La Surselva e la Guerra da la Lia privata (1847) – in’analisa en il context da la cultura politica regiunala

Introducziun

La Guerra da la Lia privata[1] è stada il davos pli grond conflict militar sin territori da la Svizra fin al temp preschent. Durà ha questa guerra civila sulettamain il november da l’onn 1847, victimas hai dà ‹be› 98. Uschia numna l’istoricher american Joachim Remak la Guerra da la Lia privata cun raschun «a very civil war».[2] Suenter la capitulaziun dals chantuns ch’eran sa liads en la Lia privata (LU, Unterwalden, SZ, UR, ZG, VS, FR), han ils victurs fundà il stadi liberal che furma la basa da la Svizra dad oz.

Durant l’entir conflict – ch’aveva dal reminent gia cumenzà durant ils onns 1830 sin champ politic e cultural – aveva il Grischun prendì posiziun a moda plitost intermediara. Dentant n’ha la maioritad dals commembers da la Regenza, dal Cussegl grond sco era da l’entira populaziun betg tralaschà da marcar sia tenuta liberala moderada. Er il Grischun cumpara pia sin las chartas istoricas che tractan la Lia privata en la colur dals ‹inimis da la Lia privata› u dals ‹liberals›.

Cun duvrar la medema colur per l’entir chantun vegnan dentant differenzas regiunalas nivelladas sco ch’ellas existivan gist er en il Grischun. Ina tala excepziun furmava la Surselva catolica. Cun marcar sia posiziun ‹sonderbundistica›, sco ch’ils contemporans schevan, ha questa regiun defendì ses princips conservativs encunter la maioritad liberala en il Chantun.

La vista d’ordaifer

Che tschertas parts en il Grischun simpatisavan cun ils chantuns da la Lia privata resorta d’in’ordinaziun da la Regenza dals 13 da november 1847. En questa dispona la Regenza da controllar viagiaturs che passan dal Grischun en il chantun Uri e da metter a ferm persunas suspectusas. Per pudair exequir l’ordinaziun ha la Regenza tramess ‹landjägers›, pia policists, en Tujetsch.

Diesch dis pli tard ha la Regenza relaschà ina segund’ordinaziun e quai «auf Veranlassung waltenden dringenden Verdacht[s], dass zwischen den Sonderbundskantonen und dem hiesigen über die Oberalp und die anliegenden Bergpässe im Oberlande Korrespondenzen und Depeschen hin- und hergetragen werden». Perquai è il transport da brevs e depeschas sur l’Alpsu ed ils pass cunfinants en la Surselva vegnì scumandà sut smanatscha da sancziuns penalas.[3]

Quests decrets laschan gia supponer ch’ils simpatisants da la Lia privata eran da chattar spezialmain en la Surselva. E davairas: A medem temp han ils abitants da la Surselva ed en spezial da la Cadi anc chaschunà per in segund motiv problems a la Regenza. Per impedir che truppas da la Lia privata entrian da la vart dal Tessin u da l’Uri en il Grischun era previs da trametter dus battagliuns da l’armada federala da Cuira en la Surselva. Ma Gion Antoni Arpagaus, il mistral da la Cadi, ha rapportà en ina brev a la Regenza dal clima ostil che regia sisum la Surselva: Las vischnancas acceptian la dischlocaziun mo cunter veglia e sut la cundiziun che las truppas restian mo paucs dis en la regiun.

Quest tun autocrat n’ha la Regenza betg pudì acceptar. En sia resposta ha ella accentuà che las vischnancas n’hajan nagina cumpetenza da decisiun en questa dumonda. Sin fundament da las reacziuns da la Cadi è la Regenza dentant stada necessitada d’infurmar il commando da las truppas federalas «dass die Kunde über Verlegung der zwei aufgebotenen Bataillone Eurer Brigade nach dem Oberlande in dem Obern Theile desselben eine zusehends zunehmende sehr beunruhigende gereizte Stimmung hervorgebracht hat».[4]

Era sche las truppas n’èn la finala betg marschadas fin sisum la Surselva (pervi da la capitulaziun prematura da la Lia privata), è la Regenza anc revegnida suenter la fin da la guerra a la brev da Gion Antoni Arpagaus. Las retschertgas han dà l’impressiun che Arpagaus aveva exagerà in pau pertutgant la tenuta ostila da las vischnancas envers las truppas da la Dieta federala. Uschia ha la Regenza decretà ils 29 da december 1847 da relaschar Arpagaus da ses uffizi sco mistral da la Cadi. Ins po s’imaginar tge sensaziun che questa decisiun ha fatg. Las gasettas liberalas n’èn sa stgaudadas betg pauc cunter la privlusa tenuta ‹ultramontana› che mistral Arpagaus haja demussà durant il temp da guerra.

Dentant n’era betg mo Arpagaus s’engaschà a favur da la Lia privata. Il cuntrari èsi sa mussà tar differentas chaschuns che la simpatia ed il contact tranter la Surselva ed ils chantuns da la Lia privata eran stads en general vaira ferms. En mintga cas eran succedidas chaussas memia dubiusas per betg vegnir intercuridas pli da rudent. Uschia scriva per exempel la gasetta liberala ‹Der Freie Rhätier› ils 7 da schaner 1848:

«Auch Graubünden kann sich zu dem eben abgelaufenen Jahre Glück wünschen. Es ergibt sich nämlich immer klarer, dass im Oberland der Sonderbundskukuk seine Eier gelegt hatte, die besonders Hr. Landam. Arpagaus ausbrüten sollte. Man hat Grund, zu glauben, dass eine Abrede getroffen worden, mit ein paar tausend Mann Sonderbündlern, an welche sich gleichgesinnte kathol. Oberländer angeschlossen hätten, nach Chur zu rücken, sich aus dem Zeughaus zu bewaffnen und die Regierung zu stürzen.»[5]

Examinaziuns a Cuira han confermà questas supposiziuns, uschia che la Regenza ha instradà ils 4 da favrer 1848 in’inquisiziun en chaussa.

Sco inquisitur principal è G.O. Bernhard viagià tras la Surselva ed ha interrogà in tozzel persunas a Glion, en Lumnezia, a Trun, Sumvitg e Rueras. Mez avrigl 1848 ha Bernhard cumplettà ses indizis cun viagiar a Turitg, Berna ed en la Svizra Centrala. E sias inquisiziuns han purtà fritgs: ils 3 da matg 1848 è Gion Antoni Arpagaus vegnì arrestà en sia chasa a Sumvitg e manà a Cuira. Là han las inquisiziuns cuntinuà ed èn vegnidas terminadas l’atun 1848.

L’entschatta november 1848 èn set persunas vegnidas accusadas: mistral Gion Antoni Arpagaus, Hans Giachen Gieriet da Rueras, Fidel Cavelti da Sagogn (ch’era staziunà sco litinent ad Andermatt) e quatter Grischuns ch’eran stads en servetsch sco schuldads tar la Lia privata. L’inquisitur G.O. Bernhard ha formulà trais puncts d’accusaziun:

Surpassament da l’ordinaziun da la Regenza pertutgant il traffic da brevs cun ils chantuns da la Lia privata.

Rebelliun cunter la Confederaziun (vul dir cunter la Dieta federala).

Acziuns cun intent da tradiment da la patria.

Pertutgant l’emprim punct è davairas sa mussà ch’i deva durant il temp da guerra ina rait da communicaziun tranter l’Austria (che simpatisava cun la Lia privata), la dunna dal general da la Lia privata, Johann Ulrich von Salis-Soglio, a Cuira, la curt episcopala a Cuira, differentas persunas en la Surselva ed abitants dal chantun Uri. Uschia ha per exempel l’anteriur mistral Cristian Venzin da Rueras confermà d’avair dà vinavant ina brev cun si in «grosses Siegel mit einem Adler», destinada per la Lia privata.[6]

Concernent il segund punct han las inquisiziuns mussà che differentas vischnancas en la Surselva avevan organisà armas e muniziun avant e durant il temp da guerra. Uschia era per exempel Balthasar Casanova, anteriur mistral da la Lumnezia, arrivà avant la guerra cun in gidanter a Sumvitg tar mistral Gion Antoni Arpagaus per dumandar suenter armas e muniziun. Ma en emprima lingia èn ils schuldads grischuns ch’avevan battì sin la vart da la Lia privata crudads sut il segund punct d’accusaziun.

Avant ch’entrar pli detagliadamain sin il terz punct d’accusaziun èsi interessant da vesair ch’ils emprims dus puncts èn vegnids laschads crudar en il decurs dal process! Quai fa bain surstar in pau. La dretgira ha argumentà sco suonda: tar il contact a scrit sur l’Alpsu na sa laschia betg mussar cun tutta segirtad che quel haja cuntinuà suenter il decret da la Regenza, las vischnancas ch’hajan organisà muniziun ed armas hajan fatg quai sulettamain per organisar lur reserva, ed ils schuldads ch’eran entrads en servetsch tar la Lia privata hajan fatg quai per motivs finanzials e betg per motivs ideologics.

Uschia è l’entir process la finala sa concentrà sin il terz punct. Sco ch’igl è sa mussà era Gion Antoni Arpagaus gia sa participà l’onn 1846 ad ina conferenza da la Lia privata a Sviz. Plinavant aveva el manà ina correspundenza detg intensiva cun la Svizra Centrala, uschia era cun Constantin Siegwart-Müller, il manader ideologic da la Lia privata. Ad el aveva Arpagaus era confermà il sustegn da la Surselva catolica en cas da guerra. Las proclamaziuns da la Lia privata als chantuns da la Svizra Centrala ed auters fegls sgulants haja el retschavì «von Zeit zu Zeit, schon seit mehreren Jahren und zwar immer in mehreren Exemplaren».[7]

Sco mistral – uschia ha l’accusader argumentà vinavant en il process – haja Gion Antoni Arpagaus agì en differentas situaziuns a moda subversiva cunter las decisiuns da la Dieta federala e da la Regenza grischuna. Per exempel haja el vulì clamar cumin ils 6 da november 1847 per laschar decider, schebain ins veglia acceptar truppas federalas en la Cadi. Ed envers ils chaus moderads che levan desister d’ina allianza cun la Lia privata, haja el exprimì differentas giadas smanatschas.

La reproscha da tradiziun da la patria per propi ha dentant tangà ils schabetgs dals 11 da november 1847 a Rueras. La notg avant era litinent Fidel Cavelti arrivà nà dad Andermatt sin cumond da general Johann Ulrich von Salis-Soglio. A Rueras è el ì tar Hans Giachen Gieriet ed ha spetgà sin l’arrivada da Gion Antoni Arpagaus ch’era infurmà da si’arrivada. Cavelti ed Arpagaus han fatg il suandant plan: las truppas da la Lia privata duevan entrar nà da l’Alpsu sin territori grischun. Questa offensiva dueva provocar las truppas federalas staziunadas en il Grischun da medemamain sa metter en moviment cunter l’Alpsu. Arrivadas las truppas federalas a Tschamut e fruntadas sin las truppas da la Lia privata, dueva il ‹landsturm› da la Cadi finalmain dar nunspetgadamain en il dies. Uschia statti era scrit en la brev che Cavelti ha tramess a general Salis-Soglio suenter ch’el era returnà ad Andermatt:

«Armee der 7. Stände

Andermatt um 12 1/4 Uhr den 11–12ten November, 47

Herr General,

Vergangene Nacht war ich in Tavetsch und liess sogleich den Hr. Arpagaus holen. Ich musste mich einsperren bis er ankam um 11. Uhr Vormittags. Wir fassten folgenden Entschluss: Heute Abends sind zwei Bataillons in Sagens, das ist sicher, Morgens werden sie vorrücken bis nach Tschamut, das ist unser Wunsch, denn so bald sie in Tavetsch sind, werden wir von oben herab auf sie rüken und unten wird Arpagaus mit Generalgewalt Sturm leuten lassen und dann wünsch Glück! Bald wird von hier Munition nach Disentis abgehen, die ich soeben vom Gotthard herabgebracht. Haupt. Huonder wird mir alles leiten.

Gott mit uns

F. Cavelti, Lieutn.»[8]

Davairas èn schuldads arrivads l’auter di nà dad Andermatt a Rueras cun insatge che veseva ora, tenor indicaziun da la figlia da Gieriet, sco «Kaffeepulver» – e che n’era en vardad nagut auter che pulvra da sajettar. Gieriet ha dentant survegnì da far cun la tema, uschia ch’el n’ha betg vulì acceptar la muniziun. La finala è lezza vegnida purtada enavos cunter l’Alpsu e zuppada en ina tegia.[9]

Sin fundament da quests fatgs ha l’inquisitur Bernhard pretendì per Fidel Cavelti (ch’era scappà suenter la guerra ord pajais) ina paina da dudesch e per Gion Antoni Arpagaus da diesch onns chasaforz. Ils schuldads stads en servetsch sin la vart da la Lia privata duevan seser giu in onn chasaforz. Hans Giachen Gieriet che duai esser s’exprimì en differentas radunanzas a moda provocanta e ch’aveva laschà metter en segirtad ses possess e betunar ses tschaler-chasa il november 1847, dueva vegnir chastià cun otg mais chasaforz. Il defensur percunter ha pretendì la libertad per tuts, tar Arpagaus ha el per sumeglia fatg valair ch’el eri sulettamain «ein unschuldiges Werkzeug Siegwart-Müllers».[10] La pronunzia da la sentenzia ha gì lieu ils 2 da november 1848. Cavelti è vegni sentenzià a tschintg ed Arpagaus a trais onns chasaforz, entant che Gieriet è vegnì grazià.

