orient Extrem ha chattà buna accoglientscha er en Rezia.

Da temp en temp vegniva fatg musica en las salas dals chastels. Instruments da cordas ed a flad raffinads n’èn vegnids chattads nagins en il Grischun. Qua vegniva probablamain sunà e chantà en emprima lingia cun instruments simpels. Zunt bainvisas eran sgaras da bucca e flautas fatgas ord ossa. Musicantas viagiantas e musicants viagiants han probablamain divertì qua e là las abitantas ed ils abitants dals chastels; uschia er ils trubadurs che chantavan da lur amur tar ina dama nobla nuncuntanschibla. La derasaziun da la cultura da chavalier en la noblezza retica è intscherta. Almain mussan duas illustraziuns dal manuscrit da chanzuns da Heidelberg (Manesse) e la figura da terracotga d’in pèr d’amur sin in chaval en questa direcziun.

Abitar en il chastè

En ils chastels dal temp autmedieval eri fraid e stgir. Mo paucs locals pudevan vegnir stgaudads. L’enviern stuevan las abitantas ed ils abitants dals chastels barricadar las sfessas da las fanestras cun barcuns da lain per sa proteger cunter il vent e cunter la fradaglia. Il center da l’avdanza era il fuclar. Quel serviva sco stgaudament, sco cuschina e sco illuminaziun.

Tras las pignas da plattinas ch’èn vegnidas introducidas la fin dal 12avel tschientaner è la vita en il chastè daventada bler pli agreabla. Igl è resultada ina nova stanza chauda: la stiva. L’emprim avevan las plattinas la furma da cups, pli tard eran ellas quadraticas, avevan ina glasura ed eran ornadas.

L’introducziun dal vaider durant il 14avel tschientaner ha pussibilità fanestras pli grondas. Uschia pudevan salas represchentativas vegnir duvradas l’entir onn. Tals locals avevan savens liadiras e picturas u gravuras, pli tard mintgatant tavlegiads. Sch’els avevan tarpuns vi da las paraids, na sa lascha betg dir per il Grischun. En blers chastels vegniva il palantschieu cuvrì cun plattas tenor musters geometrics u figurativs.

Ils chastels eran probablamain endrizzads cun paucas mobiglias da lain. Parts da la ferradira, serras e clavs ornadas laschan concluder ch’i vegniva savens fatg diever da truccas e da stgaffas. Maisas, sutgas, bancs e letgs n’èn betg sa mantegnids. Sco utensils dal tegnairchasa han ins chattà chazzettas e bitgers da scalegl (lavetsch), vaschella da lain e cuntels da fier. Tut quests objects chattads dattan perditga d’ina vita da mintgadi modesta.

Las Trais Lias e la terra subdita Vuclina

Dal 16avel fin il 18avel tschientaner era il territori dal Grischun dad oz la ‹Republica da las Trais Lias› e sa cumponiva da la Lia Grischa (Lia Sura), da la Lia da la Chadé e da la Lia da las Diesch Dretgiras.

En il temp medieval tardiv èn las vischnancas daventadas successuras da la noblezza feudala. La basa constituziunala era la brev da federaziun da l’onn 1524. Ina pussanza centrala sco tala mancava. En las circa 50 vischnancas giudizialas (cumins) concludeva la radunanza da burgais. Sin tut ils plauns vegnivan las votaziuns e las elecziuns decididas tras l’influenza e tras la pussanza da la signuria.

Pervia da sia situaziun geografica, pervia da la sedia episcopala e pervia da sia grondezza era la citad da Cuira la chapitala inuffiziala.

Durant bunamain trais tschientaners – da l’onn 1512 fin l’onn 1797 – han las Trais Lias regì sur da lur subditas e subdits al sid dals pass en Vuclina, a Clavenna ed a Buorm.

A la fin dal 18avel tschientaner ha il stadi da las Trais Lias pers sias ‹colonias› e sia independenza. Da l’onn 1799 fin l’onn 1803 ha el fatg part da la Republica helvetica. Dapi l’onn 1803 è il Grischun in chantun da la Confederaziun svizra.

Las vischnancas giudizialas

«Nus avain in’atgna batgetta ed in agen sigil, in agen tschep dal boier ed in’atgna furtga, nus n’avain – Dieu saja ludà – nagins debits tar nagins prinzis e tar nagins signurs esters», hai num cun superbia en il ‹Landbuch› – en ils statuts – da la vischnanca giudiziala d’Avras da l’onn 1622. Quest cudesch numna ils simbols centrals da la suveranitad ch’han da far tuts cun l’atgna giurisdicziun.

La vallada alpina d’Avras era ina da las circa 50 vischnancas giudizialas en la Republica da las Trais Lias. Questas vischnancas giudizialas avevan tuttas ina gronda independenza. Mintgina cumpigliava ina val u ina part d’ina val ed univa per ordinari intgins vischinadis che correspundan pli u main a las vischnancas politicas dad oz. La vischnanca giudiziala vegniva presidiada dal mastral. El vegniva elegì da la tschentada or dal ravugl dals burgais masculins. En cas d’eveniments da guerra gievan ils umens – la cumpagnia – sin il champ da battaglia, e quai sut la bandiera da la dretgira auta.

La vischnanca giudiziala da la Mantogna per exempel tutgava a la dretgira auta da Tusaun en la Lia Grischa (Lia Sura). Vischinadis entaifer la vischnanca giudiziala eran Flearda, Purtagn, Preaz, Sarn ed Urmagn.

Mintga vischnanca giudiziala grischuna era ina spezia da stadi pitschen cun vastas cumpetenzas. Tut las vischnancas giudizialas appartegnevan ad ina da las trais lias che furmavan ensemen in stadi suveran, ma vaira debel. Sias cumpetenzas eran restrenschidas e pertutgavan cunzunt la politica exteriura. Auters sforzs d’unificaziun – per exempel areguard las mesiras e tar ils pais – han gì pauc success. Anc durant il 18avel tschientaner na pasava per exempel ina glivra en Val Müstair betg medem bler sco a Cuira.

Ils ‹chaus gross›

In pèr dunsainas da famiglias e da clans nobels u aristocrats furmavan la classa dirigenta, nua che cunzunt ils Salis ed ils Plantas dattan en egl. En il Grischun cun sias structuras relativamain democraticas na pudevan questas schlattainas dentant strusch sa referir a privilegis politics. Ellas sa differenziavan tras lur entradas, lur facultad, lur scolaziun e tras ina vasta rait da relaziuns. Las aristocratas eran – sco tut las dunnas – exclusas da la publicitad politica, ma ellas eran ina part impurtanta da las strategias da maridaglia e d’ierta.

Ils uffizis ils pli impurtants en las vischnancas giudizialas, en las lias ed en las terras subditas – quests uffizis eran savens cumprabels – surlaschava l’‹um simpel› a questa elita. Bain n’era la dependenza da l’elita betg da gener politic, ma savens da gener economic. En intervals irregulars devi rebelliuns e dretgiras nauschas cunter ils uschenumnads ‹chaus gross›. Ina renfatscha frequenta era d’avair agì cunter l’interess dal pajais. Savens pronunziavan questas dretgiras spezialas chastis draconics. Ellas n’eran dentant betg adina ina rebelliun da sutensi, sco per exempel en temps da guerra, da miseria e da fom, mabain savens in med da la politica da partida.

Probablamain pervia da la posiziun da pussanza da singulas famiglias e pervia da la politica ch’era savens brutala ha il pievel inventà la suandanta dicziun macabra: En il Grischun dovri trais per manar in uman da la vita a la mort: in Salis (represchenta in salesch; plegar ensi il bratsch sut sanester), in Planta (represchenta ina planta; plegar ensi il bratsch sut dretg) ed in Travers (inditgar suravia ina trav traversala).

