1. Access persunal e survista da la situaziun da perscrutaziun

A prima vista pari forsa nunusità ch’in teolog refurmà, e lura anc in dal Partenz, s’occupa d’in tema che para plitost d’esser predestinà per in istoricher sursilvan. Perquai vuless jau declerar en in’emprima part, co che jau sun vegnì sin quest tema. Quai ma dat era chaschun da menziunar la litteratura la pli impurtanta e d’integrar il tema en in context europeic e svizzer.

Avant divers onns m’ha l’anteriur professer per dogmatica a l’universitad da Turitg, Hans Geisser, dà il tema per ina lavur da licenziat: Karl Barth – Karl Rahner. Elavurond quest tema hai jau bainprest percurschì ch’ils puncts da partenza d’omadus eran novs e ch’i sa tractava pia da reacziuns. Karl Barth ha prendì decididamain posiziun cunter il protestantissem cultural dal 19avel tschientaner, cunter la teologia liberala ch’aveva tenor el fatg naufragi durant l’Emprima Guerra mundiala. Karl Rahner ha prendì posiziun main evidentamain, ma cun la medema resolutezza, cunter ina teologia da scola daventada marva, per ina tenuta pli libra, main orientada vers l’ierarchia da la baselgia e qua tras pli liberala. A tge s’oppona el atgnamain, è stà mia proxima dumonda che m’ha intimà da tractar pli detagliadamain en mia dissertaziun il tema dal svilup teologic tranter l’Emprim Concil vatican da 1870/71 ed il Segund Vaticanum. Igl è prest sa mussà ch’ina teologia da scola naschenta en il 19avel tschientaner è vegnida remplazzada enturn il 1950 tras la diversitad da las metodas da la teologia moderna – e quai pir suenter differentas emprovas ch’èn adina puspè vegnidas franadas cun per part indexar, per part scumandar e per part taschentar ellas. L’uschenumnada neoscolastica ha determinà gia fermamain la lavur teologica da l’Emprim Vaticanum; rinforzada tras l’andament e las definiziuns da quel, è ella lura daventada la teologia principala entaifer la baselgia catolica. I pareva sco sch’ins avess fermà il temp e chattà la furma ‹definitiva›. Ma a la lunga na pudeva quai betg ir bain. Enturn l’entschatta dal 20avel tschientaner ha ina crisa scurlattà il mund catolic e surtut la teologia: l’uschenumnà modernissem.

Durant mes studis davart quest moviment ed il fatg co che la teologia e la baselgia èn vegnidas a fin u plitost betg vegnidas a fin cun quel, m’èsi dà en egl ch’in enconuschent num dal Grischun giugava ina gronda rolla entaifer la Svizra da lez temp: Caspar Decurtins. Jau ch’aveva gist cumenzà da ma famigliarisar in pau cun las dumondas da la Retoromania, enconuscheva ses num tras la Crestomazia che stat ensemen cun autras ovras e persunas a l’entschatta da la renaschientscha rumantscha dal 20avel tschientaner. Jau ma sun occupà in pau pli detagliadamain cun questa dumonda e cun la rolla da Decurtins ed hai publitgà lura ina sort rapport intermediar en las Annalas: ‹Il modernissem in Grischun›.

Gia en quest emprim artitgel hai jau rendì attent che la biografia ritga da material e concernent il material era seriusa che Carl Fry aveva scrit cun gronda premura davart il ‹liun da Trun› surpassia savens cun sia tendenza bunamain agiografica la mesira tolerada da valitaziuns necessarias e dettia in maletg fitg specific dal catolicissem e da la tenuta politica correspundenta, quai ch’ins na possia betg acceptar oz en quella moda senza cuntradir. Gist tar talas dumondas ch’influenzeschan anc grondamain il temp dad oz èsi fitg deplorabel ch’il manual da l’istorgia grischuna n’è betg anc uschè lunsch. Ins po mo sperar che la sociologia da las religiuns, l’istorgia da las confessiuns e da las mentalitads survegnian en il rom da quella lavur il plaz che descha ad ellas. Ins na vegn betg a pudair chapir ils svilups politics da quest temp e da questa regiun, sch’ins na resguarda betg era ils moviments confessiunals e teologics. Quests moviments han marcà ils acturs ed ils acturs da lur vart vesevan sasezs sco cumbattants per ina chaussa surdada ad els da la baselgia. Sa chapescha ch’ins resguarda lura era tut auters puntgs da vista.

Peter Metz ha deditgà en il segund tom da si’istorgia dal chantun Grischun in chapitel als catolics liberals che regorda in pau ad in cumià melanconic. Ins malchapiss mai sch’ins considerass questa lavur sco correctura. Jau la consideresch sco schlargiament, sco connexiun cun svilups ordaifer il Grischun e sco profundaziun da la vart istoric-confessiunala e teologica. Peter Stadler ha preschentà en moda excellenta in drama ch’ha gì lieu in pau pli baud sin la medema tribuna, betg geografica, ma tematica: il cumbat cultural en Svizra. Suenter avair legì quest’ovra extraordinaria ston ins bunamain dir: deplorablamain n’è il chantun Grischun betg stà pertutgà da quai, uschiglio fissan nus ans fatschentads era en nossa regiun cun quest tema. Quai ch’ins vesa cleramain tar Stadler: tar il cumbat cultural sa tracti – era – da l’emprova da modernisar il catolicissem dad ordaifer. Uschenavant è il modernissem a l’entschatta dal 20avel tschientaner ina sort repetiziun, dentant cun autras ensainas.

In giubileum ha contribuì dacurt anc a la perscrutaziun da quest temp e da ses exponent principal: la festa dal tschientavel anniversari da l’Universitad da Friburg. Cun questa chaschun han ins publitgà ovras istoricas da num, surtut in’ediziun instructiva da las funtaunas, tranter quellas natiralmain fitg bleras brevs da Decurtins e per fortuna n’han ins betg limità il tema mo a l’istorgia da la fundaziun, mabain schlargià el uschè lunsch ch’era las periclitaziuns da l’Universitad en la crisa dal modernissem vegnan mussadas en blers documents. I sa tracta qua da documents che Fry n’enconuscheva betg, che midan dentant considerablamain il maletg da ses ‹erox›.