In’egliada enavos sin il decurs dal process demussa il suandant: bain ha l’inquisiziun cumprovà che detg bleras persunas eran involvidas en ils eveniments ‹subversivs› dal november 1847. La fin finala èn dentant mo singuls vegnids sentenziads. Differents puncts d’accusaziun èn vegnids laschads crudar cun arguments in pau simpels e superfizials. Plinavant ha la dretgira empruvà da reducir il succedì sin in cumplot. Vul dir: Or da l’optica da la dretgira duevan mo paucas persunas, quasi excepziuns, esser sa participadas a questas acziuns, entant che la gronda part da la populaziun n’era betg infurmada ed involvida. Plinavant èn ils accusads vegnids sentenziads in bun tant sut las pretensiuns da l’inquisitur. E cun quai n’èsi betg stà finì: ils 7 da november, 5 dis suenter la pronunzia da la sentenzia, èn ils accusads (cun excepziun da Fidel Cavelti) vegnids graziads cumplainamain. Nagin n’ha pia stuì ir en praschun! Cun raschun accentuescha perquai il ‹Rhätier›, «dass sich die Herren Angeklagten gewiss nicht über Strenge des Grossen Rathes zu beklagen haben».[11]

Dentant betg mo durant il process, mabain era durant il temp da guerra aveva la Regenza serrà differentas giadas in egl envers ils simpatisants da la Lia privata en Surselva. Uschia n’avevan nagins catolics stuì ir sut las armas federalas, entant che dus battagliuns refurmads eran vegnids mobilisads. La finala n’è era la translocaziun da las truppas sisum la Surselva betg succedida, e quant modestas che las controllas dals pass cunter il chantun Uri èn stadas, è medemamain sa mussà. Uschia ha la ‹Bündner Zeitung› manegià ch’il chantun Grischun avess pudì prestar dapli, «wären die Katholiken bei uns willfähriger gewesen, und hätte unsere Regierung nicht darauf Rücksicht nehmen müssen, dass die grosse Mehrheit derselben nicht gerne dem Rufe unter die Waffen gefolgt wäre».[12]

Daco questa tenuta reconcilianta da vart da las autoritads politicas chantunalas, schebain ch’il dretg vertent avess pussibilità in agir pli resolut? La resposta vegn evidenta cun dar in’egliada sin il stgalim federal: era qua han ils victurs empruvà da tractar ils chantuns da la Lia privata a moda relativamain bainvulenta e manà ils process politics a moda pauc severa. Resumond pon ins dir: bain duevan intgins exponents vegnir chastiads a moda exemplarica per marcar tgi ch’haja gudagnà la guerra; dentant duevan ils victorisads – per gronda part catolics conservativs – tuttina vesair ch’els chattian accoglientscha en il nov stadi.

L’atgna vista

Bain fiss pia sclerì, co ch’il process è sa splegà dal punct da vista dals accusaders e daco ch’ils victurs liberals han tractà a moda reconcilianta ils terrads tant sin stgalim naziunal sco chantunal. Da respunder resta dentant la dumonda, quant gista che la conclusiun d’in ‹cumplot da paucs› è vairamain. U per formular autramain: tge tenuta aveva la vasta populaziun en Surselva ed en la Cadi envers la Lia privata? Quant fitg sustegnevan els las decisiuns dal Cussegl grond e da la Regenza? U fiss ina part dad els effectivamain stada pronta da suandar il plan conspirativ da Fidel Cavelti e Gion Antoni Arpagaus, in plan che pudeva evidentamain mo funcziunar cun la participaziun da blers? En quest chapitel duain ils eveniments dals onns 1847/48 pia anc vegnir tematisads ina giada, dentant cun midar la perspectiva.

Lain cumenzar questa giada in pau pli enavos: numnadamain cun il zercladur 1847. En quel mais aveva il conflict tranter liberals e catolics-conservativs cuntanschì in emprim punct culminant. Tant il chantun Grischun sco era la Confederaziun avevan decidì da dissolver la Lia privata e da bandischar ils gesuits (sco urden da tenuta ultraconservativa) or da la Svizra. Damai ch’il conflict tranter liberals e conservativs era vegnì confessiunalisà en il decurs dals onns 1830/40, era ina gronda part dals catolics en il Grischun (en spezial las regiuns Surses e Surselva) s’exprimida cunter quest pass. Las gasettas liberalas da lez temp rapportavan dal clima adversari che regiva principalmain sisum la Surselva. La ‹Bündner Zeitung› scriva ils 7 da settember 1847 che las activitads dals amis da la Lia privata pudessan manar ad «Anarchie und Auflösung aller gesezlichen Ordnung im Innern des Kantons».[13]

Quest clima è anc vegnì mender en il decurs da l’october 1847: da vart da la Dieta federala steva uss la dumonda en il center, schebain la dissoluziun da la Lia privata duai succeder en furma d’ina execuziun militara. Las emnas avant questa decisiun èn ils conservativs en Surselva vegnids activs. Ils 25 da settember èn els sa radunads a Glion ed ils 29 da settember a Tavanasa per debatter tge pigliar a mauns. Suenter ils resultats dal zercladur stuevan els quintar che tant il Grischun sco era la Confederaziun vegnian a s’exprimer a favur d’ina execuziun. A la radunanza a Tavanasa è vegnì prendì la decisiun d’inoltrar al Cussegl grond ina petiziun. En quella n’è vegnì pretendì betg main che da scriver ora la dumonda da l’execuziun als cumins. Ins ha directamain mess en dumonda la cumpetenza da decisiun dal Cussegl grond en quella chaussa e pretendì ch’ils cumins sajan il vair suveran. E cun tun bunamain smanatschant envers il Cussegl grond finescha la petiziun: «Mag es anmassend erscheinen, dass wir Behutsamkeit, Besonnenheit und Aufmerksamkeit Ihnen anrathen, allein auch auf diese Gefahr hin stehen wir nicht an, Ihnen zuzurufen, hüten Sie sich vor der schweren Last der Verantwortlichkeit, welche je nach Umständen hier und jenseits gross und gewichtig werden dürfte. Gott wache über die Eidgenossenschaft.»[14]

Da l’eco da questa petiziun pon ins sa persvader anc oz cun agid da las glistas da suttascripziuns conservadas en l’Archiv dal stadi: betg main che 5160 persunas han sustegnì cun lur suttascripziun l’opiniun dals petents!

En autras regiuns dal Chantun e spezialmain en las gasettas liberalas ha quest proceder provocà protestas rigurusas. Metter en dumonda las cumpetenzas dal Cussegl grond saja in act d’insubordinaziun! Dentant n’er’ins betg main persvas ch’ils petents faschessan tut per far valair lur giavischs. En il Partenz ed a Cuira – uschia rapporta la ‹Churer Zeitung› – avev’ins gia pensà vi da meds per sa defender cunter ils Sursilvans.[15]

Il Cussegl grond ha la finala tractà ils 12 d’october la dumonda da l’execuziun. Bain ha el prendì per enconuschientscha la petiziun, dentant senza dar suatientscha al giavisch da laschar decider ils cumins en chaussa. Cun 38 cunter 27 vuschs han ils deputads decidì da sancziunar in’execuziun militara cunter la Lia privata.

Ma la resistenza ha cuntinuà en furma da petiziuns e radunanzas. Ils 3 da november 1847 èn delegaziuns da las regiuns catolicas s’entupadas danovamain, questa giada a Panaduz. La finamira è stada d’impedir che catolics vegnian clamads sut las armas encunter lur ‹frars da la Lia privata›. La Dieta federala aveva numnadamain decretà gia mez october da metter en l’entira Svizra 50 000 umens sut las armas. Sin quai aveva la Regenza grischuna decidì da crear dus battagliuns protestants ed in catolic. Era la conferenza da Panaduz ha puspè tematisà l’idea da laschar clamar cumin e decider là davart questa dumonda. Vuschs moderadas han empruvà d’impedir quai, pertge che la finamira d’in tal proceder na saja nagin’autra «als durch die Landsgemeinden das Volk noch mehr zu erhitzen und am Ende gar einen Putsch gegen die Regierung zu versuchen, denn das Resultat der Landsgemeinde war ja gar nicht zweifelhaft.»[16] Ma la finala èn ins sa decidì da trametter ina delegaziun a Cuira per exprimer il giavisch da schanegiar ils catolics. Na dueva la Regenza betg dar suatientscha a quest giavisch, era planisà da clamar cumin.

Damai che las truppas da la Lia privata han la finala capitulà relativamain spert, ha la Regenza desistì effectivamain da metter sut las armas la schuldada catolica. Uschia ha questa dumonda prendì ina buna fin e betg chaschunà dapli malcuntentientscha.

Durant las emnas da guerra ha dentant – sco gia vis pli baud – la dumonda dal deplazzament da truppas en la Surselva chaschunà danovamain malcuntentientscha. Pervia da la resistenza da la Cadi è schizunt Dufour, il general federal, s’exprimì d’agir precautamain en questa dumonda. Enturn l’entschatta november hai dentant tuttina gì num in mument che la dischlocaziun vegnia a succeder definitivamain. A la radunanza dal cumin dals 6 da november a Mustér eran perquai differentas persunas s’exprimidas a favur da la Lia privata ed cunter las ‹faussas empermischuns› si da Cuira. Danovamain è vegnì decidì da marcar questa tenuta cun trametter ina delegaziun tar la Regenza. Per prevegnir ad acziuns adversarias ed era per infurmar la populaziun pertutgant l’arrivada da las truppas, ha la Regenza tramess ils 10/11 da november 1847 statalter Johann Rudolf von Toggenburg en missiun tras la Surselva. En ses rapport per mauns da la Regenza menziunescha el l’aversiun che la part sisum da la Surselva haja exprimì cunter l’arrivada da truppas:

«Hierauf wurde erwidert, dass von einer Occupation der Thalschaft in friedlicher Absicht nicht die Rede sein könne, weil von Seiten derselben kein Grund zu einer solchen gegeben worden sei. Was das Unterlassen der Einberufung der Truppen des katholischen Landestheiles anlange, so sei dies gewiss nicht in wohlwollender Absicht gegen das katholische Volk, sondern einzig aus dem Grunde geschehen, weil man sich leicht überzeugen könne, das das fragliche Aufgebot mehr zum Schaden, als zum Vortheil des damit beabsichtigten Zweckes ausgeschlagen hätte.»[17]

Pli baud èsi gia sa mussà che la brev dal magistrat da la Cadi tramessa curt suenter a Cuira ha la finala custà a Gion Antoni Arpagaus l’uffizi da mistral. Ed ils 11 da november era Arpagaus s’entupà a Rueras cun Fidel Cavelti sco medemamain descrit plinensi.

Avant ch’arrivar al process èsi temp per ina curta bilantscha: las differentas activitads en furma da correspundenzas, votaziuns, radunanzas, petiziuns e delegaziuns mussan cleramain che la resistenza cunter la maioritad liberala en il Chantun aveva tschiffà ina pli gronda part da la populaziun catolica che quai ch’il resultat dal process lascha supponer. E medemamain è sa mussà l’effect che questa resistenza ha gì, betg mo sin stgalim chantunal, mabain era sur ils cunfins dal Grischun ora.

Uschia aveva la Lia privata decidì d’attatgar il medem mument il Tessin ed il Grischun. Sin fundament da l’empermischun da vart da la Cadi da betg laschar vegnir truppas federalas cunter l’Alpsu, han las truppas da la Lia privata la finala be attatgà il chantun Tessin. En quest senn s’exprima era Constantin Siegwart-Müller en sias reminiscenzas suenter la guerra: «Von einem Vorrücken nach der Oberalp, um die Graubündner zu überraschen und mit dem katholischen Landsturm des Oberlandes vereinigt nach Chur vorzudringen, durfte jetzt [numnadamain «nach der bekannt gewordenen rückgängigen Bewegung der Graubündner Bataillone über Ilanz»] nicht mehr die Rede sein.»[18]

Ma lain uss prender sut la marella las actas d’inquisiziun. Gist talas actas pon numnadamain figurar sco ‹tracer›, vul dir sco mussavia ed access al pensar e sentir da la ‹simpla› populaziun. U ditg autramain: tar process vegnan savens persunas a pled che n’èn uschiglio betg preschentas en ils documents archivads. Bain èn las respostas en process da metter en relaziun cun las dumondas savens sugestivas e cun il giavisch dals interrogads da spendrar l’atgna pel uschè bain sco pussaivel. Cun in access critic èn questas actas dentant d’immensa impurtanza sco funtauna per dumondas d’istorgia da mentalitad e da cultura politica.

Jau vuless curtamain menziunar sis puncts che resultan per talas dumondas da las actas d’inquisiziun:

Las decleraziuns mussan che la simpatia per la Lia privata era avant maun sin differents stgalims ierarchics e socials. Che blers acturs politics èn s’exprimids differentas giadas criticamain envers las decisiuns da la Regenza è gia vegnì tematisà; plinavant datti differents mussaments che spirituals han prendì partida per la Lia privata en predis e correspundenzas. Ma era da vart da la vasta populaziun datti blers indizis per la medema tenuta.

Sco ch’i resulta dal process, enconuscheva la populaziun il plan e l’intenziun da l’uschenumnà ‹cumplot› da Gion Antoni Arpagaus e Fidel Cavelti. Da la situaziun da mez november 1847 rapportan differents interrogads en il decurs dal process sco suonda: «Auf den Montag hätte Landsgemeinde abgehalten werden sollen und auf den Dienstag hätte dann der Landsturm losbrechen sollen.»[19]

Medemamain è l’organisaziun d’armas e da muniziun succedida a moda detg sistematica e cun infurmar la populaziun.

La tenuta da la Surselva catolica ha effectuà en differentas fasas dal conflict che temas e tschantschas faschevan la currella en autras parts dal Chantun. In’analisa da questas tschantschas lascha medemamain resortir ina cultura politica relativamain cumpacta e genuina.

Era en la Surselva ed en la Cadi eran per part sesentas persunas da tenuta liberala, uschia intgins exponents da la famiglia de Latour a Breil. Dasperas èn differentas persunas modest-conservativas adina puspè s’exprimidas a moda moderada e pacifitganta. Dentant han gist questas persunas gì da patir sut smanatschas ed aversiuns che mussan ch’i sa tracta qua d’ina minoritad.

Durant il process ha la populaziun da la Cadi exprimì cleramain sia simpatia cun ils accusads e prendì els en protecziun. I na vegniva betg tratg en consideraziun dad ir sin distanza da quests uschenumnads ‹rebels›. Gea, suenter il process è Gion Antoni Arpagaus per sumeglia puspè vegnì elegì onurificamain en differents uffizis.

