Prefaziun

La publicitad pertschaiva il Parlament cunzunt durant las sessiuns. Ed er lura normalmain mo sias decisiuns. Co ch’il Parlament funcziuna dentant propi, resta savens in misteri.

Il cudesch davart il Parlament vul scuvrir quest misteri. Cun texts e cun maletgs dat il cudesch in’impressiun davart il Parlament, explitgescha co ch’el funcziuna e mussa sia rolla en il sistem politic da la Svizra.

Nus avain supplitgà quatter dunnas e quatter umens da las quatter regiuns linguisticas svizras da scriver en lur lingua materna lur maletg e lur chapientscha dal Parlament. Quatter dad ellas e dad els han in’enconuschientscha directa dal Parlament, quatter scripturas e scripturs guardan sin il Parlament d’ina tscherta distanza.

Las otg contribuziuns illustreschan differents aspects dal Parlament: per exempel sia relaziun cun la populaziun, il tractament da las minoritads, la rolla da la demoscopia en la politica u cumparegliaziuns tranter las differentas culturas da las duas chombras.

Quests puntgs da vista sa cumpletteschan ad in’unitad significativa. Gist sco il Parlament che sto adina puspè unir las posiziuns las pli differentas da sias commembras e da ses commembers ad ina totalitad uschè cumpletta, equilibrada e svizra sco pussaivel.

Claude Janiak, President dal Cussegl naziunal

Rolf Büttiker, President dal Cussegl dals chantuns

Pedro Lenz

Mes Parlament

Stimada lectura e stimà lectur, ma permettai da raquintar in pau da mes parlament. Quai po, natiralmain, era esser Voss parlament. E forsa avessas Vus schizunt pli gugent, sche nus discurrissan da noss u – anc pli neutral – dal Parlament federal. Ma en quest cas sper jau che Vus ma perdunias per ina giada l’emprima persuna dal singular, quest puntg da vista il pli subjectiv e nunscientific da tuts. Pertge ch’il text che suonda è in text nunacademic e nunsistematic, è la vista innocenta, associativa d’in laic politic, d’ina persuna privata, d’in burgais e votant che sa ferma mo in mumentin per guardar e tadlar in pau tge ch’ils represchentants dal pievel fan u din. La furma dal jau duess ultra da quai exprimer ch’il suandant artitgel na tracta betg d’in sistem abstract, mabain da mes conburgais, d’umans ch’era jau hai elegì, sperond ch’els s’engaschian cun sabientscha per ils interess da noss pajais.

Tras las arcadas da Berna tira in vent umid. En la Chasa federala è sa radunada l’Assamblea federala. Jau entrel en l’edifizi a cupla, sco quai ch’in turist entra en ina baselgia, cun la medema maschaida da respect, mirveglias e malinschign. E sco il giast da vacanzas che sa senta pli e pli bain en la catedrala estra, pens jau bainprest ch’i fiss bun dad ir pli savens en la Chasa federala, dad esser pli savens en questa chasa ch’ha da far bler dapli cun mes mintgadi che quai che jau sun conscient. Ins na sto betg esser in cartent per visitar ina baselgia.

La controlla d’entrada, l’accogliment, las grondas stgalas, ils pitschens ascensurs – tut ha sia dignitad nunspectaculara, dal reminent ina dignitad, da la quala jau na sun betg segir, sch’ella è plitost tipica per la Svizra u per ils parlaments en general. Jau hai visità parlaments en auters pajais ed inscuntrà atmosferas sumegliantas, ma probablamain èn quai stads memia paucs pajais e memia paucs parlaments per deducir da questas visitas ina regla valaivla. Saja sco ch’i veglia, jau ma mov en l’Edifizi dal Parlament cun il respect, cun il qual in saun sa mova en ils sulers d’in ospital. (Cun quest maletg na vi jau dentant ni far allusiun a mes stadi da sanadad ni al caracter dal Parlament.)

En questa chasa portan tut ils preschents ina marca, ma betg tut las marcas han la medema colur. Tge autorisaziun ma dat la colur da mia marca? Quai saja la marca da quels ch’hajan qua in’incumbensa speziala. Sche jau haja per exempel dumondas specificas, m’infurmescha mes ospitant, dastgia jau senz’auter far clamar or da sala in commember dal Parlament. In salter infurmeschia alura la persuna pertutgada ed accumpognia ella tar mai. Quai ma para detg surprendent. A medem temp èsi bun da savair quai. Gia l’idea da pudair dir uss al salter ch’el duaja far il bain e dir a la dunna u al signur tal e tal ch’els duajan vegnir or, ma para dentant en mes cas in pau giagliarda. Fiss jau insumma abel da star en il corridor e dir senza trair la bucca: «Signur cusseglier naziunal, jau As hai fatg clamar perquai che jau vuleva dumandar co che Vus As sentias oz. Essas Vus bain preparà? Avais Vus durmì avunda? Essas Vus concentrà? Essas Vus pront e motivà d’As engaschar oz per mes interess? Bun, quai fa plaschair. Jau As hai numnadamain elegì da lezzas uras, e na vuless betg che Vus ma trumpeschias. Grazia, quai è tut. Vus pudais puspè returnar en Voss plaz.»? Na, mai e pli mai na pudess jau esser uschè impertinent sco quai ch’ins sto esser per dumandar quai che m’occupa propi.

En la Sala dal Cussegl naziunal èn las tribunas da la pressa bunamain vidas quest avantmezdi. Quai saja uss adina uschia, quai haja da far cun la tecnica da communicaziun, din ins a mai. La glieud da la pressa haja ussa la pussaivladad da persequitar las debattas en il center da pressa als moniturs. Els na stoppian betg prender plaz en las veglias retschas da sutgas, nua ch’i saja difficil da lavurar cun apparats da scriver electronics e da chattar a medem temp in lieu per plazzar a moda survesaivla il cuppin da café, il telefonin e l’agenda digitala. Ma per mai, il laic, è la tribuna da la pressa in lieu excellent cun ina vista magnifica. Davent da qua na manchent jau nagut, schebain che jau stoss agiuntar che jau chapesch a l’entschatta mo «Schercole». «Schercole, Schercole!», di in pledader adina puspè. Jau na duaja betg ma laschar irritar. «Schercole» veglia dir «Stimadas collegas e stimads collegas» e saja giurassian, ma declera il sulet schurnalist che sesa da questas uras sin la tribuna.

Ins emprenda spert en il Parlament. Sco aspectatur ignorant ma dat per exempel immediat en egl che la Sala dal Cussegl naziunal è ina stanza plain vita, la glieud vegn e va cuntinuadamain. Davent da mes post d’observaziun poss jau differenziar pliras furmas dal barat communicativ: discurrer al microfon, applaudir u reclamar spontanamain, manar discurs informals als plazs da seser u tranter las retschas da pults, scriver SMS, far segns cun il maun, dar in a l’auter cedelins cun notizias e natiralmain smatgar sin ils buttuns dals pults per votar.

Jau ma sent sco en ina gronda halla da fiera da las ideas, natiralmain ina halla da fiera ch’ha anc numerus locals supplementars. En questa part da la fiera – e quai è propi interessant per mai sco giast – vegnan las ideas sulettamain offertas. Rimnadas, preparadas ed assortidas vegnan ellas dentant en las numerusas stanzas accessoricas ed ils corridors. Perquai ston ils martgadants da las ideas bandunar mintgatant lur stan ed ir en il deposit per novas ideas u ir a guardar, schebain las veglias ideas ch’èn deponidas là, vesan anc ora pli u main frestg. E perquai paran era ils parlamentaris che derivan da circuls agriculs da sa sentir spezialmain bain en quest manaschi. Els san co che quai funcziuna, els han la fiera en il sang.

Sco client poss jau senz’auter ir a fufragnond in pau en ils deposits, ma il product finì chat jau mo en il sectur da vendita, damai en sala. E cura ch’il cusseglier naziunal dal Giura di «Schercole», na manegia el betg mo sias collegas e ses collegas, na, el manegia natiralmain era mai e tut ses cumpatriots che taidlan ses pled directamain u sur las medias. El manegia nus, ch’examinain sia rauba e la considerain eventualmain sco buna. Betg ils collegas martgadants ston controllar la rauba, quels l’enconuschan gia. Na, ils votums èn per la clientella. Perquai èsi era dal tuttafatg inutil da sa grittentar sur dals parlamentaris che legian la gasetta durant las debattas. Jau sun quel che stoss tadlar bain, betg las damas ed ils signurs en sala, ils martgadants da la politica che san gia daditg tgi dad els che fa reclama per tge novaziuns. Pervi da mai pon els leger u ir a spass uschè ditg sco ch’els vulan. «Immer dran – niemals drin!», saja il motto dals parlamentaris rutinads. Quai di en mintga cas in correspundent versà da la Chasa federala, ed jau na ves betg en tge che duai esser nausch vi da quai.

Observond questa plazza da fiera da las ideas, ma dat dal reminent era en egl ch’il scharm da la scenaria consista – sco sin in martgà da verduras piemuntais – en la maschaida da stils estetica. La giacca da stad verd clera ch’ina manadra da la radunanza ha pendì sur il pusal da sia sutga antica sumeglia in pau il parasol da plastic da colur viva davant ina fatschada istorica d’in vitg talian medieval. Là nua ch’il mantè istoric vegn emplenì cun vita, n’è el betg pli in emballadi vid. Il Parlament – e quai vuless jau dir cun quai – survegn ina fatscha umana, cura che jau al contemplesch pli datiers.

Ussa vi jau, charas lecturas e chars lecturs – adina premess che Vus sajas anc cun mai – As explitgar insatge cun in auter maletg: Sche la Chasa federala na fiss betg ina halla da fiera, mabain ina gronda scola, alura pudess ins differenziar dus stgalims da scola. Il Cussegl naziunal pudess esser la scola cumplessiva, cun tut ses scolars plitost nundisciplinads. Ed il Cussegl dals chantuns correspundess plitost al gimnasi da filologia classica. La grondezza da classa pli pitschna ha effects positivs per il manaschi da scola. Tut ma para in pau pli ordinà, pli diligent, ma era pli brav e sitg. Tscherts gimnasiasts eran pli baud era en la scola cumplessiva. Insacura han els alura pudì entrar en il gimnasi e vulan ussa far buna figura en la nova stanza da scola. Nagin na duai pudair dir ch’els sa cumportian anc sco ils scolars da la scola cumplessiva ch’els eran ina giada. Almain sin la plazza da pausa vesan els mintgatant lur conscolars da pli baud, e da temp en temp s’inscuntran els ordaifer l’atgna stanza da classa per schliar ils pensums communabels. Ma sch’ins po leger en l’attestat dal scolar mediocher da la scola cumplessiva sut la rubrica ‹cumportament› il pled ‹bun›, statti probablamain en il medem lieu en ils attestats dals gimnasiasts ‹fitg bun›.

Cura che jau return en la Sala dal Cussegl naziunal e guard sin ils vegls pults, ma dat en egl anc insatge auter da mes temp da scola: da lez temp, a l’entschatta dals onns settanta, era la chava per il chalimar gia daditg daventada obsoleta. Ils scolars duvravan stilografs, e sisum il pult era simplamain ina fora che serviva sin il pli anc per dismetter ils schlogns. Ils pults dal Parlament han era questas foras per il chalimar, ellas han dentant survegnì qua ina nova funcziun. En la fora che n’ha durant decennis servì a nagut sa chattan en il fratemp ils buttuns per las votaziuns parlamentaras. L’electronica è la tinta dal temp modern. E tgi che vul far svanir in schlogn, sto avair in’autra idea.

Jau ma sforz ussa da stgatschar mes patratgs davart la scola ed ils chalimars, per finalmain tadlar tge ch’ils pledaders han da dir. In cusseglier naziunal – ses num n’ha qua nagin’impurtanza – di per exempel: «Quai è ina summa considerabla, mias damas e mes signurs, Vus stuais adina era pensar a las bleras nullas che pendan vi da talas cifras.» I na ma reussescha betg da pensar a las bleras nullas, enstagl da quai pens jau a las bleras pledadras ed als pledaders che na vegnan mai en lur vita da formular insatge a moda uschè plastica sco quest cusseglier naziunal. «Vus stuais adina era pensar a las bleras nullas che pendan vi da talas cifras!», quai scriv jau en l’avegnir a mes dentist, sch’el dumonda pertge che jau n’haja anc betg pajà il quint da l’onurari.

En il decurs da la debatta ma van anc ina massa da quests patratgs nunpolitics tras il chau. Pertge, ma dumond jau per exempel, han tants parlamentaris masculins in barbis? Jau pudess engirar che la quota dals umens cun barbis en il Parlament federal è pli auta ch’en la media svizra. U pertge ma para in anteriur sportist d’elita main fit ch’in collega che fa occasiunalmain sport durant ses temp liber? Ma avant che jau ma perd cumplettamain en las nivlas da las irrelevanzas, bandun jau la sala per ina curta pausa da café. Qua en la pitschna cafetaria, smatgà tranter ina cussegliera naziunala che jau enconusch bain ed in signur, dal qual jau na sun betg segir, sche jau al enconusch da la televisiun u da la stizun da quartier al Wyleregg, emprov jau d’ordinar mias numerusas impressiuns.

Tge è ussa damai il Parlament federal? Tge maletg prend jau a chasa da questa visita curta, ma emplenida da mirveglias? È sa midada mia opiniun persunala davart il Parlament en las paucas uras che jau sun stà là?

Ma avant che la glista da dumondas vegnia memia lunga ed il temp memia stgars, vuless jau considerar anc in auter aspect pli essenzial: Durant la sessiun s’inscuntran tschients da parlamentarias e parlamentaris en la Chasa federala. Inquals dad els vegnan da lunsch, auters han per motivs da sanadad difficultads da vegnir e tschertins ston forsa spustar lavurs urgentas. Na fissi – cun las pussaivladads tecnicas che nus enconuschain gia daditg – betg pli simpel, pli effizient e confurm al temp da far las sessiuns a moda virtuala? Ston tut quests umans fitg occupads s’inscuntrar qua fisicamain, sch’els pudessan gist uschè bain dar giu lur votums e vuschar davent da chasa? La pussaivladad s’impona. Ella è vegnida endament a mai cura che jau seseva sin la tribuna da la pressa quasi vida, savend che la gronda part dals schurnalists saja preschenta virtualmain.

Jau sun da l’avis – ed ussa ma perstgis jau anc ina giada tar mes lecturs indulgents per la penetranza, cun la quala jau discur da mamez, ma i sa tracta qua, sco menziunà, d’in puntg da vista nunscientific – ch’il Parlament saja cumplet mo en preschientscha fisica da tut ses commembers. Mo sch’ils umans s’inscuntran – tuts cun lur tics, cun lur atgnadads, fermezzas, flaivlezzas etc. – sa sviluppa quest’atmosfera che jau hai cumpareglià plinensi provisoricamain cun in martgà u ina scola. L’idea dal Parlament sco represchentanza da l’entir pievel s’exprima pir cun la reuniun da tut ses commembers. Il Parlament na dependa betg en emprima lingia d’in edifizi concret ch’ins po considerar sco degn u sco antiquà, mabain dal fatg che ses commembers s’inscuntran. Las pli veglias furmas da la communicaziun umana – il discurs direct, il dar il maun, il contact visual, il maun sin la spatla dal visavi – tut questas modas da communitgar èn nunremplazzablas.

Durant che jau scriv questas lingias passent jau in segiurn da lavur en in pajais ch’ha pir dapi il 1999 in agen parlament. En il discurs cun la populaziun indigena aud jau bunamain mintga di allusiuns a quest parlament. «Quai è la chantadura ch’ha chantà a chaschun da l’avertura da noss parlament», ma di la glieud per exempel u «quai è l’architect ch’ha construì noss parlament» u «n’emblida betg, sche ti es là, da visitar noss parlament!» Sco Svizzer en Svizra discur jau plitost darar davart mes parlament. Forsa perquai che jau consideresch quest’instituziun sco insatge che sa chapescha da sasez, insatge ch’ins na sto betg discutar, nun ch’ins saja grit pervi d’ina decisiun ch’è vegnida prendida là. E schizunt en tals cas na pens jau per il solit betg al parlament, mabain a singuls politichers. La luschezza ed il grond engaschi, cun il qual ils umans discurran en auters pajais da lur parlaments, na vegn jau probablamain betg pli a pudair m’acquistar. E tuttina, mia tenuta visavi quels che s’engaschan en la Chasa federala per ils interess politics da mes pajais è segiramain sa midada cun questas reflexiuns. Cun quai na vi jau natiralmain betg dir che jau vegnia davent dad uss ad esser d’accord cun tut quai ch’il Cussegl naziunal u il Cussegl dals chantuns decida. Ma jau vegn a visitar il Parlament pli savens, a tadlar bain e forsa schizunt ina giada a far clamar tras il salter in u l’auter parlamentari per dumandar, sch’el saja pront da lavurar vi da mia Svizra.

Pedro Lenz, naschì il 1965 a Langenthal, viva e lavura sco scriptur e columnist a Berna. Lenz ha regularmain prelecziuns, tranter auter sco commember dal collectiv d’auturs ‹Bern ist überall› e dal duo da tribuna ‹Hohe Stirnen›. Sia ultima publicaziun ‹Das Kleine Lexikon der Provinzliteratur› è cumparida il 2005 en la chasa editura Bilger a Turitg. Il medem onn è el vegnì undrà cun il premi da cultura da la citad da Langenthal.