La chapitala inuffiziala

Il pli tard l’onn 451 era Cuira ina citad episcopala. Suenter la fundaziun da la Lia da la Chadé l’onn 1367 è la pussanza da l’uvestg sa diminuida plaun a plaun. Tras la fundaziun da las tschintg mastergnanzas l’onn 1465 e tras la refurmaziun suenter l’onn 1523 è s’emancipada definitivamain la citad burgaisa.

Er senza esser la chapitala formala ha Cuira ademplì ina funcziun da center, e quai pervia da sia situaziun e pervia da si’impurtanza economica, analogamain a Clavenna al sid da las Alps. Per diplomats esters vegniva en dumonda sco lieu da dimora mo la suletta vaira citad grischuna. Suenter ina rebelliun sa rendeva er la populaziun da la champagna cun preferenza tar la dretgira penala a Cuira.

Sco sedia da la Lia da la Chadé aveva Cuira la medema posiziun sco Tavau (Lia da las Diesch Dretgiras) e sco Glion (Lia Grischa). Las dietas cun ils deputads da las vischnancas giudizialas avevan lieu alternantamain en quests trais lieus. A Cuira n’èsi mai reussì da daventar ina citad suverana cun in domini enturn ed enturn. Sia posiziun giuridica na sa differenziava betg essenzialmain da quella da las vischnancas giudizialas ruralas.

La Republica da las Trais Lias n’aveva betg ina regenza permanenta. Er in’administraziun per l’entir stadi na devi betg. Las paucas incumbensas currentas ha surpiglià Cuira, la suletta vischnanca giudiziala ch’aveva in apparat stabel. La correspundenza da la Republica da las Trais Lias vegniva averta dal president da la Lia da la Chadé (fin l’onn 1700 adina dal president da la citad da Cuira), suenter d’in commember dal cussegl. Il scrivant da la citad da Cuira procurava per ordinari per la repartiziun dals paucs daners da l’entir stadi.

Las subditas ed ils subdits

L’onn 1512 han las Trais Lias conquistà la Vuclina ed ils contadis da Clavenna e da Buorm. Uschia n’han els betg mo controllà ils pass al sid da las Alps, mabain er al nord.

En l’istoriografia èsi constestà, sch’igl era oriundamain vegnì concedì egualitad a la Vuclina ed als contadis. Effectivamain èni vegnids tractads sco terras subditas. L’emprim prefect era il guvernatur cun sedia a Sunder. El vegniva assistì dal vicari. A Clavenna era il cumissari, en sis auters lieus in podestat. Quests posts vegnivan occupads da las vischnancas giudizialas tenor in turnus fix.

Quests derschaders grischuns avevan il dretg d’incassar las multas e las taxas da process, quai che chaschunava abus extrems e la cumpra d’uffizis. Perquai hai adina puspè dà tumults e revoltas ch’avevan savens er in caracter confessiunal. En l’administraziun locala ed en la vita economica ha la populaziun pudì salvar si’independenza. La classa superiura collavurava savens cun ils uffiziants grischuns.

Las reclamaziuns pli e pli frequentas da las subditas e dals subdits n’han betg gì success. In’egualitad n’è betg vegnida en dumonda per la maioritad dals Grischuns, er betg suenter la Revoluziun franzosa. Uschia è la Vuclina s’unida l’onn 1797 cun la Republica cisalpina ed è ida a perder definitivamain per il Grischun, quai ch’è stà er economicamain ina perdita enorma.

Ina posiziun remartgabla aveva il ‹signuradi› da Maiavilla ch’era tant terra subdita cun in podestat grischun sco er commember da la Lia da las Diesch Dretgiras.

La vart stgira da la giustia

Il dretg penal da las Trais Lias era chaussa da las vischnancas giudizialas (cumins, dretgiras). Fin mez dal 19avel tschientaner valevan ils ‹statuts› locals. Fatal era il fatg ch’igl era permess da torturar in uman per survegnir in confess. Quai chaschunava deposiziuns sfurzadas e denunziaziuns da persunas innocentas.

Cunzunt durant il 17avel tschientaner furiava en numerusas valladas l’obsessiun da strias. La gronda part da las victimas, a las qualas i vegnivan renfatschads nauschs striegns, eran dunnas.

Ina rolla centrala giugava il boier. Avant la tortura mussava el ses instruments a las accusadas ed als accusads, per uschia cuntanscher in confess svelt. Per il solit avevi mo a Cuira in ‹maister Hans›. Blers lieus d’execuziun sa chattavan en la vischinanza dal stradun per mussar a las passantas ed als passants en moda drastica la consequenza dals crims. La lescha penala chantunala da l’onn 1851 preveseva la paina da mort mo pli per intgins paucs crims chapitals.

La tortura e la paina da mort n’èn betg sparidas or da noss mund. ‹Amnesty International› s’engascha er vinavant per dismetter la tortura.

SEGUND PLAUN: LAVUR E PAUN

Survista

En il segund plaun da la chasa vegnan tractads ils suandants temas:

– nua chattavan e chattan las Grischunas ed ils Grischuns lavur.

– co gudagnavan e gudognan ellas ed els lur paun da mintgadi.

Ils singuls locals tractan ils suandants temas:

– agricultura

– mastergn ed industria

– traffic

– turissem

– emigraziun ed immigraziun

La pli gronda part da la populaziun viveva fin il 19avel tschientaner da l’agricultura da muntogna. Per intginas valladas offriva il traffic sur ils pass in’existenza supplementara, per autras l’industria da minieras. Il mastergn era – cun l’excepziun da la citad da Cuira – savens collià cun ina lavur agricula. Gia adina era l’emigraziun in’alternativa.

En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è la prestaziun da servetsch ‹traffic da transit› vegnida remplazzada da la prestaziun da servetsch ‹turissem›. Ils manaschis industrials pli gronds n’han – cun paucas excepziuns – mai pudì s’etablir en il Grischun. Tar l’emigraziun è vegnida l’immigraziun en regiuns turisticas. Restadas èn las differenzas enormas tranter ils centers da servetschs ch’èn fitg sviluppads e tranter las valladas periferas ch’èn oravant tut caracterisadas da l’agricultura.

Traffic

Dapi la preistorgia ha la populaziun ch’abitava sper las vias dals pass profità dal traffic sur las Alps. Suenter il temp dals Romans èn restads – malgrà differentas tentativas e cun excepziun da trajects curts e da paucs onns – il traffic da pedunas e da peduns ed il traffic da sauma.

Las emprimas vias sur ils pass ch’eran charrablas dapertut cun chars da duas axas èn vegnidas realisadas suenter l’onn 1820. Cun l’avertura da la viafier dal Gottard l’onn 1882 è l’epoca dal traffic da transit dal Grischun ida a fin. Il Grischun aveva speranza en il traffic d’apport turistic, tras las charrotschas da posta e tras la viafier retica. L’auto è restà scumandà en il Chantun fin l’onn 1925, e quai betg sco ultim pervi da motivs da concurrenza.

La populaziun indigena ha profità dals stabiliments da traffic turistics sur las Alps. La rait da las vias principalas è vegnida engrondida la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ed ha chaschunà gronds custs. En ils territoris perifers è il temp dal traffic da pedunas e da peduns e dal traffic da sauma ì a fin bler pli tard. Suenter l’Emprima Guerra mundiala han las ultimas vischnancas survegnì lur vias charrablas. Cunzunt suenter l’onn 1950 han subvenziuns chantunalas e federalas facilità la construcziun da vias da guaud e d’alp fin si en las aclas ed en las alps.

Mastergn ed industria

Il mastergn tradiziunal sa basava oravant tut sin las resursas localas lain, crap, forza idraulica e giaschament da minerals.

Il pli tard per il temp da bronz pon vegnir cumprovadas l’industria da minieras che deriva da la preistorgia e l’elavuraziun da metals ch’è colliada cun quella.

Il mastergn grischun era collià fin il 19avel tschientaner per il solit cun ina lavur agricula. Las perspectivas da gudogn eran memia modestas perquai che las puras ed ils purs pruvavan sche pussaivel da far sezs tut las lavurs.