Tgi che cartess dentant ussa che la spariziun dal liberalissem saja, almain en Surselva, mo in problem entaifer la biografia da Caspar Decurtins, vegn prest a midar idea. Martin Bundi ha numnadamain preschentà in studi davart in auter exponent: Anton Steinhauser da Sagogn; Adolf Collenberg ha fatg retschertgas davart la famiglia Latour da Breil e Marianne Fischbacher è s’occupada dal svilup mintgamai different a Glion ed a Sagogn. Natiralmain è il tema adina puspè specific, ma questas ovras ans lubeschan tuttina da persequitar ils exponents conservativs e liberals da la Surselva e lur integraziun en il context da lez temp. En noss connex èn era retschertgas en tut auters secturs impurtantas, per exempel l’opposiziun da la Surselva cunter ils meds d’instrucziun uffizials dal Chantun che cuntegnan l’istorgia da Robinson e quella dals Nibelungs. Gion Deplazes ha intercurì quest conflict dal puntg da vista linguistic e Peter Metz dal puntg da vista pedagogic. Quest onn vegn a cumparair da mai ina lavur che tracta il puntg da vista teologic ed istoric-ecclesiastic. L’alternativa ch’è vegnida preschentada, Sigisbert en Rezia, è in segn antiliberal che prenda cleramain posiziun cunter l’ideologia da Robinson. Instructivs èn dentant era ils meds applitgads en quest cumbat: radunanzas popularas, resoluziuns, emprovas da far squitsch dad omaduas varts. I gieva per bler dapli che per in cudesch da lectura da la segunda classa; l’istorgia enturn ils meds d’instrucziun chantunals ha prendì la dimensiun d’in cumbat da pussanza. Pertge atgnamain? Quai è stà mia dumonda principala en questa retschertga. Questa lavur, d’ina vart istoric-ecclesiastica e da l’autra vart pedagogica, sco era quest referat èn per uschè da dir ‹ils products secundars› d’ina perscrutaziun pli gronda davart in conflict teologic. Ella vegn a cumparair, sper jau, anc quest onn. En quella tract jau il conflict tranter Anton Gisler, professer da teologia a Cuira ed uvestg auxiliar da pli tard, e Caspar Decurtins – in conflict che sa splega entaifer ils antimodernists, ma che permetta da localisar duas concepziuns fitg differentas da modernissem, modernitad e modernisaziun. En il rom da quest’elavuraziun sun jau vegnì sin mes tema dad oz. Jau n’hai dentant betg pudì integrar questa part en mia retschertga, quai fiss ì memia lunsch ed avess manà memia fitg davent dal tema teologic vi sin l’aspect istoric e politic.

Cun quai vegn jau puspè enavos dal plaun regiunal sin il plaun naziunal. Quai che jau vuless mussar a l’exempel da la Surselva è in moviment ch’è l’ultim temp adina puspè vegnì tematisà dad Urs Altermatt e da ses scolars: la via en il ghetto, per alura pudair empruvar dal ghetto anora da surmuntar il ghetto e da rumper ora. Urs Altermatt e las lavurs basadas sin el demussan quai tranter auter vi da l’exempel da la PCD che sa constituescha, vi da la cuntinuitad da l’uniun da students era suenter la catastrofa dal Sonderbund, vi da l’istorgia e l’impurtanza dals dis dals catolics, per numnar mo in pèr da lur temas da retschertga. Jau sper che era quest referat vegnia a mussar che quella moda da proceder po esser inditgada e fritgaivla, sch’ins tegna quint da las cundiziuns regiunalas, gea per part schizunt localas en noss Chantun. Jau vuless anc far attent a duas lavurs sociologicas: primo la lavur da Peter Egloff che mussa a l’exempel da represchentantas e represchentants da la Surselva dad oz la problematica da la modernisaziun, sias consequenzas e sia cuntinuitad fin en ils detagls e che po demonstrar cun quai ch’in context social – e quel cumpigliava era il sa sentir da chasa en la baselgia e la religiun – na pudeva betg vegnir midà sco ina chamischa (resp. na po er oz betg vegnir mess simplamain d’ina vart). Secundo la lavur da Franz Xaver Kaufmann che furnescha en ses studis davart la problematica da la modernisaziun il fund teoretic da quai che ses frar Ludwig Kaufmann illustrescha vi d’in cas concret, numnadamain las mesiras disciplinaras da la baselgia catolica cunter Pfürtner.

Cun quai hai jau skizzà la via che jau sun ì en mes studis davart fassettas dal medem problem; a medem temp sun jau ì davent da la baselgia universala vi en Surselva ed enavos sin il plaun svizzer. Jau sper era d’avair mussà quant fascinants che svilups entaifer in spazi pitschen pon esser, sch’ins als percepescha en lur context istoric-ideologic. Quai che jau stoss – deplorablamain – laschar d’ina vart en mes referat è la problematica linguistica cumpigliada. Quella è sa manifestada fermamain en la dumonda dals meds d’instrucziun, ella è natiralmain adina preschenta cura ch’ins discurra en Surselva u en general en l’uvestgieu da Cuira davart la problematica da la modernisaziun. I fiss ì memia lunsch d’integrar era ils aspects linguistics. Perquai stoss jau renviar a la lavur in pau pli veglia da Cavigelli davart la midada da la lingua a Panaduz ed a las lavurs pli novas davart la bilinguitad resp. il ‹cultural lag› dals emigrads.

2. Il catolicissem liberal

Igl è gia fitg difficil da definir andantamain il liberalissem ed anc bler pli delicat da caracterisar il catolicissem liberal. La litteratura spezialisada sa gida per regla cun descriver la genesa, ma qua tras croda ella inevitablamain en in circul ermeneutic, damai ch’i dependa gea da la chapientscha, nua che segns da questa tenuta e da questa concepziun dal catolicissem sa mussan per l’emprima giada. Pon ins quintar per exempel ideas che stattan datiers dal Gisepinissem era tar il catolicissem liberal u il program da refurma che Wessenberg ha concepì per il clerus ed implicitamain per la baselgia tudestga? Jau numnel sapientivamain quests dus exempels, perquai ch’els giogan in’impurtanta rolla per valitar la situaziun en il Grischun. Il davos prinzi-uvestg da Cuira, Dionys von Rost, ha cumbattì endinadamain fin curt avant las midadas revoluziunaras cunter las concepziuns ecclesiasticas da Gisep II, natiralmain en emprima lingia pervi da las parts austriacas da l’uvestgieu da lez temp. Ma uschia ha el era impedì la derasaziun da talas concepziuns en il Grischun. Il catolicissem liberal parta tschertinas da questas ideas, per exempel: ina buna scolaziun dal clerus, toleranza visavi la decisiun da conscienza dal singul. Ellas sa distinguan dentant dal catolicissem liberal tras la voluntad da diriger da surengiu e tras la sutmissiun da la baselgia al stadi.