Monika Rosenberg

In mund per sasez

Tgi ch’entra en la Chasa federala è anc a Berna, ma tuttina en in auter mund. Igl è in pau sco cun il Vatican e Roma. U sco cun il Kreml e Moscau. Cun quests dus lieus è l’Edifizi dal Parlament dal reminent era gia vegnì cumpareglià. A chaschun da l’inauguraziun dal 1. d’avrigl 1902 han beffegiaders taxà il bajetg a cupla sco ina maschaida dal dom da s. Peder e dal Kreml. Ina part da la pressa ha schizunt scrit ch’i sa tractia d’ina accumulaziun da nauschs gusts. Cun quai n’eran sa chapescha betg manegiads ils abitants. Els èn dentant quels che fan da la Chasa federala insatge particular. Ordaifer il temp da sessiun derasa l’interiur mez vid il scharm spezial d’in albiert nobel antic durant la stagiun morta. Ma strusch che l’Assamblea federala è sa radunada, crain ins d’esser en il center da la Svizra. U en in furmicler. Sco ils animalets lavurus han era ils parlamentaris lur atgnas reglas e leschas.

Ins pudess prest supponer che Dieu n’haja betg ruassà il settavel di, mabain creà sper l’uman e l’animal anc la spezia dal parlamentari. Il parlamentari svizzer, tant il model masculin sco era il feminin, è ina spezia per sasez. Nagin auter parlament dal mund na sa raduna numnadamain gia la damaun marvegl a las 8.00. E strusch in parlament professiunal è durant las sedutas da rutina uschè bain occupà sco il parlament da milissa federal, malgrà ch’ils visitaders sin las tribunas han in’autra impressiun cura ch’els turnan a chasa. En Svizra pretenda la Constituziun numnadamain la preschientscha da sin il pli pauc la mesadad dals elegids. Quest quorum vegn dentant controllà mo darar e mo sin giavisch explicit dals commembers da l’Assamblea. Ina dumonda correspundenta vegn fatga per exempel suenter in lung di da sesida, cura ch’il spiert n’è betg pli uschè pront e la charn oramai flaivlentada. Sche main che la mesadad da las sutgas èn occupadas, vegn la seduta interrutta.

Mintgatant vegn ins regurdà en la Chasa federala al temp da scola da pli baud. Ils cussegliers naziunals ed ils cussegliers dals chantuns sesan davos lur pultins, e davantvart als surveglia il magister, perdunai, il president, che procura cun in scalin che la lecziun cumenzia ad uras e fineschia insacura. Cura ch’ils parlamentaris e las parlamentarias sa vesan puspè mintgamai a l’entschatta da la sessiun, è quai in pau sco suenter las vacanzas da scola. Ins ha da raquintar ina massa in a l’auter, baterla cun quel e tschel ed ha strusch temp da tadlar sin il ‹magister›. L’emprim di da la sessiun suenter las elecziuns federalas è tradiziunalmain in di tut spezial, in pau sco l’emprim di da scola. Als scolars da l’emprima classa respectivamain als novelegids vegn communitgà l’urden da chasa, els survegnan cudeschs e carnets e vegnan manads en lur plaz, entant ch’ils ‹vegls› inspecteschan discretamain ils novarrivads.

La repartiziun da las sutgas è dal reminent bunamain uschè cumplitgada sco l’urden da maisa d’in banchet. Tgi ch’è gia pli ditg en il Parlament, ha era las meglras cartas cura ch’ils plazs da seser vegnan attribuids. Plazs a l’ur èn spezialmain dumandads pervi da las pussaivladads da fugia idealas. Ed auter ch’en il teater èn era ils plazs en la pli davosa retscha fitg tschertgads – gist sco en scola. Pli baud era tut anc bain maschadà: ils represchentants dal pievel na sesevan anc betg tenor las partidas, perquai ch’ils Svizzers tudestgs ed ils Romands eran gugent tranter els. Oz èn ils parlamentaris e las parlamentarias gruppads tenor fracziuns, quai ch’è in avantatg sulettamain per la disciplina da partida. Uschiglio predomineschan ils dischavantatgs. L’urden da seser promova la politica da blocs, e perquai ch’ils contacts sur ils cunfins da las partidas vegnan pli rars, s’avischinan ils parlamentaris era tematicamain pli pauc in a l’auter.

I dat natiralmain era differenzas essenzialas tranter il Parlament e la scola. La disciplina per exempel è anc mendra ch’en la classa la pli selvadia. La glieud vegn e va cuntinuadamain, ed en il Cussegl naziunal correspunda il livel da canera en media a quel d’ina autostrada fitg frequentada. Gnanc tras il votum d’in cusseglier federal na sa laschan ils preschents disturbar en lur discurs persunals. La sala dal cussegl n’è dentant betg il lieu, nua che la lavur dira vegn fatga, mabain plitost la tribuna per la represchentaziun singula. Las discussiuns sco talas vegnan fatgas en las cumissiuns, nua ch’i vegn argumentà e tadlà cun attenziun davos portas serradas. Cuntrari a la sala dal cussegl è la cafetaria praticamain adina plaina. Ella sa svida però andetgamain, cura ch’ils parlamentaris vegnan clamads via pipser ad ina votaziun. Ils resultats da la votaziun conferman mintgamai che la preschientscha en il Parlament n’è atgnamain gnanc uschè magra sco quai ch’ils plazs vids en las salas dals cussegls laschan supponer.

La forza da persvasiun d’in parlamentari na sa mussa betg en emprima lingia durant ses votums en il plenum, mabain durant l’elavuraziun d’in project en las cumissiuns – ed ella dependa era da la cumissiun permanenta, en la quala el ha sa segirà in plaz. Ils ‹tschiervs ils pli ferms› vulan esser preschents en la cumissiun da finanzas ed en la cumissiun per economia e taxas. Lunsch sisum la scala da la popularitad è era la cumissiun per la politica exteriura che permetta da far qua e là in pitschen viadi. La cumposiziun da las cumissiuns sa drizza tenor la fermezza da las fracziuns. Sin fundament dal pli pitschen dumber da commembers han ils cussegliers dals chantuns da lavurar pli intensivamain per las cumissiuns che lur collegas dal Cussegl naziunal. Sch’in cusseglier naziunal fa part d’ina fin duas cumissiuns, è in cusseglier dals chantuns engaschà en trais fin tschintg cumissiuns. Era per ils presidis da las cumissiuns è decisiva la fermezza da las fracziuns; betg darar vegn l’anzianitad valitada pli aut che las enconuschientschas professiunalas.

Malgrà che la noziun ‹parlament› vegn da ‹parlare› na dastga il Cussegl naziunal – cuntrari al Cussegl dals chantuns – betg debattar libramain. Projects incontestads vegnan schizunt tractads en scrit ed uschia a moda taciturna. Davart autras fatschentas han lieu debattas curtas, nua che vegnan a pled sulettamain ils pledaders da las cumissiuns e quels ch’han inoltrà ina proposta da minoritad. Sper ils pledaders da las cumissiuns dastgan per regla era anc ils pledaders da las fracziuns ed ils moziunaris prender posiziun. Ina debatta propi libra, nua che tuts dastgan discurrer, era sch’els n’han betg adina da dir bler, ha lieu praticamain mo tar la deliberaziun d’iniziativas dal pievel. La ventira al microfon dura dentant mo curt. Persunas singulas dastgan discurrer maximalmain 5, ils pledaders da las fracziuns 15 minutas – alura vegn mess giu il tun. Questa guillotina da discurrer è dentant plitost ina benedicziun ch’ina smaladicziun. En il decurs dal temp èn ils talents retorics ed ils pleds libers numnadamain daventads plitost rars en il Parlament.

Entant che las prescripziuns per il temp da discurrer èn vegnidas cun ils onns adina pli severas en il Cussegl naziunal, èn vegnidas pli e pli liberalas las opiniuns davart la vestgadira adequata. En il nov reglament da fatschenta han ins renunzià ad ina prescripziun correspundenta, suenter che tscherts parlamentaris n’han a tut pretsch betg vulì sa suttametter al sforz indirect da purtar cravatta. Sch’insatgi duess però cumparair en il Parlament a moda memia saloppa, pudess il president clamar a l’urden il parlamentari pervi da ses ‹cumportament disturbant›. Il reglament dal Cussegl dals chantuns pretenda anc adina ‹vestgadira adequata›. Tenor l’explicaziun dal biro dal cussegl signifitgescha quai en la pratica per ils signurs vestgì cun cravatta u tgiralla. Da las damas vegn supponì ch’ellas sajan ablas d’interpretar sezzas quai ch’è ‹adequat›.

Cun lur entrada en il Parlament n’han las dunnas dal reminent betg mo purtà colur en la Chasa federala, mabain era procurà per siemis dultschs. Che parlamentaris e parlamentarias piglian fieu in per l’auter n’è betg ina raritad. Las tschantscharias davart pèrs inamurads ed autras implicaziuns tutgan tar la Chasa federala sco quai ch’il foss dals urs tutga tar Berna. Las scenas ‹liberalas› dals frescos sin il palantschieu sura dal portic u ils bists da marmel opulents en la Sala dal Cussegl naziunal èn gia adina stads ina culissa grondiusa per l’interacziun da sensualitad e politica. Tgi che crai dentant ch’ils parlamentaris vivian durant las sessiuns sco la signuria, sa sbaglia deplorablamain. Il cuntrari, la vita politica en la Chasa federala vegn fatga adina pli savens senza anim e plaschair. Ils parlamentaris curran d’in termin a l’auter, ed il stgars temp liber vegn duvrà plitost per far jogging che per sa divertir. Las figuras ‹originalas› che dattan qua e là anc in jass vegnan plitost ris ora che admiradas; ellas èn oramai vi da murir ora. En tals muments sa regord’ins in pau cun melanconia dals temps passads, cura ch’ina barmaid en l’hotel Bellevue metteva anc sutsura la bilantscha d’ormons dals signurs pli vegls e dals diplomats da l’ost. Cun brevs denunziantas a las consortas a chasa han burgais anonims – e probablamain era burgaisas – procurà da lez temp per bain inqual problem famigliar, e che la citad da Gomorrha sper l’Aara ha puspè chattà la via enavos a la lungurella da la chapitala.

Cura che l’emprima Assamblea federala è sa radunada ils 6 da november 1848 per l’emprima giada a Berna, na devi anc nagins segns da lungurella ed anc bler main da modestadad. Il cortegi, l’illuminaziun cun chandailas e glischs dad ieli e la finala il banchet festiv han surpassà las pli grondas spetgas ed era il spazi d’agir finanzial dal comité d’organisaziun. In’accoglientscha spezialmain buna ha chattà ina funtauna siglienta artifiziala che serviva als giasts vin cotschen. Ella ha manà ad ina nauscha surpraisa ed a l’emprim surpassament dal preventiv tras las chombras federalas. Oz è il luxus parlamentar da tschertgar sin in nivel considerablamain pli bass. Forsa ch’in u l’auter sa procura dascusamain in laptop supplementar per ils uffants u emplenescha la mappa cun maila gratuita che l’Uniun svizra da pumicultura ha offert durant las sessiuns. Mo en in lieu n’han ils apostels dals respargns anc laschà enavos nagins fastizs: il pignol tradiziunal che derasa durant il temp d’advent in’atmosfera da Nadal en la halla a cupla è uschè imposant sco adina. Ed enstagl d’al decorar mo cun simplas chandailas alvas, vegn el ussa schizunt ornà cun cullas traglischantas, chavels d’anghel ed autra rauba sbrinzlanta. I para sco sche la politica grischa vuless, almain ina giada ad onn, mussar colur.

Monika Rosenberg è naschida il 1947 a Berna. Suenter il gimnasi economic a Friburg ha ella lavurà l’emprim sco secretaria. Pli tard ha ella cumenzà il studi d’istorgia pli nova, il qual ella ha terminà cun il licenziat. A medem temp ha ella dà curs da tudestg per persunas da lingua estra. En il schurnalissem è ella vegnida sur l’Agentura telegrafica svizra, per la quala ella ha rapportà plirs onns da la Chasa federala. Suenter ina midada en il ressort ‹societad› da la ‹Berner Zeitung›, è ella returnada en la Chasa federala, nua ch’ella persequitescha dapi il 1990 per la NZZ quai che succeda en la politica naziunala. Ultra da quai lavura ella sco columnista per la ‹NZZ am Sonntag›.

Anne Rivier

Sin ils stgalims da la Chasa federala

Igl è stà durant ina da questas emissiuns politicas ch’ella odiava normalmain. Betg ch’ils temas politics na l’interessavan betg, ma ils parlamentaris che cumbattan in l’auter en l’arena da las medias, ils talkmasters sco picadores d’operetta ed il public che dumbra ils puncts davent da las tribunas, na grazia, quai na duvrava ella betg. Ses um, lez sa divertiva cun quests cumbats fauss. Sco sociolog. In bel alibi. En vardad na pudeva Jean-Robert simplamain betg resister a la fascinaziun da questa cuchera curiusa. Vus avessas stuì vesair el, cun il mintun penderlant e la bucca averta, a siglir d’in program a l’auter e consumar sin tut ils chanals las Ultimas Novitads. Jean-Robert ‹s’infurmava›. Ella però, ella preferiva il radio, persvasa che las vuschs din main manzegnas che las fatschas.

En sia cuschina metteva ella ils tagliers e la pusada en la maschina da lavar giu e scurlattava la tuaglia sin il balcun. Cura ch’ella aveva finì questas lavurs, cuiva ella a sasezza in toc tschigulatta naira ed in lev suspir avant che seser sper ses Teleaspectatur. Cun in’illustrada sin la schanuglia – evitond da far ramurs cun volver las paginas (Jean-Robert na supportava betg quai) – empruvava ella da far ils pleds cruschads. Ma igl era impussibel da sa concentrar, la cacofonia universala ennivlava talmain sia percepziun. Alura steva ella en pe, sa stendeva susdond e bandunava la stiva annunziond dad aut ch’ella giaja a leger en ses letg. Jean-Robert la suandava var duas uras pli tard. Cun in’egliada persa admetteva el d’avair sfarlattà sias cellas grischas cun ‹guardar stupiditads›, ella scheva ch’el saja in masochist, el vulveva il dies ed empruvava da sa durmentar malgrà che la lampa da notg fascheva ina clerezza sco a Versailles. Il sociolog da passatemp expiava ses putgads cun in cudeschun metafisic fin ch’el deva a sasez l’absoluziun.

Jean-Robert viagiava fitg bler. Si’interpresa da mobiglias da design prosperava, na, el na pudeva betg sa lamentar. Ella però, ella era savens suletta, e la chasa vida la deprimiva. Cura che lur suletta figlia ha maridà en ils Stadis Unids, ha ella vulì surpigliar ina lavur regulara, ma Jean-Robert ha scusseglià quai: memia veglia, memia pauc al current. Ella duaja plitost tschertgar ina lavur voluntara, per pudair gidar quels ch’hajan propi da basegn.

Ina saira, Jean-Robert sondava gist il martgà talian ensemen cun ses assistent signur Dumur, è ella sa sentida abandunada da l’entir mund. Installada davant la televisiun, confruntada cun la paupradad dals programs, ha ella cumenzà a zappar tras tut ils programs a la tschertga d’in maletg ch’avess pudì fascinar ella. Ella è sa fermada sin il chanal da l’Um. El siglientava il monitur! En in hui ha ella registrà tut: il culier avert sur il schal blau roial, la giacca da tgirom fin, il bist bain creschì, il cumportament suveran, e questa flomma en l’egliada, questa datschertadad calma.

Il studio era pli che plain. La debatta sa splegava per gronda part en dialect svizzer tudestg. In cusseglier federal da la Svizra franzosa, restrenschì en ses tudestg da scola caotic, sa deva tutta fadia, ma aveva plitost difficultads. Ins dispitava la x-avla giada davart mesiras pli severas en connex cun la lescha d’asil, in tema ch’ella aveva persequità cun attenziun dapi ch’ella sustegneva Amnesty International (senza che Jean-Robert saveva quai, pertge che lur opiniuns davart la schliaziun da ‹quels problems là› divergiavan a moda diametrala). Ses bun Jean-Robert! Ses um la pareva lunsch davent! E l’auter Um pareva uschè datiers! El discurriva en ses num, gea, el discurriva dad aut e quai ch’el scheva, avess ella pudì dir sezza, sch’ella avess gì il talent. Ella stueva en tutta cas chattar ora tgi ch’el era e nua ch’el steva, per exprimer ad el ses sustegn.

Sin la tribuna dal studio creschiva la tensiun, ils chaus eran chalirads, plaunsieu sa demascrava in suenter l’auter, ils pleds ed ils gests scuvrivan las intenziuns zuppadas da mintgin. La tenuta curtaschaivla e ferma da l’Um percunter, ses pleds moderads e sia segirezza, mussavan uschè evidentamain la rigiditad spiertala dals auters participants, ch’ella ha traplà sasezza ch’ella applaudiva ad el (sche Jean-Robert ma vesess, ma laschass el immediat serrar en, aveva ella giubilà). Tanta grondezza visavi tanta bassezza! Tge Um! Tgi è el, tgi è el pomai?

L’Um era deputà al Cussegl naziunal. In Svizzer tudestg tras e tras, e sco quai ch’ella aveva pudì engiavinar, plitost dal center sanester che dal center dretg. Ella ha mess en funcziun ses computer, è navigada sin l’internet ed è arrivada sin la website uffiziala dal Parlament svizzer. Ella è sa divertida da guardar tras la glista ed ils purtrets dals duatschient dal Cussegl naziunal, è flanada sur las fatschas da quests valurus represchentants dal pievel, ed ha alura cliccà sin il num da l’Um, per vesair ses curriculum vitae e – oh tge plaschair – si’adressa dad e-mail. Ella è sa messa a scriver in e-mail entusiastic. E si e davent cun la brev, ha ella murmurà, sa fultschond sut ses lenziels frestgs. Ella è s’approfundada en ina dultscha sien, ils viertgels dals egls serrads, davant la glischur dorada d’ina bellezza damaun da zercladur.

