Co coexistan las linguas tradiziunalas dal sulet chantun triling da la Svizra, il tudestg, il rumantsch ed il talian, che sa distinguan ferm areguard lur status? En vista a la marginalisaziun cuntinuanta da las duas linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian, daventa la dumonda davart il funcziunament da la trilinguitad grischuna particularmain brisanta. Quest studi sociolinguistic s’occupa dal diever individual da las linguas, da las cumpetenzas linguisticas e da las tenutas envers las linguas sco er da la pratica linguistica da las instituziuns.

Prefaziun

La plurilinguitad svizra è vegnida preschentada d’ina vart en collecziuns da contribuziuns che porschan survistas da las situaziuns en las differentas regiuns (sco Schläpfer 1982, Haas 1988, Bickel/Schläpfer 1994, Werlen 1998, Schläpfer/Bickel 2000 ed ils artitgels specifics en Goebl/Nelde/Stary/Wtilck 1996/1997 ed en Holtus/Metzeltin/Schmitt 1989; preschentaziuns cumplessivas da las relaziuns quantitativas dal 1990 e dal 2000 chatt’ins en Lüdi/Werlen et al. 1997 respectivamain en Lüdi/Werlen 2005), da l’autra vart èn cumparidas monografias davart situaziuns specificas (sco Kolde 1981 e Windisch 1992). Quai che pertutga la perscrutaziun dal chantun Grischun, existan, sper duas retschertgas exemplaricas sur da las relaziuns en spazis pitschens (Kristol 1984 davart Bivio e Bianconi 1998 davart la Bregaglia), studis che sa concentreschan per la pli gronda part sin differents aspects dal contact tranter il rumantsch ed il tudestg. Suenter la lavur extraordinaria da Weinreich (1953), che fundescha la linguistica da contact sa basond propi sin la situaziun en il Grischun, chattain nus bain studis davart aspects sociolinguistics (sco per exempel Cathomas 1977, Solèr/Ebneter 1983 e 1988, Diekmann 1996 e per part la lavur dal sociolog Billigmeier dal 1983), ma las orientaziuns che domineschan vinavant èn quellas – anc adina da grondischem interess – da la descripziun dal sistem linguistic e da l’istorgia da la lingua (fundamentala sco preschentaziun da quests tips d’interess è l’ovra exemplarica da Liver dal 1999).

Per il davos temp èsi da render attent a dus temas liads al rumantsch ch’han ina gronda relevanza politica ed als quals è vegnida deditgada ina seria da studis, impurtants er per la retschertga preschenta. D’ina vart sa tracti da posiziuns e valitaziuns en connex cun l’introducziun da la lingua da standard surregiunala (tralaschond las discussiuns davart l’elavuraziun dal rumantsch grischun, ans limitain nus a renviar als studis davart l’acceptanza da la lingua cuminaivla da Diekmann 1988 e da Gloor/Hohermuth/Meier/Meier 1996 ed a l’analisa dal discurs public davart la lingua cuminaivla da Coray 2008a), da l’autra vart sa tracti da retschertgas davart l’instrucziun bilingua en la scola populara (cf. Cathomas 2005 che referescha er la litteratura precedenta).

I mancan però tant studis davart la situaziun generala e la rolla da las linguas a nivel chantunal, sco er studis specifics – realisads tenor ils canons scientifics moderns da la sociolinguistica – per las cuminanzas da lingua taliana (cun l’excepziun da la lavur gia citada da Bianconi dal 1998) e per las cuminanzas da lingua tudestga (ins pensia als Gualsers ed a l’interess che lur situaziun linguistica represchenta). Er per il rumantsch restan blers aspects nunperscrutads, e quai è ordvart problematic en ina situaziun en la quala la preschientscha da la lingua variescha ferm tenor la regiun ed il lieu e sa manifesteschan tendenzas fitg differentas (ins cumpareglia las situaziuns pli stabilas en Surselva ed en l’Engiadina Bassa cun las situaziuns da las autras regiuns).