In’excepziun era la citad da Cuira cun sias tschintg mastergnanzas. Questas corporaziuns a moda da monopols han fixà la vita economica e politica da la citad da Cuira da l’onn 1465 fin l’onn 1840.

L’industria è sa concentrada sin la Val dal Rain grischuna e sin intgins centers regiunals. Ella n’era e n’è betg fitg impurtanta en il rom chantunal. L’emprima ovra electrica è vegnida construida gia l’onn 1879 a San Murezzan. Numerusas ulteriuras ed adina pli grondas ovras èn suandadas fin l’onn 1970. Lur impurtanza economica e politica è correspundentamain fitg gronda.

Industria da minieras ed elavuraziun da metals

Durant plirs millennis èn ils giaschaments da minerals multifars da las muntognas grischunas vegnids explotads. La lavur en las minieras purscheva in gudogn accessoric bainvegnì per la populaziun. Chats da luadiras e da metals en abitadis dal temp da bronz (a partir da 2000 avant Cristus) demussan che las minieras eran avant maun e ch’i vegniva elavurà arom. L’explotaziun da fier po vegnir cumprovada gia per il temp avant quel dals Romans.

En las minieras èsi vegnì lavurà fin lunsch en il 19avel tschientaner. Enconuschents èn passa 85 lieus d’explotaziun e d’elavuraziun. Ins ha explotà oravant tut fier, dentant er argient, plum ed arom. Thomas I von Schauenstein (1609-1628) ha laschà batter munaida d’argient indigen. Las investidras ed ils investiders dal 19avel tschientaner s’interessavan cunzunt per l’aur. La perditga la pli enconuschenta èn ils dubluns or dal retgav d’aur da la ‹Goldene Sonne› al Calanda. Qua sco er en auters lieus è il gudogn dentant stà memia modest, per che l’explotaziun avess valì la paina a lunga vista.

En la collecziun dal Museum retic sa chattan numerus guaffens e products da metal che derivan da l’elavuraziun indigena. Las furmas da cular da crap che derivan dal temp da bronz da Savognin-Padnal servivan tranter auter per crear guglias decorativas. Per tscherts abitadis romans èn cumprovadas activitads intensivas en connex cun il mastergn da ferrer. Il temp culminant da l’art da ferrer ha cumenzà a partir dal 15avel tschientaner. Igl èn vegnids construids serras ciseladas en moda fina, scharniers, giatters, bandieras da vent e.u.v. En territori grischun devi betg main che nov lavuratoris da munaida ch’eran activs.

Puras u purs artisans e mastergnantas u mastergnants purils

Fin l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner eran l’agricultura, il manaschi da transport e da temp en temp er il servetsch mercenar las funtaunas da gudogn las pli impurtantas. Il mastergn e pli tard er l’industria eran d’impurtanza subordinada. Ina gronda part da la producziun artisanala serviva a l’agen basegn.

Per 3000 avant Cristus po vegnir cumprovada ina plazza da lavur che vegniva utilisada durant la stagiun sin il ‹Crest da Petrus› a Cazas. Il grond dumber da fabricats lascha concluder in manaschi professiunal. Dapi il temp dals Romans vegniva fabritgada vaschella da lavetsch (scalegl), e quai en spezial en las vals dal sid dal Grischun. A Mustér e conturns èn vegnids installads a partir dal 18avel tschientaner numerus manaschis per construir las uschenumnadas pignas da Tujetsch or da plattas-scalegl. Ordaifer Cuira èn fin ussa perscrutads mo paucs manaschis artisanals che derivan dal temp premodern. In dals exempels rars, ch’ins po cumprovar archeologicamain, è il lavuratori dad ossa che deriva dal 18avel e dal 19avel tschientaner e che sa chatta a Gonda sper Lavin.

Plirs manaschis pitschens han tschertgà lur fortuna cun elavurar materias primas localas sco l’oxid d’aluminium ed il crap. L’onn 1786 è vegnida erigida ina vaschlaria a St. Antönien en il Partenz. Là è vegnì fabritgà fin l’onn 1898 vaschella da diever, quadrels da pigna e conducts d’aua. In’ulteriura vaschlaria hai dà da l’onn 1834 fin circa l’onn 1920 a Tujetsch-Bugnei en la Surselva. Cun la naschientscha da las colliaziuns modernas da traffic a la fin dal 19avel tschientaner ed al cumenzament dal 20avel tschientaner è sparida la pli gronda part da quests lavuratoris.

Cuira, citad da la mastergnanza

L’onn 1464 ha l’imperatur Friedrich III concedì a la citad da Cuira il dretg da fundar mastergnanzas. In onn pli tard èn vegnidas stgaffidas las suandantas tschintg corporaziuns:

– mastergnanza dals viticulturs: proprietaris dad ers, da vignas e da prads, scienziads, uffiziers, nobels

– mastergnanza dals chalgers: mazlers, cuntschapels e chalgers

– mastergnanza dals cusunzs: pellitschers, cromers, corders, chapellers, tessunzs, cusunzs, taglia-sdratschs ed autras professiuns en il sectur da textilias

– mastergnanza dals ferrers: tagliacrappa, miradurs, lainaris, picturs, vaidrers, sellers, roders, vaschlers e ferrers

– mastergnanza dals pasterners: muliners, viturins da graun, ustiers, frisunzs, survegliaders da bogn e pasterners.

Dad ussa davent eran las corporaziuns da mastergnants a la pussanza. Las burgaisas ed ils burgais da Cuira pudevan nominar il president da la citad, ils cussegls e las autoritads giudizialas senza cogestiun da l’uvestg, l’anteriur patrun da la citad. Da qua envi avevan mo pli ils commembers d’ina mastergnanza la pussaivladad da far ina carriera politica. Perquai han ils nobels er laschà prender si sasez en ina mastergnanza, oravant tut sco possessurs da terren. Persunas che n’eran betg burgaisas, servs e persunas da naschientscha illegitima eran exclus da la mastergnanza e dunnas eran admessas mo limitadamain.

Las mastergnanzas avevan ina posiziun da monopol areguard l’economia. Il reglament da las mastergnanzas reglava tut las activitads economicas sco ils pretschs, ils salaris u ils temps da vendita. El fixava er la grondezza dals manaschis, il dumber da manaschis da mintga sectur ch’era admess en ina citad sco er la qualitad dals products.

Il 19avel tschientaner èn vegnids pretendids pli e pli in dretg da cogestiun politic pli vast e la libertad da mastergn. Il reglament da las mastergnanzas è vegnì crititgà adina pli fitg ed è la finala vegnì abolì l’onn 1840.

Industria

En il Grischun che sa chatta a la periferia èsi stà grev da stabilir in’industria. La pli gronda part dals manaschis protoindustrials ch’èn sa sviluppads il 18avel tschientaner è bainbaud puspè svanida. L’onn 1870 cumpigliava l’industria dal Grischun 42 interpresas, da la fabrica da tubac a la filandaria da mangola, da la fabrica da quadrels a la fabrica da pastas, da la brassaria a la fabrica da maschinas. A la fin dal 19avel tschientaner devi 77 manaschis cun circa 2000 lavurers occupads. L’impurtanza da l’industria dal Grischun per l’economia generala è dentant – cun excepziun da quella da la producziun d’electricitad – restada fin oz modesta. Ils ultims onns e decennis ha oravant tut Cuira perdì intginas interpresas tradiziunalas, las qualas èn vegnidas serradas u èn partidas da Cuira.

Oz tschertgan bleras interpresas grischunas il success cun products da high-tech. La Ems-Chemie SA cun ses 1200 emploiadas ed emploiads è il patrun il pli grond da l’economia privata en il Grischun. Ella fabritgescha tranter auter materias sinteticas, da las qualas vegnan elavurads products impurtants en l’entir mund. La fabrica da palpiri da Landquart ch’è vegnida fundada gia l’onn 1872 producescha oz sut il num ‹LandQart› palpiri spezial e palpiri da segirezza innovativ per il martgà internaziunal. Dapi l’onn 1986 producescha la firma Cedes a Landquart sensurs per ischs e per ascensurs ed exportescha quels en passa 60 pajais. L’interpresa americana Hamilton ha cumenzà l’onn 1967 cun la producziun a Panaduz. Sco purschider principal d’apparats medicinals da high-tech e da squittas dat la firma lavur a passa 500 collavuraturas e collavuraturs.