Per resumar pon ins constatar ina simpatia d’ina gronda part da la populaziun en Surselva catolica betg mo per ils interess da la Lia privata, mabain tuttavia era per ils plans dals conspiraturs. Quest agir renda visibel fermas valurs defensivas e reacziunaras, legitimadas da vegls dretgs e veglias libertads. Uschia ha spezialmain la Cadi pretendì differentas giadas ch’il cumin e las vischnancas hajan il dretg da decider e betg il Cussegl grond. Or d’ina tscherta distanza pon ins schizunt constatar ch’igl avess tgunschamain pudì vegnir tar ina guerra civila era sin territori grischun, n’avessan ils gremis militars e politics betg agì cun chapientscha e precauziun envers la Surselva catolica.

Lingias da cuntinuitad

La Surselva catolica sco regiun conservativa, gea en tschertas dumondas schizunt reacziunara – è quest fenomen da vesair unicamain il 1847/48? Na! In’egliada enavos demussa cleramain ch’in cumportament cumparegliabel era sa manifestà differentas giadas dapi che las ideas da l’illuminissem e dals liberals smanatschavan las veglias structuras politicas, religiusas ed economicas.

Quai è sa mussà a moda eclatanta l’onn 1794. La Radunanza dals stans ch’è sa furmada quel onn a Cuira empè dals gremis politics tradiziunals, ha instradà inquisiziuns cunter abus da pussanza da vart da las elitas aristocratas. En las regiuns cunfinantas da la Republica da las Trais Lias sminav’ins gia influenzas nà da la Revoluziun franzosa. Uschia scriva per exempel ina gasetta tudestga ch’ils Grischuns hajan installà ina dretgira revoluziunara. E cun quai betg avunda: «Sie jagen alle Pfaffen weg, plündern die Kirchen und führen die Religion der Vernunft ein, kurz, sie treiben das französische Bubenspiel.»[20]

Bain constatti ch’ils patriots, pia ils simpatisants da la Revoluziun franzosa, avevan surpiglià il surmaun en la Radunanza dals stans. Main enconuschent è dentant il fatg che questa insurrecziun aveva cumenzà a moda dal tuttafatg conservativa e quai sisum la Surselva. Ils motivs eran stads d’ina vart la malcuntentientscha cun la politica desastrusa en las terras subditas ed il privel da perder quellas; da l’autra vart nauschas racoltas e privel da fomaz – la tuna cursava ch’ils nobels impedeschian l’import da victualias per motivs economics. Uschia scriva l’ambassadur austriac Anton von Kronthal gia vers la fin da l’onn 1792: «Hier im Grauen Bunde reden die Bauern gegen die Herren, von denen sie betrogen zu werden förchten.» Spezialmain en la Lumnezia ed en la Cadi, uschia Kronthal en in’autra brev, «wollen die Bauern truppenweise herab kommen».[21]

E davairas han ils purs da la Lumnezia, da la Cadi e da la Foppa inizià l’enviern 1793/94 ina sullevaziun tenor il vegl muster dal ‹Fähnlilupf› ch’ha manà a la Radunanza dals stans menziunada. Ina giada conscients ch’ils patriots hajan instrumentalisà lur moviment per tut in auter intent, han ils purs da la Surselva dentant fatg tut il pussaivel per retegnair quest svilup – quai ch’è gartegià.

Era ils onns 1798/99 tar l’invasiun dals Franzos e suenter durant l’entira helvetica (fin il 1803) è la Surselva (ed en spezial la Cadi) sa mussada sco regiun la pli militanta en favur dals vegls dretgs e da las veglias libertads. Quai è gia sa manifestà cun sbittar la dumonda d’ina uniun dal Grischun cun la Svizra l’onn 1798 e cun manar la batgetta tar las preparativas per ina defensiun cunter l’invasiun franzosa.

Culminà ha la resistenza en la battaglia a Mustér il mars 1799 ed en la sullevaziun dus mais pli tard. La battaglia a La Punt il matg 1799 ha custà la vita a tschients purs e manà al brischament dal vitg e da la claustra da Mustér. Uschia na fai betg surstar ch’il general franzos Masséna scriva l’onn 1799 pertutgant la Cadi: «Cette partie des Grisons est celle qui est la plus irritée contre nous et qui me donne le plus d’inquiétude.»[22]

L’onn 1801 vuleva la Regenza sut domini franzos schizunt impedir che la plaiv da Sumvitg mainia atras la Passiun – quai ord tema che la Passiun pudess esser pretext per ina nova sullevaziun.

Il 1803 è il Grischun daventà ina part da la Svizra, e Napoleon Bonaparte ha installà la Constituziun da mediaziun. Bain ha questa nova constituziun cuntegnì dapli elements da la veglia republica che durant il temp da la helvetica. Per intgins chaus reacziunars (uschia per exempel per Heinrich von Salis-Zizers) e medemamain per las regiuns conservativas gievan las innovaziuns tuttina memia lunsch. Tar ils emprims indizis ch’il domini da Napoleon pudess ir a fin è la revolta rutta ora danovamain.

L’entschatta schaner 1814 èn purs da la Cadi e simpatisants d’autras regiuns arrivads a Cuira nua ch’els han manà atras in veritabel putsch e sfurzà la Regenza da reintroducir la constituziun d’avant il 1798. «Abends», uschia rapporta ina perditga, «wurde noch das Kantonsschild am Regierungsgebäude von einer meuterischen Rotte mit Lärmen und Toben abgerissen und zertrümmert.»[23] Il matg dal medem onn èn truppas sut il general Caspar de Latour da Breil schizunt marschadas a Chiavenna per reconquistar las terras subditas persas l’onn 1797. En il decurs dals onns 1814/15 han las forzas liberalas dentant prendì surmaun ed impedì ch’ils plans dals reacziunaris giajan en vigur.

Ed anc in’autra giada è la medema tenuta conservativa sa fatga valair en la Surselva catolica avant il 1847, numnadamain durant l’uschenumnada epoca da la regeneraziun enturn ils onns 1830. Durant quest temp han differents chantuns svizzers remplazzà lur veglias constituziuns, integrond en las novas ideas liberalas. Quest svilup è adina puspè vegnì attatgà en las gasettas conservativas sco l’‹Amitg della Religiun e della Patria› ed era en il protocol dal cumin da la Cadi pon ins constatar savens la medema tenuta. Sco exempel suonda l’instrucziun per ils mess da la Cadi al Cussegl grond per l’onn 1834:

«1. Ordavon vegnen els suenter lur megler saveer e podeer gidar procurar tier tutt quei ch’ei per laud et honur de Diu e po promover il beinstar e la gloria della sontga baselgia, sia independenza legala e sees dretgs adina stai respectai.

2. Val aschia vegnen els era haveer quitau et adaig per il manteniment della nossa vegla libertat e bucca consentiir sonder plitost conterfar e protestar sche zatgi less quella violar.»[24]

In teater preschentà l’onn 1836 a Rueras ha medemamain cumbattì il svilup en ils chantuns regenerads e l’idea d’ina nova constituziun federala. En il center da quest teater stat in ipoconder (la Svizra) che vegn manà davos la chazzola da differents scharlatans (politichers liberals) fin ch’in ami dal malsaun imaginà vegn da persvader el ch’el saja saun sc’in pèsch e na dovria betg questas faussas medischinas. En la chanzun chantada tar la represchentaziun da quest teater vegnan las veglias valurs glorifitgadas. Ils svilups dal temp nov vegnan percunter deplorads: «Ei avon Diu et agli mund, / Mai stau contrari aschi zun // Rugheien pia tuts adina / Ch’el vegli cun la gratia Sia // Vus gidar, a nus gidar, / A de tut mal schurmiar.»[25]

Quests exempels demussan ina clera cuntinuitad da la resistenza da vart da la Surselva catolica cunter svilups modernistics tranter il 1794 ed il 1847. La cuntinuitad sa verifitgescha era en la moda e maniera co che la resistenza è sa manifestada e medemamain en l’analisa dals arguments e da las motivaziuns ch’èn adina puspè vegnidas menziunads. Qua intgins exempels che reguardan en spezial la Cadi:

Tar tut ils eveniments analisads passa il cumin da la Cadi adina si fitg segir e conscient da sasez. Tar mintga eveniment che metta en dumonda u periclitescha l’autonomia dal cumin protesta e reagescha la Cadi cun franchezza.

Durant situaziuns excepziunalas (privel da la patria entras invasiuns u forzas ‹nuschaivlas› en l’intern) na sa fida la Cadi betg da la tenuta da la Regenza/dal Cussegl grond. Anzi, il cumin vegn sez activ per evitar – sco ch’i vegn argumentà – da vegnir manà en errur da ‹quels da Cuira›.

En talas situaziuns resorta savens era ina sceptica envers autoritads religiusas (situadas per il pli ordaifer la regiun). L’onn 1801 aveva l’uvestg per exempel ordinà da remplazzar il vegl catechissem dal 1611 entras in nov. Quai è stà per blers sco da vulair metter giu la religiun! Uschia scriva Duitg Balletta da Breil en ses diari che blers pretendevan che «Cuira vessi de cumendar ina miarda et quei mondi tier agli uescg ina miarda».[26]

La tenuta franca e segira dal cumin menziunada survart sa transponiva savens sin la persuna dal mistral. Quai è bain vegnì evident tar il cumportament autonom, gea or da l’optica da la Regenza bunamain autocrat, da mistral Gion Antoni Arpagaus durant la Guerra da la Lia privata.

Era la patria en privel, vegnivan savens activads meds da communicaziun che giaschan ordaifer las structuras usitadas – quai medemamain ord tema da betg pudair sa fidar dal Cussegl grond/da la Regenza. Da menziunar èn qua per exempel ils cumins extraordinaris da l’onn 1799 (che Gion Antoni Arpagaus avess gugent laschà reviver il 1847) e las radunanzas extraordinarias (per part illegalas) da las regiuns catolicas ils onns 1814 e 1847. Sut la medema rubrica crodan era petiziuns sco quella da l’onn 1847 che vulevan laschar decider il pievel davart dumondas cardinalas e betg il Cussegl grond.

Ina cuntinuitad sur ils decennis intercurids furman era las tschantschas e tunas che cursavan en las regiuns cunfinantas da la Surselva catolica. Savens expriman per exempel abitants refurmads da Glion u da Flem la tema che ‹quels da leusi pudessan vegnir giuador›.

Las differenzas confessiunalas manavan anc pli lunsch. Cura ch’ils patriots u liberals (che derivavan per gronda part da las regiuns protestantas) parevan da survegnir il domini en il Grischun, èn ils contacts cun la Svizra Centrala catolica (en spezial cun Uri e Glaruna), ma era cun l’Austria vegnids intensivads. Pliras giadas èn ins schizunt vegnids sin l’idea da sa separar dal Grischun e da sa liar cun ils ‹frars catolics dals chantuns pitschens›.

Entaifer la Surselva catolica è l’omogenitad da la cultura politica en situaziuns extraordinarias vegnida evidenta cun isolar persunas che na suandavan – ord lur vista – betg la tenuta ‹da defender ils vegls dretgs e las veglias libertads›. Uschia èn adina puspè vegnidas exprimidas smanatschas envers persunas che simpatisavan cun ils patriots u liberals.

Ina cuntinuitad furman era la moda e maniera co che persunas d’ordaifer descrivan la cultura politica regiunala. Viagiaturs esters èn savens s’exprimids a moda critica u schizunt negativa envers las instituziuns politicas (en spezial il cumin) ch’avevan en lur egls in tef anarchic. Medemamain eran blers esters da l’idea ch’il linguatg rumantsch impedeschia tut il progress. Cunter questas reproschas èn ils indigens sa dustads cun pes e mauns sco ch’ins po per exempel adina puspè leger en gasettas da lezs temps.

La sceptica envers autoritads politicas e regiunalas ordaifer la regiun pudeva mintgatant schizunt sa drizzar cunter las autoritads entaifer la regiun. Aveva ina part da la populaziun il sentiment che las autoritads na vegnian betg activas a moda decisa ‹pro deo et patria›, instradavan els sezs pass en questa direcziun. Sin questa moda èn per exempel succedids ils emprims pass per furmar il ‹landsturm› l’onn 1798.

I sa mussa insumma che la politica e la religiun stevan en stretg connex en situaziuns da privel. Uschia vegn Dieu adina puspè implorà en ils protocols da cumin sco era en brevs e petiziuns. En temps da smanatscha da guerra avevan lieu processiuns e rogaziuns extraordinarias en tut las vischnancas dal cumin. Ed era cun agid d’auters rituals e simbols implorav’ins l’agid da Dieu per la ‹chaussa gista›.

Sper la politica e la religiun sa manifestescha la tenuta conservativa er en dumondas economicas. Adina puspè menziuneschan ils acturs politics la stgarsa situaziun economica da la Surselva ed emprovan d’activar mecanissems da protecziun regiunals. Innovaziuns sustegnidas da vart dal Chantun sco novas vias, scolas u ordinaziuns da guaud chantunalas valevan sco intervenziun en l’autonomia dal cumin e pudevan uschia sa far valair mo cun stentas. Tar la dumonda d’eventualas taglias vegniva pretendì directamain che quai stettia en cuntradicziun cun ils vegls dretgs e las veglias libertads.

Emprova da declerar las cuntinuitads en la cultura politica

Las expectoraziuns fatgas fin uss han mussà duas chaussas. Primo: En il conflict da la Lia privata è la Surselva catolica stada la regiun grischuna ch’è sa depurtada il pli subversiv cunter la tenuta dal Cussegl grond e da la Regenza. Secundo: La tenuta manifestada il 1847/48 n’è betg stada in’excepziun, mabain correspunda ad ina cuntinuitad en la cultura politica da la Surselva ch’è sa mussada en differents conflicts en il temp transitoric tranter l’Ancien Régime ed il temp modern.