Ella è sa dasdada a las diesch ed è currida tar ses laptop. Nagut, rien, nada. La dischillusiun è stada gronda, ma immediat è la raschun vegnida en agid: quai era bain tut normal, la sessiun da stad aveva gist cumenzà, l’Um era surchargià, n’aveva el forsa da far nagut auter che da guardar ses e-mails? Na, suenter sia prestaziun bravurusa en la debatta, aveva el bavì in pèr magiels per sa recrear e n’aveva betg pudì clauder egl, turmentà dal plan da termins da l’auter di. Davos la tenuta ferma e maiestusa da l’Um sa zuppava in uman sensibel cun in ego pli fragil che quai ch’el avess giavischà; el steva segiramain mal ch’el n’era betg ì pli fitg en l’offensiva en la discussiun dad ier... Igl era pia si’obligaziun civica da consolar el puspè.

D’ensolver ha ella bavì in té, ha mangià in jogurt ed in mail ed è sa messa a la lavur. Ella duvrava in text motivà, bain structurà ed irresistibel. Las frasas culavan, la tastatura deva il tact, las flurs retoricas sautavan enturn ils cumpliments: Vus avais mantegnì contenance e dignitad, ed en quest ocean d’arguments tendenzius essas Vus As auzads milli miglias sur las mars. Mo vinavant uschia, giu cun il populissem e finì cun las tschantscharias dals politichers!

Pli tard, suenter avair fatg la laschiva e las cumissiuns en la pasternaria da la chantunada, ha ella realisà che ses text cumpigliava passa tschintgmilli segns, senza ils spazis vids, quai che prendeva ad el mintga schanza da vegnir legì enfin la fin. Ella al ha amputà per duamilli segns, al ha memorisà en ses documents avant che cliccar sin ‹trametter-retschaiver›. Ella ha stranglà giuaden si’omletta tadlond las novitads al radio. Nagina intervista, betg in sulet segn da ses erox. A partir da las set e mesa è ella navigada tras ils trais chanals da televisiun, senza dapli success. Evidentamain na saveva l’Um betg vender sasez bain avunda per vegnir cumprà da las medias.

Avant che ir a letg ha ella consultà sia posta electronica. Oh miracul, l’Um l’aveva respundì. Profundamain commovì da Voss pleds gentils, cordials salids. Curt e bain, avess ses um beffegià. Mes char Jean-Robert! Tschintg dis davent e gnanc in telefon! Bah! Pli gugent quai che sias paraulas da viagiatur da commerzi. L’Um, lez era s’annunzià, e quai era il principal. Ella ha stampà ses messadi, ed alura ha ella bittà el immediat en il limbo dal chanaster da palpiri virtual: ins na saveva mai, cun questas smaladidas maschinas, sch’insatgi vuleva forsa spiunar ora ella!

La notg ha ella siemià da Berna, la citad, nua ch’ella aveva abità passa diesch onns gist suenter sia maridaglia. In bellezza temp, nua che Jean-Robert aveva uraris da lavur previsibels, ed avunda temp per ella las fins d’emna. Els avevan ina legra clicca d’amis romands e faschevan cun quels regularmain festas, spassegiadas e picnics a las rivas da l’Aara u en ils enclars da Bremgarten. En lur vita communabla traglischava la citad veglia sco in sulegl. Ditg è ella spassegiada en patratgs tras la citad ed alura ha ella inventà spontanamain in’oda sin la plazza da la catedrala, avant che la ridiculezza da sia prestaziun ha mess ella puspè sin terra. Tuttina ha ella scrit l’essenzial en in document da word ch’ella ha tramess a l’Um, en l’annexa.

L’oda cumenzava uschia: «Sajas salidada, chapitala da mia giuventetgna, patria da mes tat e da mes basat. Jau vi dechantar la splendur da tias chasas patrizianas, il scharm da tias funtaunas coluradas, da tias arcadas; Tes cor da molassa batta dapi tschientaners en il ritmus da l’inschignusa Tur da l’Ura. Milli grazias a tai, o glisch da la Confederaziun, ti che das dapi ils origins dal stadi federal albiert a nossa sublima e nova allianza, ti ch’has construì sin la collina sur il flum la maiestusa pastizaria ch’ils Romands ed ils Tessinais numnan ‹Palais fédéral› e ‹Palazzo federale›.

Jau aud Vus enfin qua, signur cusseglier naziunal. Vus surris, ma Vus ma rendais gentilmain attenta che ‹Palais› u ‹Palazzo› èn terms da l’Ancien Régime. Quai ha da far cun il fatg che nus Latins restain nunpussaivels nostalgichers da la pumpa guvernamentala, en la sumbriva da la Frantscha u da l’Italia. Per Vus è quai simplamain il ‹Bundeshuus› e la cumparegliaziun semantica explitgescha bler. Per ils Svizzers tudestgs è quest edifizi nobel ina sort da chasa da famiglia, opulenta e quietanta, nua che la parentella sa raduna quatter giadas l’onn per reglar las fatschentas currentas da la cuminanza ereditara naziunala. Sut la conciliaziun da Clau da Flia e la surveglianza dals trais confederads, vegn administrà e legiferà, planisà, budgetà, evaluà e supervisiunà, vegn dispità tranter dus cussegls, diesch pausas en la cafetaria e tschients pass pers en la sala eponima.

Cura ch’ella ha gì il curaschi da leger ses text anc ina giada, èn sias vistas sa cotschnidas: Co aveva ella gughegià, ella ch’aveva mo in magher licenziat en giurisprudenza, ella che n’aveva, tenor Jean-Robert, nagin’idea da strategias da partida bain ponderadas? Ella ha s’imaginà l’Um, co ch’el raquintava als collegas da fracziun da sias abstrusitads. Alura è ella vegnida malsegira, ha emblidà da tschanar, è sa zugliada en ses letg e n’è betg pli sa muvida.

A las otg era ella gia en pes ed è bunamain ida en svaniment cura ch’ella ha decifrà ils pleds da l’Um che glischavan sin ses monitur. Vossa poesia divertenta m’ha plaschì fitg bain, Vossa visiun singulara dal foss da rösti – igl è ina gronda satisfacziun per nus da survegnir in resun, ina vaira reacziun, nossa rolla vegn percepida mal en la populaziun, na targlinai betg, jau legel cun plaschair Voss texts. Cordialmain. Ella ha concedì a sasezza in ensolver abundant ed ha prendì il bus per il center. Ella è flanada tras las fatschentas, n’ha betg pudì resister ad in bellezza vestgì da glin mellen strom cun decolté ed ha sblundregià sin via a chasa il supermartgà. E vers la fin dal suentermezdi è ella sa messa a la lavur.

Stimà signur cusseglier naziunal, en mia ultima epistla hai jau descrit a Vus la citad da Berna sco quai che jau l’hai en memoria, Vus avais legì tranter las lingias, Vus m’avais pia perdunà il kitsch vulì da l’exercizi. A Berna hai jau vivì cumplettamain senza quitads, la Chasa federala fascheva part da mes conturn, ma jau n’hai mai gì il giavisch u mirveglias d’entrar. Da quel temp devi franc era indiscreziuns e divers scandals, ma els n’eran betg temas en la pressa da boulevard, ils correspundents publitgavan lur sensaziuns mo spargnusamain, ils schefredacturs e lur patruns eran precauts ed il funcziunari federal era in um onest, per definiziun. Ins scheva ch’el fetschia lavur da rutina, ins fascheva beffas sur da sia plaunezza; el n’aveva nagina fantasia, ma persuenter in’etica irreproschabla.

Ils parlamentaris percunter stevan plitost gia en il center da criticas seriusas. Oz èn questas criticas s’augmentadas, quai è la consequenza logica d’ina pli gronda vesaivladad, ch’els promovan savens sezs. En num da la transparenza e dal dretg da vegnir infurmà, vegn il burgais-electur sepulì sut ina lavina da detagls biografics. Las confessiuns tanschan dal coming-out fin als chavels artifizials, dal questiunari da Proust, stentus d’emplenir, fin a la rubrica da boulevard dal gasettin da la dumengia. Strusch che l’enviern è qua servan els a nus ils recepts da biscuits d’ina presidenta da partida e las regiuns da skis preferidas da las eminenzas da l’Assamblea federala.

Ils clischés concernent Vossa casta n’èn sa midads betg zic. Ins di che Vus giaudias in’immunitad quasi medievala, survegnias indemnisaziuns exorbitantas, diarias colossalas, ed ins cumprova a nus cun fotografias che Vossa sedia parlamentara As serva sulettamain per sfegliar en las gasettas u per tippar sappia Dieu tge sin Voss laptop, mess a disposiziun da mamma Helvetia (premess che Vus sajas en sala cura ch’i n’è betg votaziuns, quai che n’è betg adina il cas, il cuntrari). Schizunt da l’intern dal seragl vegnan nutridas questas accusaziuns: noss elegids sajan tuts carrierists, i giaja ad els mo per la pussanza, ed els n’enconuschian betg ils quitads dal Svizzer ordinari. Ils represchentants dal pievel, enserrads en lur aquari, na represchentian en realitad betg pli el.

Sis minutas passà mesanotg è sia exaltaziun litterara vegnida interrutta andetgamain d’in telefon preoccupà da Jean-Robert. Signur Dumur sa chattia cun disturbis dal cor sin la staziun intensiva da l’ospital da Turin. Ella ha mussà cumpassiun ed ha insistì che ses um s’occupia dad el fin ch’el saja puspè sa remess dal tuttafatg. Na, jau n’hai betg lungurella. Gea, gea, ti ma mancas, chéri. Jean-Robert era uschè commovì da questa affecziun inadattada ch’el ha scutinà cun vusch tremblanta in adia nunudibel tras il telefon.

Avant che ir a letg ha ella tramess a l’Um ses text, senza al repassar anc ina giada, pertge che quest sforz l’aveva spussà. Ella è s’approfundada en ina sien beada. Il chantinar da las merlotschas ha sveglià ella andetgamain, ed ella ha spert consultà sia chascha da brevs electronica. Fantastic, extraordinari, l’Um aveva reagì, la notg a l’ina e dudesch, sch’ins dastgava crair a l’indicaziun da las uras electronica. El engraziava ad ella ed aveva plaschair ch’ella aveva mussà tanta giustia visavi sia vocaziun «uschè crititgada e tuttina uschè necessaria».

«I vegn adina reproschà a nus che nus sajan smarschuns e savens absents. Nus essan dentant in parlament da milissa, en il senn helvetic dal pled, e tuts u bunamain tuts da nus pratitgeschan ina professiun, quai che franchescha nus en la realitad dal pajais. Las gasettas che nus legiain uras a la lunga, sco quai ch’i vegn pretais? Las medias restan relais privilegiads, vulair ignorar ellas fiss utopic. Gea, Madame, in parlamentari che na legess betg las gasettas, fiss in nausch parlamentari, in parlamentari che na bandunass betg ina minuta sia sutga, fiss anc mender, in mitschafadias autentic e privlus! Co pon ins autramain tgirar ils contacts en ils corridors u s’inscuntrar per discussiuns informalas davos las culissas, en ils biros, ils cafés ed a la bar da l’hotel Bellevue? E co pon ins autramain far, negoziar e midar allianzas, tut tenor il svilup dals dossiers? Las maioritads na crodan betg giu da tschiel, ellas ston vegnir preparadas a lunga vista!

Ultra da quai stuessan nus esser tschorvs, surds e cumplettamain tgutgs per manchentar il spectacul permanent che sa splega sut las fanestras da la Chasa federala. Berna è in cudesch avert e la Plazza federala in labor politic sut tschiel avert. Prendai per exempel ils dus martgads emnils. I stat liber a nus d’ans maschadar tranter la fulla, da barattar ponderaziuns economicas cun las vendidras da verdura e lur clientella, da discutar il moratori davart organissems manipulads geneticamain cun ils purs da bio, insumma, da sondar la morala da las truppas, cumprond ina massa legums e kilos rosas da Berna.

Ed alura: pensai a la scena da drogas, i n’è betg uschè ditg enavos che quests fantoms ans accumpagnavan cura che nus bandunavan las sedutas, ed ils purs ch’èn vegnids bagnads abundantamain da la polizia bernaisa, e las cohortas da dunnas grittentadas pervi da l’exclusiun da lur candidata, ed il ‹Manser Ecologicus› che fascheva chaltschiel sin la Plazza per amur dal guaud tropic da Sarawak. Ed alura las bandieras, las banderolas, ils slogans scandads tras ils megafons! E quest ritual famus da nossa democrazia directa a chaschun da referendums u d’iniziativas: las ceremonias tar la surdada da las suttascripziuns, cun lur cortegi da sherpas ch’emprovan da sa preschentar en la meglra glisch, sperond sin ina reportascha da televisiun avantagiusa...

Grondezza e tragica da noss sistem da milissa! Pelvair, l’Um na temeva betg l’exageraziun pedagogica! A la fin ha el confessà ad ella, en in tun pli famigliar, ch’el saja plaunsieu unfis, suenter tants onns da lavur intensiva, tut quests dossiers, sbozs da lescha refusads, l’impressiun d’avair negligì l’educaziun da ses uffants, l’atmosfera deprimenta resentida mintgatant cura ch’el entria en sia chombra d’hotel. Per finir ha el annunzià ad ella sia proxima intervenziun parlamentara, «a la quala jau As envid, sche Vus vulais. Jau avess grond plaschair d’As introducir en ils misteris da nossa venerabla chasa». Suandà dal numer da ses telefonin privat.

Ella ha duvrà l’entir avantmezdi per realisar tge che capitava cun ella. Ella aveva battacor cura ch’ella è sa decidida da telefonar ad el. L’Um n’era betg surstà, el ha mussà ina natiralezza surprendenta. Cura ch’els han gì fixà la data da lur inscunter, ha el proponì ad ella da cuntinuar lur correspundenza. D’accord, ma tge vuleva el ch’ella al raquintia? N’emporta nagut, raquintai puspè da Berna, jau n’enconusch betg uschè bain la citad. Tge citad da Berna, aveva ella agiuntà, quella dal temp da mes ventg onns? Savais Vus insumma quants onns che jau hai, prezià signur? – Jau vegn strusch ad esser bler pli giuven, preziada dunna. Jau stun mal, ma ussa stoss jau dir adia. Fin mesemna ad otg, jau m’allegrel fitg! Jau era, ha ella balbegià.

Berna, 1974. La Plazza federala è anc ina gronda plazza da parcar che rebatta da las dispitas tranter ils automobilists. En mias regurdientschas è ella da di e da notg plain vita. Là inscuntr’ins tant ils Beatles chavellus da Köniz, ils hippies da Bümpliz cun in’aureola da fim da chonv, ils bonzs da Hare Krishna che murmuran lur mantras, sco era ils bavaders indigens bittads or dals bistros vischinants. Jau ma regord era bain da la stad: las terrassas emplenidas da turists tschuberlins, e durant las sessiuns questas damas memia smincadas che percurran ils passapes en minijupe e tatgs snuaivels.

Ina saira da fanadur, jau purtava mezza ina rassa curta e leva, avev’jau fatg giu cun amis da l’exteriur. Il ‹Bundesplatz›, inditgà sin numerusas tavlas, na pudev’ins betg manchentar! Naivamain era jau ma postada davant la ‹Hohe Pforte›. Diesch minutas pli tard èn automobilists libidinus, cun la fanestra averta, s’infurmads tar mai davart il pretsch da mes servetschs presumads. «Wifiou nimsch?» Jau hai scuvert lezza giada cun surpraisa ina da las fatschas las pli democraticas da nossa agora federala.

L’anecdota n’era betg uschè divertenta. Ma tuttina ha l’Um ditg ad ella al telefon durant sia pausa da mezdi ch’el saja bunamain schluppà dal rir amez la debatta d’entrada. Alura ha el repetì ad ella las uras ed il lieu da lur inscunter. Quai pareva da star a cor ad el. Sco quai che las chaussas stevan a Turin na turnava Jean-Robert betg uschè prest, ha ella ponderà. Ella è pia sa decidida immediat.

Berna, zercladur 2005. Restructurada e liberada dal traffic nuninterrut, stat la Plazza federala puspè qua. Cuverta dal tuttafatg cun quarz da Val s. Pieder, traglischa ella sut las ventgasis funtaunas siglintas che simboliseschan ils ventgasis chantuns. Per tschertins è ella memia ascetica, per ils criticasters è ella survegliada mal e frequentada mal. Ils cloms da Cassandra eran stads d’udir gia avant l’inauguraziun: crappa uschè delicata, Vus vegnis anc a vesair ils palpiris tschufs, las scalgias da vaider, ils sgrafits e las tartagnadas, las nuncivilitads da l’adiever.

Mes intercity ha gì retard, jau vom en prescha vers la Chasa federala, mes minivalisch cun rodas davos mai. Igl è ina chalira narra. In pèr parlamentaris en mongias-chamischa, la giacca sur las spatlas, chaminan dapi l’hotel Bären baterlond davant mai. Sin la Plazza fan uffants da pigliar e givlan tranter las duschas fraidas, survegliads d’ina gruppa da seniors bernais ch’èn sa postads sin la sava da la Banca naziunala. In battagliun da Giapunais circumdescha in cicerone iperactiv. Mats cun chapitscha da baseball e bermudas unisex baterlan cun mattas perfuradas da piercings, stendidas sin lur satgados, entant che davant lur nas sa mova in carussel da sutgas cun rodas cun pilots che tegnan si tavlinas. Sin il menu dal di dal Cussegl naziunal: l’autorisaziun contestada da la diagnostica da preimplantaziun.