La retschertga preschentada en questa publicaziun vul examinar, partind dals studis relevants actuals, la situaziun da las trais linguas chantunalas dal Grischun e las relaziuns ch’existan tranter quellas. La finamira è da furnir ina descripziun da la realitad sociolinguistica dal Grischun ch’è – surprendentamain – anc nunperscrutada en blers reguards. La retschertga è deditgada tant a fenomens quantitativs sco er a fenomens qualitativs: d’ina vart vegn consultà in segment represchentativ da la populaziun, da l’autra vart vegnan perscrutads en detagl ils cumportaments linguistics effectivs ed ils tips da varietads e da cumpetenzas linguisticas. In’ulteriura finamira da la retschertga è d’examinar las premissas instituziunalas relevantas per las linguas e da verifitgar, en tge mesira ch’ins sa cumporta tenor questas premissas en las differentas domenas da la vita publica (ina tematica d’impurtanza fundamentala en ina situaziun sco quella dal Grischun).

Introducziun: La trilinguitad dal Grischun e sia percepziun

La trilinguitad – la coexistenza da trais linguas tradiziunalas, il tudestg, il rumantsch ed il talian – è ina caracteristica che distingua il Grischun da tut ils auters chantuns svizzers ed al renda in lieu da retschertga d’interess particular per la sociolinguistica. Per la retschertga sociolinguistica èsi significativ che la trilinguitad è er in tema dal discurs public en il Grischun e quai cun insistenza creschenta ils davos onns:

La trilinguitad vegn preschentada sco ‹unicum› sin la pagina d’internet dal chantun Grischun (www.gr.ch) ed en la reclama per il turissem. La pagina menziunada renviescha er a la periclitaziun da questa singularitad cun render attent a la regressiun dal rumantsch sut il titel ‹Il rumantsch fa quitads›.

En la vita politica, en l’administraziun chantunala ed en l’organisaziun da la scola resultan da la trilinguitad incumbensas particularas che vegnan tematisadas adina puspè.

En la discussiun davart las linguas ch’èn d’instruir en scola vegn rendì attent a la situaziun speziala che resulta da la trilinguitad grischuna.

La trilinguitad – chapida sco capacitad da s’exprimer en tut las trais linguas chantunalas – vegn preschentada sco qualificaziun ludaivla che po distinguer politichers e forzas da cader.

Al nivel giuridic chantunal sa chatta il term da la trilinguitad en urdens da scola dals onns 1970, en la lescha per promover la cultura dal 1997 e – quai ch’ha in’impurtanza particulara – en il preambel da la nova constituziun chantunala che votantas e votants grischuns han acceptà l’onn 2003 ed en la lescha da linguas ch’è vegnida approvada en ina votaziun l’onn 2007. En la nova constituziun vegn la trilinguitad menziunada sper la diversitad culturala dal Chantun; ins declera da vulair promover e mantegnair omaduas caracteristicas sco part da l’ierta istorica. En la lescha da linguas vegn la trilinguitad schizunt considerada sco ‹element essenzial dal Grischun› che sto vegnir rinforzà. Las etappas numnadas mussan che la trilinguitad è vegnida francada en lieus centrals dal discurs instituziunal. Quai dat perditga d’ina voluntad politica da mantegnair e promover quest tratg particular.

Ils contexts menziunads palaisan che la trilinguitad grischuna è bain ina realitad, ch’ella na para dentant betg dad esser segirada. Londerora resulta il basegn da la considerar a medem temp sco postulat per il futur. Sch’ins tematisescha il mantegniment e la promoziun da la trilinguitad en la constituziun ed en la legislaziun chantunala, part’ins d’in svilup negativ cuntinuant ch’ha gia manà a deficits evidents.