La finamira n’è betg da glorifitgar u da condemnar il cumportament da la Surselva catolica dal temp intercurì, mabain d’empruvar da chapir e d’explitgar quel. Per quest motiv partan las retschertgas da l’idea ch’era il cumportament conservativ ed orientà enavos sa basia sin in calcul raziunal: sche l’agir da lezzas uras para oz per part reacziunar e strusch chapaivel, lura n’è quai betg d’attribuir ad in manco da raziunalitad e strategia, mabain al fatg ch’igl ans manca la chapientscha per la logica interna dals musters d’acziun da quel temp.

La finamira sto pia esser da reconstruir il pensar dals acturs politics e da mussar che lur agir correspundeva dal tuttafatg a lur cultura politica, a lur mund da viver, a lur sentiment giuridic, a lur interess socials ed economics sco era a lur identitad confessiunala e regiunala. En quest senn vulan questas expectoraziuns esser ina contribuziun a la chapientscha dal mund catolic-conservativ en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner.

Per explitgar quest mund sa basan las retschertgas sin il linguatg duvrà en las funtaunas. I dat en egl che las argumentaziuns per l’atgna tenuta e l’agen agir giran stediamain enturn las medemas ideas. Chavazzins sco ‹patria›, ‹libertad›, ‹religiun›, ‹vegls dretgs› u ‹possess› han stgalprà sur bleras generaziuns ina tscherta cultura politica en la schientscha collectiva. Las ragischs da questa ierta culturala van enavos en il 14avel e 15avel tschientaner e sa laschan tschiffar il meglier cun il chavazzin da la ‹tradiziun da liberaziun›. Cun quai è manegià l’imaginaziun che la liberaziun politica ed economica da quel temp saja succedida sin fundament da protecziun divina. E quest sustegn da vart da Dieu saja stà il resultat da la moda da viver pietusa dals babuns. Ils dretgs e las libertads acquistadas sin questa moda valevan uschia sco privilegi – en opposiziun cun las ideas da l’illuminissem na valevan els betg sco dretg natiral. Plinavant era il purtader da quests dretgs e da questas libertads in collectiv (vischinadi, cumin) e betg il singul individi sco oz.

Gist la Cadi possedeva en la veglia Republica grondas pussaivladads d’influenza sin tut ils stgalims dal discurs politic. Betg per nagut scriva in pader da la claustra da Mustér l’onn 1744 che la Cadi saja «vom ganzen rätischen Bunde das erste und grösste Hochgericht, das – ich darf es ohne Überhebung sagen – alle andern nicht nur an Ausdehnung und Macht, sondern auch an andern Vorrechten, Auszeichnungen und Privilegien übertrifft».[27] Quests privilegis sa laschan per part declerar cun la rolla predominanta da la claustra e dal cumin da la Cadi tar la fundaziun da la Lia Grischa l’onn 1424.

Sco impurtanta part da la Lia cun las pli bleras vuschs han quests privilegis pli tard era gì influenza en la Republica da las Trais Lias (dapi il 1524). Betg emblidar dastg’ins gist era la muntada simbolica da Trun sco lieu da fundaziun da la Lia Grischa cun l’ischi, la chaplutta da s. Onna e la Cuort Ligia Grischa. Damai ch’ils bains communals vegnivan administrads sin basa cooperativa, ha il cumin era gì gronda influenza tar dumondas economicas. E finalmain ha gist la claustra da Mustér valì da vegl ennà sco center religius e cultural da la minoritad catolica dal chantun Grischun. En questa posiziun ha ella adina valì sco garant per il mantegniment da la confessiun catolica en la regiun.

Questa posiziun dominanta da la Cadi po era explitgar daco che gist quest cumin è il pli savens stà a la testa da las tendenzas conservativas dal temp intercurì. Bain sa laschan era chattar en tschels cumins catolics da la Surselva funtaunas ch’expriman la medema tenuta ed uschia pon ils resultats senz’auter valair per l’entira regiun. Dentant èsi evident che la prontadad da s’engaschar per ils vegls dretgs, e quai era cun agid d’armas u sin vias che n’eran betg adina dal tut legalas ord vista da la legislaziun chantunala, n’era nagliur uschè gronda sco en la Cadi.

Per resumar pon ins dir ch’ina valitaziun dals custs e dal gudogn stueva crudar ora per la Surselva catolica ord perspectiva interna a favur da la veglia cultura politica basada sin vegls privilegis e mecanissems da protecziun. Quella garantiva tenor lur manegiar pli vasts dretgs d’autodeterminaziun politica, religiusa ed economica che las propostas da novaziun da vart dals illuminists e liberals.

Uschia na fai betg surstar ch’ils acturs politics en Surselva s’orientavan durant l’entira epoca intercurida a normas da cumportament ch’han lur origin en l’Ancien Régime. El center da quest cumportament steva adina puspè il mantegniment dals particularissems regiunals, vul dir da l’autonomia politica ed economica dal cumin, sco era la protecziun da la confessiun minoritara. La confessiun catolica furmava insumma l’element central da la cultura politica e determinava il spazi d’acziun culturala. Ord vista interna muntava l’engaschi a favur dal mund tradiziunal en quest senn davairas in cumbat ‹pro deo et patria› sco ch’ins po adina puspè leger en las funtaunas.

Avant la vieuta idealistica. Deconstrucziuns a la sava da la lavina naira e da la renaschientscha rumantscha

Decennis negligids da la perscrutaziun u: nua cumenza la tradiziun?

Dapi Eric Hobsbawm èsi usità da vesair il 19avel tschientaner sco ‹lung tschientaner› che cumpiglia il temp da l’onn 1789 (Revoluziun franzosa) fin l’onn 1914 (Emprima Guerra mundiala). Er eveniments regiunals èn entretschads stretgamain en quests svilups generals da l’istorgia mundiala. Studis microistorics pussibiliteschan dentant d’elavurar en pli las caracteristicas specificas che sa differenzieschan da regiun tar regiun. Istorgia locala e regiunala analisescha uschia las ‹excepziuns normalas› che furman ensemen quai che Hans Medick numna «eine Detailgeschichte des Ganzen».[28]

En la dissertaziun ‹Il mund sutsura – Die Welt steht Kopf. Alpine Peripherie und Moderne am Beispiel der Landsgemeinde Disentis 1790–1900›[29] ma han interessà las cuntinuitads e las rupturas en la cultura politica regiunala da la Surselva catolic-conservativa. La lavur sa gruppescha enturn trais eveniments da resistenza (cumbats cunter ils Franzos enturn il 1800; Guerra da la Lia privata e process d’auttradiment 1847/48; conflict davart la pedagogia da Herbart-Ziller enturn il 1900). Sco ina da las fasas las pli interessantas è dentant sa mussà insatge tut auter, numnadamain il temp apparentamain nunspectacular tranter il 1850 ed il 1870. Da quest’epoca intermediara, pauc enconuschenta ma decisiva per la valitaziun dals svilups suenter il 1870 (lavina naira e renaschientscha rumantscha), tractan las suandantas lingias.

L’istorgia regiunala da la Surselva en il lung 19avel tschientaner – uschia in dals facits dal studi menziunà – sa lascha divider en trais fasas: resistenza (1790–1850); crisa, experiment e latenza (1850–1870) e (re-)construcziun culturala (1870 fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner).

Il temp tranter il 1790 ed il 1848 è marcà da la stenta da defender la democrazia premoderna cunter las ideas da l’illuminissem e liberalissem. Sco resposta sin las relaziuns da viver severas en la periferia alpina era sa sviluppà qua – sco en bleras autras regiuns – in sistem cumplex d’elements da cultura materiala ed immateriala ch’ins subsummescha per ordinari sut il term ‹cultura alpina›. Auter che quai ch’il num pudess sugerir, n’è questa cultura betg da vesair sco insatge static e constant. I sa tracta il cuntrari d’elements da cultura ch’èn adina puspè vegnids adattads als basegns dal temp e ch’han sviluppà da regiun tar regiun furmas fitg differentas.

In fenomen communabel datti dentant en grondas parts da la periferia alpina en quel mument ch’il mund modern smanatscha: numnadamain l’emprova da defender quai ch’ins numnava ‹stabilitad› (e ch’era per part er be in construct). Be cun suttametter l’agen agir a quest princip – uschia vegniva argumentà – saja in’existenza umana insumma pussaivla sut las crivas relaziuns da la periferia alpina. Il mund modern da l’autra vart mettia sutsura quest mund (a quai fa il titel da la lavur allusiun) cun etablir criteris cumpetitivs sco ‹progress› e ‹creschientscha›. Quest nov model – uschia cuntinuescha l’argumentaziun – possia bain funcziunar en la Bassa, ma betg per las relaziuns alpinas.

La segunda fasa en l’istorgia regiunala dal 19avel tschientaner cumenza cun las novas constituziuns sin livel federal e chantunal (1848/1854). Quellas etableschan definitivamain il stadi tenor ils princips da la democrazia moderna. Quai accepta er la Surselva ch’aveva rebellà differentas giadas en l’emprima mesadad dal tschientaner cunter quests svilups. Cun renconuscher il monopol da pussanza dals livels statals surordinads vegn la violenza fisica sublimada e remplazzada tras furmas da protesta verbalas e simbolicas.

Suenter il 1850 èn tut las temas d’in effect destabilisant dals svilups economics e politics moderns per la periferia alpina sa verifitgadas. La regiun è crudada en ina veritabla ‹crisa› (in term contemporan). Quella è sa manifestada en debits creschents e pauperissem ed ha chaschunà vairas undas d’emigraziun. Plinavant han Confederaziun e Chantun cumenzà a reglar fatgs publics ch’appartegnevan fin qua a l’autonomia da vischnanca u da dretgira. Ma er la pasch confessiunala è vegnida messa malamain sin l’emprova: per exempel cun fusiunar las scolas chantunalas a Cuira (1850) u cun suttametter l’administraziun da la claustra da Mustér a la controlla chantunala (1859). Latiers han las dumbraziuns dal pievel mussà a partir dal 1860 ina digren cuntinuanta da la lingua rumantscha ed uschia sfurzà la regiun er en aspects linguistic(-culturals) en la defensiva.

Per surmuntar questas instabilitads ha la regiun experimentà cun differentas furmas e vias da reagir. Quellas eran per part orientadas vers il passà premodern, ma autras empruvavan tuttavia er d’avrir a la regiun l’access al mund modern. Ins pensia per exempel a l’era liberala dals Latours sin champ politic u a las stentas d’etablir il rumantsch sco lingua equivalenta a las autras linguas naziunalas entaifer il stadi modern. Las pli grondas speranzas da pudair tegnair pass cun il svilup modern e da schizunt pudair profitar da quel èn dentant stadas colliadas cun la viafier dal Lucmagn. L’onn 1853 ha in comité sursilvan relaschà a las vischnancas ina proclama quasi euforica en chaussa. Tenor quella «vegn, sco las constellaziuns statan en quest momen, la via dil Lucmanier ad acquistar la cruna imperiala e far umbriva a sias soras zeniastras, far umbriva alla via dil Gotthard, dil S. Bernardin e Splügia». Or da quel motiv «recamonda la conferenza de retscheiver la via de fier cun bratscha aviarta, e de levgiar e facilitar sia vegnida (...)». Per l’ina stgaffeschia l’erecziun da la viafier novas plazzas e possia tras quai mitigar il pauperissem prevalent. Anc bler pli impurtant vegnia dentant ad esser che «in summa la pli part dil transit vegn a sevolver sulla siala de S. Maria. Che quei famus transit denter ils principals ports dell’Europa che quei continuont movimen de va e vegn sappi buca daventar senz’il pli viv sentimen de nus auters, che havein la fortuna d’esser plazai sper ne damaneivel de quela grossa aveina de vita, quei ei, quei sto esser capeivel e palpeivel per il pli simpel cuntadin, per il pli simpel montognard.» La proclama finescha cun exprimer la persvasiun «che la via de fier vegni clomar en vita in diember de fontaunas de beinstonza e riheza».[30]

Ma a la fin è il Gottard ì cun la plima; e betg mo qua, mabain er sin auters champs ha la Surselva stuì constatar in pau a la giada ch’i n’era betg uschè simpel da surmuntar la crisa e l’instabilitad vertenta. La mancanza d’alternativas valablas ha la finala fiers enavos la regiun suenter il 1870 sin quai che Richard Weiss ed Arnold Niederer numnan in ‹conservatissem per forza›.[31] Quel dueva sa mantegnair fin ch’ils tschains d’aua han avert a la regiun novas perspectivas vers la mesadad dal 20avel tschientaner.

Ils indizis da cesura e transfurmaziun enturn il 1870 en vasts e cumpiglian tant facturs interns sco externs: l’Emprim Concil vatican (1869–70); il naziunalissem cultural che s’etablescha en Europa; la fin da l’era liberala en la politica sursilvana; la restauraziun da la claustra da Mustér ed auters. En questa terza fasa da l’istorgia regiunala è l’opiniun sa messa tras ch’i na saja betg pussaivel da satisfar als basegns specifics da la periferia alpina cun vulair copiar u s’adattar als recepts dal mund modern. Enstagl s’etablescha in cuntermund mental che s’orientescha al naziunalissem cultural cun sia fascinaziun per il mund alpin tradiziunal, ma che fa tuttavia er diever d’ulteriurs elements moderns. Analisond ils discurs manads enturn il 1870 sa manifestescha cleramain il caracter constructivistic da questa fasa. Il success da questa ‹invention of tradition›[32] n’è betg il davos d’attribuir a l’activitad publicistica da Placi Condrau, a l’engaschament politic e cultural da Caspar Decurtins ed al prosperar da la litteratura cun Giacun Hasper Muoth a la testa.

En cumparegliaziun cun il svilup liberal moderà dal chantun Grischun en general pon ins pia – per vegnir ad in facit – constatar da quel temp en Surselva dus svilups regiunals ‹cunter il stritg›. D’ina vart la lunga resistenza da caracter premodern fin a la Guerra da la Lia privata (1847). Da l’autra vart la construcziun d’in cuntermund antimodern, ma cun meds moderns, che cumenza enturn il 1870.