Agricultura

La revoluziun neolitica ch’ha gì lieu circa en il 5avel millenni, ha chaschunà er en il Grischun il passadi d’ina moda da viver a l’autra: D’ina moda da viver en gruppas nomadas da chatschaders sco er da collectaders ad ina moda da viver sedentara da purs che cultiveschan lur ers e ch’han ina tratga da muvel.

En il clima umid da la spunda alpina dal nord vegniva mo la tratga da muvel en dumonda en las regiuns autas. En las valladas interalpinas ed en las valladas alpinas dal sid eran las cundiziuns per la cultivaziun da graun pli favuraivlas. La topografia alpina ha laschà sa sviluppar en il decurs dal temp ina cultivaziun a stgalims da las surfatschas cun erva da pavel. Las famiglias purilas prendevan sche pussaivel a mauns sezzas l’elavuraziun dals products, e quai cun impunder immens bler lavur ed uschè pauc chapital sco pussaivel.

Ins pudeva obtegnair daner contant en emprima lingia tras la vendita da muvel. L’orientaziun al martgà è creschida fitg cun la naschientscha dal turissem. En ils territoris perifers senza pussaivladads per vender en la vischinanza è l’agricultura da muntogna crudada gia vers la fin dal 19avel tschientaner en ina greva crisa. Quella è s’accelerada vinavant suenter la Segunda Guerra mundiala. Il dumber dals manaschis purils sco er il dumber da la populaziun agricula èn sa reducids.

Revoluziun neolitica

Il temp neolitic è caracterisà d’in eveniment extraordinari che po vegnir designà sco revoluziunar per la moda da viver dals umans: ils chatschaders, ils pestgaders ed ils rimnaders che vivevan pli baud en cuvels u en construcziuns da tenda èn daventads purs sedentars. Per l’emprima giada han ins cultivà ers, allevà muvel e construì chasas d’abitar, stallas e stabiliments da deposit. L’uman ha cultivà differentas spezias da graun sco er autras plantas. El ha domesticà la nursa e la chaura, il portg ed il bov, ed ha tegnì il chaun e pli tard il chaval sco animal da chasa. Sper l’arader deriva er la cheramica da quest temp. Differents vaschs han pussibilità da tegnair ina reserva. La midada dal temp mesolitic al temp neolitic n’è nagina cesura unitara e clera. Numerus guaffens d’epocas precedentas èn vegnids utilisads vinavant.

Fastizs dals emprims purs en il territori dal chantun Grischun dad oz pon ins documentar per il 5avel millenni avant Cristus. Sin l’areal ‹Ackermann› a Cuira han ins scuvert sper las restanzas d’in abitadi neolitic scoluradas da sdrimas. Senza dubi èn questas scoluradas fastizs d’ina cultivaziun cun l’arader. Er a Castaneda-Pian del Remit en la Val Calanca han ins chattà sper ina chasa dal temp neolitic numerus fastizs da l’arader ch’eran concepids per part en structura da giatter.

Ils paucs abitadis enconuschents dal temp neolitic sa chattan oravant tut en valladas ch’èn situadas pli bass ed en valladas da transit. En las valladas alpinas dal Grischun datti franc ulteriurs fastizs da l’agricultura preistorica che spetgan actualmain anc da vegnir scuverts.

Autoprovediment e martgà

Fin il 19avel tschientaner viveva la populaziun en emprima lingia da l’agricultura e da la selvicultura. Restanzas da graun e d’autras plantas cultivadas ch’èn vegnidas chattadas en abitadis dal temp da bronz demussan l’impurtanza e la diversitad da la cultivaziun tempriva dals ers en il Grischun.

In pau pli tard èn sa derasadas culturas spezialas sco la viticultura e la pumicultura, la cultura da chastagners u la cultivaziun da chonv e d’autras plantas da fibras. L’onn 1717 èn per l’emprima giada vegnids cultivads tartuffels sin il territori da las trais lias, e quai en l’iert dal chastè da Marschlins. Vairamain impurtanta è questa planta pir stada durant ils onns da fomaz 1770-1773 e 1816. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta la finala daventada in aliment da basa ed ha remplazzà il graun che mancava.

La tratga da muvel ha adina gì ina posiziun impurtanta. Al cumenzament vegniva cunzunt allevà muvel manidel (nursa, chaura, portg). Pir a partir dal temp medieval tardiv han la tratga da muvel grond e l’economia da latg survegnì impurtanza. L’economia d’alp era savens organisada en furma cooperativa. Durant ils mais lungs d’enviern faschevan ils purs lavurs a chasa (lavurs da textilias e da lain) e cultivavan ils guauds.

Tras l’agricultura vegniva en emprima lingia cuvrì l’agen basegn. Il commerzi da barat era anc fitg derasà il cumenzament dal 19avel tschientaner. Ultra da quai datti mussaments d’export dapi il temp dals Romans. Plinavant pudevan ils purs realisar in gudogn supplementar vendend lur products sin il martgà indigen. Spezialmain la vendita da muvel, en emprima lingia en la Lumbardia, era in factur economic impurtant.

Mecanisaziun

La gronda part dals manaschis purils en il Grischun ha ditg mantegnì las furmas da cultivaziun tradiziunalas. Lavurs corporalas strapatschantas da l’entira famiglia e sin parcellas ch’eran sparpagliadas fermamain caracterisavan il mintgadi. Tenor il decurs da l’onn midavan ils purs las plazzas da pavlar sin ils differents nivels d’autezza, dal fund da la val fin a las pastgiras d’alp.

Las novas pussibilitads tecnicas dal temp suenter la guerra han inizià midadas radicalas. Ils tractors – l’emprim cunzunt vehichels d’in ischigl cun char annex e cun tagliel – han remplazzà la manadira tradiziunala (vatgas, bovs e chavals). Ils meds da transport motorisads ed ils apparats tecnics correspundents han facilità la lavur ed han reducì il basegn da persunal.

La tecnisaziun ha er tschiffà la tratga d’animals: ins pudeva ussa racoltar il pavel ed al transportar tar il muvel senza blera lavur e senza blers custs. Las grondas stallas centralas han remplazzà las numerusas stallas secundaras ch’eran situadas lunsch ina ord l’autra. Las maschinas da mulscher han reducì la lavur a maun ad in minimum.

Cun arrundar il terren, cun construir vias e cun meglierar l’infrastructura han las meglieraziuns pussibilità in’agricultura productiva e raziunalisà las structuras da manaschi. Il decurs da l’onn dals purs era ussa caracterisà bler pli pauc tras lur viadis. Las meglras relaziuns d’abitar han manà ad in tschert confort er per las famiglias purilas. La modernisaziun da l’agricultura basegna investiziuns considerablas. Senza il sustegn finanzial dal stadi na fiss questa modernisaziun betg imaginabla tar manaschis agriculs da muntogna.

Perspectivas

Il dumber dals manaschis agriculs en il Grischun sa reducescha vinavant. Tranter il 1996 ed il 2008 è il dumber sa sbassà per dapli ch’in quart a 2809, malgrà il grond sustegn dal stadi. Er il dumber d’emploiadas e d’emploiads è sa reducì da 10 242 a 7209, da quai èn circa 40 pertschient persunas che lavuran a temp cumplain. Ils motivs principals per questa reducziun èn d’ina vart ils manaschis pitschens ch’han memia bler custs e da l’autra vart la concurrenza creschenta che deriva da la liberalisaziun dal martgà mundial.