Wessenberg, il grond refurmader da l’uvestgieu da Constanza, aveva ex officio relaziuns cun la Svizra, ma sias ideas eran era lura anc preschentas, cura che las parts da l’uvestgieu da Constanza èn vegnidas distatgadas da quel ed attribuidas a l’uvestgieu da Cuira sco territoris administrativs. Segiramain n’è questa attribuziun succedida betg il davos per prender davent questas parts da la sfera d’influenza da Wessenberg e per las suttametter a l’uvestg da Cuira che na valeva betg sco ami da refurmas. Wessenberg aveva dentant era amis en il Grischun. Igl è documentà ch’el correspundeva cun Johann Gaudenz von Salis-Seewis e ch’el fascheva era visitas ad el. Quests documents retschertgads mussan ch’els dus avevan vistas sumegliantas betg mo en lur emprovas litteraras, mabain era en lur stentas da manar lur territoris en il temp modern. E per cuntanscher quai eri a lur avis absolutamain necessari d’avair ina buna scolaziun.

En general vegn il catolicissem liberal mess en connex cun las midadas radicalas en Belgia e las stentas enturn Lamennais e ses circul. Lamennais aveva relaziuns cun la Svizra, surtut en la Svizra romanda aveva el ina rait da correspundents. Ma gist sia persuna mussa ch’ins na dastga tuttavia betg generalisar. Tar el va il catolicissem liberal a pèr cun in ultramontanissem evident, ma fitg chapaivel sin fundament da la situaziun politic-ecclesiastica en Belgia: ins vuleva tranter auter liberar la baselgia da l’influenza statala e per cuntanscher questa finamira pudeva in’orientaziun vers Roma esser in agid. Be quest detagl mussa tenor mai gia fitg bain ch’ins na dastga betg simplamain construir dals dus moviments – catolicissem liberal ed ultramontanissem – dus blocs ostils fixs. En mintga cas pon ins dir ch’il catolicissem liberal vuleva far valair ils dretgs da libertad individuals per il stadi e per la baselgia, ch’el vuleva liberar la baselgia da l’influenza dal stadi, liberar ils singuls catolics da la fama d’esser conservativs ed als pussibilitar qua tras da participar ad in svilup che sa derasava en il 19avel tschientaner cun pass gronds. En moda fitg placativa pudess ins formular: i va per prender serius la Revoluziun franzosa.

Quest svilup sa manifestava era entaifer la teologia. L’uschenumnà hermesianissem, numnà uschia suenter il teolog Hermes ch’era docent a l’Universitad da Bonn e ch’è vegnì sentenzià pli tard, vuleva cumbinar la teologia catolica cun il diever da la raschun dal temp modern. In pèr decennis pli tard ha il teolog Günther da Vienna empruvà insatge sumegliant. Il fatg che Hermes è vegnì sustegnì ditg da l’archuvestg da Cologna demussa che talas tendenzas han gì influenza fin al pli aut episcopat. Ch’ins ha laschà crudar el suenter la midada sin la sedia episcopala, è d’attribuir a l’avanzament da la teologia neoscolastica e da las modas da patratgar centradas fermamain sin la scola da Roma. Jau renviesch en quest connex a la descripziun en mia dissertaziun.

Cunquai che la baselgia catolica refusava strictamain ils acquists da la Revoluziun franzosa, vegniva il liberalissem sco tal considerà adina dapli sco in moviment antiecclesiastic. Qua tras è la posiziun dals catolics liberals daventada pli e pli difficila. Co duevan els sa far valair entaifer in moviment che considerava il catolicissem expressivamain sco center da tut las forzas adversarias? Co duevan els prender posiziun, cur che claustras vegnivan serradas ed urdens scumandads – e tut quai en num dal progress? Co duevan els sa cuntegnair, cur ch’il liberalissem prendeva meds e mesiras dal tuttafatg nunliberals per defender si’atgna posiziun da pussanza? Cun la descripziun da quest dilemma essan nus arrivads da la baselgia universala resp. quella da l’Europa Centrala ed Occidentala en il mund dal catolicissem svizzer. Las mesiras che las regenzas chantunalas liberalas avevan prendì il mument ch’els avevan la pussanza, han gì en blers chantuns l’effect ch’il liberalissem ed ensemen cun quel il catolicissem liberal vegniva considerà da la populaziun catolica sco antiecclesiastic, sco fitg dubius dal puntg da vista etic ed interessà en emprima lingia al svilup da las citads. Nus stuain anc ans occupar da quai en il proxim chapitel, damai che era postulats atgnamain indispensabels per il svilup da las regiuns e las parts da la populaziun catolicas èn daventads qua tras suspectus.

Il svilup descrit po vegnir illustrà bain vi da la vita da Pius IX. Suenter si’elecziun ha el prendì mesiras per meglierar l’administraziun dal stadi da la baselgia – da lez temp enconuschentamain il stadi il pli conservativ en l’Europa. Questas stentas refurmatoricas realisadas senza concept exact han gì per consequenza ch’il papa è vegnì surpassà dal svilup. La populaziun veseva gia per l’avegnir in’uniun taliana, cun il papa a la testa, Pius IX dentant e surtut la curia na vulevan insumma betg quai. L’exil a Gaeta è stà la consequenza, medemamain l’occupaziun dal stadi da la baselgia tras pussanzas da l’exteriur per mantegnair la suveranitad ecclesiastica. En il giudicat dal mund europeic n’è Pius IX damai betg mo ì vi sin la vart dals conservativs, la traumatisaziun da ses pensar tras quest svilup ha probablamain gì effects anc bler pli gronds. Per el eri ussa cler, nua ch’ils adversaris da la baselgia eran da chattar. Il liberalissem era sco il socialissem ed il communissem in’ideologia, cunter la quala i deva mo in cler veto. En vista a questa tenuta eri da l’autra vart lev per ils ateists cumbattants tranter ils liberals, u almain per ils adversaris explicits da la baselgia, da declerar la baselgia, surtut la catolica, sco cuntrapol da lur stentas. La tenuta da la baselgia visavi ils dretgs da libertad burgais rinforzava anc il foss: la libertad da domicil, la libertad da pressa, la libertad da religiun per exempel, tut quai era malvesì entaifer la curia, vegniva refusà vehementamain e considerà sco consequenzas da la Revoluziun franzosa e damai da la sperdita da pussanza da la baselgia. Talas posiziuns han lura manà a la conclusiun che la baselgia en general na saja betg averta per novs svilups, na veglia sapientivamain betg esser averta. Questa conclusiun è dentant mo per part gista. Cun il pontificat da Leo XIII è la baselgia ida sin il champ da la legislaziun sociala lunsch sur las posiziuns liberalas da lez temp ora. Ma nus vegnin anc a vesair tar Caspar Decurtins, quant enavant che quests pass eran pussaivels entaifer in sistem antiliberal serrà.