La trilinguitad grischuna è en emprima lingia collectiva, en il senn che trais gruppas linguisticas vivan ensemen en in’unitad politica. Quai che pertutga il nivel individual constatesch’ins la bilinguitad cun il tudestg tar la gronda part dals commembers da las minoritads: tar quasi tut las persunas da lingua rumantscha, en maniera main generala tar las persunas italofonas. La trilinguitad individuala è bler main derasada. Ella sa chatta il pli savens en la gruppa da lingua rumantscha, q.v.d. en la gruppa che discurra la lingua chantunala ch’ha il pli pitschen radius da communicaziun e vegn pia emprendida pli darar sco segunda lingua. La bilinguitad derasada en las gruppas minoritaras e la raritad relativa da la trilinguitad individuala èn indicaturs da la posiziun dal tudestg sco lingua franca. Nossa retschertga duai mussar tranter auter, quant ferma che questa posiziun è e tge rollas che las linguas minoritaras[1] giogan en la communicaziun tranter persunas da differentas gruppas linguisticas.

En la societad grischuna è derasada la conscienza ch’i dat in’ierarchia tranter las trais linguas areguard il status e ch’il svilup da la relaziun tranter las linguas va a disfavur da las linguas minoritaras, surtut a disfavur dal rumantsch. A questa percepziun contribuescha il discurs metalinguistic da vart dals meds da massa, da las organisaziuns linguisticas e da las instanzas politicas ed administrativas. Ils meds da massa electronics e stampads, surtut quels che dovran las linguas minoritaras, rendan attent, cun lur rapports, cun retschertgas e cun commentaris, als deficits ed als dischequilibers en la pratica linguistica grischuna. Las organisaziuns linguisticas che represchentan las duas linguas minoritaras, la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano, han ina tscherta preschientscha en ils meds da massa, e grazia a lur collavuraturs regiunals èn ellas er preschentas en las regiuns linguisticas. Uschia pon ellas procurar che tant las stentas actualas sco las finamiras fixadas per il proxim futur areguard la promoziun da las linguas minoritaras restian en la conscienza generala respectivamain daventian part da quella. Sin plaun communal e chantunal sa dattan da temp en temp discussiuns davart temas linguistics, uschia en connex cun dumondas da scola e da translaziuns uffizialas u, per exempel, il 2002 en connex cun la revisiun da la constituziun chantunala, cura ch’il status da las linguas minoritaras è vegnì definì danovamain, ed il 2006 en connex cun l’elavuraziun da la lescha da linguas. Resumond pon ins constatar che tant rapports davart svilups negativs sco er discurs davart intervenziuns correctivas procuran che la publicitad restia conscienta da la situaziun precara da las linguas minoritaras.

Il discurs metalinguistic dominant accumpogna e sustegna las mesiras da promoziun che vegnan purtadas da las organisaziuns linguisticas e da las autoritads chantunalas. A quest discurs s’opponan vuschs criticas. En ils meds da massa sa tracti cunzunt da posiziuns en la discussiun davart la lingua da scrittira surregiunala rumantsch grischun[2]. Dador il discurs medial registresch’ins ultra da quai posiziuns che mettan en dumonda en maniera pli radicala la promoziun da linguas e la politica linguistica actuala (cun talas posiziuns essan nus vegnids confruntads surtut en ils questiunaris anonims che nus avain duvrà en nossa retschertga). Il discurs metalinguistic dominant metta en il center ils interess liads a las linguas minoritaras, surtut al rumantsch; or da quest fatg sa declera il malesser che persunas da lingua tudestga mussan, ma er persunas da lingua taliana che fan part da la gruppa la pli pitschna e da las qualas ins spetga chapientscha per la periclitaziun acuta dal rumantsch. Tgi che viva be cun la lingua maioritara tudestg e na s’interessa betg spezialmain per ils basegns da las minoritads – respectivamain: tgi che viva cun ina bilinguitad talian-tudestga e na s’interessa betg spezialmain per ils basegns da la Rumantschia[3] – po sa sentir provocà da las discussiuns intensivas davart las minoritads e da las pretensiuns formuladas ch’ins po taxar sco inutilas en vista a la regressiun apparentamain inevitabla dal rumantsch. Tgi che vegn confruntà regularmain cun il tema senza s’identifitgar cun la vista dals pertutgads, reagescha per part cun malpazienza e nunchapientscha. Reacziuns emoziunalas negativas chatt’ins dentant er tar Rumantschs che s’expriman en atgna chaussa.