Savens vegn dentant survesì ch’i dat tranter questas duas fasas ina ruptura marcanta, ina fasa da crisa e d’experiment, che cumpiglia il temp da 1850 fin 1870. L’occupaziun cun questa fasa pauc perscrutada s’impona betg il davos er tras quai ch’ella lascha cumparair ils svilups suenter il 1870 en in’autra glisch: Necessitada da passar en la sumbriva da las ideas dominantas dal temp, è l’istorgia regiunala suenter il 1870 caracterisada d’in tun defensiv, d’antitesa e d’agitaziun spiertala, cumparegliabel a quel dal temp da la cuntrarefurmaziun. Quest fatg è bain enconuschent sco caracteristicum da la lavina naira, ma vala – sco ch’i vegn anc a sa mussar – tuttavia er per elements centrals da quai che la Surselva dueva contribuir a la renaschientscha rumantscha.

Ma co è la cesura e transfurmaziun tranter il 1850 ed il 1870 succedida concretamain? E co sa differenzieschan ils arguments da quel temp dals svilups suenter il 1870? Il proxim chapitel illustrescha quai exemplaricamain cun preschentar il svilup da la discussiun davart ils dretgs politics tranter il 1850 ed il 1870.

«...sch’ei fan per tut pagar, e dattan mo nums jasters de cumprar.» La discussiun davart ils dretgs politics tranter il 1850 ed il 1870

Sco supponì da bleras varts, ha la Constituziun chantunala dal 1854 sviluppà ina dinamica ch’ha mess en dumonda en moda radicala las relaziuns da pussanza tradiziunalas. Sin basa da la nova repartiziun da las cumpetenzas decideva il parlament chantunal uss savens en moda lianta davart fatgs publics, pia senza scriver or questas dumondas al pievel. Quai ha sa chapescha sveglià malaveglia en ils ravugls conservativs.

L’onn 1860, cura ch’il parlament ha vulì cumandar a las vischnancas tge paja minimala ch’ellas hajan da dar a la magistraglia, han ils defensurs da l’autonomia communala reagì cun ina petiziun. Quella dueva suttastritgar che las vischnancas «vulan bucca vertir, ch’il cussegl gron prendi allas vischneuncas lur dretgs, savend bein avunda, ch’el sappi cul madem dretg pleun e pleun commondar (...) sur lur entira scola e (...) sur auters fatgs de vischneunca, aschia ch’il pievel havess il davos de dir nuot pli ne sulla scola (...) ne sur auters fatgs communals».[33] Ma il Cussegl grond n’è betg stà pront d’acceptar questa critica ed ha renvià la petiziun. Cun quai aveva l’emprova da returnar tar las relaziuns politicas premodernas fatg naufragi.

Sinaquai hai da ina vieuta argumentativa: Enstagl d’insister sin l’autonomia communala han ils conservativs sondà lur pussaivladads d’intervenziun tar il parlament chantunal che cumandava evidentamain las festas. En la Cadi era questa finamira colliada cun il giavisch da metter frain als agens deputads liberals: «Sch’in astga buca dar instrucziuns als mess, sch’astga il pievel il meins exprimer ses giavischs, ed ei fuss buca malfatg, sche quei daventas pli savens – ei fuss in bien frein per bein enqual deputau.»[34] Ma er il giavisch da vestgir l’anteriur dretg d’instrucziun cun in mantè a la moda n’è betg ì en vigur. En pli faschevan ils politichers liberals da la regiun vinavant vuschs, uschia ch’ils conservativs han danovamain stuì midar tactica.

Per quel motiv han els plaun a plaun cumenzà a sondar ils instruments da participaziun politica che la democrazia directa preveseva. Questa reorientaziun argumentativa da la democrazia premoderna a la moderna n’è dentant betg succedida senza dumondas criticas or da las atgnas retschas: Era in’extensiun moderna dals dretgs dal pievel propi la dretga via per preservar ils interess dals ravugls conservativs e federalistics? Na muntava quest pass betg plitost ina ruptura, gea in tradiment a l’argumentari premodern? E na pudevan ils novs instruments betg er furmar in privel, sch’els vegnivan applitgads dals adversaris liberals? En quest senn critic s’exprima in ‹pur da vaccas› l’onn 1868 en la ‹Gasetta Romontscha›:

«A nos vegls dretgs de seguvernar, far ed approbar leschas, ne refusar quellas, vegn ei ussa dau nums jasters e significaziuns sturscheivlas, che nus capin nuot – referendum, veto etc., e sch’ei vegnes gie eunc dau a nus auters dretgs de tschintschar e votar, sche ha quei pauc de muntar, sch’ei fan per tut pagar, e dattan mo nums jasters de cumprar. Nus lessen pli bugien schar il referendum, veto, iniziativa ed eunc bia da quella rauba cativa, a tgi che vul, sche mo ei schassen a nus nos daners.»[35]

Er ina brev da lectur cumparida l’atun 1869 exprima cleramain resalvas envers in’extensiun dals dretgs politics en la constituziun chantunala:

«La nova constituziun porscha ad in per demagogs in mettel, ch’els san mintga moment metter il pievel en moviment (…). Fa il cussegl gron enzitgei, che plai ad els, ne ch’els han forza sez gidau a far; o lu ei tut bein fatg, tut vegn secomeda; plai ei aber bucca ad els, cunzun sch’els han bucca gidau a far: o lu ei tut schliet! Ed in per demagogs miran de survegnir ensemen 3 melli votants contra ne pro, tenor sco ei han la luna (…). Vul ti era quei o pievel Grischun? Pa! Ti vegnes buc ad esser unfis da tia libertat. Schular, sin quellas bagatellas, che ins para da porscher a mi da niev, numnadamein de tscheu e leu astgar far empau canera suenter la trumbla d’in per demagogs, il bia pil dominum clavela, sche jeu sundel dasperas ligiaus da surengiu, en tut mia vetta comunala. En vischneunca sentel jeu tgei ei vul dir esser libers, leu vi jeu esser e restar libers!»[36]

Ma malgrà questas vuschs criticas: Facticamain avevan gia las constituziuns dal 1848 e 1854 midà il stadi federativ premodern en in stadi unitar (sin champ chantunal) respectivamain federal (sin champ naziunal). En pli manifestavan ils novs instruments da participaziun politica adina pli fitg lur potenzial conservativ e sa mussavan sco armas adattadas per franar ils svilups liberals nungiavischads. Daco pia betg empruvar da cuntanscher cun ils novs instruments quai che n’era betg pli pussaivel cun ils vegls – numnadamain che tut restia sin il pe vegl?

Questa enconuschientscha era plaunsieu s’ignivada en ils chaus da l’elita spiertala da la regiun. Per gudagnar er la vasta populaziun per quest’idea, han els transfurmà argumentativamain l’introducziun dal referendum modern en ina reintroducziun dal referendum premodern. Quai è istoricamain incorrect e sugerescha cuntinuitads là nua ch’i dat cleras cesuras e rupturas. Ma quest proceder da stgaffir ina ‹identitad naziunala reactiva› (Sandro Guzzi)[37] correspundeva tuttavia a l’istoricissem e naziunalissem cultural da quel temp ed ha la finala gì effect. Ina cumprova regiunala per quai è la popularitad che la poesia e chanzun ‹il referendum› da Gion Antoni Bühler ha cuntanschì en il decurs dals onns 1870/80: «Tgei ei la tema dils signurs / E fa ad els tontas snavurs? / Il referendum! // Tgei spirt terribel ils baruns / Tementa pli eunc, ch’ils canuns? / Il referendum!»[38]

Per il mument era in’extensiun dals dretgs dal pievel dentant pli fitg giavisch che realitad. La vieuta ha ina decisiun dal Cussegl grond da l’onn 1877 provocà: Senza dumandar il pievel aveva il parlament decidì d’augmentar il temp da scola obligatoric dad otg sin nov onns. Quai ha fatg ir sin las barricadas ils ‹democrats›, sco ils aderents dals dretgs dal pievel sa numnavan uss. Cun petiziuns e radunanzas dal pievel han els chatschà tras ina revisiun da la constituziun chantunala. «Il cantun Grischun fier’ussa naven siu vestgiu de 1854», giubilescha la ‹Gasetta Romontscha› suenter la votaziun dal matg 1880. «La suveranitad dil pievel pren ora tut autruisa ella nova mondura!»[39]

Er sin champ federal ha il referendum legislativ, introducì l’onn 1874, manifestà in potenzial ordvart defensiv. En il decurs dals onns 1880 discurriv’ins da veritabels ‹stemprads referendistics›. Cun success clamavan ils conservativs da serrar las retschas e da sa participar a las votaziuns: «Nus sperein che Ti segies consequents e perseveronts, che Ti vegnies seregurdar de Tes glorius babuns e cun scriver quaterga na gidar seglientar las novas cadeinas della centralisaziun e birocrazia. Dieus protegi la cara patria!»[40]

Per resumar pon ins dir che l’exempel dals dretgs dal pievel lascha resortir cleramain cesuras e midadas radicalas en la discussiun politica da la regiun tranter il 1850 ed il 1870. En detagl pon ins distinguer trais fasas (che correspundan en lur accents a la tripartiziun istorica dal 19avel tschientaner proponida survart): In’emprima fasa è marcada da l’emprova da returnar tar las relaziuns premodernas ch’eran per part svanidas pir cun las novas constituziuns da 1848 e 1854. En ina segunda fasa emprovan ils conservativs da sa far udir pli fitg entaifer la democrazia parlamentara, dominada dals liberals. Er sisum la Surselva eri da quel temp anc tuttavia intschert, schebain las forzas conservativas ubain las liberalas vegnian a prender suramaun en la regiun.

La terza fasa, che remplazza la democrazia parlamentara tras la democrazia directa, è sa fatga valair suenter ils emprims success cun il referendum modern. Uss eri cler: Schlargiar ils novs dretgs dal pievel era tuttavia in’arma che correspundeva als basegns dals conservativs. Ins duvrava be mobilisar mintga singula vusch e gia resultava or da questa participaziun surproporziunala da la minoritad conservativa ina forza politica ferma avunda per franar ils liberals.

Cun trair lingias da lunga durada tranter il referendum premodern e modern èsi gartegià a l’elita spiertala da vender questa nova strategia sco return a la tradiziun – quasi sco ina ‹renaschientscha› cumparegliabla a quella sin champ litterar e cultural. Quest aspect constructivistic da las orientaziuns mentalas suenter il 1870 vegn savens survesì, e quai fin oz. Savens han ins il sentiment ch’ils standards politics, religius, economics, culturals e linguistics ch’èn sa mess atras vers la fin dal 19avel tschientaner sajan en lur furma ina cuntinuaziun sublima da tradiziuns vegliandras ed intutgablas. En dumondas da cultura e lingua vegnan ils terms ‹tradiziun› e ‹renaschientscha rumantscha› duvrads stediamain sinonim.

Ma ils indizis per ina cesura marcanta enturn il 1870 èn memia evidents. Las ‹tradiziuns› sugeridas entaifer la lavina naira e la renaschientscha rumantscha sa manifesteschan plitost sco modelladas aposta per ils basegns dal temp. I basegna perquai in process da deconstrucziun tenor Jacques Derrida per discuvrir, co che la realitad sa preschentava avant questa fasa da defensiun spiertala. In’enumeraziun d’ulteriuras metamorfosas politicas, economicas, culturalas, religiusas e linguisticas succedidas tranter il 1850 ed il 1870 duai dar in’idea, nua che questa lavur da deconstrucziun pudess cumenzar.

Metamorfosas tut a dubel

L’emprim exempel per ina cesura e vieuta argumentativa resta collià cun las expectoraziuns dal chapitel precedent, vul dir cun la politica regiunala: En l’imaginaziun dad oz para quella dominada da vegl ennà da las retschas serradas da la lavina naira catolic-conservativa. En realitad hai dentant duvrà las stentas publicisticas e politicas da Placi Condrau e da Caspar Decurtins per furmar durant ils davos decennis dal 19avel tschientaner successivamain questa cultura politica cumpacta. Avant votavan ils protagonists politics en la regiun tenor interess da facziun e da famiglia, pir en segunda prioritad tenor criteris regiunals e confessiunals – e quasi insumma betg tenor princips politics.

La cumprova eclatanta per quai è bain l’uschenumnada era liberala da la Surselva che cumenza per part gia cun la regeneraziun dals onns 1830 (erecziun da vias e da scolas). Enturn la mesadad dal 19avel tschientaner elegeva la Cadi savens chaus liberals da la famiglia Latour da Breil en uffizis politics. Per midar quai è Placi Condrau sa stentà onns e decennis a la lunga da tegnair avant al pievel ch’i saja inconsequent co che «ina gronda part dil pievel selai menar da spir riguards humans, pren la convenienscha per siu compass enstagl della conscienzia».[41]

Entant che l’era liberala è uschia vegnida stgatschada plaun a plaun or da la schientscha collectiva, è in auter fenomen illuministic-liberal da la regiun quasi vegnì instrumentalisà ex post. Igl è quai Placi a Spescha che valeva tar ses contemporans sco ‹curios pader› e ch’era crudà malamain en emblidanza suenter sia mort. Enturn il 1870 ha Caspar Decurtins clamà enavos el en la schientscha collectiva e transfurmà l’illuminist malchapì en ina figura emblematica da la cultura regiunala.[42]

La premura idealisanta ch’il naziunalissem cultural demussa envers l’atgna istorgia e cultura contrastescha per part fermamain cun la pratica dals decennis precedents. Quai mussa il destin da la ruina da Putnengia: Enturn il 1860 crititgescha la ‹Gasetta Romontscha› ch’i vegnia fatg diever da las restanzas da questa venerabla sedia dal fundatur da la Lia Grischa per bajegiar stallas. E per allegar in segund exempel: Cur che Caspar Decurtins ha vulì laschar renovar enturn ils 1890 las veglias bandieras da la Cadi haja el «anflau las teilas da quellas en cumpleina decadenza e totalmein semigliadas e pauc auter, che blutta festa».[43]

Il process da vulair crear ina cultura alpina statica è d’interpretar sco cuntrareacziun sin l’inabilitad da la periferia alpina da tegnair pass cun ils svilups moderns da quel temp. En la ‹Gasetta Romontscha› da 1881 pon ins leger: «Els davos 40–50 ons ei pilver semidau pli bia che vivon en 4–500 ons! Sin tgei stermentusa maniera ein nos basegns, nossas expensas e nos deivets carschi ils davos decenis!»[44] Per far frunt a quests svilups è vegnì propagà in return a la simpladad dals perdavants.