Il catolicissem liberal derivava – almain a Baden, nua che nus avain retschertgas exactas davart il clerus – per gronda part da famiglias burgaisas. Ils spirituals oriunds da questa classa daventavan savens plevons en citads e tgiravan vinavant lur relaziuns cun ils notabels da la citad. Il liberalissem catolic era cleramain lià ad ina classa specifica, quai che vala era per ina gronda part da la Svizra e per la Surselva. Consequentamain pudeva el sa far valair uschè ditg en il pievel sco che la maioritad dals votants suandava las parolas da la classa regenta. El stueva dentant vegnir en difficultads cura che persunalitads da questa classa midavan las fronts e prendevan ils votants cun els u cura ch’ils votants vegnivan tras ideas socialisticas u autras conscients da lur pussanza. L’emprim è succedì il mument che persunalitads impurtantas èn idas vi tar l’ultramontanissem, il segund è stà ina consequenza dal socialissem. I sa mussa ch’il liberalissem sco moviment popular ha gì success en la Svizra catolica mo là, nua ch’el vegniva vivì sco opposiziun ad in régime conservativ u sco cuntrapaisa federalistica. En tut ils auters cas sa limitava el ad ina classa specifica e daventava mo lura in moviment popular, sch’i reussiva a singulas persunalitads da liar ils votants vi dad ellas. Quai n’era betg auter da quest temp en Baviera ed era betg a Baden. Quai che na fiss betg stà pussaivel en Svizra ed era betg en Surselva, è in liberalissem che s’engaschava sco en la Belgia betg mo per la libertad da la baselgia, ma era per la libertad en la baselgia. En nossas regiuns vulev’ins far valair ils dretgs da libertad burgais e betg restructurar la baselgia tenor quests dretgs burgais. Per ils conservativs ed ils liberals catolics en il Grischun eri pli u main cler che la baselgia era in’organisaziun sui generis e ch’ins na pudeva betg simplamain metter ella sin il medem plaun sco il stadi.

3. L’ultramontanissem sco cuntramoviment

L’ultramontanissem è in moviment fitg vegl entaifer il catolicissem. En noss connex èsi damai necessari d’ans concentrar sin il 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner per betg trair questa lavur memia fitg a la lunga. Ma gist en quest temp stat l’ultramontanissem per posiziuns fitg diversas che vegnan dentant tegnidas ensemen tras in’idea fundamentala ed han pia survegnì quest’etichetta cun raschun: l’orientaziun vers la curia e sia funcziun da centrar la baselgia. Ultra da quai cumpiglia il pled però era il suandant: l’orientaziun da la teologia vers la neoscolastica; ina tscherta tenuta politica, numnadamain in conservativissem fidaivel al stadi, uschè ditg che la baselgia n’è betg vegnida restrenschida en ses dretgs; ina mentalitad en general orientada plitost vers il passà u vers il mantegniment dal status quo; ina concepziun filosofica dal mund che sa basa sin la nunmidaivladad d’in urden da l’existenza, da la societad e da las valitas, quai che mo la baselgia po garantir. L’idea fundamentala è sco ditg l’orientaziun vers Roma e l’antagonissem a la concepziun moderna dal mund e da la vita. Per l’istoriograf Otto Weiss è quai schizunt la clav per ils divers ultramontanissems, cura ch’el scriva: «Ultramontanismus setzt sich im wesentlichen aus zwei Komponenten zusammen: Kurialer Zentralismus und Konservativismus, der jedoch nicht einfach mit geschichtsbezogener Konservativität gleichgestellt werden darf.»

La dumonda principala che pertutga directamain noss tema, è ussa la suandanta: Pertge hai dà en il 19avel tschientaner ina tala concentraziun sin quest moviment? E surtut: Pertge è l’ultramontanissem da surengiu vegnì rinforzà da quest temp d’in ultramontanissem da sutensi, gea perfin vegnì chatschà a chantun da quel? En la segunda mesadad dal tschientaner pon ins constatar in’unitad da ductrina entaifer las universitads e surtut ils seminaris da spirituals sco anc mai avant ed era mai pli suenter. Era ina tala unifurmitad da las expressiuns vitalas catolicas n’han ins anc mai enconuschì fin lura en l’istorgia da la baselgia. Igl è fitg impurtant d’eruir il motiv da questa unifurmitad, perquai che quest maletg dal catolicissem ha gì effects fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner ed ha influenzà fin al di dad oz las concepziuns entaifer il mund catolic, tge che distinguia atgnamain ils ‹buns catolics›, ma oravant tut era quellas entaifer il protestantissem. Il chavazzin da la ‹lavina naira› n’ha damai betg mo in aspect politic che vegn anc ad ans occupar. El mussa era tge impressiun che questa cumpactadad ha fatg sin l’ulteriura part dal Chantun – era en auters chantuns ed en Germania èn sumegliants fenomens e denominaziuns documentads. Ma igl è fitg impurtant da savair che quai n’è betg in fenomen connectà cun il catolicissem sco tal, mabain in aspect che sa mussa pir en il 19avel tschientaner.

Pertge pia questa concentraziun, questa cumpactadad e questas stentas da cuntanscher in’unifurmitad uschè gronda sco pussaivel? I dat differents motivs per quest fenomen. El deriva d’ina vart da la voluntad da diriger. Quai n’è betg da snegar, ma i vegn exagerà là nua ch’ins suppona ch’i sa tractia d’ina strategia planisada minuziusamain da la curia romana. Igl è bain in fatg che quella n’aveva naginas retegnientschas d’occupar plazzas tenor ses gust e d’intervegnir cun censuras. Questas intervenziuns n’avessan dentant betg gì l’effect giavischà, sch’ellas na fissan betg fruntadas sin in moviment ch’era gist per sa constituir. Igl è memia simpel da reducir l’ultramontanissem sin ils giavischs da pussanza dals politichers da la curia. Igl è era memia simpel d’al identifitgar cun la politica da Gregor XVI, Pius IX e pli tard da Pius X ch’ha segiramain gì effects evidents.

