Ils Rets e la Rezia

La Rezia, ils Rets, la Viafier Retica, il Museum Retic etc. èn per nus bunamain sinonims per il Grischun. Ma era il Grischun propi la patria dals vegls Rets? Davart ils Rets savain nus numnadamain era oz zunt pauc. In fatg èsi che nus na savain oz gnanc dir cun tutta tschertezza, sch’in pievel che sa numnava sez Rets haja insumma existì. Il num ‹Rets› vegn menziunà per l’emprima giada pir dals Romans enturn l’onn 150 a.Cr. Cato il Vegl lauda l’excellent vin dals Rets. El manegia dentant apparentamain il vin da Verona, damai il Valpolicella e betg forsa il Vuclina.

Tgi eran pia e nua abitavan quests Rets? A maun d’inscripziuns chattadas ed autras indicaziuns sa laschan els pli u main localisar geograficamain. Lur patria para d’esser stada il Tirol dal Sid, dal Lai da Como fin vers Venezia ed al nord fin en il Vorarlberg. En il Grischun devi probablamain sin il pli singulas colonias en Val Müstair, en Engiadina Bassa e forsa enturn Cuira.

Ils Romans suttamettan ils Rets

L’onn 15 a.C. han Drusus e Tiberius, figliasters da l’imperatur Augustus, occupà e suttamess prest tut las regiuns alpinas. Da lur acziuns e campagnas n’avain nus displaschaivlamain nagin raquint pli grond. Tschert è be ch’els han suttamess numerus pievels cun differentas culturas e linguas. Londeror è lura daventà la provinza Rezia. Ils nums dals pievels victorisads enconuschain nus be da las inscripziuns sin il monument triumfal (Tropaeum Alpium) a la Turbie sur Monte Carlo. L’itinerari da Drusus e Tiberius sa lascha reconstruir be per part e cun prudientscha. Tiberius po esser passà il Malögia ed il Güglia per ir vers il Lai da Constanza. Drusus è probablamain partì da Trient per passar il Pass dal Reschen e sa drizzar vers Innsbruck. Ils Romans èn alura restads tar nus durant 400 onns. Pir l’onn 401 han els abandunà lur posiziuns al nord da las Alps per dal bun. Da l’administraziun dals Romans na savain nus tant sco nagut. Las ultimas exchavaziuns laschan però supponer ina colonisaziun bler pli intensiva che quai ch’ins crajeva fin ussa.

Las vias dals Romans

Cun excepziun dal Welschdörfli da Cuira e natiralmain il rumantsch, han ils Romans laschà enavos paucs fastizs. Ina da las pli grondas prestaziuns dals Romans è dentant stada quella d’avair avert sco emprims vias sur las Alps. Era sch’il traffic passava forsa sur auters pass, sche avevan il Güglia cun il Malögia ed il Pass dal Set tuttina lur impurtanza. En il Grischun eran els numnadamain ils sulets pass charrabels. Quai n’eran natiralmain betg straduns, mabain mo pauc dapli che vias champestras cun roderas. Questas roderas avevan dal reminent en tut l’Imperi roman la mesira normada da 110 cm. Natiralmain avevan era ils ischigls dals chars dapertut questa mesira. Probablamain passava il traffic nord-sid sur il Güglia (pli lung, ma main stip) ed il Pass dal Set (stip, ma pli curt). Peduns e chavals senza chars pudevan era passar il Spleia ed il San Bernardino.

La cristianisaziun cumenza fitg baud

La cristianisaziun dal Grischun sto avair cumenzà gia avant la fin da l’Imperi roman. Gia l’onn 451 vegn menziunà per l’emprima giada in uvestg da Cuira. L’uvestg Asinio era numnadamain preschent a la sinoda da Milaun. Sper l’influenza da l’Italia paran era d’esser vegnids missiunaris da pajais dal nord. Fitg grond’impurtanza per la cristianisaziun, ma era per il svilup cultural ed economic da noss pajais han gì las claustras. La pli veglia claustra dal Grischun sto esser quella da Cazis. Ella è vegnida fundada gia enturn l’onn 690. Be pauc pli giuvna è la claustra da Mustér; cun ses sontgs Sigisbert e Placidus deriva ella ca. da l’onn 700. Pli tard, enturn il 780, è vegnida fundada la claustra da Müstair. La claustra da Mistail, da la quala è restada be pli la magnifica baselgia, è vegnida fundada enturn il 800. Betg d’emblidar è la claustra da Scuol ch’è vegnida fundada dals signurs da Tarasp enturn l’onn 1100. Ella è vegnida bandunada e transferida gia il 1150 a Marienberg en il Tirol dal Sid.

La noblezza sa furma

Vers la mesadad dal 14avel tschientaner è l’uvestg il suveran il pli pussant dal Grischun. El dominescha Cuira, la Tumleastga, la Val Schons e Valragn, il Surses, l’Engiadin’Ota, la Bregaglia, la Val Müstair, il Puschlav ed il Vnuost.