L’exempel dals costums naziunals illustrescha co che quest pass è savens stà collià cun ina ‹invention of tradition›: Quels valevan (e valan) savens sco element arcaic, quasi atemporal da la cultura regiunala. Differents studis han dentant cumprovà che las furmas dals costums tradidas en il 20avel tschientaner hajan ragischs che tanschan be enavos en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner. Tuttina sugerescha il ‹Calender Romontsch› da 1867: «Pli daditg vevan ins ora silla tiara in costum vid il qual in seteneva, ei fuv’enzitgei stabel per entiras gieneraziuns. La figlia seteneva vid la moda della mumma, e la mumma era vestgida sco la tatta, ual perquei savev’eunc la beadia purtar beinduras in pategl ne lauter de sia tatta, e quei giedava a cultivar la pietad encunter ils vegls.»[45]

Dal process dirigì da vulair cumpilar ina cultura ed identitad collectiva en la regiun dat er la ‹Fiasta nazionala dils alpins sil piz Mundaun› da la stad 1861 perditga. L’occurrenza sa drizzava explicitamain er a «Vus turists e muntaquolms» ed aveva la finamira da preschentar la cultura alpina a moda genuina. Sin il program stevan: «Sitarnoda, far de sedomignar, de quorer, de stuschar crappa ed alzar, producziun de canzuns nazionalas en lungatg romonsch e tudestg, deputaziuns dellas vischneuncas della Surselva en vestgadira antica, cun fifas e schombers ordavon.»[46] Questa cumbinaziun vaira artifiziala d’elements indigens ed importads cuntrastescha cun la descripziun bain pli realistica dad Arnold Escher von der Linth che caracterisescha ils abitants da la regiun sco «romanisch redende, kurze, breitschulterige, in dunkelblau gekleidete Leute, die (…) still-ernst drein schauen. Ich habe nie in diesen Dörfern und auf ihren Alpen einen fröhlichen Jauchzer oder das Alphorn gehört».[47]

Quai na vul dentant betg dir ch’i mancava l’ilaritad en la regiun, il cuntrari: Igl ha duvrà il rigorissem confessiunal da l’era suenter il concil da 1870 per ch’il clerus sursilvan interrumpia tschertas disas ‹nuncunvegnentas› da lur parochians. Uschia scriva per exempel pader Martin Andreoli, plevon a Surcasti, l’onn 1878 a l’uvestg da Cuira: «Las processiuns generalas a s. Murezi, Degen e Vignogn ed a Vrin vevan plitost in caracter economic naziunal che ecclesiastic, radunonza da speculants, hermers e marcadonts da tuttas sorts e da mats e matteuns.»[48] El saja sa stentà ils davos onns da far in pau urden cun quests excess.

En autras funtaunas vegn crititgada la mancanza da disciplina durant las paradas da las cumpagnias da mats u il sunar valzers en baselgia, in «sunem, tier il qual ils giuvens e giuvnas ston far in sforz per tener ruasseivels lurs peis».[49] E cunter la disa d’ornar en baselgia las statuas cun «pindels, falzalets, firlefanzas» vegn quasi propagà l’iconoclassem: «Fuss ei bucca bia pli dischent de far alv la miraglia e cuvierer vi dal tut ruinai ne macorts maletgs?»[50] Legend quai chapesch’ins il scribent e politicher liberal Gion Barclamiu Arpagaus che sa dumonda l’onn 1867: «Nua vegnin nus cun bandischar la glisch dil humor e della hilaritad?»[51]

Quant pli critic tunavi qua envers las autoritads ecclesiasticas en l’era precedenta, segnada dal josefinissem e da la predominanza statala en dumondas ecclesiasticas. Enturn l’onn 1800, cura che l’uvestg aveva laschà remplazzar il vegl catechissem dal 17avel tschientaner tras in nov, han ils aderents dal vegl catechissem smanatschà da marschar giu Cuira per protestar cunter las novaziuns. Intgins sajan schizunt ids anc in pass pli lunsch, scriva Duitg Balletta en ses diari, ed hajan pretendì che «Cuera vessi da cumendar ina miarda et quei mondi tier agli uescg ina miarda etc.».[52]

In ulteriur fenomen religius e social collià stretgamain cun la neoscholastica da la fin dal 19avel tschientaner furman las famiglias grondas en Surselva catolica. Avant quel temp era il svilup demografic regiunal tuttavia cumparegliabel cun quel d’autras regiuns. Betg per nagut avevi num en in proverbi da Tujetsch: «In uffaun è pauc, dus è dretg, treis è stretg, quater è fula, tschun è pluna, sis sbaluna.»[53]

Tar la categoria da la defensiun spiertala tutgan er las metamorfosas linguistic-culturalas dals davos decennis dal 19avel tschientaner. En general pon ins constatar en las funtaunas da quest temp in problematisar creschent da la cultura e lingua tudestga e da la bilinguitad rumantsch-tudestga.

In emprim exempel: L’onn 1849 è cumparì il ‹Secund cudisch de scola›, in dals emprims meds da scola statals. La versiun sursilvana da quest’ovra cuntegneva gia fablas e paraulas tudestgas sco dunna Holla ed autras – senza che quai fiss vegnì problematisà en la publicitad. En rom da la discussiun naziunala dals onns 1880 ha il vent dentant midà. Uss han – sper Robinson e las Nibelungen – gist las fablas tudestgas e paraulas da Grimm furmà in dals motivs per refusar la nova generaziun da meds da scola tenor la pedagogia da Herbart-Ziller. En ina posiziun dal 1893 per mauns da las autoritads chantunalas vegnan las paraulas refusadas da la magistraglia da la Surselva rumantscha cun l’argument: «Die Kleinen finden bald, dass dies nur erfunden und rufen: Das sind nur Lügen.»[54]

La medema vieuta d’ina tenuta neutrala u schizunt positiva envers influenzas culturalas d’ordaifer ad ina refusa quasi radicala cun tratgs schovinistics sa lascha fastizar en la persuna da Giacun Hasper Muoth. Suenter l’emprima critica engiadinaisa envers las Nibelungen l’onn 1887 aveva Muoth anc prendì en protecziun quest epos german. «Es beruht», uschia il parairi da la cumissiun chantunala enturn Muoth, «auf gänzlicher Verkennung der historischen Bedeutung der Völkerwanderung und des Anteils der germanischen Stämme an der Entstehung der romanischen Völker, wenn man die Nibelungen vom nationalen Standpunkte aus abweisen will.»[55] Er ina poesia da tschaiver da quel temp suttastritga la tenuta positiva da Muoth envers las Nibelungen.

Ma quasi a medem temp lantscha Muoth la vieuta argumentativa, e quai cun ses ‹Stai si! defenda› (‹Al pievel romonsch›, 1887). Lezza poesia ha fullà via sco nagin auter text ad in determinissem linguistic ch’ha fixà e dirigì l’identitad rumantscha dals proxims tschient onns – e che fa quai per part fin oz. Accentuond questa nova doctrina – che dueva finir en in ‹micro-naziunalissem sursilvan› (Iso Camartin)[56] – ha Muoth pretendì l’onn 1893

«ch’ei sto ton per las scolas tudescas sco romontschas grischunas vegnir procurau per in niev veramein nazional e prattic material de lectura, sche las scolas grischunas doveian haver in fundament natiral e prosperar. La scola elementara sto absolutamein semetter sin il sulom popular e quel ei per Grischun sil sulom grischun cun sias originalas relaziuns. Hic Rhodus, hic saltà. Il spert internazional ei memia pauc concrets per ils affonts.»[57]

Quant auter tunavi qua per part ventg onns pli baud, e quai or da la plima da nagin auter che da Placi Condrau, fundatur e schefredactur da la ‹Gasetta Romontscha›. Lez scriva l’onn 1864: «Nus udin bucca denter quels entusiasts, che vulan tras e tras e per adina conservar la nazionalitad romonscha, anzi nus secartein ch’ei fussi per nossa cultivaziun e per nossas relaziuns socialas de gron avantatg, sche tuts nus Romonschs savessen ina biala damaun sedestadar sco nativs Tudestgs.»[58]

E per agiuntar in exempel anc pli ‹schoccant› qua in extract d’ina brev che la vischnanca da Morissen ha scrit l’onn 1865 a la Regenza grischuna:

«Els vegnan leider savens cun dolur ad experimentar la ignoranza che regia tier nus, aschia che beinencual supraston da vischnaunca sa strusch scriver las necessarias caussas allas lud. autoritads cantunalas e cheutras piteschan buca darar ils beins publics. Per prevegnir e gidar empau ord quella munconza, vein nus sespruau da procurar ina buna scola da vischnaunca. Aber mo romontscha e mo 5 meins ad onn e nus experimentein che nus vegnin buca a frida da cultivar nossa giuventetgna. Nus vein pia priu il conclus da procurar ina scola da stad ed unviern e zuar grad spir tudestg alla entschatta, essend quel il lungatg dominond en nossa cara patria.»[59]

Cun raschun sa lascha crititgar la tenuta fatalistica che resorta da quests citats. Als auturs sezs fissan questas expectoraziuns probablamain stadas ordvart peniblas, sch’insatgi avess fatg menziun dad ellas ventg onns pli tard. En noss connex èn quests votums dentant da muntada sco cumprova per il foss che sparta per part la renaschientscha rumantscha da la realitad sco ch’ella sa preschentava pli baud. E cun quai er sco indicaturs per l’act constructivistic ch’ha gì lieu suenter il 1870. Quel sa lascha cumprovar per pli u main tut las spartas da l’uschenumnada ‹cultura rumantscha› – e quai senza stuair allegar arguments scientifics dad oz. Davart la genesa dal chant rumantsch pon ins per exempel leger en la scrittira festiva ‹Tschien onns Ligia Grischa 1852–1952› il suandant: «Tier nus eis ei buc aschia, ch’il cant romontsch havess scaffiu ils chors romontschs, mobein plitost ils chors il cant.»[60]

(Re-)construcziuns culturalas suenter il 1870. La canonisaziun da Gion Antoni Huonder sco exempel

La tesa che las circumstanzas realas dal 19avel tschientaner determineschian la via instradada suenter il 1870 cuntrastescha fermamain cun l’atgna vista da l’elita spiertala da lura. Lezza, influenzada fermamain da l’idealissem e da la romantica, avess condemnà ina tala interpretaziun sco materialissem marxistic. En in referat programmatic da l’onn 1875 menziunescha Caspar Decurtins per exempel il «meret dil genial Herder» ch’haja realisà: «En la canzun populara vesein nus al pievel el cor».[61] Il canon cultural e moral – uschia pudess ins circumscriver questa tenuta – n’è exact betg dependent da svilups temporals, mabain cuntegna las vardads nunballuccantas sco ellas èn vegnidas perpetnisadas dals babuns.

E pelvaira èsi vegnì investì da quel temp blera lavur en il rimnar ed edir questas ‹vardads perpetnas›, en las ‹Annalas› (a partir dal 1886) ed en la ‹Crestomazia› (a partir dal 1888), per be numnar las duas retschas da publicaziun las pli impurtantas. Ed ils editurs n’èn betg sa restrenschids sin in corpus istoric, mabain han cumplettà quel cun vuschs contemporanas – bain chapì cun talas che duevan confirmar l’idea da las valurs perpetnas. Legendara è daventada l’anecdota co che Decurtins haja stuì stumplar Muoth da terminar ses epos ‹Il cumin d’Ursera› – per che l’ovra vegnia a fin ad uras per sia canonisaziun en la ‹Crestomazia›.

Il corpus litterar ch’è vegnì determinà da quel temp è daventà talmain franc ed incontestà che generaziuns da publicists, litterats ed istorichers han cumponì vinavant sin questa basa il mitus da las valurs perpetnas alpinas e rumantschas. Gea schizunt studis pli novs mussan per part ina tenuta vaira nuncritica envers il constructivissem evident dal moviment rumantsch. Tgi che menziunescha lezs aspects be a l’ur e preschenta la discussiun da quel temp sco ‹discurs da tradiziun› (Renata Coray) sugerescha – er senza dir quai explicitamain – cuntinuitads là nua ch’i fiss plitost d’accentuar cesuras e process da construcziun mentala.[62]

La mancanza da distanza critica envers l’aspect constructivistic da la renaschientscha rumantscha ha savens motivs metodics. Anc l’onn 1865 ha Gion Antoni Bühler constatà: «Nossa literatura rhäto-romonscha sa mussar si pauc auter, che entginas ediziuns della bibla, codischs d’oraziuns, codischs de scola, de legendas, de leschas et ils fegls publics, che ein comparii da temps en temps en il Grischun.»[63] Studis davart il moviment rumantsch cumenzan uschia savens pir enturn il 1870/1880, tractond il corpus poetic sco tal e negligind il context na-litterar da sia genesa. Talas lavurs che sa basan sin in corpus ch’è pli u main identic cun il canon litterar definì da quel temp na gidan betg a sclerir, co che quest canon è sa furmà. Daspera duvrassi magari be in sguard en gasettas e scrittiras popularas ed edifitgantas da quel temp, per chattar ils models per tscherta litteratura ‹classica›. Quai sa lascha mussar bain vi da l’exempel dal ‹Pur suveran› da Gion Antoni Huonder.