Da l’autra vart gioga la romantica cun ses entusiassem per il maletg dal mund serrà dal temp medieval ina gronda rolla. Da quai resultan era insaquantas conversiuns ch’han fatg sensaziun en l’Europa, ma era en Svizra. D’esser catolic valeva entaifer quest moviment sco da chattar danovamain ina tradiziun che l’Europa aveva pers. Plinavant sa manifestava la restauraziun sco cuntramoviment a la Revoluziun franzosa ed a las forzas provocadas dad ella, betg mo en la politica, sco in moviment che punctuava la necessitad d’in maletg dal mund serrà basà sin duas pitgas fixas – il stadi e la baselgia – sco fundament indispensabel per in avegnir fritgaivel. En moda classica sa mussa quai per exempel en l’enciclica ‹Quanta cura› da Pius IX, nua ch’el va enavos sin l’enciclica ‹Mirari vos› da ses antecessur Gregor XVI per crititgar fermamain la faussa idea che «die Freiheit des Gewissens und der Kulte sei ein jedem Menschen eigenes Recht, welches durch das Gesetz ausgesprochen und festgestellt werden müsse … und die Bürger besässen das Recht auf die durch keine kirchliche oder staatliche Behörde zu beschränkende vollständige Freiheit, ihre Gedanken jeglicher Art, sei es durch das mündliche Wort oder durch den Druck oder auf andere Weise zur Öffentlichkeit bringen und aussprechen zu können.» E Pius IX accentuescha ils pleds da ses antecessur cuntinuond uschia: «Indem sie aber solches vermessentlich behaupten, bedenken und erwägen sie nicht, dass sie die Freiheit des Verderbens verkünden…». Qua sa manifestescha in dals tratgs tipics: Il mund da las libertads burgaisas, qua la libertad da pressa e d’opiniun, vegniva considerà sco il cuntramund per propi. Ins al po descriver adequatamain mo en categorias da la decadenza e da la malura. En sasez vegn teologisà tut uschia, e quai è gia bunamain ina descripziun d’ina ideologia.

Ins na po dentant betg snegar ch’il mund daventa survesaivel tras questa concentraziun sin in maletg dal mund objectivistic e ch’era ils catolics han chapì uschia tge che l’acceleraziun da tut ils process – in tratg caracteristic da quest temp cun sias tendenzas innovativas – vuleva dir. Quai che succediva qua è la realisaziun da tut quai ch’ins na pudeva e na dastgava betg acceptar. Tut las valitas che la baselgia aveva da defender eran qua tras en privel. Uschia è il pled ingiurius ‹ultramontan› daventà tuttenina in emblem purtà e defendì cun luschezza. Quai sa manifestescha fitg bain en ina chanzun dals ultramontans: «Ein Ultramontaner frohlock’ich zu seyn / denn jenseits der Berg’ ist der Himmel so rein, / und rein ist die Lehr und heiter der Sinn; / was schmäht ihr, dass Ultramontaner ich bin?» e la proxima strofa: «Ein Ultramontaner frohlock’ich zu seyn, / doch bin ich ein Bayer von Treue so rein! / Ja Deutscher und Bayer und – ultramontan, / engherzige Seelen erschreckt ob dem Wahn!»

La chanzun è significativa per duas raschuns: Per l’ina mussa ella fitg bain che e co che l’ultramontanissem empruvava da daventar in moviment popular, per l’autra s’oppona ella a la reproscha principala dals stadis naziunals da lez temp ch’i sa tractia d’in tradiment da la Germania, da la Baviera u da la Svizra ad ina pussanza da l’exteriur. Questa reproscha vegniva fatga main savens en Svizra, perquai ch’ils chantuns catolics sa chattavan surtut dal temp suenter la terrada dal Sonderbund – resentida da la Svizra Centrala sco catastrofa – gia en la ‹reacziun da stinanza› chapaivla dal ghetto, quai ch’als gidava da sa distanziar, ma ch’als deva a medem temp la forza da surmuntar qua tras puspè il ghetto.

In fenomen ch’ins enclegeva pir da quest temp endretg, ha contribuì bler a questa popularitad da l’ultramontanissem, numnadamain: la veneraziun dal papa. Pius IX, il praschunier en il Vatican, è stà l’emprim papa che vegniva venerà en l’entir mund e betg pli mo dals pelegrins a Roma. Igl è sa sviluppà ina vaira industria: maletgs pitschens dal papa, viadis organisads che era ils burgais da la classa mesauna ed inferiura pudevan sa permetter grazia als meds da transports che stevan ussa a disposiziun, sco era confraternitads ch’avevan sco finamira la veneraziun dal papa. La stilisaziun dal papa sco ‹tur luminusa›, suletta entaifer il Vatican, circumdada da pussanzas ostilas – quai surtut dapi la sperdita dal stadi da la baselgia suenter la Guerra tudestg-franzosa –, stueva avair in effect immens sin la fantasia dals cartents.

Ultra da quai han era las midadas entaifer la structura sociala dal clerus contribuì a la popularitad. L’ultramontanissem che sa derasava pli e pli pussibilitava era a glieud da la champagna e da la burgaisia pitschna da daventar spirituals. Quests spirituals, furmads en l’atmosfera stretga dals seminaris, scolads sulettamain en il mund da las ideas neoscolasticas e qua tras protegids bain dals novs svilups entaifer las scienzas natiralas, da las ideologias politicas e da la filosofia, avevan natiralmain dapli affinitads cun ils cartents da las classas inferiuras che cun ils notabels che stevan per gronda part pli datiers dals liberals. Il clerus ha vivì en quels onns ina fasa da disciplinaziun, senza ch’i fissan stadas necessarias grondas intervenziuns e censuras. Igl era definì cleramain tge gasettas ch’ins stueva avair, tge cudeschs ch’ins stueva leger e da tge occurrenzas ch’ins aveva da far part. Il cuntrari era definì mintgamai anc pli cleramain. Da quest temp na creschiva dentant betg mo la disciplina e la cumpactadad, tenor ils documents en ils archivs diocesans devi era pli e pli bleras denunziaziuns: malfidaivels na pudev’ins betg tolerar pli. Il ghetto, la tur centrala, sco quai ch’el aveva num en Germania, stueva esser cumpact.