L’agricultura grischuna dad oz stat avant novas sfidas che sforzan ils purs d’absolver permanentamain furmaziuns supplementaras e da sviluppar strategias innovativas per commerzialisar lur products. La scola professiunala spezialisada d’agricultura Plantahof a Landquart ch’è vegnida fundada l’onn 1896, promova in’agricultura cumpetitiva, multifuncziunala ed ecologica.

Cun agid da novas strategias duai la cumpetitivitad economica vegnir meglierada s’adattond a la dumonda che sa mida. L’onn 2008 dispona il Grischun cun 1438 manaschis biologics da la pli gronda part da tals da l’entira Svizra. La tratga d’animals daventa pli natirala e pli diversifitgada. La part da las vatgas da latg sa sbassa. Adina dapli purs tegnan nursas, chauras e chavals sin lur bains purils, plinavant er spezias veglias indigenas u animals exotics. Ultra da quai tschertgan tscherts purs d’optimar lur racolta tras il diever da novas tecnicas or da la perscrutaziun biologica e genetica.

Las spezialitads culinaricas dal Grischun èn fitg dumandadas. Sin plaun regiunal vegn purschida pli e pli la vendita directa sin il bain puril.

Migraziun

L’emigraziun e l’immigraziun èn las duas varts da la medema medaglia: emigraziun en in lieu signifitga immigraziun en l’auter. La decisiun d’emigrar nascha, sche las cundiziuns da viver èn daventadas grevas u nunpussaivlas. Ubain però sche l’attracziun da la destinaziun da l’emigraziun è uschè gronda.

La migraziun po esser permanenta u stagiunala. La migraziun interna succeda en il medem territori, per exempel entaifer il Grischun. Suenter la Segunda Guerra mundiala è il fenomen da pendularias e da pendularis dal di s’augmentà fermamain.

L’emigraziun e l’immigraziun han adina lieu ina sper l’autra. Il Grischun sco pajais pover da puras e da purs da muntogna ha enconuschì ina gronda emigraziun fin en il 20avel tschientaner. Enconuschenta è però er l’immigraziun dals Gualsers dapi la fin dal 12avel tschientaner u quella da miniers tirolais en il 17avel tschientaner.

Suenter l’onn 1860 han parts dal Grischun gì ina creschientscha economica marcanta grazia al turissem. Quai è sa manifestà en tscherts lieus en ina bilantscha positiva da la migraziun, a Tavau gia l’onn 1870 e curt suenter en l’Engiadin’Ota. A medem temp han valladas che s’orientavan a l’agricultura pers.

Emigraziun

Fin l’onn 1890 è il Grischun stà in pajais d’emigraziun: per regla registravan ins dapli emigrantas e dapli emigrants che persunas nov arrivadas. Sper l’agricultura da muntogna devi mo paucas funtaunas da gudogn. Ultra da quai hai dà nauschas racoltas, fomazs u embrugls da guerra. Er decisivas èn stadas las perspectivas effectivas u speradas en il pajais da destinaziun. Fin l’onn 1859 era l’emigraziun militara da grond’impurtanza. Millis da giuvens dal Grischun han sa laschà engaschar da regents esters, savens per intgins onns e sut miserablas cundiziuns.

En connex cun l’emigraziun commerziala è blera glieud da professiun partida per l’exteriur. Tschertins èn ids durant la stagiun – per exempel sco spazzachamin u sco vaidrer – auters èn partids permanentamain. La professiun dirigenta è stada quella dal pastizier, ch’è sa concentrada l’emprim a Venezia. A partir dal 18avel tschientaner èn ils pastiziers dal Grischun sa derasads cun lur cafés fin en la Russia. Las dunnas lavuravan plitost en ils proxims conturns, per exempel sco gidantras da chasa en l’Italia dal Nord. Ils uschenumnads schuobacheclers eran uffants e giuvenils che lavuravan durant la stad per in salari modest tar purs da la Germania dal Sid.

L’emigraziun surmar, cunzunt quella en ils Stadis Unids ed en l’Australia, ha gì lieu en emprima lingia durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Cun il svilup dal turissem èn sa meglieradas las vistas da gudogn. Pli e pli è sa sviluppada ina migraziun interna, per exempel da l’agricultura a l’hotellaria u als centers svizzers. Ils ultims onns è er il dumber da las pendularias e dals pendularis da scolaziun sco er da quellas u da quels da professiun s’augmentà fermamain.

Immigraziun

Il Grischun è ditg vegnì considerà sco pajais d’emigraziun classic. Facticamain n’era quai betg adina il cas. Il svilup dal pajais durant il temp autmedieval per exempel, na deriva betg unicamain da l’augment da la populaziun indigena, mabain er da l’immigraziun. In exempel enconuschent èn ils Gualsers da lingua tudestga che derivavan dal Vallais Sura. A partir da la fin dal 12avel tschientaner han els occupà territoris che n’eran fin qua betg u mo pauc cultivads da la populaziun rumantscha. La citad da Cuira duai esser vegnida germanisada tras mastergnants dal nord durant la reconstrucziun da la citad, suenter l’incendi grond che datescha da l’onn 1464. Er las numerusas minieras grischunas avevan basegn da spezialistas e da spezialists esters.

I na dastga er betg vegnir sutvalità l’impurtanza da las remigrantas e dals remigrants ch’han – en il meglier cas – investì il chapital ch’els han gudagnà a l’ester en la veglia patria. Da vegl ennà lavuravan miradurs talians en il Grischun. Ils gronds projects da la fin dal 19avel tschientaner han carmalà in grond dumber da quels sin ils plazzals da la Viafier retica u dals hotels da luxus. Er per la construcziun d’ovras electricas eran engaschads cunzunt Talians. Suenter avair terminà las lavurs èn blers Talians dischlocads, auters èn restads al lieu ed èn s’integrads cun lur famiglias.

En il sectur dal turissem èn stads occupads – fin la mesadad dal 20avel tschientaner – surtut Grischunas e Grischuns, e quai savens durant la stagiun e returnond da temp en temp en il vitg natal. Suenter èn vegnids las Talianas ed ils Talians e pli tard adina dapli dunnas ed umens dal Portugal, da l’anteriura Jugoslavia u da la Sri Lanka.

Turissem

En il Grischun è sa sviluppà a partir da l’onn 1860 in turissem che na considerava betg las Alps sco impediment mabain sco destinaziun. L’emprima fasa gronda d’expansiun ha gì lieu en la Belle Époque da l’onn 1880 fin l’onn 1914. Per ils giasts bainstants furmavan las Alps in mund ideal e cuntrari a l’Europa industrialisada.

Il temp tranter las guerras cun sia recessiun economica ha manà il turissem en ina greva crisa. Numerus lieus, en ils quals era sa sviluppada ina monocultura, han survegnì grondas difficultads.

Suenter il 1950 ha cumenzà il turissem da massa modern. Diesch onns pli tard ha la stagiun d’enviern surpassà la stagiun da stad. Igl ir cun skis è daventà in sport da massa. Ils implants da transport e las pistas èn daventadas parts integralas indispensablas da l’infrastructura.

Il turissem ha fermà l’emigraziun ed ha stgaffì novas plazzas da lavur. Cunzunt suenter il 1960 han tschertas vischnancas ch’eran caracterisadas da l’agricultura passentà ina midada andetga tras il turissem da massa.

Oz na sa restrenscha il turissem betg pli sin paucs lieus. El ha tschiffà l’entir Chantun cun sias consequenzas directas ed indirectas.

La nova vista sin las Alps

La naschientscha dal turissem alpin era dependent dal fatg, che las Alps e cun quai er il Grischun vegnian percepids d’in public d’ordaifer sco destinaziun da vacanzas.