Ils parlamentaris curran en la Chasa federala, jau m’annunziel tar il policist ch’ha servetsch. In’emprova miserabla: gia dapi eternitads è mes tudestg svizzer ì a perder. Jau repet, questa giada en franzos, il motiv da mia visita. En la sclusa d’entrada auz jau mia bagascha sin in bindel rullant. Scanner da controlla ed jau sun a Cointrin, jau part en vacanzas, jau cur tras ils corridors, mes aviun sgola senza mai... Na, jau vom tras la sclusa da segirezza e m’avischin ad in pult imposant, nua che l’ordonanza ma supplitgescha da mussar la carta d’identitad. El m’annunzia tar mes ospitant. Jau spetg giudim la stgala monumentala, cun ils patratgs en ils nivels.

Bainvegni en la Confederaziun! L’Um è pli pitschen ch’en la televisiun. Cun ina ferma strenschida dal maun ed in’expressiun amiaivla tschiffa el mia valisch e la depona en il local destinà per quest intent. En l’ascensur ma di el che ses pled entschaivia ussa proximamain. «Jau vegn da mezdi per Vus, e lura giain nus ensemen a gentar, Vus essas sa chapescha mes giast.»

Catapultada en l’emprima retscha da la tribuna da visitaders, ves jau directamain sin las chavazzas da noss parlamentaris. Ina sperta examinaziun mussa: las bluttas masculinas paran d’esser en moda, l’unifurma virila predominescha lunschor. E las dunnas? Nua èn las dunnas? Nua è sa zuppada la mesadad dal pajais, nua è mia vusch ida a perder, la quala jau dun tar mintga elecziun a quellas da mia schlattaina? E nua èn mias colurs?

Colurs hai en quest panorama magistral dal pictur Charles Giron, che penda en il fund da la sala dal cussegl. Sin ina sdrima da nivels d’ivur sgulatscha ina dunna rosa e niva sur il lai cotschen blau. En ses maun sanester tegna ella in romin d’uliver, cun il dretg mussa ella sin il prà dal Rütli, ina veritabla allegoria da la concordia, che duai inspirar las lavurs dals parlamentaris e da las parlamentarias. Da tuttas duas varts tronan en duas nischas surelevadas dunna Stauffacher (Gertrud) e signur Tell (Wilhelm). Bun, l’egualitad è restabilida! Grazia Trudi! Legiai il Guglielm Tell da Schiller: en realitad èsi ella, la Stauffachera, che sugerescha als trais Waldstätten l’idea d’ina ‹Union Sacrée›, cunter ils lanfogts habsburgais. In concept che noss brav Tell, ch’incarnescha l’acziun, sa stenta d’applitgar cun plaschair.

In tun giz dal microfon. L’Um stat davant il pult. Jau terminesch mias reflexiuns filosoficas. El n’è betg sa midà. Pleds calms, ina tenuta gentila, ma decidida, in tun persvadent. En l’assamblea èsi quiet. In mument istoric. Sin la tualetta da las dunnas ma frisesch jau anc ina giada e met si in pau lefzagl. El vegn a vegnir per mai, nus giain ensemen a gentar. Jau hai gì l’idea. L’acziun è sia part.

Anne Rivier, naschida il 1947, studis a Bienna e Neuchâtel. Dapi il 1997 è ella collavuratura libra da la gasetta emnila ‹Domaine Public› (columnas, feuilleton). Ella ha publitgà in raquint, ‹Histoire d’Adam K.›, en la revista ‹Intervalles›. In roman, ‹Bleu de Perse›, en la chasa editura Editions de l’Aire, 2003, ed ina collecziun da columnas, ‹Malley-sur-Mer›, Editions de L’Aire / Domaine Public, 2004.

Erik Reumann

Ed en il fratemp, davos las culissas…

Cura che Vus giais tras ils corridors da la Chasa federala, inscuntrais Vus en general trais categorias d’emploiads identifitgabels: ils guids dal servetsch da visitas, las guardias da segirezza ed ils salters. Ils emprims, en civil, As fan admirar ils trais confederads che beneventan Vus cun ina tschera in pau smanatschanta sisum la stgala da la halla d’entrada. Els As explitgeschan era la muntada da las curnischs ch’orneschan ils mirs ed As infurmeschan davart l’origin dal marmel che sa chatta sut Voss pes. Els As rendan era attent che la vopna dal Giura – in chantun independent pir dapi il 1978 – n’ha evidentamain betg chattà in plaz en la retscha da las vopnas chantunalas ch’orneschan la cupla da la halla d’entrada. Ella sa chatta tut suletta sut in artg vischin.

Sche Vus guardais ina giada enavos durant Vossa visita guidada, vesais Vus ch’in giuven um u ina giuvna dunna en unifurma azura e cun in’arma As suonda sin ils chaltgogns durant l’entira tura. Quai è la segunda gruppa d’emploiads fitg visibels ch’è preschenta dapertut en il Parlament. Els guardan che Vus na giajas betg a perder en ils corridors, ma els As mussan era gentilmain nua che sa chatta il lieu per ils basegns urgents. Sche Vus pudevas fin al famus attentat da Zug dal 2001 anc entrar libramain en l’edifizi, stuais Vus uss As legitimar per passar las controllas.

La terza categoria da persunal che Vus vesais segiramain, surtut durant las sessiuns, èn natiralmain ils salters ch’ins enconuscha vi da lur unifurma verd buttiglia. Vus vesais els a filar tranter las retschas da sutgas dal Cussegl naziunal u dal Cussegl dals chantuns, per distribuir als parlamentaris la posta u la documentaziun, per purtar messadis d’ordaifer u per guardar che tuts hajan aua minerala. Ordaifer il temp da sessiun inscuntrais Vus els forsa en las avantchombras da las salas da las cumissiuns, nua ch’els procuran per il bainstar dals parlamentaris e per la confidenzialitad da lur debattas.

Ma quai èn mo ils represchentants ils pli visibels da las 300 persunas che partan las 215 plazzas dals Servetschs dal parlament. Lur dumber è quasi sa multiplitgà cun otg en il decurs dals trais decennis passads. «Cura che jau hai cumenzà a lavurar qua – la stad 1976 – eran nus var 40 emploiads», sa regorda Vitus Ritler, il schef dal servetsch dals salters, ch’ha ina tscherta nostalgia per l’atmosfera famigliara da lez temp. Sin fundament dal dumber creschint da collavuraturas e collavuraturs n’ha il persunal bainprest betg pli gì plaz sut la cupla federala. El è emigrà en ils edifizis dals departaments federals cunfinants ed en las vias vischinas.

Cunquai ch’igl è vegnì memia stretg en quest lieu – che sa transfurma en in veritabel furmicler durant las quatter sessiuns annualas (ina per stagiun) e l’eventuala sessiun extraordinaria – han ils parlamentaris schizunt approvà in credit da 35 milliuns francs per bajegiar in center da medias resch nov visavi il Departament federal d’affars exteriurs. Ils schurnalists n’occupan damai betg pli ils meters quadrats prezius da la Chasa federala. Ma els han anc adina in pe en l’edifizi: duas pitschnas salas èn reservadas exclusivamain per els. Els empleneschan damai vinavant la Sala dals pass pers e mulestan ils salters, per che quels clomian or da sala ils parlamentaris, dals quals els speran da survegnir respostas, commentaris ed infurmaziuns confidenzialas.

La ‹crisa d’alloschi› parlamentara è sa pegiurada surtut il 1992 cun la creaziun da 24 cumissiuns permanentas, 12 per cussegl. Ellas èn vegnidas installadas per survegliar meglier l’administraziun federala ch’è creschida cuntinuadamain en il decurs dals onns, e per meglierar la lavur legislativa. Ed alura han ellas da lur vart rendì necessari l’installaziun da secretariats spezialisads. Quels collavuran stretgamain cun ils presidents da las cumissiuns, preparan las sedutas, redigian ils rapports e procuran ch’ils commembers dals cussegls sajan documentads adequatamain. Grazia a quests umens e questas dunnas davos las culissas, savens autamain qualifitgads, pon ils parlamentaris dar dumogn a l’enorma lavur che spetga els era ordaifer las sessiuns plenaras.

La Controlla parlamentara da l’administraziun (CPA) è segiramain in cas particular tranter ils organs che sustegnan la lavur politica da las cumissiuns, ma ella illustrescha perfetgamain la grondezza e la premura dals umens e da las dunnas che sa deditgeschan a questa lavur.

Per illustrar la lavur da la CPA raquinta ses schef, Daniel Janett, gugent questa anecdota or da l’istorgia coloniala englaisa: per far frunt ad in’invasiun da serps ha l’administraziun britannica en l’India offert in’indemnisaziun per mintga chau-serp che vegn surdà a las autoritads. Il resultat: la populaziun autoctona ha cumenzà a trair si cobras per incassar la premia. Questa pitschna istorgia illustrescha fitg bain co che schizunt ina politica publica cun las meglras intenziuns po far cumplettamain naufragi. L’incumbensa da Daniel Janett e da ses tschintg collavuraturs da la CPA è da scuvrir questas eventualas irregularitads.

L’Assamblea federala è sa dotada da quest organ il 1991, damai in pau avant la creaziun da las cumissiuns permanentas. Ils parlamentaris avevan stuì constatar pliras giadas – surtut durant l’affera da las fischas – quant impussants ch’els eran visavi in’administraziun federala ch’era daventada gigantica ed intervenziunistica. La CPA è damai vegnida creada per sustegnair las cumissiuns da gestiun dal Parlament; ella cumplettescha ils secretariats da las cumissiuns da controlla e la Controlla federala da finanzas (CFF) ch’exista gia bler pli ditg. La CFF è, cuntrari a la CPA, independenta da las duas chombras e dal Cussegl federal, ma ella sto dar rapport a la delegaziun da finanzas dal Parlament.

La CPA è suttamessa a las cumissiuns da gestiun da las duas chombras e na po betg decider libramain davart sias incumbensas. «Nus lavurain sin basa da mandats da las cumissiuns parlamentaras», declera Daniel Janett. Tuttina po la CPA suttametter sias propostas als commembers da las cumissiuns. La lavur pretenda in tschert sensori politic: ins sto chattar temas da retschertga che correspundan a las tematicas che preoccupan il planet parlamentar. Ma en in mund, nua ch’ils umans vegnan pli e pli pretensius areguard las prestaziuns dal stadi, na mancan quels betg.

Ins na dastga dentant betg s’imaginar la CPA sco commando d’inquisiturs severs. Ils biros da la CPA, dus pass davent da la Chasa federala, derasan plitost l’atmosfera quieta e lavurusa d’in institut universitar che quella d’in post da polizia. L’equipa sa cumpona numnadamain da geografs, economs e politologs. «Nossas evaluaziuns sa basan sin metodas renconuschidas sin plaun internaziunal», accentuescha Daniel Janett. Avair criteris da lavur clers è ina cundiziun sine qua non per survegnir la confidenza da tut las parts pertutgadas. L’administraziun federala na vesa dentant betg adina uschè gugent las retschertgas da la CPA. «Ma en general svanescha la sceptica fitg spert, cura che la glieud chapescha che nus lavurain tenor reglas precisas», declera il schef da la CPA.

Quai na vul dentant betg dir che tuts sajan mintgamai ventiraivels suenter talas retschertgas. Il rapport davart l’Inventari federal da las cuntradas, dals lieus e dals monuments natirals, publitgà il 2003, n’ha per exempel betg plaschì a tut ils parlamentaris. A moda curtaschaivla, dentant era fitg clera, ha la CPA declerà che la finamira da proteger ils monuments natirals na saja betg vegnida cuntanschida cun las mesiras politicas prendidas. Il rapport na crititgescha betg mo la disproporziun tranter ils meds impundids e las finamiras persequitadas, mabain menziunescha era che l’inscripziun dals monuments en l’inventari n’haja savens betg impedì la decadenza da quels. Cun auters pleds: era sche questa politica n’ha anc betg procurà per fenomens uschè cuntraproductivs sco l’allevament da cobras, è ella tuttina almain uschè inefficazia.

Hugo Fasel, president da la cumissiun da gestiun dal Cussegl naziunal dal 2004–2005, è satisfatg da la lavur da la CPA. «Sia lavur è per nus fitg utila», conferma il cusseglier naziunal friburgais. Ina lavur che permetta als parlamentaris da brigliar il mument ch’ils resultats vegnan preschentads, entant ch’ils vairs auturs stattan modestamain davos las culissas.

L’incumbensa da la CPA po dentant anc vegnir considerada sco ‹nobla›; la finala vai qua anc adina per la politica. Il paun da mintgadi da numerus auters emploiads da las chombras federalas consista da lavurs bler pli sitgas e banalas. Stampar e spedir, per exempel. E qua cumenza in viadi tras las profunditads da l’Edifizi dal Parlament. Sch’ins guarda davent da la Plazza federala sin l’edifizi, pon ins strusch s’imaginar ch’el ha quatter auzadas en il plaun sutterran, zuppadas davos la miraglia situada vers l’Aara.

Il pitschen atelier da stampa, manà da Werner Kuenzi, sa chatta en l’emprim plaun sutterran, fitg damanaivel dal servetsch da spediziun. Malgrà ils progress rasants da l’electronica e da l’internet, resta il palpiri il retg en il Parlament. «Nus duvrain var 130 palettas ad onn», di Werner Kuenzi, guardond cun egls glischants sur ses egliers da leger ora. «Nus faschain prest 7 milliuns copias!» Quai è praticamain ina copia per abitant en Svizra – pops ed esters inclus.

Sbozs da leschas, protocols, documentaziuns per las cumissiuns: ils biros dals 246 commembers da l’Assamblea federala han da dar dumogn mintg’emna ad ina veritabla lavina da palpiri. Il mardi e la gievgia vegn tut quai spedì cun la posta. «Nus tramettain a mintga parlamentari circa 1 kilo documentaziun ad emna», raquinta Vitus Ritler, che surveglia era la spediziun. Ina documentaziun, cun la quala ins sto alura er anc vegnir a frida. «Jau dovrel quasi duas uras a di per far urden cun la posta e la documentaziun che jau survegn mintga di», suspira per exempel il cusseglier dals chantuns Urs Schwaller.

«Da preschent vegn elavurà in project che duai permetter als parlamentaris da chargiar lur documentaziun giu da l’intranet», declera Andrea Nuzzolo, in dals responsabels dal servetsch d’informatica dal Parlament. Ma las schanzas ch’il consum da palpiri sa reducescha, èn per il mument anc fitg pitschnas. «Ils parlamentaris na vulan simplamain betg stampar sezs lur documents», constatescha Werner Kuenzi.

«Ma ils parlamentaris emprendan spert», replitgescha Andrea Nuzzolo. Oz datti adina dapli parlamentaris che vegnan a frida fitg bain cun l’informatica gia cura ch’els arrivan en il Parlament. Ils auters fan spert gronds progress: per part grazia al servetsch d’informatica dal Parlament che fa tut il pussaivel per gidar.

«Nus essan cumplettamain orientads al ‹client›. Durant la sessiun na giain nus betg a chasa avant che nus n’avain betg respundì a tut las dumondas», di Andrea Nuzzolo. E betg darar ves’ins el e ses collega Christoph Peter en la Sala dals pass pers davant in laptop renitent d’in u l’auter parlamentari, tschertgond cun pazienza il sbagl. Il resultat da questa premura èn normalmain sururas en la dimensiun d’ina emna, che ston puspè vegnir cumpensadas a la fin da la sessiun.

«Nus stuain crear ina vaira relaziun da confidenza cun ils parlamentaris», accentuescha Andrea Nuzzolo. «Cun dar a nus l’access a lur computers ans laschan els entrar en ina part impurtanta da lur sfera privata», constatescha el. Quai pretenda discreziun. Ma la curtaschaivladad da Nuzzolo e da ses collega fa miraculs. Surtut perquai ch’els n’han betg ina vista stretga da lur incumbensas.

Da princip èn ils Servetschs dal parlament responsabels mo per ils programs d’informatica ch’els sezs han installà sin ils computers mess a disposiziun als politichers elegids. Ma Nuzzolo e ses collegas èn adina pronts da discutar in problem da software, era sche quel na concerna betg els. «Nus telefonain savens als informatichers da las firmas, per las qualas ils parlamentaris lavuran, per empruvar da schliar ils problems ensemen cun els», declera el. Igl è vair ch’ils laptops èn veritabels biros mobils per quels che stattan darar ditg en il medem lieu. «In dad els, in pur, ha installà sin ses laptop in sistem d’administraziun electronica per sia tratga da portgs: sin quel chatt’ins propi tut, schizunt il pais dals portgs!», di l’informaticher da Bienna riend.

Ils problems ch’èn da schliar èn savens simpels e tuttina spinus. Per exempel: Co administrar archivs dad e-mail che cumpiglian mintgatant fin a quarantamilli messadis? En tals cas sa tracti effectivamain da chattar, sco quai ch’il proverbi di, la guglia en il fain. Per far frunt a quest gener da problems porschan ils Servetschs dal parlament curs d’informatica a lur ‹protegids›, mintgatant en gruppas, savens dentant individuals. «Cura ch’els han temp», accentuescha Nuzzolo, adina pront da gidar.

L’equipa d’informatica sto era tscherner mintga quatter onns il laptop che vegn mess a disposiziun als parlamentaris a l’entschatta da la legislatura. L’apparat ch’appartegna ad els suenter quatter onns vegn suttamess ad ina dira emprova. «Nus examinain schizunt, sch’el resista al cuppin da café bittà enturn senza vulair sin la tastatura», surri Nuzzolo. Pli tard èsi però sa mussà ch’el na supporta deplorablamain betg schampagn!