Il fatg ch’il svilup da la filosofia è sa fatg valair per gronda part entaifer la Germania refurmada ha giugà ina rolla decisiva entaifer la teologia. Sch’ins vuleva sa demarcar da quel, stuev’ins s’orientar enavos vers il temp medieval cun Thomas d’Aquin sco bab da la baselgia e cun la scolastica sco temp da la buna coexistenza da la scienza seculara e da la scienza ecclesiastica. Ins sto però dir cleramain che las enconuschientschas da la scolastica medievala eran plitost modestas entaifer la neoscolastica e che gist la perscrutaziun da questa scolastica medievala ha contribuì a lumiar la neoscolastica marva. Sch’ins resguarda anc ch’ils centers economicamain ferms, en ils quals il liberalissem pudeva far valair sia forza, sa chattavan en regiuns protestantas, chapesch’ins la frasa enconuschenta dal ‹Syllabus› dal 1894 che crititgescha la suandanta opiniun sco errur fundamentala: «Romanus pontifex potest ac debet cum progressu, cum liberalismo et cum recenti civilitate sese reconciliare et componere.» [«Il papa po e duai sa reconciliar e s’arranschar cun il progress, cun il liberalissem e cun la moderna civilisaziun.»] Ins enclegia dentant era l’effect da questa e da sumegliantas decleraziuns. In’unda d’indignaziun u da surrirs da cumpassiun è ida tras l’entira Europa: Tenor l’avis dal mund scolà e dal mund economicamain ferm ha il papa dà d’encleger ch’el na vuleva betg ristgar il pass dal temp medieval en il temp modern, e cun quai ha el discredità sasez. Per ils cartents da l’autra vart eri ussa dal tuttafatg cler sin tge vart ch’ils ‹buns catolics› avevan dad ir. Els avevan da conservar betg mo la cardientscha, mabain era in maletg dal mund, ina tenuta ed ina mentalitad.

4. La Surselva tranter in catolicissem liberal ed in catolicissem ultramontan

Quai che jau hai empruvà da descriver detg extendidamain sco tendenza generala, ha da sa cumprovar ussa en il microcosmos da la Surselva. Ella è per mai insatge sco il plat da servir, la pitschna tribuna, sin la quala las persunas revivan, per part senza percorscher, svilups ch’han influenzà il mund da las ideas da l’Europa Centrala ed Occidentala da lez temp.

Il Grischun sco chantun cun differentas confessiuns ha empruvà da sa tegnair enavos en la guerra dal Sonderbund. Ma i sa chapescha che las simpatias da la Surselva eran da la vart da lur vischins immediats, damai ch’i sa tractava d’in mund cun ina structura sociologica ed ina mentalitad sumeglianta ch’era qua en privel. L’opposiziun cunter la Confederaziun gist naschenta na sa mussava dentant betg mo entaifer la part catolica da la populaziun. Era Peter Conradin von Planta ha exprimì sia tema che la Confederaziun ch’el approvava en princip, pudess attribuir a sasezza memia bleras incumbensas e cumpetenzas e qua tras esser sfurzada da pretender meds finanzials en surabundanza. Il 19avel tschientaner è però marcà cleramain, quai che Peter Metz mussa sco fil cotschen en si’istorgia dal Chantun, da la tensiun tranter federalists exprimids e main exprimids. Jau consideresch questa terminologia sco pli inditgada che quella da centralists, quai che nagin era en sasez, versus federalists.

Il cuntrast areguard la rolla dal stadi era bunamain anc pli grond che quel areguard la rolla da la Confederaziun entaifer il svilup da l’economia, da la cultura, da la scola e dal traffic en las vals grischunas. Stuev’ins surlaschar quel a las singulas valladas u era quai l’obligaziun dal Chantun da garantir in svilup pli u main guliv? Quai che succediva sin il plaun chantunal, sa repetiva anc ina giada sin il plaun da las valladas. Qua è il conflict lura persunalisà e qua tras tschiffabel cun ils mauns, e qua surpiglia el lura era en la Surselva las posiziuns da las fronts gia enconuschentas a nus. Questas posiziuns vuless jau anc skizzar cun in pèr stritgs. Jau vi cumenzar cun il renumà cumin da 1877 a Mustér, nua che Caspar Decurtins è vegnì elegì cun 21 onns sco mastral. La scena enconuschenta tras la descripziun da Carli Fry è vegnida repetida numerusas giadas en la litteratura. Ins sto dentant dir che Fry dovra qua – sco dal reminent era en in auter lieu da sia biografia – in paradigma biblic: l’encurunaziun da Saul sco retg, suenter in’acziun guerriera, tras la quala Israel aveva recuperà si’unitad. Quest’unitad vulev’ins ussa salvar cun eleger in retg. Al cumin menziunà han ins votà davart la reconstituziun da la claustra da Mustér, abitada da mo anc quatter conventuals, ed approvà quella cun gronda maioritad. Caspar Decurtins era l’um, sco pli baud Saul, ch’aveva da realisar questa reconstituziun. Tgi che s’occupa in pau pli profundamain cun la biografia dal ‹liun da Trun›, vesa ch’ins aveva gia fatg plans la stad avant per metter fin a l’egemonia liberala en la Cadi – in’egemonia ch’ha probablamain era contribuì a la sperdita da pussanza da la claustra. L’elecziun n’è natiralmain betg succedida mo tenor la libra voluntad dal pievel e damai era tenor la veglia da Dieu, sco quai che Fry scriva, mabain era perquai ch’ins aveva preparà il terren ordavant. Ma ins sto anc menziunar che Decurtins ha pudì profitar da la buna chaschun era grazia a si’excellenta retorica. Analogamain pon ins constatar, co ch’in auter paradigma sa derasava en Surselva. La predominanza da la famiglia Latour cumenzava a balluccar. Igl era bain in descendent dals Latours ch’è vegnì tschernì, ma in ch’aveva dapi il temp a la Scola chantunala a Cuira, sut l’influenza da ses professer da religiun, midà il champ politic, quai che na plascheva insumma betg a sia mamma ch’è restada fidaivla tut la vita a la tradiziun da famiglia liberala. Ella n’ha mai perdunà a ses figl questa midada dal champ politic.

Quai ch’è capità qua è dentant dapli che mo ina problematica tranter mamma e figl che s’exprima en la tenuta politica. Il temp ha purschì in auter paradigma. Sche la Surselva vuleva far frunt al squitsch da la modernisaziun ed a l’acceleraziun dal svilup – la claustra era in simbol fitg adattà per quai –, lura era il sistem da valitas ultramontan-conservativ in segir med d’interpretaziun. L’emprim hai anc duvrà curaschi dal giuven Caspar a Cuira da sa dispitar cun in professer davart la definiziun da l’infallibladad postulada da l’Emprim Concil vatican, quai ch’ha lura era purtà ad el ina clera censura da vart da la direcziun da scola. Ma gia durant ses temp da studi e curt suenter aveva el chattà amis che cumbattevan sin la medema lingia sco el. Il liberalissem perdeva pli e pli si’influenza en Surselva. Al catolicissem postconciliar cumpact e cumbattant che dueva sa cumprovar en il cumbat cultural, n’aveva el betg d’opponer in cuntrapais equivalent.