Quai n’è strusch stà il cas fin il 19avel tschientaner: viagiaturas e viagiaturs da l’exteriur rapportan en emprima lingia da las sgarschurs dal mund alpin e da las abitantas e dals abitants grops ed aspers. Las illustraziuns mussan per gronda part vias stretgas e privlusas, sfessas da glatschers, lavinas, grippa surpendenta e muntognas spundivas. Ditg valevan las Alps sco cuntrada ch’ins dueva guntgir u ch’ins dueva – sch’ins era gia sfurzà da far quai – traversar uschè svelt sco pussaivel. Persunas estras sa rendevan cunzunt sco armada, sco glieud d’affars u sco transportaders tras il Grischun, mo paucas persunas eran sin viadi da divertiment. La destinaziun da viadi era il Grischun quasi mo per ils giasts che vegnivan a far bogn. Igl èn enconuschents numerus plants da quels pervia dal confort manglus.

A partir dal 18avel tschientaner – en il rom da l’illuminissem – ha l’interess per las Alps cumenzà a crescher plaunsieu. Emprimas scienzadas ed emprims scienzads da scienza natirala sco er emprimas perscrutadras ed emprims perscrutaders han explorà las numerusas remartgabladads. Quai che valeva pli baud sco smanatschant e sco inabitabel vegniva ussa percepì d’adina pli bleras persunas estras sco fascinant e maiestus. Ma pir cun meglierar l’infrastructura tras novas vias e hotels confortabels ha il turissem grischun survegnì schlantsch en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. La cuntrada alpina è daventada il ‹Playground of Europe› (Leslie Stephen 1871). Bleras inscripziuns da reclama, bleras cartas postalas e blers placats ludavan la natira intacta e la vasta purschida turistica.

Giasts e forzas da lavur

L’industria da temp liber alpina ha propagà dal bel cumenzament in mund intact e cuntrari als lieus d’origin dals giasts bainstants dals pajais industrials. Ina gronda part da las emprimas turistas e dals emprims turists derivava consequentamain da la Gronda Britannia, suandà da las Tudestgas e dals Tudestgs e da las Talianas e dals Talians. I deva dentant er motivs medicinals da visitar las Alps curativas, e quai cunzunt per cumbatter la tuberculosa. Adina dapli impurtanza ha gudagnà l’activitad sportiva da mintga gener. E la finala han las vacanzas en in hotel alpin er rinforzà il status social. Las hotelieras ed ils hoteliers sco er las societads da cura han sa dà fadia da porscher als giasts bainstants attracziuns uschè multifaras sco pussaivel. Suenter la Segunda Guerra mundiala è la parahotellaria avanzada cun sias abitaziuns secundaras e cun sias chasas da vacanzas. Far vacanzas en las muntognas è daventà pussaivel pli e pli er per famiglias cun entradas bassas.

Il martgà da lavur local n’ha fitg prest betg pli pudì cuvrir il basegn da persunal en la branscha da turissem che creschiva rapidamain. Emploiadas ed emploiads d’autras valladas grischunas, talas e tals d’ulteriurs chantuns e da l’exteriur èn vegnids a star qua. Ellas ed els n’han betg adina chattà bunas cundiziuns da lavur, alimentaziun suffizienta ed in alloschi irreproschabel. Tschertas dunnas e tscherts umens han chattà ina plazza stabla. Talas u tals cun in’occupaziun stagiunala lavuravan tranteren savens a chasa en il manaschi agricul. Fin suenter la Segunda Guerra mundiala derivavan bleras mattas da chombras, bleras camarieras, blers gidanters da cuschina u blers portiers da vischnancas purilas grischunas. Suenter han adina dapli persunas estras surpiglià questas lavurs.

TERZ PLAUN: CRAIR E SAVAIR

Survista

La sculptura da Son Luzi e l’apparat da nivellaziun represchentan ils dus pols ‹crair e savair›. Tge han las Grischunas ed ils Grischuns cret e savì, tge crain e san ellas ed els oz? Il cunfin tranter crair e savair n’è mai stà cler.

‹Dieus e Dieu› illustrescha il svilup dals numerus dieus ‹pajauns› ad in Dieu cristian. Las ‹ditgas e legendas› tradiziunalas relatan, co che la vita reala vegn dumagnada e chapida. ‹Segns e miraclas› tracta reglas, avertiments ed eveniments. ‹Cretta e superstiziun› mussa la finala che omaduas furmas vivan anc adina.

‹Naschientscha e mort› menziuna las enconuschientschas da la medischina, dentant er la pietad populara. Il local davart ‹scola e scola populara› e quel davart ‹stampats e stamparias› tematiseschan cunzunt il savair.

Crair e savair, dentant er – sco ch’i para – superstiziun, èn oz pli u main libramain en vendita sin il ‹martgà da las pussaivladads›. La schelta è enorma e surpassa per bler la purschida da las baselgias tradiziunalas.

Dieus e Dieu

Sin il territori grischun enconuschan ins fin ussa mo modests lieus da cult dal temp precristian. Probablamain prevaleva quella giada la veneraziun religiusa da dieus dal sulegl, da las funtaunas, da l’aua, da las plantas, da la champagna e dal guaud.

La romanisaziun ha fatg scumparair ils dieus celtics e retics ed als ha substituì cun dieus romans. Ils novs dieus sco Silvanus u Diana sumegliavan als dieus da la natira d’antruras, uschia ch’els èn vegnids acceptads bain. Pussaivel èsi che singuls lieus da cult dal temp da fier èn vegnids utilisads vinavant durant il temp dals Romans.

La legenda di che Son Luzi u ch’il purtader da la cretta cristiana Gaudenzius hajan missiunà la segunda mesadad dal quart tschientaner en Rezia. L’onn 380 è la religiun cristiana daventada la religiun naziunala da l’Imperi roman. Tuttina è la veglia cretta sa mantegnida anc ditg. Tant ils imperaturs da l’Imperi roman tardiv sco Teodosius I (379-395) sco er anc l’uvestg Remedius da Cuira (800-820) han relaschà leschas per scumandar ils cults pajauns. Las statuettas dal dieu mercantil Mercur e da la deessa da la chatscha Diana a Cuira, ils altars da Segl Baselgia sco er il lieu da cult S. Luzisteig-Prasax cumprovan che las divinitads dal temp pajaun ed antic eran anc fitg derasadas. En il cuvel da cult a Ziràn è il dieu oriental Mitras vegnì adurà anc durant tschientaners. Il skelet d’in um empalà, ils objects da cult sparpagliads sco er il cuvel emplenì laschan presumar che las praticas pajaunas han piglià ina fin violenta. L’idea cristiana d’in sulet Dieu era sa derasada.

Las emprimas baselgias en la citad provinziala da Cuira ed ora sin il pajais dattan perditga da l’augment da pussanza dal cristianissem dapi l’antica tardiva. Talas baselgias èn la baselgia episcopala da Cuira ch’è vegnida construida gia il 5avel tschientaner, il lieu sepulcral vischin Son Steffan, la baselgia S. Maria a Sagogn u la baselgia Son Martin a Ziràn.

Segns e miraclas

In’ensaina enconuschenta è sco ch’i para l’appariziun d’in comet smanatschant avant la Guerra da trent’onns il 1618. In sulegl da colur da sang ed in crucifix cotschen duain esser cumparids al tschiel la damaun avant l’incendi da la citad da Cuira il 1574. Er las uschenumnadas reglas da purs sa basan sin segns. Il pli savens derivan ellas d’observaziuns da la natira ch’èn senz’auter objectivas e ch’èn vegnidas rimnadas durant tschientaners. Tschertas constellaziuns climaticas inditgeschan – tenor las experientschas – in tschert avegnir meteorologic, p.ex. sch’i dat blera u pauca plievgia e naiv, sche las alps vegnan chargiadas baud u tard.

L’exempel il pli enconuschent per salvaments miraculus en ils ex voto, las tavlas da veneraziun u ils maletgs votivs. Els dattan perditga co ch’ina malsogna u co ch’in auter privel è vegnì svià sin suffragi, p.ex. da la purschella Maria.