L’estetica è in criteri main impurtant. In apparat, per il qual l’equipa d’informatica aveva ina flaivlezza pervi da ses design magnific, è vegnì eliminà senza perdun. «Nus avain laschà crudar el d’ina autezza d’in meter e tschuncanta, ed è el rut en milli tocs», sa regorda l’informaticher. Uschia ha el stuì far plazza ad in concurrent main elegant, ma pli robust. Suenter dus onns en funcziun è però sa dà in problem nunspetgà cun quest model: tscherts parlamentaris han duvrà il laptop uschè intensivamain che las tastas eran cun il temp uschè isadas ch’ellas eran nunlegiblas. «Nus stuain remplazzar la tastatura», raquinta Nuzzolo, anc adina fitg surstà da quest exploit.

Sut la cupla han ils parlamentaris access ad ina rait senza cabel (WiFi). Uschia pon els ir en l’internet directamain davent da lur plaz en sala. Sch’els mussavan lur lungurella pli baud magari avertamain legend las gasettas, pon els ussa far ir il temp navigond en l’internet! E davent da las tribunas vesi schizunt ora sco sch’els lavurassan!

Ma ils parlamentaris han era access a numerus documents fitg nizzaivels. Per exempel als protocols verbals da las sedutas plenaras (cf. ‹Amtliches Bulletin› sut www. parlament.ch). Quai permetta per exempel da regurdar in adversari politic ch’ha gist discurrì davant il plenum ch’el haja ditg exactamain il cuntrari en la sessiun parlamentara precedenta. U da chattar puspè il statement d’in cusseglier federal, per cumprovar che la Regenza è d’accord cun la proposta ch’ins ha fatg.

Durant las sessiuns chatt’ins en il segund plaun sutterran da la Chasa federala lavurants discrets che procuran ch’ils pleds pronunziads en las salas dals cussegls vegnian mess en scrit e conservads en ils archivs. En in corridor ad arvieut radund, gist sut la galaria da las Alps e la Sala dals pass pers, sa chattan ventg pitschnas cabinas da lain equipadas cun computers. En mintgina da quellas sesa in emploià u in’emploiada dal Parlament cun uregliers e scriva en in tempo enorm sin la tastatura. Quai è il servetsch dal Bulletin uffizial che transcriva pled per pled tut quai che vegn discurrì mintg’ura sut la cupla! Davent da ses biro-aquari visavi las cabinas surveglia François Comment, schefredactur dal Bulletin, la lavur intensiva en las cabinas.

Per quest servetsch lavuran var quaranta persunas, bleras dad ellas èn engaschadas a temp parzial e/u lavuran a chasa. Ellas s’occupan tant da las sessiuns sco era da las sedutas da las cumissiuns, declera il schefredactur. La lavur è evidentamain il pli intensiv adurant las sessiuns parlamentaras e finescha savens pir tard la notg, cura ch’ils parlamentaris èn gia puspè a chasa u en lur hotels a Berna.

Il program d’informatica che facilitescha la lavur, è vegnì sviluppà dals Servetschs dal parlament ensemen cun in mandatari privat. El è vegnì introducì il 1999 e permetta da registrar ils pleds, da reparter la lavur e da metter prioritads en las transcripziuns. In ‹reschissur› che sa chatta datiers da las salas dals cussegls agiunta las infurmaziuns indispensablas da mintga registraziun: num dals oraturs, renviaments a tscherts documents ed eventuals resultats da las votaziuns. Il sistem permetta a tut ils burgais e las burgaisas da leger sin la website dal Parlament quai ch’è vegnì ditg en las chombras, e quai apaina in’ura suenter ch’ils pleds èn vegnids pronunziads.

Las transcripziuns dal servetsch empleneschan mintg’onn 30’000 paginas A4. La mesadad resta dentant inaccessibla al public, perquai ch’i sa tracta da protocols da sedutas da las cumissiuns ch’èn confidenzials. Nagin correspundent dal Parlament na po oz pli renunziar al Bulletin online. En la Chasa federala èn ins cun raschun losch da quest sistem. «El ha gudagnà plirs premis», accentuescha François Comment. Ina versiun reducida, destinada per transcriver ils protocols verbals da las cumissiuns, è schizunt vegnida surpigliada dal ‹Bundestag› en Germania. Ma era sche l’internet è oz l’instrument da lavur principal, vegn il Bulletin uffizial tuttina distribuì vinavant sin palpiri e DVD.

Da menziunar è segiramain era che las contribuziuns vegnan adina transcrittas en la lingua da quel ch’ha discurrì. Era quai è ina da las particularitads dal Parlament svizzer: la trilinguitad. Schebain ch’ils Tessinais sut la cupla èn pronts da far tscherts sacrifizis e s’expriman per gronda part en franzos u tudestg. Ma mintgatant, per regurdar ch’il talian è ina da las trais linguas uffizialas dal pajais, fa in u l’auter parlamentari talian diever da la lingua da Dante. Schebain che la maioritad dals parlamentaris chapescha pli u main bain in’autra lingua naziunala, èsi tuttina da far attenziun ch’il plenum na sa transfurmia betg en ina tur da Babel.

Quai è l’incumbensa dals interprets. In exercizi acrobatic pretensius, nua che mintga pled quinta. Durant las sessiuns translateschan 9 persunas (3 per lingua uffiziala) en in turnus da 45 minutas en las cabinas da vaider installadas a l’autezza da las tribunas dals visitaders, da mintga vart da la sala mezradunda. Las translaziuns simultanas en franzos e tudestg existan dapi il 1960. Il talian è vegnì vitiers pir il 2003. Quest privilegi ha dentant mo il Cussegl naziunal. En il Cussegl dals chantuns vegn spetgà ch’ins sappia las linguas.

Ils interprets ston amplifitgar cuntinuadamain lur vocabulari. «Ils temas dominants sa midan regularmain. En il mument n’è l’ecologia betg pli uschè preschenta en las discussiuns. Senza dubi perquai ch’igl è reussì d’etablir il tema», observa Thomas Bernath che maina la pitschna gruppa. «Ils onns 1980 era quest tema omnipreschent: da lez temp sa tractavi anc da conquistar las posiziuns». Ils interprets ston esser abels d’applitgar in vocabulari fitg tecnic ed era da s’adattar a las particularitads da mintga oratur. Thomas Bernath, professiunal en tuts reguards, na vul betg dir tge parlamentari ch’el tema il pli fitg. «Ils pleds incoerents dal puntg da vista logic èn ils pli difficils da translatar», tradescha el.

Ils interprets ston era savair suandar quels che discurran spert. «Cura che cusseglier federal Kaspar Villiger prendeva mintgamai il pled, savevan nus che nus stuevan augmentar il tempo», di il schefinterpret riend. I n’è betg adina simpel d’exprimer il senn exact dals pleds pronunziads. «Ils Tudestgs dovran mintgatant pleds en dialect: co exprimer lur nianzas en franzos?», suspira Thomas Bernath. Ma la vaira sfida dals translaturs è da sa far chapir dal public che persequitescha ils discurs dal Parlament davent da la tribuna. «Chapeschan ils visitaders adina quai che nus translatain?», sa dumonda el.

La difficultad n’èn per el betg tant ils terms tecnics, mabain plitost ina tscherta moda da dir las chaussas. Per exempel il term ‹Leitplanke› che vegn avant savens en ils pleds. Il parlamentari tudestg che dovra quel, pensa en general ad in rom normativ, ina sort da limita abstracta che na dastga betg vegnir surpassada. «En la Chasa federala translatesch jau quel cun ‹garde-fou› [parapet, balustrada]. En il context bernais chapeschan tuts quai. Ma insanua auter na duvrass jau probablamain mai quest term en questa moda», explitgescha Thomas Bernath. L’Assamblea federala ha si’atgna cultura.

E dal reminent vala quai era per la culinarica. ‹Verrées›, aperitivs ed auters buffets interrumpan la monotonia da las debattas e da las sedutas da las cumissiuns. L’auta stagiun è la stagiun d’enviern. Ils dis da festa che s’avischinan èn adina ina buna occasiun per terminar l’onn cun in pitschen past ed in magiel vin alv u cotschen. Intginas da questas occasiuns vegnan dal reminent offertas dals chantuns u d’autras organisaziuns politicas u economicas. Il Parlament organisescha dentant era sias atgnas occurrenzas da cumpagnia.

«Jau organisesch var 70 ad onn», di Marianne Gruber, ina dunna cun chavels brins che para da vegnir dal sid, ma ch’ è en realitad da la Part Sura Bernaisa. Dapi ch’ella ha surpiglià questa incumbensa ha ella dal reminent bittà sutsura bain inquala chaussa. «Jau na chapiva insumma betg pertge ch’ins stueva adina servir vin dal Vad u dal Vallais», sa regorda ella. «La finala datti en quest pajais sulettamain dus (mezs) chantuns che na produceschan nagin vin». Il resultat: il vin da la chasa vegn ussa mintg’onn d’ina autra regiun.

Marianne Gruber supplitgescha mintgamai in pèr viticulturs d’in chantun da trametter buttiglias d’emprova per far si’elecziun. «En general èn els fitg loschs e fan tut il pussaivel per survegnir l’empustaziun», constatescha ella. Ils schurnalists accreditads en la Chasa federala èn era da la partida: ils palats ils pli fins vegnan envidads a la degustaziun. Ma attenziun: quai è ina chaussa seriusa. Mintgin sto valitar minuziusamain ils vins degustads!

Il viticultur che producescha il vin cun la meglra nota media survegn l’empustaziun: 100 buttiglias vin alv, 70 vin cotschen. Considerond ils 246 parlamentaris è quai plitost modest. La regla d’aur da Marianne Gruber: «Nus servin sulettamain products svizzers». Dapi che questa ‹legislaziun› è en vigur, è il schampagn, in product franzos, svanì or dal tschaler da vin parlamentar!

Marianne Gruber ha era chalà d’empustar ils buffets ed autras delicatessas en ina stizun gronda en la vischinanza dal Parlament. «Quai era memia char. Uss avain nus in pitschen traiteur ch’ans fa in bun pretsch», explitgescha ella. «Cura ch’igl ha main che 70 persunas envidadas, dun jau dumogn suletta», di la dunna giuvna ch’ha ina lunga experientscha sco camariera. «Sch’i vegn dapli glieud, engaschain nus persunal supplementar». Ma savens èsi sulettamain d’organisar il café ed ils cornets per ina seduta da cumissiun che cumenza gia la damaun marvegl, u da cumprar paunins, perquai ch’ils parlamentaris han decidì da far nagina pausa da mezdi.

Cura ch’in cusseglier federal è da la partida fa Marianne Gruber in pau spiunagi gastronomic. En general dattan ils salters ch’accumpognan il cusseglier federal in bun cussegl ad ella. Uschia ha ella pudì organisar cidre dultsch per Adolf Ogi e chaschiels loms per Kaspar Villiger. Ella fa quai per ch’els supportian meglier las nundumbraivlas uras ch’els ston passentar sut la cupla. E tgi sa? Forsa han tscherts politichers d’engraziar lur pli gronds success politics a questas pitschnas attenziuns dal persunal dals Servetschs dal parlament...

Erik Reumann, naschì a Turitg, ha absolvì tut ses studis a Genevra ed ha terminà quels cun in licenziat en relaziuns internaziunalas. Suenter in praticum sco schurnalist tar la gasetta ‹Nouveau Quotidien› ha el lavurà durant set onns a Moscau, l’emprim sco pledader dal Comité internaziunal da la Crusch cotschna, suenter sco schurnalist independent per ‹Le Temps›, la ‹Télévision Suisse romande› e diversas autras medias. Returnà en Svizra, ha el lavurà l’emprim tar l’Agenzia telegrafica svizra, avant ch’el è vegnì engaschà sco correspundent parlamentar da la gasetta quotidiana ‹La Liberté›.

Alberto Nessi

L’excursiun a Berna

Berna è lunsch davent. A Milaun sun jau en tschuncanta minutas, a Berna en quatter uras e mesa cun midar a Lucerna. Il problem è però da turnar da Milaun cun ils trens ch’èn bunamain adina en retard. Qua n’è quai betg il cas, nus essan en Svizra, ils trens vegnan ad uras e la zagrendra che batlegia en il cumpartiment vegn denunziada tar il schef dal tren. Tut sto avair ses urden.

Cura che jau era in uffant n’existiva Berna betg. Berna era in pitschen maletg en il cudesch da puncts Liebig, ina citad, nua ch’ins va a spass cun l’urs brin. Cura che jau sun vegnì pli grond n’existiva Berna anc adina betg: ils prads enturn mai m’offrivan refugis segirs cunter las tentaziuns naziunalas. Davent da las autezzas sur Chiasso siemiav’jau da collinas senza cunfins. Berna era lunsch davent.

Da student hai jau participà ad ina demonstraziun, e Berna ha cumenzà ad exister: in lieu, nua ch’il president da la Confederaziun tegna mintg’onn il 1. da schaner in pled al radio – e per quest’occasiun era en talian, ma cun in accent in pau exotic.

Oz fatsch jau in’excursiun a Berna. Jau vom en la ‹Curia confederationis helveticae›. Curia – sco en la citad antica da Roma. Ed era ‹helveticae› regorda a l’antica. L’Edifizi dal Parlament è naschì antic. Ils simbols da la Chasa federala èn orientads al passà ed han ina tempra da mortuari, sco quels trais confederads da travertin che guardan sin nus sisum la stgala sut la cupla: ina spezia da sarcofag vertical. Ma qua en mia tastga hai jau prendì cun mai cudeschs moderns e vitals, in guid da la citad, in perspectiv, ina suga ed in zappunet per ils passadis pli difficils, in’apoteca da giaglioffa cun las tablettas per mal il chau. Jau sun bain preparà. A Lucerna taidlel jau las annunzias da l’Intercity: en tudestg, franzos ed englais. Il talian n’exista betg. Malgrà che quai è mia lingua ed jau sun in burgais svizzer.

Jau lasch ir tras il chau ils cudeschs che jau hai mess en la tastga: sper las publicaziuns uffizialas davart il Parlament hai jau prendì cun mai ‹Guglielmo Tell – L’esperienza e il mito della libertà di un popolo›, ‹Du bonheur d’être Suisse sous Hitler›, ‹Chi governa la Svizzera?›, ‹Una Svizzera al di sopra di ogni sospetto›, ‹Le pouvoir suisse›, il rapport Bergier, il pled politic da Dürrenmatt a chaschun da la surdada dal Premi Gottlieb Duttweiler a Vaclav Havel. Ina documentaziun minimala ston ins avair! Ussa fan questas paginas in grond battibugl en mes chau, sco il di avant in examen. Ma ils pleds da Luther, citads en in da mes cudeschs prezius, m’èn restads cleramain: «...ina paupra servienta è ventiraivla e po dir: jau cuschin, jau fatsch si ils letgs, jau nettegel l’abitaziun; tgi m’ha cumandà da far questas lavurs? Mes patrun e mia patruna m’han cumandà quai. E tgi ha dà ad els questa pussanza sur da mai? Dieu. Alura èsi propi vair che jau na serv betg mo ad els, mabain era a Dieu en tschiel, e che Dieu ha plaschair da quai. Co pudess jau esser pli beada? Igl è sco sche jau dastgass cuschinar per Dieu sez.»

Sche nus remplazzain Dieu cun stadi e beada cun libra, avain nus ina descripziun da la libertad en Svizra. Quella sumeglia in pau il famus maletg che Dürrenmatt ha duvrà en ses pled: il praschunier che demussa si’atgna libertad cun far il guardiapraschun da sasez.

Oz vom jau a Berna. Jau vom tras il culm, «bacio il culo alla vecchia», sco quai ch’ils emigrants tessinais schevan cura ch’els traversavan l’emprima giada il Gottard. Oz è il Parlament mes Gottard: sessiun da stad da las chombras federalas. Ma jau na sun ni in parlamentari ni in parlamentarist, ed anc bler main in parlamentoman. Ma jau sai discurrer. Jau discur simplamain. Jau discur d’in lieu, dal qual la glieud discurra pauc, u sin il pli forsa per far vagas allusiuns als ‹signurs da Berna›. Jau discur talian, ina lingua ch’è qua sin svanir. Jau discur talian perquai ch’igl è in dretg uman da discurrer l’atgna lingua. Ed jau discur d’in lieu, nua che las chaussas publicas vegnan decididas. Era sch’il suveran prenda l’ultima decisiun. Il suveran che vegn represchentà en las votaziuns sulettamain d’in terz dals burgais: ils auters dus terzs stattan a chasa. È quai democrazia?

Cura che jau pass sperasvi a las chamischas blauas ed als detecturs da metal da la ‹Sicherheit› naziunala, hai jau l’impressiun d’esser in terrorist, cun mia tastga plain litteratura brisanta. Attenziun: giudim la stgala stattan dus urs cun la crusch svizra tranter las toppas ed ils trais confederads sisum la stgala fan ina tschera brutta. Ma alura ma dattan en egl, en ils cugns da la cupla, ils medagliuns dad Antonio Soldini, mes conburgais dal 19avel tschientaner: era nus Tessinais essan represchentads bain en la Chasa federala. Era sch’igl è mo simbolicamain, cun sculpturas da marmel en bassreliev, creadas avant tschient onns...

Ina giada ch’ins è arrivà sin las tribunas dals visitaders, han ins fadia da chapir tge che vegn discurrì. Oz, durant l’ura da dumondas, tanscha il spectrum dals temas da las cassas da malsauns fin a las caneras dals vaguns da la viafier, da las construcziuns militaras fin a las reservas d’aur, da la Lufthansa fin a la Sahara. Ma nagin na taidla. Mo nus taschain sut l’egliada da las chamischas blauas. Ils acturs giusut en l’arena vegnan e van, salidan in l’auter, scrivan sin il laptop, baterlan, telefoneschan, legian la gasetta. In mangia in mail entamez la sala. Il sulet che ma po consolar è il fatg che la pli attenta – ed era la pli bella – en la sala mez radunda è ina Tessinaisa. Ma tgi sa tge che quest giuven cun la frisura d’Irocais chapescha, ch’è vegnì cun ses cumpogns da scola per suandar las debattas dal Parlament...