Las remartgas fatgas enfin qua mussan la cumplexitad da la noziun da la trilinguitad, ses referiment a la cumpetenza linguistica ed a la pratica linguistica, tant a nivel collectiv sco er individual, la valur descriptiva da la noziun ed ils postulats ch’èn colliads cun ella, finalmain il fatg che la noziun sezza è object dal discurs metalinguistic, al qual differentas gruppas da la societad grischuna prendan part cun differentas contribuziuns. Perquai s’impona en quest connex er la dumonda davart las tenutas en la societad envers las differentas linguas e las relaziuns tranter las differentas gruppas linguisticas.

Conclusiun

Nossa retschertga sociolinguistica davart la situaziun actuala da las trais linguas dal Grischun parta da las datas da la dumbraziun dal pievel dal 2000. Sch’ins metta questas datas en relaziun cun las datas da la dumbraziun dal pievel dal 1990, pon ins constatar ils suandants svilups:

il tudestg, la lingua maioritara, ha rinforzà sia posiziun tant sco lingua principala (‹lingua dominada il meglier›) sco er sco lingua discurrida regularmain;

il talian ha rinforzà sia preschientscha sco lingua discurrida, ha dentant subì ina leva regressiun sco lingua principala;

il rumantsch ha subì ina leva regressiun sco lingua discurrida ed ina regressiun pli ferma sco lingua principala.

Sch’ins examinescha la cumposiziun linguistica da las differentas regiuns, constatesch’ins relaziuns cumparegliablas en la regiun tudestga ed en la regiun taliana: per il solit considereschan pli che 80 %, savens er pli che 90 % la lingua tradiziunala dal lieu sco lingua principala; e pli che 90 %, en il Grischun tudestg savens er pli che 95 % inditgeschan la lingua tradiziunala dal lieu sco lingua discurrida regularmain. Quai che pertutga il rumantsch sco lingua tradiziunala dal lieu, è il spectrum da variaziun bler pli vast, uschia che la delimitaziun d’in territori rumantsch daventa problematica. En vischnancas cun ina preschientscha oramai marginala dal rumantsch s’avischinan las procentualas per il tudestg sco lingua principala a las procentualas da la regiun tudestga; il tratg distinctiv visavi la regiun tudestga è ina plurilinguitad relativamain ferma, en la quala il rumantsch – en Engiadin’Ota er il talian – gioga ina tscherta rolla.

Il territori rumantsch tradiziunal

En ils lieus examinads cun ina preschientscha ferma dal rumantsch (Lumbrein, Ramosch e Müstair) è il rumantsch la lingua dominanta en tut las domenas da la vita e la lingua che la gronda part dals interrogads dominescha e dovra en il mintgadi. En ils auters lieus examinads – ils lieus cun ina preschientscha mesauna enfin flaivla dal rumantsch (Laax, Samedan e Segl) ed ils lieus cun ina pitschna preschientscha dal rumantsch (Surava ed Andeer) – dovran blers interrogads il rumantsch be en tschertas domenas.

Per il rumantsch è il diever en famiglia impurtant: sch’il rumantsch serva sco lingua da famiglia, vegn el er duvrà en autras domenas (en la communicaziun cun amis e cumpogns da scola), independentamain da sia preschientscha cumplessiva en il lieu. En vischnancas cun ina preschientscha pli flaivla dal rumantsch ha la scola in’impurtanza particulara: sch’il rumantsch serva sco lingua d’instrucziun, valiteschan er giuvenils che discurran in’autra lingua en famiglia l’atgna cumpetenza dal rumantsch sco buna u fitg buna.

La reproducziun dal rumantsch a l’intern da la famiglia è garantì surtut sche omadus geniturs èn da lingua rumantscha. Sche be in dals geniturs è da lingua rumantscha, vegn la lingua dada vinavant cunzunt sche la famiglia stat en in lieu nua ch’il rumantsch è pli ferm.