Uschia eri lev per Decurtins da persequitar sia carriera politica cun ina clera finamira en egl. La divisiun da las vuschs tar las votaziuns dal 1878 ha impedì anc ina giada si’elecziun en il parlament federal, ma il 1881 èsi lura stà uschè lunsch: Decurtins ha gudagnà il segund sez per il conservativissem. La predominanza da las famiglias Latour e Steinhauser è cun quai ida a fin. Il liberalissem da surengiu è vegnì remplazzà tras in conservativissem ultramontan da sutensi ch’è sa fatg valair anc ditg en questa regiun. Era il mument che la Surselva è vegnida unfisa da ses grond cumbattant, na steva l’elecziun d’in candidat liberal gnanc pli en discussiun. Decurtins e ses amis avevan prestà lavur entira, damai ch’els eran fermamain persvadids da lur missiun e motivads da s’engaschar per lur ideas. Igl è enconuschent che surtut Decurtins bumbardava ses amis ed aderents avant elecziuns cun brevs ed als supplitgava da mobilisar electurs e da gudagnar quels per la buna chaussa.

Quai ch’ins po observar qua sin il plaun politic, era gia succedì pli baud sin il plaun ecclesiastic. Il 1872 stuevan ins far ina revisiun da la Constituziun per adattar quella al stadi liberal modern. Quest project da revisiun ha manà a vehements cumbats era en Surselva. Oravant tut il liberal Anton Steinhauser è s’engaschà per quest project ch’è lura vegnì refusà per pauc era en il Grischun ed approvà, sco quai ch’ins sa, pir il 1874 en ina furma revedida ed adattada als giavischs dals federalists surtut da la Svizra romanda. Or dal protest che Steinhauser e ses amis han drizzà ils 10 da matg 1872 sco appel al pievel catolic, ves’ins cleramain nua ch’els situavan en emprima lingia ils adversaris. «Katholisches Volk, sei wachsam, die Religion ist in Gefahr. So tönt es von den Kanzeln.» Uschia entschaiva lur protest e plinengiu emprovan els d’explitgar al pievel catolic ch’ins pudeva senz’auter esser catolic e tuttina sustegnair la revisiun da la Constituziun. Ina tala libertad n’aveva dentant betg plaz pli en il mund pli e pli serrà dals catolics. Per els era il project da revisiun la victoria dal stadi liberal; suenter la victoria militara en la guerra dal Sonderbund suandava ussa anc la victoria legislativa e giuridica. Ma Decurtins ha lura vis mo paucs onns pli tard, tge pussaivladads che las libertads burgaisas purtavan gist als catolics ed el n’ha era betg gì retegnientschas da profitar da quellas.

Igl è era fitg instructiv da vesair tge reproschas ch’ins ha fatg ad Anton Steinhauser – cun la consequenza ch’el n’è betg vegnì reelegì pli sco cusseglier naziunal. Steinhauser è s’engaschà per l’introducziun da la scola secundara da trais onns, e quai sin basa paritetica a Glion. Ultra da quai saja el tenor la Gasetta Romontscha dal 1881 adina s’opponì a las finamiras da la religiun catolica. Betg l’argument nunvair è interessant, mabain il fatg ch’ins pudeva far politica cun el. Cun la scola paritetica sperava Steinhauser da pudair promover la chapientscha vicendaivla tranter ils giuvens da differentas confessiuns. Gist quai vulevan ils ultramontans dentant impedir. Betg per s’opponer als protestants – Decurtins ha collavurà stretgamain cun ils conservativs tranter els –, mabain perquai ch’ils protestants represchentavan il mund secular ch’ins na vuleva sut naginas cundiziuns laschar penetrar en il context serrà. Cura che Steinhauser caracterisescha da l’autra vart ils ultramontans sco glieud che s’oppona a tut progress, che vuless il pli gugent ir in pèr tschientaners enavos e far da Roma lur patria, ves’ins bain las differentas tenutas che dominavan la cuntrada politica e la mentalitad da lez temp. Ils conservativs n’eran però betg simplamain orientads vers il passà. La persuna e las activitads da Decurtins mussan cleramain insatge auter. Ma els eran persvas ch’ins pudeva far frunt a las pretensiuns dal temp modern mo cun in ferm fundament e quel chattavan els en la religiun catolica da tempra curialistic-papalistica. I sa mussa cleramain: tenor els era il papa atgnamain en ina sumeglianta situaziun sco els. Er el era in praschunier en in mund orientà vers autras pussanzas. Be uschia èsi da chapir ch’ina petiziun en favur da quest praschunier en il Vatican ha cuntanschì en Svizra entaifer curt temp in dumber incredibel da suttascripziuns. Era qua puspè: Ins ha duvrà in med fitg modern e fatg acziuns en moda professiunala. Decurtins ha utilisà ils medems meds en ses cumbat da scola e cun ils meds da massa ha el tschernì ina furma tuttavia moderna per ses cumbat. Il maletg da l’ultramontanissem orientà unicamain vers il passà sto vegnir curregì.

I deva natiralmain circuls che refusavan, sa referind a la religiun, tut las modernisaziuns, sco per exempel la construcziun da la viafier u l’avertura da las vals lateralas cun vias. En las valladas catolicas pudev’ins era constatar ina clera reserva visavi il svilup turistic. La raschun per quai n’è dentant betg mo d’attribuir a la tenuta conservativa. Steinhauser menziuna quasi en passond: Els crain adina che la religiun saja en privel. Pia avevan els da conservar ina vista dal mund ch’als permetteva da far frunt al squitsch da la modernisaziun. S’avrir al mund vuleva dir perder quest’orientaziun. Il cumbat pervi dals cudeschs da scola mussa ch’era valladas protestantas vesevan qua in privel per lur valitas. Ma per la gronda part dals protestants eran en il fratemp er vegnidas impurtantas autras valitas sco progress, svilup e.u. Perquai era la resistenza en questas valladas plitost da natira linguistica u federalistica. En Surselva va ella pli profund ed è motivada da la religiun e da la mentalitad.