Ils atlants e las cariatidas sper mai, cun las tribunas sin las spatlas, fan ina tschera brutta, entant che Guglielm Tell e Gertrud Stauffacher paran da spetgar en lur chombretta sper la gronda culissa malegiada davos la tribuna (la Sala dal Cussegl naziunal è numnadamain concepida sco ina sala da teater) sin il mument d’entrar en scena. La presidenta scalina: – Almain quel ch’ha fatg la dumonda duai tadlar la resposta! Ils cussegliers federals vegnan al pult per respunder a las dumondas. – Buns auguris per l’anniversari, signur Kaufmann! – cloma ussa la presidenta. E finalmain aud’ins en sala in applaus.

Quels da la PPS discurran davart la libra circulaziun da las persunas (u forsa davart la libra circulaziun da las ideas...?). In dad els, el è corpulent e vestgì en nair, di ch’ins dettia ora memia blers daners per l’integraziun dals immigrants. Alura al respundan quels da la sanestra: – Vus avais inoltrà ina moziun bugliacca! Ma quel na taidla gnanc. In auter da la PPS, cun chavels colurads, defenda ils burgais che possedan in’arma.

Per in mument pens jau al parlament talian, als salters da Roma che curran immediat per calmar quels da l’extrema dretga u quels da la Lega nord u l’opposiziun sbraginta; e mintgatant dat in parlamentari schizunt per terra. Qua betg. Nus essan en Svizra. Ins sa limitescha a far in pau teater: l’ecologist mascrà sco tschanc, quel da la Lega cun in bastun enta maun... Ma en connex cun las cifras datti chaus chalirads: «Calcular sbagliadamain in preventiv en Svizra è sco da brischar ina taila da Michelangelo a Firenza».

Precisamain a las 18.45: votaziun. Alura stuessas vesair els, ils represchentants dal pievel, co ch’els curran! Cun il maun dretg smatgan els il buttun da votar, cun il sanester in auter buttun sut il banc, per impedir l’intervenziun dals ‹pianists›, quai vul dir da quels che voteschan per sasezs e stendan alura il maun per votar anc per il vischin absent, sco en il Parlament talian. Il buttun ‹anti-pianist› è vegnì introducì suenter che Blocher è vegnì traplà sin il fatg cura ch’el era anc cusseglier naziunal. Els curran sco uffants, noss represchentants, ed inqualins guardan surriend in si per l’auter: quai avain nus puspè fatg bain...

Alura, finalmain, or en il liber. Aria frestga. Nus giain vers la saira bernaisa che carmala cun sias bellezzas. La citad veglia da Berna cun ils portics sco toppas d’elefant, il graner transfurmà en in restaurant, las turs medievalas e las funtaunas dal 17avel tschientaner, il pli sisum in guerrier colurà cun la visiera sur la fatscha u in monster che tragutta ils uffants sco en las fablas! La catedrala – ch’ha fascinà era Paul Klee en si’uffanza a Berna – mussa Son Michael che separa cun la spada auzada ils elegids dals condemnads. Ma i dat era la citad nova da Berna, davos la Chasa federala, cun ils novs condemnads che van ballantschond a la tschertga da drogas – davosvart la spunda verda stippa che descenda vers ils meanders da l’Aara.

Spassegiond tras la citad pens jau a l’emprim di, cura che jau sun vegnì en contact cun ‹la pussanza suprema da la Confederaziun›. Curius. Jau hai tuttenina la medema tema e la medema veglia da ma zuppar sco durant il militar, cura che mes desideri ‹suprem› era quel da mitschar dal servetsch militar. Quest sentiment è vegnì interrut d’in pèr sbrinzlas da passiun politica: per exempel cura che la socialista ha ditg a l’um vestgì en nair, che vul spargnar sin cust dals esters, ch’el saja in bugliac. Ditg bain, amia! Ed alura hai jau vis tuttenina la fatscha dal pievel davos ils pleds dals parlamentaris. Jau hai vis il Tamil, il Rumen, il Portugais, e tuttenina hai jau badà che lur fatschas avevan ils medems tratgs sco jau. Els ma sumegliavan. La medema tema e la medema veglia da sa zuppar sco jau. L’um vestgì en nair era stà abel d’effectuar questa mutaziun genetica: jau era il pievel. Jau hai era stuì pensar a mia figlia ch’è studenta e fa ina retschertga davart las immigrantas analfabetas a Genevra. Jau hai pensà a mes ami Guru, che lavura tar in urer a Coldrerio. Jau hai pensà a Fabio ch’è fugì dal Cosovo. Jau hai pensà ad Ali, il dissident iranais che m’ha gidà a far lavurs en curtin. E segiramain pervi da quai ha in boier vestgì en chamischa blaua tschiffà mai per il bratsch cura che jau hai vulì, a la fin da la seduta, bandunar la sala da la vart sbagliada, cun mia tavletta fixada correctamain vi da la chamischa: perquai ch’ jau era daventà in ester.

Jau inscuntrel il pievel puspè en la Sala dal Cussegl dals chantuns. La glieud è vestgida en colurs vivas, cun chapels lads e chautschas fin a la schanuglia; ella vegn survegliada d’ina guardia che porta in chapè dal 18avel tschientaner, precedida d’in sunader da corn en costum alv e cotschen; las dunnas èn era là, ma ellas stattan a l’ur sco ils uffants ed ils chagniels (e vegnan a star là fin il 1971). Il pievel dals frescos sin las paraids da la sala è quel d’in cumin ch’ha gì lieu passa in tschientaner avant ch’il fresco è vegnì malegià. Era qua damai in simbol dal passà che mitisescha la democrazia directa. Sco antitesa ma vegn endament in’ovra famusa conservada a Paris en il Musée d’Orsay: ‹L’Enterrement à Ornans› da Courbet. Ma entant ch’il maister dal realissem ha malegià la realitad da ses temp en si’entira crudaivladad, ha noss brav pictur federal inventà ina scena da spectacul folcloristic, sco quai ch’el aveva gia fatg en ina fanestra da vaider da l’entrada cun la represchentaziun idealisada da l’industria da textilias.

A Berna lev’ins baud. La seduta cumenza la damaun a las otg («Le Suisse se lève tôt, mais se réveille tard...», ma para d’avair ditg Denis de Rougement), qua en la Sala dal Cussegl dals chantuns. Questa sala ha in aspect famigliar, signuril: pizs da Son Gagl vi da las fanestras ed in palantschieu sura cun cassettas da ruver. E tut quest bun lain svizzer che fa endament ils chalets en nossas muntognas. Qua auz’ins il maun per votar, sco en temps passads. Sco en in cussegl communal d’in vitg. Ed ins resta tschentà en ses plaz per discurrer, senza sa metter en scena.

En il salun dal Cussegl naziunal percunter è quai in’autra musica. Ins paradescha davant il decor da tribuna che cuvra l’entira paraid davos il podium dal presidi: nivlettas alvas sgolan sur la tgina da la Confederaziun, sur il lai blau intensiv dals Quatter Chantuns, sur il reginavel incontaminà dal ‹homo alpinus›. Ina dunna niva, zuppada davos ils nivels, tegna enta maun in romin fragil d’uliver. La vusch da dunna Bernasconi che discurra gist davart la surveglianza suprema da la Nova lingia da viafier tras las Alps daventa ina ramur da fund en la sala, emplenida da sia vart da la ramur da fund dals collegas che vegnan e van, che sfeglian en las gasettas da la damaun e sa deditgeschan a lur agens affars.

Ussa discurra in cun ina cua-chaval. I para dad esser Fiorello. El preschenta il rapport da maioritad davart l’iniziativa dal pievel per victualias producidas senza tecnologia genetica. Alura entra en il rintg in represchentant dals purs ch’è cunter las manipulaziuns geneticas, e mussa in tartuffel a ses collegas. Fiorello replitgescha cun ina carotta.

Il vair boxist n’è qua però betg in parlamentari. Ed era betg in cusseglier federal. Igl è il salter. U meglier ditg il salter gidanter Fritz Chervet. El ha gì ina fitg paupra uffanza ed in nausch magister; el ha fatg numerus mastergns – dal lainari fin al manischunz d’autos da morts – ed alura è el vegnì boxist per daventar puspè insatge. Pais-mustga, al maximum quarantotg kilos. In dals megliers boxists professiunals svizzers da tut ils temps. Ussa sa mova el, fitg magher, e cun pass levs tranter las retschas da parlamentaris. Liger sco ina libella! El chamina sin ils pizs dals pes, sco sch’el sautass. El tegna enta maun ils palpiris ch’el ha da distribuir. Qua vegn ensemen nunditg bler palpiri: var in kilo a di. Tgi sa, sch’el votescha sanester, il bun Fritzli, ch’è creschì si cun quatter fragliuns en il quartier proletar dad Ausserholligen? U votescha el forsa sco ils miniers talians da l’Alptransit che jau hai emprendì d’enconuscher dacurt sin il plazzal da Bodio, entusiasmads da l’Alleanza Nazionale?

Oz en damaun, igl è il davos di da mia curta aventura patriotica. Il svegliarin ha interrut mes siemi inquiet, fritg da quests dus dis intensivs. Ed en quest siemi devi dal tut: ils lobists che sautavan ballet cun ils parlamentaris en la Sala dals pass pers emplenida d’amurettas, la dretga manada d’in boier e la sanestra, sursgulada da l’anghel da la pasch che tanscheva il romin d’uliver als esters che sgulavan sur la cupla. E vers l’alva è la veglia citad da Berna invadida en mes siemi: in cortegi guidà dad urs sco boiers marschava vers noss monument naziunal, il monster che maglia uffants aveva en bucca in um vestgì en nair e, al portal da la catedrala, tagliava Son Michael cun sia spada giu il chau als milliunaris che gesticulavan crudond en il lajet da fieu, accumpagnads dal rataplan da tamburs, entant che la dunna dal pietus Konrad Baumgarten sa divertiva cun il lanfogt a chasa en la bognera. En il fratemp magliava in triep chamutschs, protegids d’in advocat, surriend maila e carottas sut ils trais confederads ch’avevan midà stil e purtavan ussa jeans e t-shirt, entant che l’aur da la Banca naziunala vegniva distribuì en parts egualas tranter ils campesinos dal Terz Mund, e quai che restava vegniva duvrà per far cullinas da gieu per nossas scolinas.

A la fin da quest siemi inquiet ha ina chamischa blaua surris si per mai. Ed ensemen essan nus ids ad ans frestgentar sut las funtaunas siglintas da la Plazza federala.

Jau return da Berna. En l’Intercity annunziani en englais che jau stoppia midar tren; jau sfuign en la tastga e chat ina part da mia documentaziun che jau pensava d’avair pers, in artitgel da gasetta che mussa ina caricatura satirica. La caricatura porta il titel ‹Il proxim parlament› e mussa in mez rudè dividì en trais parts: l’enfiern, il purgiatieri, il paradis. La sanestra, il center, la dretga. Ubain la dretga, il center, la sanestra – quai dependa dal puntg da vista. Igl è il parlament da la vita eterna. Là vegnin nus ad esser tuts ‹sans-papiers›. Tuts. Ils purs da l’Appenzell ed ils banchiers da Turitg. Ils revoluziunaris ed ils reacziunaris. Tuts. Era Fiorello e l’um vestgì en nair, en quest pajais nunconuschent, nua ch’i na dovra ni ina permissiun da dimora ni ina permissiun da domicil A, B u n’emporta betg tge bustab da l’alfabet. Era Blocher ed ils tschientotgantatschintgmillitschintgtschient milliunaris svizzers vegnan ad esser ‹sans-papiers›. E là na datti nagin dretg da referendum.

Alberto Nessi è naschì il 1940 a Mendrisio. El ha frequentà il seminari da scolasts a Locarno ed ha studegià a l’Universitad da Friburg. Suenter avair instruì sin differents nivels, dal stgalim primar fin al stgalim superiur, ha el bandunà la scola e viva ussa dapi plirs onns a Bruzella sco poet e narratur. Sias publicaziuns principalas èn tschintg collecziuns da poesias e quatter ovras da prosa. El ha edì in’antologia cun texts e testimonianzas davart la Svizra taliana e realisà plirs cudeschs en collavuraziun cun artists. Bleras da sias ovras èn vegnidas translatadas en tudestg e franzos. Da temp en temp scriva el era per gasettas e revistas.

Cristina Savi

La Chasa federala e sias fanestras – cun vista sin la societad?

Il cuntrast è frappant tranter la nova Plazza federala splenduranta e la Chasa federala stgira e sombra che dat dapi var tschient onns albiert al Parlament.

Per scuvrir propi la Plazza duess ins vegnir durant la bella stagiun – in di da sulegl – ed avair gust e peda da guardar enturn. Lura ves’ins las 26 funtaunas siglintas – in simbol viv e concret dal federalissem – che fan lur gieus d’aua fantastics, ed ina rotscha d’uffants mez nivs che curran tras ils radis d’aua e givlan dal plaschair. En la vischinanza las mammas ch’han finalmain in pèr minutas ruaus, ils babs che fan fotografias, pops pitschens en lur charrotschas, turists asiatics cun cameras da video, turbans, costums africans, students che stattan a sulegl, excursiunists, umens barbus, emploiads en la pausa da mezdi e parlamentaris che van sperasvi. Ina scena da la vita en la citad, in maletg varià da la societad multietnica.

Era la Chasa federala – quai ston ins admetter – ha megliers e menders dis. Betg da cumparegliar tranter il silenzi, la desoluziun, la stitgaglia d’in di da fin fanadur e l’atmosfera da spetga e la diligenza premurada d’ina damaun avant l’entschatta da la sessiun. Entant ch’il persunal è fatschentà cun envidar las glischs en las salas dals cussegls, far traglischar il marmel e stampar en tutta prescha ils davos documents, semtgan ils operaturs da camera ed ils fotografs lur apparats, cun ils quals els vegnan a documentar durant trais emnas polemicas, allianzas nunspetgadas e pitschens scandals. Ma perfin cura che la tensiun è al punct culminant e las televisiuns installeschan en ils corridors ils reflecturs per las transmissiuns directas, resta la Chasa federala stgira. Stgira e, en ses cor pulsant – la Sala dal Cussegl naziunal –, senza fanestras.

Igl è stà en questa sala ch’ins ha udì a clamar insatgi «Démagogue, démagogue!» durant la seduta d’avertura da la 47avla legislatura. In’intervenziun nunspetgada, registrada en il Bulletin uffizial dal 1. da december 2003, che vegn dal deputà da l’extrema sanestra Josef Zisyadis. El interrumpa in collega pli vegl che tegna sco president senior ses pled d’avertura da la legislatura. Il collega è Christoph Blocher che s’exprima, in pèr dis avant sia elecziun en il Cussegl federal, gist davart las fanestras da la Sala dal Cussegl naziunal.

Sco bunamain tut las salas da parlament dal mund – constatescha el suenter ventgaquatter onns da servetsch – n’ha la Sala dal Cussegl naziunal naginas fanestras. Nunpussaivel da vesair davent da là il pajais, la vita, la glieud. E viceversa, nagin’egliada d’ordadora na po penetrar en l’intern e sa drizzar sin la famusa dignitad dal Parlament. Ils parlamentaris vivan – uschia Christoph Blocher – en in mund separà, distatgads da las difficultads da la vita da mintgadi, en in mund da documents, da rapports e da birocrazia, ch’è constantamain en privel da rotar enturn sasez, satisfatg da las atgnas leschas e lunsch davent da la dira realitad. Quai demussa tenor Christoph Blocher era il maletg monumental da Giron che dominescha la sala. Il pictur ha stuì cuvrir cun in nivel la figura niva che simbolisescha la pasch. Sco sch’il Parlament pudess supportar la realitad niva mo tras in vel da brentina! L’appel, tschient onns pli tard, è pli che cler: tschertgar ina via or da la brentina e turnar a la realitad.

In novum? Segir betg: l’appel da guardar il pajais, la vita, la glieud va sco in fil cotschen tras l’entir’istorgia dal Parlament. Era l’allegoria da las fanestras ha in’istorgia precedenta. Vers la fin dals onns 1940 era in auter ami dal pievel perfin passà a l’acziun. Cun in gest ch’è daventà conuschent ha il schef da l’Allianza dals independents, Gottlieb Duttweiler, bittà ils 8 d’october 1948 dus craps da l’Aara cunter ina fanestra da la Chasa federala e sfratgà quella. El era grit, perquai che l’examinaziun da sia moziun davart il provediment dal pajais vegniva adina puspè spustada.

Tschertgar ina via or da la brentina e turnar a la realitad: quest appel, accumpagnà da la malpazienza pervi da la lunga procedura e las ambiguitads da la represchentaziun, è stà d’udir pliras giadas en las salas dals cussegls. Era sch’el ha forsa gidà en tscherts muments istorics a purtar in vent frestg, pon ins sa dumandar sche quai sto adina e dapertut esser uschia. Na viva la Chasa federala betg era da ses cuntrast cun la Plazza? N’èsi betg perfin in tratg caracteristic dal Parlament da mantegnair ina tscherta distanza visavi ils basegns immediats da la vita? Po quel che stat cun domaduas chommas en la vita da mintgadi era avair en egl il bainstar public? E quel che na po betg fitgar pe en il preschent, ha el la forza da construir il futur?

La resposta abstracta a questas dumondas è evidenta, implicita en la natira semidirecta da nossa democrazia: tranter la Plazza e la Chasa federala stoi esser ina tscherta distanza, perquai che nus n’avessan uschiglio gnanc in Parlament. Ma la distanza na dastga betg esser memia gronda, perquai ch’il Parlament ristga lura da vegnir dischavuà dal pievel. La difficultad è plitost en la definiziun da la dretga mesira: tge distanza è adequata? U cun auters pleds: tge fanestras duessan nus avrir? Tgeninas eventualmain serrar cun in mir?