En sia recepziun vala Huonder sco exempel da parada per in poet, «der dem Wesen und Empfinden der Volksseele formvollendeten Ausdruck gibt».[64] Quest maletg idealistic è sa mantegnì tras l’entir 20avel tschientaner ed è anc vegnì rinforzà tras las chanzuns che sa basan sin texts da Huonder: «Mintgin che resenta ch’ellas caracteriseschan e tuccan enzatgei dil pli agen da nus Romontschs.»[65]

La genesa da la poesia para dentant d’esser baintant pli profana. Il ‹Pur suveran› – uschia intervegnan ins da ses biografs – duai Huonder avair scrit durant ses temp a Glion, enturn ils onns 1863–1865. En il ‹Calender Romontsch› da 1864, cumparì vers la fin da l’onn 1863, è da chattar in artitgel che sa tira sur pliras paginas e che porta il titel programmatic ‹Il dretg pur e siu ventireivel stand›. Là pon ins tranter auter leger:

«Il dretg pur ei in dils pli ventireivels, independents e libers umens; mo oravon tut sto el esser pietus, simpels e modests. (...) In um d’in senn pietus e modest ei cuntents cun pauc. Il pur ei per ordinari buca fetg rehs ed ha era buc aspects de vegnir tier grondas rihezias en quort temps, mo el ha era pli pauc basegns che la glieut dil marcau e sa cun tutta honur manar ina pli simpla veta. La casa d’in pur drova nagin luxus e sia vestgadira nagina luschezia. Schubaradat e bien uorden, quei ei siu prinzipal ornament, mo cura che la simpladat stulesch’ord casa dil pur, cura ch’el vul far suenter a quels dil marcau cun beiber e magliar, cun ir ella ustria e giugar, cun vestgadira e mobilias, sche sebett’el en grons deivets e quittaus. (...) Tgi che compra malnizeivlas caussas sto il davos vender beinduras las caussas necessarias.»[66]

Questas expectoraziuns cumpiglian quasi tut las ingredienzas da la famusa poesia da Huonder, la quala stipulescha: Il pur alpin maina bain ina vita modesta, ma persuenter en libertad. Libertad ed independenza plus ritgezza – questa cumbinaziun na sa lascha betg realisar en il stgars ambient alpin. Gist perquai èsi impurtant per il pur alpin da sa decider per la libertad – en povradad.

Il ‹Pur suveran› pia demascrà sco furma metrica da litteratura normativa ed edifitganta? E Huonder sco pedagog popular e preditgant en vestgì da poet? Quai tuna sin l’emprim’egliada sco ina profanaziun impertinenta – ma tutga tuttina la noda, sco gia auters han constatà. En quest senn na resplenda la poesia betg tant il cuntegn il pli profund da ‹l’olma rumantscha›, mabain furma ina reacziun fitg idealisanta sin il pauperissem che regiva da quel temp en la periferia alpina – ed en la vita da l’autur sez.

Che la poesia exprima plitost parolas da tegnair la dira formuladas da l’elita spiertala che fatgs reals ha er Giachen Michel Nay stuì constatar enturn ils 1880. L’onn 1902 ha el raquintà en il ravugl da la ‹Societad Retorumantscha› co ch’el haja declamà sco student en ina radunanza da purs cun tutta ardur il ‹Pur suveran›. «Jeu cartevel, ch’ils purs vignessien tut surpri ed incantai tras mia bunamein furiusa declamaziun e che lur fatschas secotschnessien e lur egls sbrinzlassien fiuc e flomma, udent els tals products poetics.» Ma las reacziuns sajan stadas ordvart reservadas: «Ge, ge di finalmein in um vegl, jeu vesel, che ti eis aunc buc ord la crosa sco sauda. Fuss bien, sch’ei dess de quels purs cheu tier nus (...). Nus havein praus e tratsch detgavunda e clavaus pli ch’avunda, quei ei ver. Mo sas ti, tgi ei il retg? Il retg sur nos praus e clavaus en quels, che possedan las hipotecas, las qualas schaien sin nos beins.» Questa reacziun nunspetgada, uschia cuntinuescha Nay, al haja laschà enavos «sco sch’enzitgi havess fiers ina sadial’aua giu pil dies».[67]

E propi eran la persuna e l’ovra da Gion Antoni Huonder idas spert en emblidanza. Da sia mort il mars 1867 prenda la ‹Gasetta Romontscha› gnanc notizia. Igl ha duvrà l’inschign da Caspar Decurtins, dal schef-architect da la renaschientscha rumantscha, per far da Gion Antoni Huonder il poet naziunal rumantsch per propi. Questa metamorfosa – che s’accordescha bain cun ils exempels preschentads en il chapitel precedent – è succedida radund ventg onns pli tard.

En rom da la festa da chant districtuala l’onn 1888 a Glion era naschida l’idea d’eriger in monument per Gion Antoni Huonder. Quest giavisch dueva gia ir en vigur dus onns pli tard en rom da la festa da chant districtuala a Trun. Avant las festivitads aveva Caspar Decurtins laschà stampar tut las poesias da Huonder en furma d’ina broschuretta. En l’introducziun da quella scriva Decurtins:

«Sche quel che dat lieunga all’olma d’in pievel et exprima quei, che moventa il cor d’ina naziun ei il vér poet, allura sa ins nomnar cun raschun Anton Huonder il poet dil pievel romonsch. Sco bucc’in avon e suenter el, ei Huonder seprofundius el patertgar dil pievel romonsch e ha udiu ils tuns, ils pli zupai et interns dil cor de quel. La loscha carezia tier la libertat, il profund patriotismus, la curascha guerila, sco la sincera pietat dil pievel romonsch han anflau en Huonder e sias poesias l’emprema gada in’interpretaziun classica.»[68]

Ils 20 d’avrigl 1890 han culps da murters e musica da festa annunzià l’entschatta da las festivitads a Trun. La societad da festa è l’emprim marschada tras il vitg ornà da festa fin tar la chaplutta da sontg’Onna, il sanctuari da la Lia Grischa. Là han ins chavà or las restanzas dal vegl ischi – la perditga da la fundaziun da la Lia dal 1424 – ch’in stemprà aveva derschì il 1870. Al lieu da la cuscha han ins plazzà la tabla commemorativa per Gion Antoni Huonder cun l’inscripziun: «Agl autur della canzun: ‹A Trun sut igl ischi› A. Huonder. Ils cantadurs sursilvans 1890». Pleds festivs e la chanzun ‹A Trun sut igl ischi› han terminà l’emprima part da la festa.

«Quei medem di», uschia cuntinueschan ils rapports da festa, «ei la venerabla cuscha dil vegl ischi, purtada da quater grons e bials umens en vistgadira grischa e cumpignada dallas autoritads e dal pievel, vegnida transportada ella classica sala della Cuort a Trun, per leu paradar sco trofea della libertad enamiez las armas dil cumin e dils cauderschaders della Ligia grischa.» Per finir è la societad da festa marschada tar il plaz da festa, nua ch’il chor viril da Trun ha fatg bainvegni cun il ‹Pur suveran›. Tenor rapports contemporans han radund 4000 persunas assistì a la festa, tranter quellas 21 chors e tschintg societads da musica.[69]

Ma er suenter la festa è Caspar Decurtins sa stentà vinavant da popularisar l’ovra litterara da Huonder. Gion Deplazes scriva:

«Caspar Decurtins ha a sias uras encuretg cun brama in cumponist, essend ch’el senteva bein avunda che gest questa poesia [il ‹Pur suveran›, I.B.] exprimeva il meglier il sentir e patertgar dil pievel preponderontamein puril ella Surselva da lu. Adina puspei han cumponists fatg in’emprova, tochen oz silmeins nov. Caspar Decurtins veva supplicau il giuven scolast e cumponist Hans Erni. Sia cumposiziun ei ida cun la plema. Purtada da sia melodia [publitgada l’onn 1905, I.B.], ei il ‹Pur suveran› daventaus ella emprema e secunda uiara la canzun patriotica dils Sursilvans.»[70]

Quest exempel sto bastar per illustrar il process constructivistic da quel temp. In process dal reminent ch’è per part schizunt vegnì demascrà sco construct dals schefideologs da la lavina naira e da la renaschientscha rumantscha sezs. Pertutgant la muntada che Caspar Decurtins ha dà vers la fin dal 19avel tschientaner a las poesias da Gion Antoni Huonder scriva ses biograf Carli Fry:

«Es ist völlige Kritiklosigkeit, um nicht zu sagen schädliche Lobsängerei, die wir der tiefen Begeisterung der ersten Kampftage freilich gern verzeihen, wenn Decurtins behauptet, Huonder habe in diesem Gedichte [‹Ligia Grischa›, I.B.] für seine wahrhaft dichterischen Gefühle den vollkommensten Ausdruck gefunden; auf die Form trifft jedenfalls diese Wertung in keiner Weise zu. Auch können wir die ‹Ligia Grischa› denn doch nicht ‹zu dem Nationalsten und Besten, was die rätoromanische Literatur überhaupt hervorgebracht hat› zählen.»[71]

Fin oz vegn registrà memia pauc che quest temp dal ‹Stai si! defenda› ha gì – en cumparegliaziun cun il temp precedent e cun la situaziun actuala – in caracter extraordinari ed excepziunal, ch’el furma ina fasa d’agitaziun mentala. Per gudagnar in zic distanza gidassi forsa d’applitgar sin quest temp in pèr ponderaziuns che Urs Altermatt ha fatg en connex cun il catolicissem: «Auf die jahrhundertealte Kirchengeschichte bezogen, bildet die Zeitspanne (...) eine Ausnahmeperiode. In diesen 100 Jahren deckten sich Doktrin und Praxis in einem vorher und nachher nie mehr erreichten Ausmass.» E cun resguard dals svilups suenter il 1950 cuntinuescha el: «Es lässt sich sogar die provokative These aufstellen, dass der Rückgang in der religiösen Praxis der Durchschnittskatholiken eine Rückkehr zur historischen Normalität darstellt. Der moderne religiöse Synkretismus hat vermutlich eine grosse Ähnlichkeit mit der vormodernen Situation.»[72]

I fiss dentant memia simpel da vulair ridiculisar ils moviments conservativs da quel temp cun parolas liberalas da ‹Hinterwäldler›. Cun focusar sin la perspectiva interna dals acturs regiunals sa lascha il cuntrari mussar che lur agir era tuttavia reflectà e raziunal: las structuras politicas ed economicas premodernas purschevan a la periferia alpina ina tscherta protecziun ch’è ida a perder suenter il 1850. Il mund antimodern construì a la sava dal 20avel tschientaner è stà en quest senn ina strategia da surviver d’ina regiun pauperisada senza alternativas e culturalmain en la defensiva. Ed ins po tuttavia attribuir a quest mund ch’el haja gidà a conservar valurs culturalas che fissan uschiglio probablamain idas en emblidanza fin il di dad oz.

Ma las enconuschientschas fatgas èn da l’autra vart in appel da metter en dumonda la definiziun prevalenta da quai ch’ins numna ‹tradiziun›. Fin il di dad oz è questa definiziun influenzada fermamain dals constructs mentals stabilids nn il rom dal naziunalissem cultural suenter il 1870. E quai cun duas consequenzas: Per l’ina acceptan ins uschia la furmla deterministica che pretenda che lingua e cultura furmian – tant per il singul individi sco er per il destin d’entirs pievels – in’unitad indestruibla, gea schizunt existenziala. Differents studis han gia empruvà a partir dals onns 1980 da dissolver quest nuv – cun success mudest, sco Jachen Curdin Arquint constatescha: «Die neue Einsicht, dass die rätoromanische Kultur (…) als ein partiell mit eigenen Akzenten ausgestatteter Bereich der europäischen alpinen Kultur zu verstehen ist, diffundiert bei der einen und der anderen Gelegenheit und hat in ziemlich weiten Kreisen Mühe, als Tatsache wahrgenommen zu werden.»[73]

Per l’autra fa questa definiziun da la lingua resortir en spezial champs d’applicaziun affectivs, identitars e colliads cun la ‹tradiziun› – e reducescha uschia il rumantsch sin ina lingua ‹dal cor›, cumplementara al tudestg. Per cuntradir a questa tesa na dovri betg exnum arguments actuals. Anzi chattan ins quels en la tradiziun – questa giada senza virgulettas – dal temp avant il 1870. Sco ch’ins constatescha enturn il 1960 ina ‹vieuta pragmatica› che fa resortir pli ferm aspects utilitaristics e funcziunals, uschia stat l’entira epoca precedenta a partir dal 1870 sut l’ensaina d’ina ‹vieuta idealistica›. Quella enconuschientscha relativescha la muntada da la renaschientscha rumantscha sco cumpass per il temp preschent – e fa gust da scuvrir pli fitg il temp avant il 1870. Il surpli da pragmatissem ch’è da chattar là cumpensescha en tutta cas il patos che va a perder cun dar adia al ‹Stai si! defenda›.

Scrivend questas lingias ma dat casualmain en maun in artitgel davart Daniel Häusler e Markus Flückiger, dus innovaturs da la musica populara tradiziunala. «Man hat von der Volksmusik, wie sie damals zufällig war», constateschan els, «eine Blitzfotografie gemacht und daraus eine Postkarte. Man sagte: So ist es schön, so bleibt es.» E l’artitgel cuntinuescha: «Die besten Argumente dafür, an diesem Bild zu rütteln, kommen also geradeso gut aus der Vergangenheit wie aus der Gegenwart.»[74]

Indicaziuns bibliograficas

Il 2011 è cumparida la dissertaziun dad Ivo Berther cun il titel: «Il mund sutsura – Die Welt steht Kopf». Alpine Peripherie und Moderne am Beispiel der Landsgemeinde Disentis 1790–1900. (Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte, tom 25). L’emprima part da la publicaziun parta da la Guerra da la Lia privata e dal process d’auttradiment (1847/48) e tracta il temp da 1790–1848. A questa part dal cudesch è deditgà l’artitgel: La Surselva e la Guerra da la Lia privata (1847) – in’analisa en il context da la cultura politica regiunala. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 115, 2002, p. 179–198. La segunda part da la dissertaziun parta dal conflict da scola ‹Sigisbert contra Robinson› (1900) e tracta il temp da 1848–1900. A questa segunda part – cun accent sin il temp enturn il 1870 – è deditgà l’artitgel: Avant la vieuta idealistica. Deconstrucziuns a la sava da la lavina naira e da la renaschientscha rumantscha. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 124, 2011, p. 243–264. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).