L’argument da l’orientaziun vers Roma utilisà era da Steinhauser, che cuntegneva implicitamain la reproscha da betg esser in Svizzer en il vair senn dal pled, è vegnì respundì cun in federalissem exprimì che punctuava en emprima lingia ses lioms cun la regiun pli stretga e la voluntad da conservar quella. Ultra da quai n’era il stadi liberal che fascheva gronda pressiun sin la baselgia catolica durant il cumbat cultural era betg adattà sco figura d’identificaziun. Il fatg che Steinhauser deva paisa en sia lavur parlamentara en emprima lingia a las incumbensas federalas e pir en segunda a las chantunalas e ch’el empruvava en dumondas confessiunalas da gulivar uschè bler sco pussaivel, gieva bain a prà cun il maletg ch’ils ultramontans faschevan dals liberals catolics. Ma uschia ha el pers ses sez.

L’expressiun locala da la tenuta e da la mentalitad liberala ed ultramontana è cumparegliabla en blers reguards cun las autras expressiuns europeicas, ella mussa dentant era tratgs tipicamain svizzers e tipicamain grischuns. Tar quai tutgan era ils maletgs che la Surselva daventada ultramontana ha sveglià tar ils ulteriurs abitants dal Chantun, spezialmain era en la part refurmada dal Chantun, quai che nus vegnin anc a tractar en il proxim chapitel.

5. Il pretsch da la cumpactadad

In fitg bun observader da la Surselva, amiaivel e critic a medem temp, descriva la mentalitad ch’el vesa a sparir en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner: «Sch’ins dubitava d’enzatgei en quella cuminonza da puraglia, sch’er’ei da l’aura e dils prezis da biestga. Il pli davos dalla cardientscha. Ins era paupers, en constanta miseria da daners, mo ins era conservativs. Ils umens risdavan cun luschezia ch’els seigien stai mobilisai per proteger la patria, v.d. igl uorden statal, a caschun dalla cauma generala dils anno 18.» Uschia Toni Halter en ses ‹Diari suenter messa›. Igl è tipic che Halter fa far ses cronist talas ponderaziuns or da l’optica d’in observader da la vita ecclesiastica, giu da l’empora, sco observader participà e tuttina distanzià. Igl è era tipic quant fitg che mo en quest citat la cardientscha, la confessiun, il sistem da valitas e la tenuta politica van maun en maun. Questa cumpactadad sa manifestescha gist en il mument ch’ella va en paglia sco in’unitad che cumpiglia tut ils secturs da la cuminanza dal vitg. Igl è in princip ch’includa tut ils champs da la vita menziunads en il citat. Quai ha gì per consequenza che modificaziuns parzialas da quest princip n’eran per blers betg mo modificaziuns da las furmas socialas u dal puntg da vista politic u da la persvasiun religiusa. En la litteratura rumantscha da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ves’ins exactamain che la scurlattada sin in sectur è adina vegnida chapida era sco attatga sin ils auters secturs.

Ditg concretamain: dumondas davart il maletg da la famiglia vegnivan adina era chapidas sco dumondas davart la religiun; in cumportament politic divergent vegniva magari enclegì sco in abandun da la cuminanza; ina lètg maschadada aveva ina purtada che gieva lunsch sur il champ religius ora. En la sociologia da las religiuns è quest entretschament vegnì diagnosticà sco in tratg caracteristic dal catolicissem preconciliar e marcà da la neoscolastica e da l’ultramontanissem. Il sociolog F.X. Kaufmann exprima quai fitg bain: ins viveva en in bel curtin e n’aveva nagin basegn da surmuntar la saiv. Ma la saiv existiva ed en il 20avel tschientaner è la tentaziun da surpassar quella vegnida pli gronda. Ultra da quai era ella pli e pli pauc abla da tegnair davent las autras pussanzas, per exempel il torrent d’infurmaziuns che vegniva da l’entir mund, ma strusch pli da funtaunas catolicas.

I valess damai la paina d’intercurir pli exactamain, tge impurtanza ch’expressiuns fundamentalisticas e conservativas dal catolicissem han entaifer la Surselva ed a tge circuls da la populaziun ch’ellas sa limiteschan. Las temas e speranzas en connex cun l’elecziun da l’uvestg e cun l’administraziun d’uffizi da l’uvestg actual [Wolfgang Haas] sa cristalliseschan enturn talas dumondas.

Las valladas per gronda part refurmadas dal Grischun guardan cun ina maschaida da scuidanza, admiraziun e refusa sin quest mund cumpact. Quai sa mussa sin il champ da la politica da partidas, nua ch’ins discurra da la forza da mobilisaziun dal mund passà anc adina pli u main existenta. Quai sa manifestescha dentant era là nua ch’ins transpona senza ponderar maletgs da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner sin la situaziun actuala. La Surselva n’è betg pli quai ch’ella para a las ulteriuras valladas, la coerenza sociala, ideala, politica e religiusa n’è betg pli avant maun. Ella è – punctualmain – restituibla, per in curt temp e betg pli en la moda dals onns 1940 e 1950. Quest process d’adattaziun al pluralissem da valitas d’autras regiuns sa manifestescha dapertut. El na vegn betg a purtar ina reconstituziun dal stadi d’avant 150 onns, el pretenda stentas ed unfrendas da mintgin per sa distatgar da bleras ideas tradiziunalas e famigliaras. Ma el dat era a las baselgias – e surtut ad ellas – la pussaivladad da sa deliberar da concepziuns attribuidas tradiziunalmain ad ellas, ma che na sa basavan betg sin la ductrina, mabain mo sin la tradiziun e la mentalitad. La sperdita da la cumpactadad dal mund serrà po era esser in nov cumenzament, in gudogn ed ina schanza. Betg mo sin il plaun economic, ma era sin il plaun religius-ecclesiastic. Ins na dastga dentant era betg taschentar ch’ins ha unfrì gist sin il plaun religius-ecclesiastic ina buna part da l’individualitad sco pretsch per il mund serrà, il pli savens cun protest mit e resignativ. L’istorgia da quest protest sto anc vegnir scritta, quai che vegn ad esser fitg difficil, damai ch’ina buna part da quai è gia vegnì curregì tras l’autocensura e/u la censura sociala, avant ch’igl è insumma vegnì a la surfatscha. Descriver il svilup è ina chaussa, valitar el in’autra, ina terza chaussa anc pli difficila è da projectar el en l’avegnir. Avess Decurtins siemià che sia Surselva, «miu pievel», sco quai ch’el scheva, vegniss tratga talmain en il turnigl da la modernisaziun?

Indicaziuns bibliograficas

Johannes Flury. La fin dal liberalissem. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 108, 1995, p. 97–116. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).