Serrar las fanestras cun in mir? Forsa n’è quai betg actual, ma era betg ina pussaivladad abstracta. I basta da guardar, sper l’architectura dal bajetg, era l’instituziun politica ch’è domiciliada là: in parlament da milissa. Las parlamentarias ed ils parlamentaris n’èn betg anghels da la politica che passentan l’entira vita chantond il laud da las ideologias en las sferas celestialas dal Parlament. Els èn umans da charn ed ossa ch’han ordaifer la Chasa federala, nua ch’els sa radunan durant in pèr emnas ad onn, era ina professiun, divers interess e collegas. Els èn fanestras viventas.

Oz na pretenda sco ch’i para nagin seriusamain d’abolir il sistem da milissa. En il proxim avegnir na vegnan questas fanestras pia betg miradas. Ins na dastga però era betg taschentar che tegnair las fanestras avertas ha ses pretsch: acceptar ch’ellas dattan tuttas sin la medema curt. Sut la furma dal sistem da milissa è sa sviluppà la finala in parlament semiprofessiunal. Dis da sessiun, lavur da cumissiun, studi da dossiers, documentaziun, activitads en la gruppa parlamentara: per ademplir adequatamain sia funcziun sto in parlamentari deditgar a ses uffizi passa la mesadad da ses temp da lavur. E quai betg cun in urari fix, mabain tut tenor il cas cun gronda flexibladad. Da tge mamma cun uffants che lavura e n’ha nagina gidantra per il tegnairchasa, pon ins spetgar tanta disponibladad? Da tge giuven a l’entschatta da sia carriera professiunala? Da tge scrinari che lavura en in manaschi pitschen u mesaun? Da tge emploià da banca da var tschuncant’onns che ristga da perder sia plazza?

Advocats, medis, interprendiders, sindicalists, cussegliaders d’interpresas, purs e professers: els ed in pèr auters furman il Parlament. In quart tschientaner suenter che l’artitgel constituziunal davart l’egualitad da las schlattainas è vegnì acceptà, è il Parlament anc adina ina domena dals umens: trais quarts da las sedias èn occupadas dad umens. Las dunnas han gudagnà in pau terren, ma sulettamain a sanestra ed en il center. Tranter ils represchentants da la PPS n’hai dapi il 1987 anc mai dà uschè paucas dunnas sco oz. Ed era ils giuvens èn en tut las partidas plitost ina raritad exotica. Sin la curt da la giuventetgna na ves’ins praticamain betg davent da la Chasa federala.

Il parlament da milissa n’è e na po betg esser in spievel exact da la societad, perquai ch’el è de facto in parlament da semiprofessiunals. Resta mo la dumonda, schebain la midada ad in parlament da professiunals pudess vairamain contribuir a modifitgar la situaziun. Igl è da dubitar. Là nua ch’i dat tals parlaments èn ils deputads en media pli vegls, la quota da dunnas è pli pitschna e las professiuns pli datiers dal mund politic èn represchentadas meglier. Ma il fatg ch’ins po tschentar la dumonda, cumprova almain ch’il discurs davart las fanestras è pli cumplex che quai ch’el para a l’emprima egliada. Per avrir tschertas fanestras èsi mintgatant necessari da serrar autras.

Las picturas exuberantas che decoreschan il palantschieu sura da la Sala dals pass pers regordan ils parlamentaris permanentamain a la lavurusadad, a la dinamica, a la vivacitad ed a las necessitads dal mund ordaifer la Chasa federala. L’agricultura, il turissem, l’industria da chalzers e d’uras, las scienzas ed ils arts: tut ils mastergns e tut las activitads impurtantas da l’entschatta dal 20avel tschientaner èn represchentads en ina seria dad allegorias festivas ed allegras. Ma oz n’èsi segir betg pli las amurettas sin il palantschieu sura da la Sala dals pass pers che rendan attent ils parlamentaris als basegns multifars da la vita economica. En la medema sala ademplescha in’armada da professiunals da la represchentaziun d’interess particulars quest’incumbensa en moda forsa in pau main romantica, ma segir pli precisa, pli organisada e pli scientifica: ils lobists, che fan part da la realitad, giran tranter ils mirs da la Chasa federala.

Per entrar na dovran els naginas fanestras. Els passan tras la porta principala, accreditads d’amis parlamentaris. Ils deputads han sa chapescha basegn dad els. Mintgatant èn els sezs era dependents d’ina lobi. Ma il barat cun ils lobists po esser fitg nizzaivel era per quels che na represchentan betg mo, u betg en emprima lingia, interess particulars. Experts da lur dossiers sco paucs auters, en contact permanent cun ils circuls interessads, attents al pli pitschen signal da la Regenza, da las partidas e da l’opiniun publica, èn ils professiunals da la defensiun d’interess particulars era ina funtauna d’infurmaziuns preziusas e d’ideas creativas. Surtut cura ch’in nov dossier vegn tractà en la cumissiun, cura che las opiniuns n’èn betg anc fatgas ed ils detagls anc averts, na savessan blers parlamentaris betg co far senza las infurmaziuns dals lobists.

Ma era sche quests professiunals dals interess particulars dastgan entrar en la Chasa federala tras la porta principala, resta lur status ambivalent e lur preschientscha embarassanta. Ils medems parlamentaris ch’als procuran l’accreditaziun, sa lamentan da lur dumber creschint, da las emprovas da pressiun excessivas. A l’intern, ma surtut ordaifer il Parlament, vegnan ils lobists considerads mintgatant sco vaira mulesta: vendiders da tschitschapulvra, mudregiaders, corrupturs! Betg per cas han las chombras federalas, discutond la Lescha davart il parlament entrada en vigur il 2003, renunzià a crear in veritabel register dals lobists. E betg per cas na vegn betg publitgada la glista da las persunas che dastgan, grazia a l’intermediaziun d’in parlamentari, entrar sco lobists en la Chasa federala. Ins po consultar la glista tar ils Servetschs dal parlament, dentant betg fotocopiar ella. Ils lobists vegnan e van tras la porta principala, ma quels che stattan ordadora duessan almain ir sur la medema sava, per ch’ins sappia tgi ch’els èn, tgi ch’els accumpognan e tge ch’els vulan. La transparenza è pia imperfetga.

Duess ins damai serrar la porta als lobists? Ubain avrir ella anc pli fitg ed introducir, sco per ils schurnalists, ina sort d’accreditaziun specifica che renconuscha lur funcziun sco mediaturs tranter il mund real e la Chasa federala? Quai èn las duas vias pussaivlas per superar l’ambivalenza ed il malesser pervi da la preschientscha dals represchentants da las gruppas d’interess. L’emprima via restituiss a las allegorias picturadas sin il palantschieu sura da la Sala dals pass pers lur funcziun oriunda, numnadamain da regurdar ils parlamentaris als basegns dal mund ordaifer la Chasa federala. Ma igl è difficil da crair che questas represchentaziuns antiquadas en lur naivitad siemianta bastassan per far endament ils numerus basegns cuntrastants d’ina societad cumplexa: la lavur da lobing avess lura simplamain lieu insanu’auter. L’autra via accordass ina giada per tuttas al mund real il dretg da far udir sia vusch – u plitost sias vuschs – en la Chasa federala. Tuttavia cun il ristg da far vegnir surds ils parlamentaris cun questa canera, da bittar els en il caos dals giavischs infinits e cuntradictorics e da vesair co ch’els taidlan en la confusiun mo sin las vuschs las pli recentas e las pli pussantas. L’emprima via manass damai ils represchentants dal pievel memia lunsch davent dals interess particulars, uschia ch’els na fissan betg pli abels da percepir l’interess general; cun la segunda via fissan els probablamain memia datiers dals interess particulars.

Sco gia menziunà sa tracti da problems cumplexs: en la Chasa federala na datti betg mo fanestras dad avrir e fanestras da serrar, per che autras possian vegnir avertas. I dat era portas ch’èn displaschaivlamain mezavertas che stuessan d’ina vart vegnir serradas, ma da l’autra vart era vegnir avertas dal tut. La raschun è oramai clera: ordadora n’è betg il pajais, la vita, la glieud, mabain regiuns, chantuns, vitgs, quartiers adina pli cumbattants; associaziuns, gruppas, gruppaziuns adina pli numerusas; individis sragischads e visiuns dal mund, valurs ed interess pli e pli divergents. In spessom da basegns e da forzas che sa sviluppan e sa midan cuntinuadamain. Tgi che vul avair ina survista sto esser datiers avunda per distinguer ils detagls, ma era avair la distanza suffizienta per betg sa perder en quels. E cunquai ch’il guaud daventa adina pli spess, èsi pli e pli difficil da chattar la dretga distanza.

Tgi che prenda, in bel di da stad, in pèr minutas temp per contemplar la Plazza davant la Chasa federala, po forsa ir d’accord cun questa conclusiun: il pievel, sco quai ch’el vegn cità regularmain a l’intern da la chasa, è in’abstracziun. La realitad, sco la Plazza cun sias funtaunas siglintas, consista da radis d’aua dischordinads ed imprevisibels, d’uffants che curran en tut las direcziuns, da persunas da tuttas colurs e cun destins differents. Il pievel, al qual ins sa referescha en las salas dals cussegls, è dentant adina simpel. Ils deputads ch’al citeschan, tant a dretga sco a sanestra, crain da savair tge ch’il pievel vul ed èn persvas ch’era ils auters chapissan finalmain, sch’els fissan mo pronts da guardar or da fanestra. Pelvair, era ils auters han ina fanestra – malgrà l’emprima impressiun na mancan las fanestras betg –, ma tras quella vesan els insatge auter. E tgi che sa referescha al pievel, po esser tentà da dir ch’ils auters vesian mal, perquai ch’els na sa posian betg avunda or da fanestra. En realitad èsi probablamain uschia ch’el sez è sa pusà memia fitg or da l’atgna fanestra ed ha emblidà che betg l’entir pievel stat giusut. I dat autras perspectivas ed autras fanestras.

Per ils amis dal ‹pievel sco abstracziun› para il problem fundamental dal Parlament da consister en la distanza memia gronda dal pajais e dals basegns da la vita, entant ch’ils amis dal ‹pievel sco realitad cumplexa› formuleschan l’ipotesa cuntraria: il problem fundamental d’oz è la vischinanza memia gronda. Ils parlamentaris èn entretschads memia fitg en il spessom da basegns e da forzas che duessan manar vers il futur ed els na vegnan betg da sa far in maletg cumplessiv, perquai ch’els vesan las singulas plantas, ma betg il guaud.

Sin la sava tranter la Plazza e la Chasa federala retschaivan duas figuras da bronz en vestgids antics, tschentadas en las duas nischas lateralas da l’entrada, ils visitaders ed admoneschan ils parlamentaris. Ellas represchentan l’istoriograf dal passà e quel dal preschent, e regordan ils deputads ch’els bandunan, ina giada ch’els han surpassà la sava, il terren da la vita e dals quitads da mintgadi per sfunsar en in’atmosfera bler pli solenna. Las duas figuras rendan attent che las decisiuns d’oz vegnan damaun ad esser istorgia: avant che decider ston ins reflectar bain e sa proveder cun tut las virtids necessarias. Sche la seria da figuras allegoricas ch’orneschan il palantschieu sura da la Sala dals pass pers fan endament ch’igl exista ina vita ordaifer la Chasa federala, paran las duas sculpturas a l’entrada da transmetter in messadi oppost: tranter ils basegns immediats da la vita e l’activitad dal Parlament datti in veritabel foss; per construir l’avegnir sto il legislatur savair guardar sur il preschent ora.

Las allegorias en la Sala dals pass pers han chattà en ils lobists degns successurs, entant che las duas sculpturas da l’entrada èn plitost idas en emblidanza. Tge parlamentari sa fa pli fitg quitads per il giudicat da la posteritad che per ils commentaris da las gasettas da la dumengia? Quants mettan il bainstar da las generaziuns futuras avant la satisfacziun da lur electurs? E quants commentaturs, quants burgais èn pronts d’onurar ils parlamentaris ch’han ina visiun a lung termin? Forsa n’è il problem fundamental dal Parlament betg la lontananza dal pajais, da la vita, da la glieud, mabain l’indifferenza visavi l’istorgia, il destin da las generaziuns futuras e la gloria. Pervi d’ina memia gronda vischinanza a la vita.

Cristina Savi (Basilea, 1966) ha terminà il 1990 ses studi da filosofia a l’Universitad da Pavia. Suenter plirs onns d’activitad da perscrutaziun e d’instrucziun en gimnasis dal chantun Tessin ha ella cumenzà il 1996 a lavurar tar Rete 2 da la Radio svizzera di lingua italiana, faschond emissiuns d’actualitad e contribuziuns culturalas. Il 2001 è ella vegnida correspundenta da la RSI en la Chasa federala, nua ch’ella è stada enfin la fin dal 2005. Oz viva ella en la vischinanza da Lugano e lavura vinavant per la RSI en il sectur d’infurmaziun. En si’activitad da perscrutaziun è ella s’occupada surtut da la relaziun tranter sceptica e filosofia. Ella ha publitgà divers studis davart filosofs tudestgs da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner.

Romedi Arquint

Noss Parlament

Ch’els han envidà bel e precis mai da vegnir giu Berna a far ina visita al Parlament m’ha surprais. Dapi ch’ins po leger las prognosas apocalipticas ch’els fan giu Berna per las regiuns perifericas, èsi da far attenziun. È quai in dals elements d’ina strategia publicistica raffinada? Duess jau lura raquintar en la ‹Staila› quant bel ch’i fiss da pudair viver en quai ch’els numnan las aglomeraziuns? En mintga cas ma vegn jau avant sco exot, ed jau ma smirvegl ch’i na ma retschaivan giu Berna betg sco in da quels ‹Aborigines› da l’Australia. Sch’i san insumma che nus Rumantschs existin anc? N’aveva betg in da lur schefs be dacurt – a chaschun d’ina tscherna en la Chanzlia federala – anc snegà l’existenza dals Rumantschs sco part integrala da la Confederaziun svizra, el na vul era savair nagut d’ina lescha da linguas (qua han lura noss parlamentaris mussà las quantas ch’igl è!), e da dar als Rumantschs contribuziuns supplementaras per garantir lur existenza, gnanca discussiun! Quant vala il rumantsch per la Svizra? Be pauc dapli che 4 milliuns? Era questa dumonda m’accumpogna durant mia visita en la Chasa federala. Natiralmain ans èsi vegnì ad ureglia che la cassa dal maun public è vida, ma pensain be a l’aur da la Banca naziunala u als milliuns investids per trair a la lunga la mort da la Swissair. Insumma, la discussiun monetara m’è pli ch’enconuschenta: Era tar nus en il Grischun avain nus fatg ir tras pli che 100 mesiras da spargn per lura vegnir a savair che la situaziun finanziala saja tut autra che catastrofala. En tge relaziun stat il discurs politic propi cun la realitad da la societad?

Malsegir era jau vegnì legend en ‹La Quotidiana› ch’il Parlament veglia ir a spass, e quai gist en terra rumantscha. Al tavulin avain nus discutà la chaussa: «Sto tuttina esser ch’els san giu Berna ch’i dat quatter regiuns linguisticas e ch’els vulan demussar quant damanaivel ch’els stattan a la populaziun e quant solidarics ch’els èn», cumenza Gionin. «Els na sa sentan betg pli chapids dal pievel e vulan uschia gudagnar simpatias», di Andri, entant che Fadri, noss filosof, concluda curt e setg: «Era els èn infectads dal virus da la societad da spass e burlarias». L’ustier intervegn cun: «Qua ves’ins il success da la PR turistica. Il ‹Heimat feeling› arriva fin giu Berna». La pli nova teoria è quella da mes ami Gion: «Els vegnan en il Grischun per vesair ina giada propi cun agens egls ina da questas foras ch’els empleneschan cun milliuns!»

Insumma, in’emprima bella surpraisa ma spetga arrivond a Berna: Betg mo la crappa grischuna che furma la Plazza federala e las funtaunas siglintas cun lur simbolica, betg mo la preschientscha imposanta da la Chasa federala, na, a l’entrada ma salida quella en mia lingua rumantscha! Els san damai bain avunda che nus Rumantschs existin.

Jau sun ma preparà per mia visita ed hai legì l’ultim temp sper ‹La Quotidiana› era anc la ‹Turitgaisa›. Ils artitgels ils pli interessants hai jau mess en salv. Per exempel questa notizia en la part ‹Perscrutaziun e tecnica›: Pon tscherts represchentants da la famiglia dal vitamin E prevegnir a malsognas dal cor ed al cancer? Quai era stada la pretaisa basada sin retschertgas ed experiments dals onns 90. Studis a lunga durada han lura demussà che quest effect preventiv na saja betg da cumprovar. Co statti cun l’effect preventiv da las decisiuns politicas, ma sun jau lura dumandà. Datti era qua difficultads da cumprovar l’effect preventiv, regia era qua sco tar ils scienziads ‹perplexitad›? La democrazia parlamentara ha in effect retardant ed ella sumeglia adina dapli ‹in currer suenter› a las realitads. Ils fatgs dad ier ston vegnir schliads, quels dad oz coin en l’administraziun fin ch’els èn stracotgs e quels da damaun van si en fim retoric. U lura, en la medema ediziun, quest versin che m’ha fatg rir dad aut: «Nachdem der Ratsherr Schang / bisher soviel wie nichts verrichtet / fühlt er sich jäh zur Tat gedrängt, genötigt und verpflichtet / Die Tat, das heisst sein Tatendrang, soll ruchbar werden im Kantönchen / und folgerichtig sucht der Schang / Motive für sein Motiönchen / Ein populäres muss es sein / Schang ist um das Motiv verlegen / doch fällt ihm sicher eines ein / genau wie seinem Ratskollegen» (Bö). Qua ves’ins che noss parlamentaris lavuran! Bravs ch’els èn. Ed i ma vegn endament ch’in dad els ha be dacurt sa fatg quitads perquai ch’i na figurescha en il chalender dals emploiads da la Confederaziun betg in ‹r› tar l’indicaziun da la lingua, uschia ch’i na dat nagins emploiads rumantschs; in auter (dal rest in da quels che vul ch’il stadi smettia da vulair sa maschadar en tut e dapertut) dumonda tge ch’il stadi haja l’intenziun da far per promover la superbia e l’identitad svizra da nossa giuventetgna, ed era questa dumonda vegn emplunada sin las passa 600 intervenziuns ch’il Cussegl federal n’ha anc betg respundì. Interessant: il 1976 hani dumbrà 396 intervenziuns parlamentaras, il 2003 1058, entant ch’il dumber da missivas per leschas e rapports è restà pli u main stabil. Terapia d’occupaziun parlamentara u cumprova da lavur seriusa? E cura che questas intervenziuns persunalas vegnan tractadas – quai m’ha tradì in dals salters che curran enturn en unifurma – pon ins discurrer da fortuna, sch’il petent è insumma en sala.