En il 12avel e 13avel tschientaner cumparan differentas autras famiglias noblas, sco ils da Vaz, Tarasp, Belmont, Rhäzüns, Sax-Misox e.a. Ils pli impurtants e pussants eran ils baruns da Vaz. Entamez il territori da l’uvestg avevan els acquistà ina pussanza remartgabla: Belfort, Partenz, Tavau, Schons, Valragn, Bärenburg, Ortenstein, Löwenberg, Stussavgia, Scanvetg e la Muntogna.

Donat da Vaz era vegnì en conflict cun l’uvestg e cun l’avat da Mustér. L’uvestg al ha attatgà il 1323 davent da S-chanf sur il Scaletta e pauc pli tard era sur l’Alvra. En Val Dischma e sper Filisur ha el dentant subì grevas terradas. Betg meglier èsi ì il 1333 cun l’avat da Mustér.

La Lia Grischa

La Lia Grischa è naschida da la guerra da Razén. Il barun Ulrich da Razén vuleva engrondir ses possess sin donn e cust da l’uvestg. Sco um senza scrupels n’al impediva nagut da far diever da la forza. Ses umens sblundregiavan ed incendiavan tenor gust; il traffic e l’economia suffrivan ed il pievel pativa. Il 1395 èsi lura reussì a l’avat da Mustér da reunir a Glion il barun da Razén ed il cont da Sax-Misox per empruvar da metter pasch e da far urden, quai ch’è era grategià tant enavant. Quest’emprima Lia da Glion era atgnamain stada ina lia da la signuria; la vaira Lia Grischa è vegnida engirada pir ils 16 da mars 1424 ‹a Trun sut igl ischi›. Questa giada n’èn betg mo sa participads ils signurs, mabain tut las vischnancas da la val ed era quellas da Valragn, Calanca e Mesauc. Il cuntegn dal document engirà correspunda pli u main a quel dal 1395.

Las trais Lias s’uneschan plaunet

Suenter avair gì gia a partir dal 1406 emprims contacts, èn la Lia Grischa e la Lia da la Chadé sa colliadas il 1440. L’onn 1450 è vegnì tiers in’allianza tranter la Lia da la Chadé e la Lia da las Diesch Dretgiras. Cun quai avainsa per l’emprima giada in liom tranter las futuras Trais Lias. In’uniun directa è daventada realitad il 1471 cur che la Lia da las Diesch Dretgiras è er sa liada cun la Lia Grischa. Nua che quest’uniun è vegnida fatga, na san ins betg cun segirezza. La tradiziun di che qua saja stà a Vazerol, ma in document ans manca. Pussaivel fiss quai però: Vazerol è in lieu central e nus savain che gia dapi l’onn 1461 vegnivan ensemen là ils mess da las Lias. Sin in’uniun formala da tuttas trais Lias èsi però stà da spetgar fin il 1524. Da menziunar fiss anc la Lia Naira dal 1450/51, ina lia obscura en connex cun la guerra da quels da Schons e Valragn cun lur patruns da Werdenberg-Sargans.

La Battaglia da la Chalavaina

Vers la fin mars 1499 eran penetrads var 8000 Tirolais da Nauders da l’Engiadina siadora ed eran arrivads fin Punt Ota. Cun turnar han els incendià pliras vischnancas e manà 33 persunalitads a Meraun. L’entschatta matg ha gì lieu ina nova invasiun tirolaisa. Ussa han ils Grischuns clamà ensemen lur guerriers. Quels èn sa radunads ils 16 e 17 matg a Zuoz per esser ils 20 e 21 a Müstair. L’inimi aveva entant construì a Chalavaina ina ferma serra fortifitgada. La notg dals 21 als 22 da matg è passada ina colonna Grischuns sur Schlingia per attatgar la serra da davos. La forza principala da l’armada ha però stuì vegnir attatgada frontalmain. La resistenza dals Austriacs è stada ferma. Be cun stenta e fadia èsi reussì als Grischuns da passar la serra e cun fortuna da gudagnar la battaglia. Benedetg Fontana, in dals chapitanis dals Grischuns, è crudà sco in dals emprims. Segund vegl’isanza èn ils victurs restads anc trais dis sin il champ da battaglia. Els èn turnads a chasa senza laschar enavos ina garnischun – ch’els hajan adina fatg uschia, vegnan els a dir pli tard...

Cultura grischuna e Revoluziun franzosa

En il 18avel tschientaner cumparan en il Grischun durant curt temp pliras scolas ed instituts da gronda reputaziun. Nus pensain als seminaris da Haldenstein e Reichenau, a l’Institut Rosius à Porta da Ftan ed al renumà Filantropin da Marschlins. Là èn sco ch’i para per l’emprima giada vegnids cultivads tartuffels en il Grischun.