[1] Il num ‹Sonderbund› vegn per il pli translatà cun ‹Lia separatista› ubain ‹Lia separada›. Ils chavazzins ‹federaziun separada› e ‹Lia particulara› che vegnan duvrads mintgatant per sbagl en connex cun la guerra dal 1847 cumpiglian percunter sulettamain la muntada betg istorica dal pled ‹Sonderbund›. ‹Sonderbundskrieg› fiss pia la ‹Guerra da la Lia separatista›, savens er ‹Guerra da separaziun› u simplamain ‹Guerra dal Sonderbund›. En la litteratura secundara davart ils eveniments da l’onn 1847 chatt’ins per part era l’expressiun ‹Lia privata›. Da questa translaziun oz in pau emblidada vegn er fatg diever en quest artitgel, damai ch’i sa tracta qua da l’expressiun usitada en las funtaunas sursilvanas da l’onn 1847. (Cf. la noziun ‹Lia› en il Dicziunari Rumantsch Grischun, volum 11, p. 139–143, spezialmain p. 141).

[2] Joachim Remak, Bruderzwist nicht Brudermord. Der Schweizer Sonderbundskrieg von 1847, Turitg 1997.

[3] Ordinaziun dal Cussegl pitschen dals 23.11.1847, cumparida en Fegl uffizial nr. 9, 26.11.1847, p. 30.

[4] Archiv dal stadi dal Grischun (ASG) C III 20 c A, VII, 11: Express dal Cussegl pitschen al colonel Eduard von Salis, 12.11.1847.

[5] Der freie Rhätier nr. 1, 7.1.1848, p. 1s.

[6] ASG C III 20 c A, I, 6: Protocol d’inquisiziun Venzin, Trun, 9.2.1848.

[7] ASG C III 20 c A, V, 6: Protocol d’inquisiziun Arpagaus, Cuira, 9.–29.5.1848.

[8] ASG C III 20 c A, II, 2: Copia da la brev da Cavelti a Salis-Soglio, 11./12.11.1847.

[9] ASG C III 20 c A, IV, 1: Protocol d’inquisiziun Hans Giachen Gieriet, Rueras, 1.5.1848.

[10] ASG C III 20 c A, IX, 3: Tractat da defensiun dals 1.11.1848.

[11] Der freie Rhätier nr. 19, 10.11.1848, p. 75.

[12] Bündner Zeitung nr. 99, 11.12.1847, p. 408.

[13] Bündner Zeitung nr. 54, 7.7.1847, p. 217.

[14] Cf. exemplar da la petiziun e da la brev accumpagnanta sut ASG C III 20 c A, VII, 47.

[15] Churer Zeitung nr. 81, 9.10.1847, p. 1s.

[16] ASG C III 20 c A, I, 4: Protocol d’inquisiziun Gieri Antoni Vieli, Cumbel, 8.2.1848.

[17] ASG C III 20 c A, V, 1: Rapport da Johann Rudolf Toggenburg al Cussegl pitschen, 10.12.1847.

[18] Constantin Siegwart-Müller, Der Sieg der Gewalt über das Recht in der Schweizerischen Eidgenossenschaft, Altdorf 1866, p. 585.

[19] ASG C III 20 c A, II, 7: Protocol d’inquisiziun Joseph Mathias Decurtins, Trun, 10.2.1848.

[20] Neuwieder Zeitung dals 29.4.1794. Cità tenor Stephan Pinösch, Die ausserordentliche Standesversammlung und das Strafgericht vom Jahr 1794 in Chur, diss, Turitg 1917, p. 187.

[21] Anton von Cronthal a Johann Philipp Joseph Freiherr v. Cobenzl, 15.9.1792. Cità tenor Iso Müller, Zur Geschichte des Vorderrheintales im ausgehenden 18. Jahrhundert, en: Bündner Monatsblatt 1962, p. 149–187, qua p. 179.

[22] André Masséna al Directori helvetic, 13.3.1799. Cità tenor Claude Bonard, Un cas de ‹résistance en montagne›. L’Insurrection de Disentis, campagne de Masséna en Helvétie 1799, en: Revue historique des Armées. Publication trimestrielle du ministère de la défense, Nr. 3/1977, p. 33–50, qua p. 39s.

[23] Ulrich von Planta-Reichenau, Die gewaltsame politische Bewegung vom 4. Januar 1814. Ein Beitrag zur Geschichte Graubündens, Cuira 1858, p. 23.

[24] Cf. Archiv dal cumin da la Cadi (ACC) AV XV, Instrucziun pils mess sil Cussegl Grond 1834 ed ACC BB VII: Instrucziun pils Mess 1836.

[25] Canzun cantada sin la cumedia de Rueras ils 15 de avril 1836, en: Il Glogn 10, 1936, p. 18/20.

[26] Duitg Balletta, Cudisch e Remarcas de mia vetta manada da Duitg Balletta de Breil. Litenent en survetsch franzos e pli tard Bannerherr della Cadi (1760–1842). Publicaziun dellas ‹Remarcas› el text original naven d’anno 1792–1804, (ed. Giacun Hasper Muoth), en: Annalas da la Societad Retorumantscha 7, 1892, p. 225–281 e 8, 1893, p. 35–139, qua p. 52.

[27] Maurus Wenzin, Descriptio Brevis Communitatis Desertinensis (enturn il 1744). Cità tenor Iso Müller, Die Cadi um die Mitte des 18. Jahrhunderts, en: Bündner Monatsblatt 1945, p. 75–93 e 97–119, qua p. 92.

[28] Ute Daniel, Kompendium Kulturgeschichte. Theorien, Praxis, Schlüsselwörter, 5. ediziun, Frankfurt am Main 2006, p. 309.

[29] La lavur è cumparida sco tom 25 en la retscha ‹Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte› da l’Archiv dal stadi dal Grischun. Las annotaziuns da quest artitgel sa restrenschan sin documentar ils citats ed allegar ulteriuras lavurs da l’autur che tractan la medema tematica.

[30] Dilucidaziun della convenziun denter las vischneuncas della Part-sura concernent la gratuita cessiun de sulom en favur dina via de fier en direcziun dil Lucmanier, s.l. 1853 (BR 2099).

[31] Arnold Niederer, Alpine Alltagskultur zwischen Beharrung und Wandel. Ausgewählte Arbeiten aus den Jahren 1956 bis 1991, ed. da Klaus Anderegg e Werner Bätzing, 2. ediziun, Berna 1996.

[32] Eric Hobsbawm, Das Erfinden von Traditionen, en: Christoph Conrad e Martina Kessel (ed.), Kultur & Geschichte. Neue Einblicke in eine alte Beziehung, Stuttgart 1998, p. 97–118.

[33] Seria en Gasetta Romontscha nr. 3–8, 15.1.–19.2.1864, p. 1s.

[34] Gasetta Romontscha nr. 18, 1.5.1857, p. 70.

[35] Gasetta Romontscha nr. 17, 25.4.1868, p. 1.

[36] Gasetta Romontscha nr. 42, 15.10.1869, p. 3.

[37] Sandro Guzzi-Heeb, Helvetischer Staat und Nationalisierung der Gesellschaft, en: Urs Altermatt, Catherine Bosshart-Pfluger e.a. (ed.), Die Konstruktion einer Nation. Nation und Nationalisierung in der Schweiz, 18.–20. Jahrhundert. (Die Schweiz 1798–1998: Staat – Gesellschaft – Politik, tom 4), Turitg 1998, p. 131–148, qua p. 139.

[38] Cità tenor Rätoromanische Chrestomathie, tom I, p. 624.

[39] Gasetta Romontscha nr. 39, 23.9.1880, p. 1.

[40] Gasetta Romontscha nr. 19, 8.5.1884, p. 2.

[41] Gasetta Romontscha nr. 19, 5.5.1859, p. 1.

[42] Latiers Ivo Berther, La tabla emblidada. Historia dalla tabla commemorativa per Arnold Escher von der Linth, Placi a Spescha e Gottfried Ludwig Theobald sper la punt Russein denter Sumvitg e Mustér, en: Annalas da la Societad Retorumantscha 116, 2003, p. 109–137.

[43] Forum cultural Tujetsch (ed.), Ovras da Pader Baseli Berther 1858–1931, tom II, Sedrun 2009, p. 76.

[44] Gasetta Romontscha nr. 1, 6.1.1881, p. 1.

[45] Calender Romontsch 1867, p. 69.

[46] Inserat en Gasetta Romontscha nr. 34, 23.8.1861, p. 3. Pervia da malaura na ha la festa la finala betg gì lieu.

[47] Oswald Heer, Arnold Escher von der Linth. Lebensbild eines Naturforschers, Turitg 1873, p. 359s.

[48] Giusep Derungs, Das bewegte und abenteuerliche Leben des Gion Giachen Soler genannt ‹Gion de Farglix› […], Turitg 1989, (manuscrit en la Biblioteca chantunala).

[49] Gasetta Romontscha nr. 8, 20.2.1879, p. 3.

[50] Gasetta Romontscha nr. 47, 21.11.1873, p. 1s.

[51] Guglielm Gadola, Dr. Gion Barclamiu Arpagaus de Cumbel 1810–1882. (Miedi, politicher e scribent romontsch), en: Il Glogn 21, 1947, p. 75–110, qua p. 100.

[52] Cudisch e Remarcas de mia vetta manada da Duitg Balletta de Breil. Litenent en survetsch franzos e pli tard Bannerherr della Cadi (1760–1842), publicaziun dellas ‹Remarcas› el text original naven d’anno 1792–1804, (ed. Giacun Hasper Muoth), en: Annalas da la Societad Retorumantscha 7, 1892, p. 225–281 e 8, 1893, p. 35–139, qua p. 52.

[53] Guglielm Gadola (ed.), Matta e massera romontscha el proverbi, en: Il Glogn 8, 1934, p. 4–14, qua p. 12. Latiers er Ivo Berther, Die ‹schwarze Lawine› und der Bauch der Frau: Frauenrollen in der katholischen Surselva 1870–1970 und ihr ideologischer Hintergrund, en: Ursula Jecklin, Silke Redolfi e.a. (ed.), FrauenKörper. Frauen- und Geschlechtergeschichte Graubünden, tom 2, Turitg 2005, p. 67–149.

[54] Gion Deplazes, Geschichte der sprachlichen Schulbücher im romanischen Rheingebiet, Lucerna 1949, p. 104.

[55] Peter Metz, Herbartianismus als Paradigma für Professionalisierung und Schulreform. Ein Beitrag zur Bündner Schulgeschichte der Jahre 1880 bis 1930 und zur Wirkungsgeschichte der Pädagogik Herbarts und der Herbartianer Ziller, Stoy und Rein in der Schweiz, (Explorationen. Studien zur Erziehungswissenschaft, Band 4), Berna 1992, p. 429s.

[56] Iso Camartin, La poesia da Giacun Hasper Muoth, en: Ediziun da Breil, tom 3, p. 6–10, qua p. 9.

[57] Giacun Hasper Muoth, Romontsch u Tudesc, en: Ediziun da Breil, tom 6, p. 107–138, qua p. 130.

[58] Gasetta Romontscha nr. 43, 21.10.1864, p. 1. Damai che quai na saja betg pussaivel, pretenda Placi Condrau dapli resguard per il rumantsch.

[59] Felici Maissen, Historia dalla pleiv da Morissen, (separat or da las Annalas da la Societad Retorumantscha 90–93, 1977–1980), qua 1980, p. 85.

[60] N.N., Tschien onns Ligia Grischa 1852–1952, Glion 1952, p. 70. Sut l’aspect da la defensiun mentala fissi per exempel er interessant da cumparegliar las duas preschentaziuns da la Passiun a Lumbrein dals onns 1862 e 1882.

[61] Caspar Decurtins, La canzun populara dils Rätoromonschs, en: Rätoromanische Chrestomathie, tom XII, p. 291–312, qua p. 292s.

[62] Renata Coray, Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun. Rätoromanische Sprachmythen, Cuira 2008.

[63] Guglielm Tell, drama en 5 acts da Frideric Schiller, vertius e publicaus en Lungatg Rhäto-romonsch da J.A. Bühler, Cuira 1865, p. III.

[64] Caspar Decurtins, Geschichte der rätoromanischen Litteratur, en: Gustav Gröber (ed.), Grundriss der romanischen Philologie, tom II, 3. partiziun, Strassburg 1901, p. 218–261, qua p. 257.

[65] Alexi Decurtins, Observaziuns d’in linguist davart veglias canzuns popularas romontschas, en: Annalas da la Societad Retorumantscha 96, 1983, p. 75–93, qua p. 92.

[66] Calender Romontsch 1864, p. 28–32, qua p. 28s.

[67] J. Nay, Pertgei e co dueigien nus cultivar il lungatg romontsch? Referat tenius tier l’occasiun della radunonza generala della sozietad reto-romontscha a Cuera, la primavera 1902, en: Annalas da la Societad Retorumantscha 17, 1903, p. 271–279, qua p. 277.

[68] Las poesias ded Anton Huonder, edidas de Caspar Decurtins, Mustér 1890 (BR 2948).

[69] Gion Cahannes, Gion Antoni Huonder 1824–1867, en: Nies Tschespet IV, p. 1–74, qua p. 61–64.

[70] Gion Deplazes, La spina ella spatla, (Ischi 80, 2000), p. 47.

[71] Carli Fry, Der Trunser Ahorn. Die Geschichte eines Kronzeugen, en: Bündner Monatsblatt 1928, p. 201–228, 245–259 e 271–301, qua p. 289.

[72] Urs Altermatt, Katholizismus und Moderne. Zur Sozial- und Mentalitätsgeschichte der Schweizer Katholiken im 19. und 20. Jahrhundert, 2. ediziun, Turitg 1991, p. 67.

[73] Jachen Curdin Arquint, Auf den Spuren sprachnational(istisch)er Regungen um das Bündnerromanische, en: Roberto Bernhard (ed.), Nationalismen. Hinweise für die Zukunft, (Annuari ‹Die Schweiz› 1998/99), Aarau 1998, p. 143–162, qua p. 157.

[74] Tages-Anzeiger 19.2.2011, p. 33.