Quai che pertutga l’integraziun linguistica existan differents tips da pressiun da vart da l’ambient e differents grads da prontezza da vart da las singulas persunas. D’interess particular è il cumportament en partenadis/famiglias maschadad(a)s linguisticamain. Pli germanofon ch’in lieu è e pli fitg ch’il partenari/genitur da lingua rumantscha s’adattescha. En lieus cun ina preschientscha pli ferma dal rumantsch perencunter s’adatteschan pli savens las persunas che n’èn betg da lingua rumantscha, cunquai che lur assimilaziun linguistica fa part da l’integraziun sociala en il lieu. En quest cas constatesch’ins pressiuns da duas varts: d’ina vart ina pressiun affectiva, ina pressiun dal conturn immediat da la persuna ch’è sa tratga natiers (partenari/partenaria, uffants, parentella), da l’autra vart ina pressiun collectiva che resulta sch’ins prenda be pauc resguard sin persunas d’autras linguas en la sfera publica (radunanzas communalas, occurrenzas publicas e da scola). Sch’il rumantsch gioga be ina rolla secundara en la vita publica, sa fa valair sin il pli ina pressiun affectiva en il conturn da la persuna ch’è sa tratga natiers. En la domena publica èn las persunas da lingua rumantscha da l’autra vart expostas a la pressiun collectiva da la maioritad tudestga che po ir uschè lunsch da pretender midadas decisivas, per exempel l’introducziun d’in nov model da scola (cf. la scola bilingua en differentas vischnancas da l’Engiadin’Ota) u la revisiun da la reglamentaziun da la lingua uffiziala e dal diever linguistic en ils gremis politics.

Svilups demografics e midadas da la situaziun linguistica èn da metter en relaziun cun las structuras economicas dals differents lieus: en ils lieus turistics (Segl e Laax) è la cumpart da las persunas da lingua rumantscha sa sminuida fermamain en consequenza da l’immigraziun da blers lavurants ch’ins n’ha betg pudì integrar areguard la lingua. En lieus che n’han betg subì ina reorientaziun da l’economia (Lumbrein, Ramosch, Müstair) è la situaziun (anc) relativamain omogena. En tals lieus porschan surtut secturs pli tradiziunals – sco l’agricultura, ils mastergns ed il commerzi en detagl – plazzas da lavur, entant ch’il turissem ha ina muntada marginala; ina part da la populaziun profitescha er da la purschida pli vasta da plazzas da lavur en centers regiunals (Glion en il cas da Lumbrein, Scuol en il cas da Ramosch). Quest territori da retratga dal rumantsch perda dentant substanza pervi da l’emigraziun da persunas da lingua rumantscha.

Forzas che s’opponan a la regressiun dal rumantsch èn d’ina vart instituziuns (scola ed administraziun communala) che garanteschan il diever da la lingua, da l’autra vart las tenutas positivas d’abitants da las vischnancas dal territori rumantsch tradiziunal. En tschertas vischnancas pon ins taxar la scola sco ‹davosa bastiun› dal rumantsch. Cun l’avanzar da la germanisaziun vegn la scola rumantscha però exposta ad ina ferma pressiun, a la quala ins respunda per part cun l’introducziun da la scola bilingua che duess chattar ina meglra accoglientscha en la populaziun ed a medem temp franar la regressiun dal rumantsch en vischnanca. Signals impurtants vegnan emess da las autoritads communalas: tant presidents da vischnancas sco chanzlists ed ulteriurs collavuraturs da las administraziuns pon influenzar, cun lur diever da la lingua, la percepziun dal rumantsch en il spazi public.