Quest tschientaner ch’aveva cumenzà uschè bain, ha però purtà sco consequenza da la Revoluziun franzosa era la fin dal Vegl Grischun. L’enviern dal 1797/98 avevan armadas franzosas occupà la Svizra e proclamà il 1798 la Republica helvetica. Ils Grischuns refusan da far part e prendan si contact cun l’Austria che trametta dalunga 4000 schuldads. Ils Franzos na studegian betg ditg ed attatgan il 1799 las Lias da tuttas varts. Ils generals Loison, Demont (in Grischun) Lecourbe ed Oudinot suttamettan en curt temp tut il Grischun. Ils Austriacs ston sa retrair ed il Grischun vegn sfurzà da renconuscher la Republica helvetica e daventa il chantun Rezia.

La Vuclina è persa per adina

Quels da Mustér eran sa defendids bunamain sco sulets cunter ils Franzos. Els han stuì pajar quai charamain, perquai ch’ils Franzos han dà fieu a vitg e claustra. La Vuclina aveva gia drizzà il 1785 ina petiziun per dumandar finalmain dretg e giustia per lur vallada. En temp util na sa sfadian ils Grischuns gnanc da dar ina resposta. Entant eran ils temps sa midads e Napoleun era arrivà en l’Italia. Suenter avair fatg anc in davos sforz tar ils Grischuns, èn ils Vuclinais sa drizzads als Franzos. Napoleun avess magari laschà la Vuclina als Grischuns, ma la finala ha el surdà ella il 1797 a la Republica Cisalpina. Ils Vuclinais fissan fin il davos stads pronts da restar tar il Grischun, dentant cun dretgs eguals e betg sco subdits. Ma ils Grischuns n’èn betg stads abels da surventscher sasezs e da porscher maun.

Il Congress da Vienna ha lura confermà il 1815 era de iure la sperdita definitiva da la Vuclina. Sco consolaziun vegnan surlaschads als Grischuns Tarasp, Haldenstein e Razén.

Il vegl Grischun n’ha betg pli forza

Enturn il 1800 è il vegl Grischun cun sias lias e cumins a fin e lieua sco in um da naiv l’avrigl. La Republica helvetica na tegna era betg pli ditg e fa spert naufragi. Il 1803 sto Napoleon intervegnir per far urden. El dicta l’‹Acta da mediaziun›. Questa nova constituziun è bler main centralistica che la precedenta. Il Grischun survegn puspè lias e cumins, ma en ina furma modernisada. A partir da quel temp exista il chantun Grischun odiern. La data da 1803 che vegn duvrada oz per inditgar l’entrada dal Grischun en la Confederaziun ha qua sia explicaziun. Ma ditg na dura era questa soluziun dal 1803 betg. Suenter la greva sconfitta da Napoleon dal 1813 a Leipzig, croda ses imperi ensemen. L’acta dal 1803 vegn immediat abolida e remplazzada tras il Contract federal dal 1814, il contract da la restauraziun. Era il Grischun dat puspè a sasez ina nova constituziun. Quest model dal 1814 è bler pli conservativ ch’il precedent, dentant cun lias e cumins è el restà en vigur senza grondas midadas fin suenter la Constituziun federala dal 1848.

Il nov chantun Grischun

L’onn 1854 ha il Chantun survegnì ina constituziun moderna. Il 1851 aveva el fatg cun la lescha che spartiva il Chantun en districts, circuls e vischnancas l’emprim pass decisiv en questa direcziun e liquidà definitivamain il sistem vegl da las Trais Lias. Sin l’onn 1850 va enavos in’autra particularitad grischuna. La lescha federala dals senzapatria aveva dà al Grischun sur notg 6878 novs burgais. Quella giada forsa per blers in spavent, oz represchentan ils ‹viagiants/Jenics› in dals tratgs simpatics dal Chantun.

Il 18avel tschientaner era ì a fin cun guerras ed il 19avel aveva cumenzà cun grondas intschertezzas. Per il Grischun pudain nus tuttina dar a quest tschientaner in vaira bun attestat. En in temp da relativa pasch senza grondas guerras pon dentant far surstar ils numerus gronds incendis en il Grischun. I suondan in pèr exempels: Il 1811 ha lieu il grond incendi da la curt episcopala da Cuira. L’onn 1825 destruescha in fieu bunamain tut Haldenstein. Il 1829 arda a Cuira ina gruppa da chasas; oz è là la Plazza da Vazerol. Il 1854 arda Tusaun fin a paucas chasas. L’onn 1863 suonda in grond incendi a Seewis i.P. ed il 1864 vegn Riom destruì dal fieu. Il prim d’october 1869 arda ina gronda part da Lavin; igl ha dà 3 morts e 68 chasas èn arsas. Il 1872 suonda il grond fieu a Zernez; da 157 chasas ardan 117. Causa favugn arda l’onn 1897 ina part da Zezras. Ed il 1900 destruescha il fieu Tersnaus en Lumnezia; i restan mo la baselgia, ina chasa ed ina stalla.

Indicaziuns bibliograficas

Extracts dal cudesch ‹Istorgia grischa dals Grischs e dals Grischuns› da Nicolo Vital cun dissegns da Jürg Parli (1987). Transposiziun en rg cumparida en: ‹Terra Grischuna› nr. 5 e 6/2001 e nr. 2/2003. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).