Reliquias èn objects da la veneraziun religiusa e consistan per il pli d’ina part dal corp u er d’in object ch’era en possess d’in sontg. Ellas existan anc oz en baselgias catolicas. Cunzunt durant il temp medieval vegnivi ditg ch’intginas reliquias sappian far miraclas. Per mintga pelegrinadi èsi anc oz central ch’ils giavischs persunals vegnian ademplids sco er ch’il salit da l’olma vegnia cuntanschì. En il Grischun è enconuschenta la via tar la chapella autsituada da la visitaziun da Maria a Ziteil en Surmeir. Il Museum retic posseda dentant in object dal tuttafatg profan ch’è vegnì caracterisà sco ‹reliquia› dals donaturs: in ritsch da Friedrich Schiller.

Noziuns sco miracla, appariziun e sumegliant na chattan ins oz betg pli uschè savens en il senn tradiziunal. I para prest sco sche quest vocabulari fiss sa transferì en la lingua dal sport u da l’economia. La victoria surprendenta da la squadra da ballape tudestga al Campiunadi mundial dal 1954 vala generalmain sco ‹la miracla da Berna›. ‹Miraclas economicas› hai dà, e nus spetgain autras.

Ditgas e legendas

Ditgas ans raquintan d’eveniments extraordinaris e da la cumparsa da pussanzas superiuras. Legendas cuntegnan il pli savens miraclas che stattan en connex cun sontgs sco er cun lieus sontgs. Er ditgas na reflecteschan betg ina realitad concreta, mabain relatan co che la vita reala vegn dumagnada e chapida. En il Grischun derivan ils motivs tradiziunals per gronda part dal mund puril alpin. Ursula Brunold-Bigler fixescha las suandantas categorias en ses cudesch ‹Hungerschlaf und Schlangensuppe›:

– cuntrada agressiva

– aura burascusa

– miseria e fomaz

– malsogna e guariziun

– muvel

– chargias

– praders e taglialaina

– mintgadi da las dunnas

– dunnas d’emigrants

– vita d’uffants

– far la curt e strategia da maridaglia

– controlla da las naschientschas, infanticidi, incest tranter fragliuns

– vita matrimoniala

– fantasias dad umens

– mammas ed uffants

– patruns e fameglia

– potentats e pievel cumin

– glieud veglia

– parlers e zagrenders

Ditgas modernas ubain ‹urban legends› s’occupan dad autras e da novas realitads da la vita. Enconuschentas èn ‹Il filien en la yucca› u ‹La dunna alva en il tunnel da Belchen›.

Cretta e superstiziun

‹Superstizius› èn adina ils auters. La superstiziun divergescha da la norma usitada. Ella è cuntraria a l’ideologia dominanta da las persunas pussantas. La superstiziun è pia exposta a la midada da las reglas e da las valurs.

Per la preistorgia n’existan naginas enconuschientschas segiras davart quest tema. Dals Romans savain nus dentant ch’els èn stads in lung temp relativamain tolerants en dumondas religiusas. La baselgia medievala è s’opponida cunter las veglias divinitads pajaunas. Ma er Cristians che deviavan da la ductrina uffiziala, p.ex. ils eretics, valevan sco superstizius. La baselgia ha però adina stuì tolerar ina pietad populara che maschadava praticas ecclesiasticas cun praticas superstiziusas e magicas. Dapi la refurma sa renfatschavan ils aderents da la veglia religiun e quels da la nova vicendaivlamain d’avair la faussa cretta. Ils raziunalists ed ils illuminists localisavan la superstiziun là, nua ch’els vesevan ina mancanza da la raschun.

Cretta u superstiziun per l’efficacitad da tschertas praticas e da tscherts objects è s’exprimida en pliras modas che tanschan da l’animal che vegn sacrifitgà sin il plazzal da construcziun, sur l’amulet e la pulvra da capricorn, fin al cudesch da striegn e sias furmlas magicas. Tschertas chaussas èn idas en emblidanza, autras existan anc oz, sco l’exorcist en la baselgia catolica u il suvi che tegna davent il mal da chasa e curt. Bains communabels èn la significaziun apparentamain negativa dal giat nair u da la cifra 13, e quella positiva dal fier-chaval u dal quatterfegl.

Il mund modern cun sia tecnica n’ha betg fatg svanir l’esoterica, il spiritualissem, l’astrologia u la magia da las cifras – il cuntrari. Quai conferma in sguard en ils inserats pitschens da mintga gasetta u la gronda tscherna al kiosc. Sa midadas èn mo las furmas. Tge ch’è cretta e tge ch’è superstiziun resta oz, almain qua en Svizra, surlaschà al giudicat da mintgina e da mintgin.

Naschientscha e mort

Naschientscha e mort èn ils terms da mintga vita. Grazia a chats archeologics enconuschain nus la mort e la sepultura gia dapi ils temps temprivs. Testimonianzas davart la naschientscha ed il batten datti pir pli tard.

Pagliolancas vegnivan adina accumpagnadas da dunnas pli veglias cun experientscha. Questas dunnas avevan ina gronda savida da la medischina populara. Fin lunsch en il 20avel tschientaner vegnivi parturì per gronda part a chasa, il pli savens cun agid d’ina spendrera. ‹Cudeschs da spendreras› cursavan sco mussavias dapi il 16avel tschientaner. L’onn 1808 ha il Grischun fundà in’atgna scola da spendreras. Suenter la Segunda Guerra mundiala èsi vegnì parturì per gronda part a l’ospital, sut la tgira d’in ginecolog.

La naschientscha ed il batten han provocà isanzas impurtantas, p.ex. annunzias da naschientscha, brevs da padrinadi u fegls e carnets da batten. La finala avevan ils crettaivels adina avant egls Maria purschella cun il Bambin.

Las fossas las pli veglias dal Grischun derivan dal temp da bronz. Dapi il temp mez da bronz era sa derasada la cremaziun, uschia a Lumbrein-Surin. Las fossas da Tumein e da Castaneda tutgan tar las fossas las pli impurtantas dal temp da fier, quellas da Castaneda cun in grond dumber d’objects agiuntads. En las vals alpinas sepulivan ils Romans per il pli las baras ensemen cun iseglia e cun tschaveras, sco p.ex. a Roveredo. Il passadi da la tradiziun antica al cristianissem documenteschan las fossas da Panaduz dal quart fin il 7avel tschientaner. Al cumenzament da l’epoca cristiana èn las baras vegnidas sepulidas guardond vers vest, pli tard vers ost e senza objects agiuntads.

Sco tar la naschientscha ed il batten, uschia èn sa sviluppadas diversas isanzas er per la mort e la sepultura: ornaments da flurs, vestgadira speziala, tailas da bara e ritgas cruschs sin fossas, cartas da morts e regurdientschas da defuncts. E sco che Nossadunna cun il Bambin fa endament la naschientscha, regorda Jesus sin la crusch a la mort.

Stampats e stamparias

Las emprimas stamparias dal Grischun èn vegnidas fundadas en il rom da la refurmaziun. Als represchentants da quest moviment servivan stampats sco biblas, catechissems, cudeschs da devoziun e da chant per derasar la nova ductrina. A partir dal 1549 han Dolfino Landolfi e ses successurs stampà a Puschlav scrittiras protestantas che vegnivan derasadas da clandestin cunzunt en la Lumbardia. L’onn 1560 è cumparì in ‹Nouf Sainc Testamaint› ch’è vegnì translatà per l’emprima giada en rumantsch da Jachiam Bifrun. Ils reverendas Jon Pitschen Saluz e Jachen Andri Dorta han fundà il 1660 ina stamparia a Scuol per edir scrittiras religiusas en l’idiom ladin. Lur ovra monumentala è stada il 1679 ina bibla en il format folio. Da la vart catolica è sa sviluppada ina litteratura da baselgia en lingua populara per cumbatter il protestantissem.