L’enquista davart las tenutas mussa ch’il liom emoziunal cun il rumantsch sa mantegna er en lieus cun ina preschientscha pli flaivla dal rumantsch. En quests lieus observ’ins dentant tar la giuventetgna ina tendenza vers l’appartegnientscha dubla, rumantscha e tudestga. Ma tranter quels datti er giuvenils che creschan si en famiglias da lingua tudestga e sa sentan er sco commembers da la gruppa rumantscha, grazia al contact cun il rumantsch en scola ed en la peer group. Las tenutas ch’ils interrogads da lingua tudestga expriman davart il rumantsch èn en general positivas. Tenutas main positivas registresch’ins en lieus pli fermamain germanisads, nua che mesiras a favur dal rumantsch (p.ex. la scola rumantscha u l’instrucziun dal rumantsch sco segunda lingua) vegnan taxadas per part sco ‹sfurzim› u sco ‹exercizi d’alibi›. En tals lieus giogan da l’autra vart key speakers ina rolla impurtanta, persunas che s’engaschan per il rumantsch ed al dovran consequentamain.

Las prognosas per l’avegnir dal rumantsch pon ins metter en relaziun cun la preschientscha da la lingua en ils differents lieus: dapli domenas da la vita ch’il rumantsch occupa e pli optimistic ch’ins è. La lingua cuminaivla ‹rumantsch grischun› vegn valitada en media plitost sco nizzaivla che sco nuschaivla. Latiers ston ins dentant tegnair quint d’ina quota considerabla da persunas indecisas. Pli positiva è la tenuta envers il rumantsch grischun en ils lieus al cunfin linguistic e pli fermamain germanisads (Laax, Andeer e Surava), nua ch’ins spetga in rinforzament dal rumantsch tras la lingua cuminaivla, ed a Müstair, nua ch’ins vesa gia il jauer discurrì ed il vallader scrit sco cumponentas d’ina diglossia; pli negativa è la tenuta en ils lieus cun ina preschientscha ferma dal rumantsch (Lumbrein e Ramosch), nua ch’ins na vesa nagin basegn d’agir, ed en ils lieus da l’Engiadin’Ota (Segl e Samedan), nua ch’ins tema che la lingua cuminaivla marginalisass anc dapli la varietad gia debla da l’atgna regiun.

II territori da lingua taliana

Il territori da lingua taliana, ch’è pli cumpact ch’il territori rumantsch tradiziunal, è vegnì examinà tenor las trais regiuns principalas, il Moesano (Val Mesauc e Val Calanca), la Bregaglia ed il Puschlav.

En las trais regiuns numnadas constatesch’ins mintgamai giudim la val, pli damanaivel dal cunfin chantunal u naziunal, ina preschientscha pli ferma dal talian da standard, entant ch’ils dialects locals e per part er il tudestg (svizzer) èn pli preschents en la part sura. Las trais regiuns preschentan damai cleras differenzas en lur intern. Latiers na sa palaisa betg in rinforzament dal tudestg, mabain ina transiziun d’in diever exclusiv dal dialect vers in diever dal talian da standard e dal dialect en la domena informala.

Il tudestg svizzer, ch’è preschent surtut en la generaziun mesauna, vegn discurrì en emprima lingia al plaz da lavur e damain en famiglia. Las persunas da lingua tudestga ch’èn sa tratgas natiers mussan ina gronda prontezza da s’integrar areguard la lingua, en il Puschlav ed en Bregaglia er cun emprender il dialect.

D’interess particular èn las orientaziuns da las trais regiuns italofonas vers anora. Quai che pertutga la lingua, la cultura ed il temp liber s’orienteschan tuttas trais regiuns vers las regiuns italofonas cunfinantas: il Moesano vers il chantun Tessin, las duas autras valladas vers las regiuns situadas da tschella vart dal cunfin naziunal (Chiavenna e Vuclina). Per la scolaziun e las plazzas da lavur guardan la Bregaglia ed il Puschlav vers il nord, vers l’Engiadina ed il Grischun tudestg, entant ch’il Moesano è ‹fendì›: per las plazzas da lavur sa drizza el bunamain mo vers il Tessin, per la scolaziun perencunter datti duas destinaziuns, il Tessin ed il Grischun tudestg. Ils lioms pli stretgs tranter il Moesano e la regiun italofona cunfinanta decleran er las relaziuns linguisticas particularas dal Moesano entaifer il Grischun talian: il talian da standard ha ina preschientscha pli ferma ch’en Bregaglia ed en il Puschlav, entant che la preschientscha dals dialects locals e dal tudestg è pli flaivla ch’en las duas autras regiuns dal Grischun talian.