Passond tras la sala ma dattan en egl las muntognas da gasettas. Anguscha, danunder engolan els, noss parlamentaris, il temp per leger tut, tanscha lura il temp era anc per sa preparar per las dumondas seriusas?

Jau en mintga cas m’infurmesch tar la documentaziun. Jau ma regord dal di nair, forsa perquai che quai era gist il di da Son Niclà, damai il december 1996. In schoc era ì tras il pajais. Ina Svizra che croda in ord l’autra! Il foss tranter la cuminanza linguistica franzosa e quella tudestga, uschè grond sco anc mai! Suenter eran las gasettas plainas da titels sco ‹Il foss daventa adina pli grond›, ‹La coesiun tranter las cuminanzas linguisticas è urgenta›, ‹Il fundament naziunal en privel›. E lura è sa distatgada ina lavina d’intervenziuns da parlamentaris che sa faschevan gronds quitads. Ins ha lura clamà en vita ina cumissiun ch’ha gì dad elavurar in concept per promover la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas da la Svizra. Jau vuleva savair tge ch’è capità fin oz, passa 12 onns pli tard. Jau sun m’infurmà tar il salter che m’ha tramess tras la citad fin che jau era en in da quels gnieus da l’administraziun, nua che vegnan cuadas ora leschas ed ordinaziuns. In dals paucs emploiads rumantschs m’ha lura mussà las tonnas da palpiri ch’èn vegnidas producidas fin oz: rapports, posiziuns, protocols, sbozs da leschas, proceduras da consultaziun: fin oz cun il resultat d’ina nulla radunda e bella. Dispitas tranter la Confederaziun ed ils chantuns pervi da las cumpetenzas: Ils chantuns avessan il pli gugent ch’il stadi na faschess nagut auter che dar ils raps, e la Confederaziun da sia vart vuless sa resalvar il dretg dad era avair anc in pled en chapitel. E la quintessenza da 12 onns ‹blabla› retoric: Per refar la ‹coesiun naziunala› – tuni oz da pliras varts – na dovri betg raps, i basta la buna voluntad. Dad in um sabi hai jau legì insanua ch’i bastia mintgatant da discurrer e discurrer, che quai saja era ina maniera da schliar problems. Barba Men commentass laconicamain: Da bler fim e pauc brassà na vegn ins betg sazià. Insumma: Forsa hani, fin ch’els vegnan en il Grischun, tuttina anc chattà la feglia per zuppentar lur ineffizienza.

Mes collega en il Parlament grischun, Bistgaun ‹da leusi›, m’aveva mess in auter pilesch en l’ureglia ed jau al hai empermess da rapportar surlonder en detagl durant la proxima sessiun dal Cussegl grond a Cuira. Tge capita cun la revisiun da la lescha davart ils tissis enivrants? Sche jau veglia savair ses ‹meini›: Cun far nagut cuntanschian ins il meglier effect preventiv, midar insatge veglia dir pegiurar. Dal rest, ina frasa sumeglianta aveva mes bab scrit or d’in cudesch e tatgà vi da la paraid: «In impediment da la Svizra en in’Europa unida fiss ch’ella è fixada sin il passà». La cuntinuaziun era lura en la lingua originala dal cudesch: «Ihr Anspruch, ein Vorbild für die ganze Welt zu sein; der Hochmut und das Ressentiment allem Fremden gegenüber; eine absolute Geringschätzung von geistigen Leistungen und das Vorherrschen einer rein merkantilen, auf kleinliche Sparsamkeit ausgerichtete Gesinnung.» E sutvart l’indicaziun: Graf Hermann Keyserling, ‹Das Spektrum Europas›, 1928!!! L’unic commentari che mes bab aveva fatg eran ils trais segns d’exclamaziun. Bella questa: Responsabels en l’administraziun m’han infurmà cun tut ils ‹sches› e ‹mas› e ‹pertge betg› e ‹pertge bain›. Era qua muntognas da palpiri, uras da debattas seriusas cun protocols e tut quai ch’appartegna latiers. Il resultat: Sche l’intent preventiv da mes collega grischun è quel da durmir vinavant, sche quai hani fatg qua, cun gronda canera e tamtam. «Las instituziuns democraticas sumeglian oz plitost in lavuratori da reparaturas», di Enzensberger ed jau conclud: «Bel fissi, sche quai fiss almain vaira.»

Sin l’empora pon ins persequitar il meglier co ch’i vegn fatg politica en noss pajais. E dapli: Qua has l’unica occasiun da guardar giu sin noss parlamentaris elegids, aveva ditg Fadri cun in surrir malign. Sper il foss dals urs avess quai stuì esser il punct culminant da mia visita. Jau hai anc en l’ureglia la chapitlada ch’els han dà avant pauc temp a nossa Fundaziun culturala pervi d’in artist e pervi d’in pau dapli che 100 000. Igl era propi sco sch’i giess per l’existenza da noss pajais. Schimmel e blass hani ditg e quai cun raschun, qua eran nus stads perina al tavulin. Ma oz, tge dischillusiun: En la sala be ina stgarsa dunsaina, in discurra e nagin na taidla. Jau bandun quest post ed arriv en il foyer parlamentar; qua bain, qua èsi vita, i para sco d’arrivar en in furmicler, gruppinas e gruppettas, tgi sesa, tgi dat in’intervista a la televisiun u – guarda be noss parlamentari e caposkiunz svizzer – al Radio Rumantsch. Evidentamain vai tar tuts per dumondas seriusas: «In quart da nossas leschas ans vegnan dictadas da la cuminanza europeica, senza discurrer da convenziuns e reglamentaziuns d’autras instituziuns internaziunalas». «Cunter la voluntad dals chantuns na va nagut en quest pajais», in auter. En ina gruppa ves jau quel che nus en il Grischun numnain il lobbyist da professiun, repartend fegls nua ch’el propaghescha l’energia alternativa. «Ti stuessas guardar co che quels da l’industria ageschan sch’els vulan far affars cun la China, quai è lura in’autra pèra mongias», ma di el e cuntinuescha cun superbia: «Atgnamain essan nus quels che fan la politica; l’art è da far quai da maniera ch’ils parlamentaris na badan betg». Bel fissi, sch’i na ma vegnissan betg endament ils 100 000 francs ch’in parlamentari survegn be perquai ch’el porscha duas giadas l’onn l’ureglia ad ina da las grondas bancas svizras. «Gea, gea, ma cumpareglià cun auters pajais èn quai piculezzas», respunda el e sa drizza a sia proxima victima. La dumonda sa fitga en mes tscharvè: Co duessan nus che tschernin els realisar tge che capita qua! La dumonda tgi che cumonda propi quest pajais, na ma va betg pli or dal chau. In cusseglier dals chantuns aveva ditg il mument da sia demissiun: «Il Parlament pon ins cumparegliar oz cun in’operetta che crititgescha, accepta e commentescha cun pli u main professiunalitad ils fatgs che l’economia ha gia daditg decis». Che questa constataziun vegn era anc d’in professer, è tipic. Raschun ch’il Parlament grischun ha introducì il numerus clausus era gia en ils gimnasis.

Bunamain cun in pau nostalgia pens jau al Parlament grischun. La sala è pli u main adina emplenida; tut che taidla u fa almain finta da tadlar. Ins sa nua che mintgin sesa e co ch’el vuscha. Be tar ils principiants pon ins mintgatant observar co ch’in commember stat si il fauss mument e co ch’el sa volva per guardar, sche tschels da sia partida stettian era si cura ch’i sa tracta da vuschar. Ma la disciplina e la pel dira, surtut sin la part davos dal corp, èn tuttina anc virtids appreziadas.

In’autra dumonda m’aveva jau era fatg avant che trair en ils chalzers da dumengia ed il tschop da nozzas per far bella figura en la chapitala. Èn la Regenza ed il Parlament propi la represchentanza dal pievel? Ina tala dumonda avess pli baud bastà per survegnir in bigliet ‹Moscau simpel›, ma tscherts fatgs ma dattan da pensar. En Svizra ed era tar nus en il Grischun – la finala sun era jau in da quels onurabels dal Parlament chantunal – avain nus passentà intgins eveniments politics, nua che tant la Regenza sco era il Parlament eran dal tuttafatg sper ils chalzers. Quai vul dir: La votaziun dal pievel ha dischavuà decisiuns quasi unanimas da las instanzas tschernidas dal medem pievel. Tgi represchenta en tals cas tgi? Suenter sia critica envers il parlament e la regenza metta Enzensberger sia speranza sin la ‹societad dals citadins›. Citadins cun problems concrets ed actuals sa mettan ensemen, rimnan suttascripziuns e sforzan la maschinaria politica da reagir, da formular cuntrapropostas, da sa fatschentar cun la dumonda. Da l’iniziativa da las Alps, da gieus olimpics fin a la contingentaziun d’abitaziuns secundaras en la regiun. Poi esser ch’il corset ideologic da nossas partidas, che deriva dal 19avel tschientaner, impedescha d’empruvar da vegnir cuminaivlamain a soluziuns? Ina retschertga represchentativa fatga da l’ONU ha mussà che be gist in terz da la populaziun sa senta represchentada tras la regenza ed il parlament. Èn ils represchentants dal pievel be pli represchentants d’ina minoritad? Qua cumenzass ina discussiun pli lunga e pli ferventa cun Barbla, la stria. Uschia la numnain nus en vischnanca, e blers s’enriclan anc oz dal di ch’ins han stuì dar ad ella ils dretgs politics. Ella mussa vi sin quai che nus da nossa vart considerain sco l’ierta natirala da noss babuns: «Nua èn las dunnas?» Jau stoss conceder: Bleras n’hai jau betg inscuntrà giu Berna, ed era a Cuira na datti betg bler dapli dunnas che socis. E tgi prenda en protecziun ils socis che survegnan giu per la testa bunamain tar mintga votaziun? Jau ves gia Barbla che ma fa reproschas pervi da mia scripziun sexistica en quest artitgel.

Ma turnain al tema: Igl è cler ed evident che mintgin vul per finir avair raschun, quai vala era per la politica. Nus avain d’ina vart il pievel cun las armas da l’iniziativa e dal referendum, da tschella vart il Parlament e la Regenza cun ses meds da mussar pussanza. Pli cuntent ch’il pievel è e main ch’el sto duvrar sias armas. Pli damanaivel ch’il Parlament è e pli fitg ch’el stuess tadlar sin il pievel. Quai tuna bain logic. Pertge lura adina dapli iniziativas e referendums e pertge adina dapli NA’s cun u senza propostas dal Parlament? Sto esser in sbagl da communicaziun, schess Linard, l’electricist.

In bel di era noss filosof vegnì cun ina teoria abstrusa: En la politica datti be in tema, e quai è quel da la pussanza. Fin ch’ins na vegn betg d’eliminar il gieu da la pussanza, na vegnin nus betg ad ina democrazia – a la pussanza dal pievel. Gea, nus avain sviluppà tscherts instruments per reducir il privel da la pussanza, per exempel la limitaziun da la durada d’uffizi. Quella pudess vegnir applitgada sco proxim pass era per noss Parlament. La clav avevan chattà ils vegls Grecs: Ad Athen tiravan els la sort tranter ils vischins (masculins); quels ch’avevan fortuna (u disfortuna) pudevan (u stuevan) per ils proxims pèr onns cumandar ils fatgs da la citad. Ch’ils medems avessan ina segunda giada la schanza da vegnir elegids era fitg improbabel. Uschia pudevan els quietamain cumenzar a guvernar la citad senza stuair gia far plans per lur carriera politica ed avair tema da las proximas elecziuns. «Gea, cun Gion Gianüra sco president communal», cun quest commentari è la discussiun stada finida ed il tema liquidà.

In auter tema che m’interessa fitg è l’Europa. In tema che vegn a pled mintg’auter di. E qua ans lascha nossa politica en in dretg embarass. Jau hai bain remartgà che la Chasa federala savura da Wilhelm Tell e da l’istorgia gloriusa da temps passads. D’in sco Henri Dunant però gnanca fastizs. Entant ch’ins discurra en tut l’Europa da crear in nov fundament per quest continent, tascha la Svizra. Mes partenaris en il foyer – da la dretga fin a la sanestra – serran ils egls e las ureglias: Nus na pudain / vulain / dastgain / ristgain da far nagut. Be dacurt ha in giuven da Tarasp mussà en sia dissertaziun che la Svizra haja suenter la Segunda Guerra mundiala gì grondischma fadia da s’engaschar sin plaun internaziunal per ils dretgs umans, per entrar en il Cussegl d’Europa e pir da dretg per s’avischinar ad autras instituziuns internaziunalas. Entant che jau carteva ch’il Parlament stuess surpigliar ina rolla da manader politic, pari che Gilles Petitpierre, in auter parlamentari svizzer, haja anc adina raschun, sch’el analisescha il 1998 ch’il Parlament sa sentia sco paralisà da la tema ch’il pievel na suondia betg sias propostas e ch’el na ristgia en consequenza gnanca pli da discurrer sur da dumondas da l’avegnir, maindir da las preschentar al pievel. Ch’el fetschia tut per ch’il pievel na s’agiteschia betg – damai nagut. Naginas debattas sur da dumondas fundamentalas e l’avegnir da la democrazia, be pli l’administraziun dals interess. E che sin quest champ sajan els maisters. L’Europa be sco problem da la contabilitad cun las spartas da gudogn e sperdita, il project Europa sco sfida politica che pertutga era nus – quella n’ans interessa betg. Cura che tschels vegnan ad avair cotg il past, lura vegnin era nus ad ans decider. Per entant ans consolain nus cun Wilhelm Tell. Onda Nina m’aveva ditg: «Mo betg esser memia critic; era els emprovan da far il meglier, e la finala essan nus quels ch’avain elegì els. E lura pensa a l’AVS, a l’assicuranza da malsauns ed a noss bel tschaler da refugi». «Gea», di jau per mamez e be da bassin per betg dar ad ella dal tut raschun, «ma ina dretga tscherna n’avain nus mai gì.» Fadia da chattar ivettas en la petta n’hai jau nagina: In project da vaglia cun effects a lunga vista è segiramain stada la construcziun dal tunnel dal Vereina. Gea, mes char, quai è vaira e forsa è la Porta Alpina la segund’ovra grischuna! E lura: Tut ils raps che van als purs, al turissem, e per la cultura vanza era anc insatge!

Raschun ha ella. Era nus avain il Parlament che nus meritain. El guarda che tut giaja ses gir, plaun, ma saun. E sche nus essan mintgatant en retard al trend dal temp, pudain nus anc adina avair la speranza d’esser ils emprims cura che quel sa mida. Ed uschia resta era la politica, sco l’amur, in affar dal trenta ed jau «sco l’asen tranter dus tocs fain», senza savair tge che ma cunvegn, ma cun la speranza ch’i na giaja cun mai betg sco cun quel pover schani en la chanzun da Men Rauch, che per finir resta qua sco in pover tamberl frustrà tant d’ina sco da l’autra vart. Pudess quai esser il coc da la sabientscha da nossa democrazia: da reparter il malesser da maniera optimala sin tut ils partenaris da la cumedia umana, e latiers tutga era la politica?

Talas reflexiuns profundas m’occupan sin il viadi vers chasa. Jau auz il magiel da vin e m’allegrel da pudair raquintar a mes cumpogns al tavulin: E lura – Berna è ina bella citad! Ma quai è in’autra pèra mongias, che na va betg tiers ad insatgi auter.

Romedi Arquint, naschì ils 27 da mars 1943, suenter il studi da teologia reverenda a Beiva e magister da religiun al Liceum Alpinum ed a la Scola media evangelica a Samedan, dal 1983 fin il 1991 adjunct scientific en l’Uffizi federal da cultura, collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha; responsabel dal post per dumondas d’instrucziun da religiun da la baselgia refurmada grischuna. President da la Lia Rumantscha 1976–1983, dapi il 1995 commember dal Cussegl grond dal Grischun e president da l’Uniun Federalistica Europeica da las Naziunalitads. Maridà, bab e tat.

Indicaziuns bibliograficas

Servetschs dal parlament. [Cudesch illustrà davart il Parlament]. Berna 2006. Funtauna: http://www.parlament.ch/d/service-presse/anlaesse/in-vernissage-buch-parlament-2006/Seiten/default.aspx. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012). [Eva Riedi ha furnì ina contribuziun visuala, betg en furma da text. Perquai cuntegna questa versiun epub be set contribuziuns].