Per evitar la censura guvernamentala a Cuira, èn ils stampadurs guntgids en ils vitgs. Stamparias èn naschidas transitoricamain a Scuol, a Cumbel, a Luven, a Panaduz, a Strada, a Tschlin u a Razén. Il stampadur ambulant Johann Georg Barbisch ha ademplì da 1672 fin 1686 diversas incumbensas a Cuira ed en Surselva, e quai tant per ils catolics sco er per ils protestants.

A Cuira èn vegnidas endrizzadas stamparias pir il cumenzament dal 18avel tschientaner. Ellas han derasà principalmain stampats uffizials d’autoritads politicas, ultra da la bibla da 1718 translatada en l’idiom sursilvan. La fin dal 18avel tschientaner han Grischuns illuministics fundà insaquants manaschis tipografics a Cuira e conturns. Qua èn vegnids stampads pamflets ed ovras davart l’agricultura, davart l’educaziun e davart l’etnografia.

Da 1549 fin 1803 èn cumparidas en il Grischun totalmain var 600 ovras, 250 en rumantsch, 160 en talian e mo 130 en tudestg. Ils territoris da lingua tudestga pudevan retrair lur cudeschs religius a Basilea u a Turitg, entant ch’ils Rumantschs u Bregagliots e Puschlavins refurmads da lingua taliana stuevan stampar sezs lur scrittiras.

La pressa grischuna

Gia il cumenzament dal 18avel tschientaner èn cumparidas publicaziuns periodicas en tut las linguas naziunalas. Questas publicaziuns infurmavan lur lectur(a)s davart temas economics, geografics, litterars u istorics. Per discussiuns e per polemicas politicas servivan però plitost fegls sgulants.

Sco unica e per in lung temp suletta gasetta politica dal Grischun è cumparida da 1800 fin 1856 la ‹Churer Zeitung›. Pir l’aboliziun da la censura da pressa il 1831 ha permess da sviluppar in schurnalissem en il senn modern. Tschertas gasettas han survivì mo in curt temp. La naschientscha da novas publicaziuns, liadas stretgamain a las partidas, ha provocà ina concurrenza sin il martgà publicistic.

La ‹Bündner Zeitung› (1830-1858) è stada l’organ dals Liberals. En il territori linguistic talian è vegnì fundà il 1852 ‹Il Grigione Italiano›. Da vart conservativa è resultà il 1852 il ‹Bündner Tagblatt›. L’onn 1892 è vegnida fundada la ‹Neue Bündner Zeitung› sco organ da l’ala dretga da la partida liberala. Il 1919 passa ella als democrats da l’opposiziun. Pervia da ses profil engaschà ha ella savens gì conflicts cun l’organ dals Liberals, il ‹Freier Rätier› (1868-1974), e cun il ‹Bündner Tagblatt›. L’onn 1975 è la ‹Bündner Zeitung› daventada l’emprima gasetta quotidiana independenta dal Chantun.

Sin plaun naziunal ha lieu actualmain ina concentraziun en grondas chasas da medias. En il Grischun occupa la ‹Südostschweiz Mediengruppe› questa posiziun da leader.

Scola e scola populara

Dapi il temp medieval tempriv datti la scola en il Grischun. La scolaziun era chaussa da la baselgia e serviva als interess spirituals. Ils emprims centers èn stads la sedia episcopala e la scola da scriver da la claustra da Son Gliezi a Cuira, pli tard er las claustras benedictinas Mustér e Müstair. Il 15avel tschientaner hai dà las emprimas scolas municipalas a Cuira ed a Maiavilla. En regiuns periferas pudeva la populaziun, ch’era per gronda part paupra, strusch sa participar a la scolaziun.

La classa superiura dal Grischun laschava educar ses uffants tras magisters privats. Blers figls da famiglias dominantas han studegià ad universitads talianas, tudestgas e franzosas. Las guerras da confessiun han laschà nascher las emprimas scolas communalas a la sava dal 17avel tschientaner. Pauc suenter avevan quasi tut las vischnancas pli grondas, dentant er bleras pli pitschnas, ina tala scola.

La segunda mesadad dal 18avel tschientaner han las ideas dals illuminists dà novs impuls a la scola. Instituts privats, manads e frequentads da la classa superiura laica, èn vegnids creads a Haldenstein, a Marschlins, a Jenins, a La Punt ed a Ftan.

A partir da l’onn 1838 ha il Chantun surpiglià la surveglianza suprema da la scola populara ed in pau a la giada las purschidas da scolaziun privatas. La scola chantunala evangelica e quella catolica han fusiunà il 1850 a Cuira sco ‹Scola chantunala grischuna›. L’onn 1846 ha il cussegl d’educaziun relaschà l’emprim urden da scola chantunal. Quel reglava las incumbensas e las cumpetenzas dals cussegls da scola, da las persunas d’instrucziun, dals inspecturs sco er l’obligaziun d’ir a scola e la durada da la scola. Bleras ideas e disposiziuns progressivas èn vegnidas fixadas il 1859 liantamain. La preparaziun dals meds d’instrucziun en las differentas linguas è stada ina sfida tut particulara. Igl ha durà decennis fin ch’ina purschida cumplessiva da scolas publicas da tut ils stgalims e da tut ils secturs è stada constituida.

Relaziuns da scola ed instrucziun

Fin al cumenzament dal 19avel tschientaner era la gronda part da las scolas dal Grischun en in stadi critic. In grond dumber da vischnancas n’aveva ni meds d’instrucziun adattads ni agens fonds ed atgnas chasas da scola. Surtut mancavan bunas persunas d’instrucziun. La salarisaziun da las persunas d’instrucziun era miserabla, uschia ch’ils ‹surmesters› eran dependents d’ina occupaziun secundara. En blers lieus era l’instrucziun in’incumbensa dals spirituals. L’autonomia communala, las relaziuns geograficas ed economicas, ils cuntrasts confessiunals sco er la diversitad linguistica han engrevgià il svilup da la scola.

L’obligaziun generala d’ir a scola hai pir dà l’onn 1859. Normalmain era la scola averta mo durant l’enviern. L’instrucziun vegniva savens frequentada irregularmain. L’instrucziun da las mattas è vegnida negligida per ditg.

L’onn 1846 è vegnida fixada la durada minimala da la scola. Per regla frequentavan ins la scola tranter il 7avel ed il 14avel onn da vegliadetgna. Roms obligatorics eran ductrina da religiun, leger, scriver da bel, quints, chant sco er instrucziun da la lingua materna. En vitgs talians e rumantschs vegnivi ultra da quai instruì tudestg. Las prescripziuns èn però vegnidas realisadas en bleras vischnancas pir suenter onns ed onns. L’orientaziun confessiunala da las scolas ha adina puspè procurà per cuntraversas.

Chasa signurila e museum

Il Museum retic è vegnì construì l’onn 1675 dal barun Paul de Buol da Strassberg e da Rietberg sco chasa signurila barocca. Sur il tschaler e sur il plaunterren – cun in passadi per char e chaval – sa chattan dus plauns d’abitar signurils. Sur quels datti in plaun per las emploiadas e per ils emploiads ed in vast surchombras.

La famiglia de Buol è stada ina da las schlattainas dominantas da las Trais Lias. Paul de Buol era in descendent da la lingia da Churwalden. El era maridà cun Narcissa de Planta-Wildenberg. L’onn 1690 è el sa convertì al catolicissem. Buol valeva sco capuriun da la partida austriaca-spagnola. L’onn 1697 è el vegnì sutterrà en la catedrala.

L’onn 1869 ha il cusseglier dals chantuns Peter Conradin de Planta-Zuoz fatg in appel per in ‹museum grischun per la scienza e per l’art›. El aveva observà l’exodus da prezius bains culturals grischuns. L’onn 1872 ha il Museum retic avert sias portas al plaunterren da la chasa Buol. L’onn 1876 ha il Chantun acquistà la chasa. Ils accents principals dal museum istoric grischun restan l’istorgia, l’etnografia e l’archeologia.

Indicaziuns bibliograficas

Museum retic. Broschuras d’infurmaziun davart la nova exposiziun permanenta. Cuira 2007-2011. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).