En tuttas trais regiuns èn ins conscient da l’atgna posiziun perifera, da la situaziun demografica precara e da la dependenza dal Grischun tudestg. Impurtanta per l’identitad regiunala è la conscienza da giugar ina rolla d’intermediatur en la zona da cunfin tranter duas culturas. Questa conscienza vegn però indeblida tras tendenzas da centralisaziun (cf. la decisiun dal 2004 da reducir las prestaziuns en l’Ospital regiunal da Poschiavo) ed, en il senn pli vast, tras la mancanza da sensibilitad da vart da l’administraziun centrala (cf. il diever betg consequent dal talian en la correspundenza).

Cas particulars da l’italofonia

Ils dus cas particulars da l’italofonia, Maloja e Bivio, pon ins taxar oz sco lieus plurilings, attribuids tradiziunalmain al territori da lingua taliana. Entant che Bivio è sa distatgà da ses punct da referiment linguistic, la Bregaglia – occupond però, cun sia plurilinguitad declerada, vinavant ina posiziun particulara en la regiun prevalentamain rumantscha dal Surmeir –, sa chatta Maloja a la cruschada da duas regiuns, la Bregaglia e l’Engiadina. A Maloja è il talian anc la lingua principala d’ina buna mesadad da la populaziun (52,9 %), a Bivio perencunter prevala il tudestg (55,4 %, sper 29,4 % ch’inditgeschan il talian e 12,3 % ch’inditgeschan il rumantsch).

A Maloja pon ins distinguer trais gruppas: ina gruppa italofona, ina germanofona ed ina bilingua. La gruppa da las persunas bilinguas, ch’inditgeschan las duas linguas sco ‹lingua ch’ellas san il meglier›, consista surtut da germanofons ch’han emprendì talian – in resultat ch’ins po interpretar sco indizi per la fermezza relativa dal talian a Maloja: ils germanofons sa mussan premurads da s’integrar en la gruppa da la lingua tradiziunala, entant ch’ils italofons sutlingeschan l’intenziun da mantegnair la lingua tradiziunala.

A Bivio sa declera la gronda part dals interrogads sco plurilings, er sch’il tudestg gioga senza dubi ina rolla centrala. Surtut persunas da lingua tudestga èn dentant s’opponidas ad ina proposta che vuleva midar il model scolastic, orientà enfin uss envers il talian, ed augmentar il dumber da lecziuns instruidas per tudestg. A Maloja, nua ch’ins fa quitads ch’ins na furmia betg pli in lieu da scuntrada da duas culturas e ch’ins saja periferic e pauc attractiv per famiglias giuvnas, han las autoritads italofonas introducì l’onn 2005 ina scola bilingua talian-tudestga.

Omadus vitgs èn confruntads cun problems demografics. En questa situaziun ha Bivio be la pussaivladad da cooperar cun il Surmeir. Gist la renunzia ad ina tenuta ‹insulara› favurisescha, sco quai che las intervistas han mussà, la cumpetenza almain passiva dal rumantsch. Da l’autra vart èsi evident che las varietads localas, il bivian ed il bregagliot, èn svanidas dal repertori da la generaziun giuvna. Maloja emprova da vegnir a frida cun ils problems demografics cun las atgnas resursas: sper l’introducziun d’ina scola bilingua è previsa la construcziun d’abitaziuns favuraivlas per famiglias giuvnas.

Lieus gualsers dal Grischun

Per ils trais lieus gualsers examinads, Val, St. Peter e Claustra, è caracteristica la dominanza dal tudestg svizzer e dals dialects gualsers en tut las domenas da la vita. En tuttas trais vischnancas èn las duas minoritads chantunalas be pauc preschentas. En famiglia s’adatteschan ils commembers da las minoritads a la lingua dal lieu e be paucs dattan vinavant lur lingua als uffants.

Contacts che surpassan il cunfin linguistic èn pli frequents a Val, essend che quest lieu è lià cun la Val Lumnezia rumantscha tras gremis politics ed organisaziuns da sport e da cultura. Er quests contacts èn però daventads pli rars pervi da l’orientaziun pli ferma vers ils centers, Glion e Cuira. Per las abitantas ed ils abitants da Claustra ha il tunnel dal Vereina, ch’è vegnì avert l’onn 1999, manà a visitas turisticas pli frequentas en l’Engiadina vischinanta, ma betg a contacts pli intensivs cun la populaziun da lingua rumantscha da lezza val. Pli rars èn ils contacts cun auters intschess linguistics a St. Peter en il Scanvetg che s’orientescha fermamain vers Cuira.

Ils interrogads mussan chapientscha per ils interess da la gruppa da lingua rumantscha, manegian dentant che la promoziun dal rumantsch saja l’affar da la gruppa linguistica sezza e stoppia succeder en las regiuns respectivas. Da las persunas da lingua rumantscha spetg’ins ch’ellas s’adatteschian al tudestg per che la communicaziun saja pussaivla. Cunzunt a Val tematisesch’ins l’experientscha dad esser exclus da conversaziuns rumantschas. Il giavisch da savair meglier rumantsch è er pli ferm a Val, la prontezza d’emprender rumantsch manca però en tuts trais lieus. Pli gronda accoglientscha chatta il talian che differents interrogads dovran al plaz da lavur e beneventan er sco segunda lingua en scola. En las intervistas vegn dentant il niz dal talian mess en dumonda e per part deploresch’ins ch’il Grischun saja s’isolà entaifer la Svizra tudestga, elegend il talian tempriv per la scola. Sco lingua estra preferescha la maioritad l’englais, sper il qual blers interrogads acceptan il talian sco ulteriura lingua.

Cuira – la chapitala dal chantun Grischun triling

Las retschertgas davart persunas da lingua rumantscha e taliana sesentas a Cuira èn stadas deditgadas a la dumonda da la reproducziun da las linguas minoritaras en famiglia, a la rolla da las uniuns, nua ch’ins discurra las linguas minoritaras, a las pussaivladads da sviluppar la cumpetenza da las linguas minoritaras tras la scola ed a la muntada da las instituziuns chantunalas per las linguas minoritaras.

En famiglias monolinguas (nua che omadus geniturs appartegnan a la medema minoritad) discurran ils geniturs la lingua minoritara cun ils uffants. L’entrada en scola ha dentant in’influenza marcanta sin la communicaziun famigliara: ils uffants discurran en famiglia, cun ils geniturs e tranter pèr, pli savens tudestg svizzer. Pli problematica è la reproducziun da las linguas minoritaras en famiglias maschadadas linguisticamain (nua che be in genitur appartegna ad ina minoritad). En la gruppa examinada discurran tut ils geniturs tranter els tudestg svizzer; ils uffants han per part ina cumpetenza activa da la lingua minoritara e dovran las duas linguas tenor il partenari/la partenaria, per part han els enconuschientschas passivas e per part refuseschan els da discurrer la lingua minoritara.

A Cuira datti er domenas extrafamigliaras, nua che las linguas minoritaras vegnan duvradas: uniuns, classas bilinguas da la scola populara e plazzas da lavur en instituziuns. D’interess particular èn la scola e las plazzas da lavur, nua ch’ins acquista cumpetenzas linguisticas en novas domenas. Cunquai che (er) gruppas pli giuvnas èn pertutgadas en quests cas, signifitgescha quai er ina contribuziun a la reproducziun da las linguas minoritaras. Nagina muntada per la reproducziun da las linguas minoritaras han las uniuns che sa drizzan surtut a persunas pli veglias da l’emprima generaziun.

Las linguas chantunalas sin plaun instituziunal

Areguard las instituziuns examinadas – l’administraziun chantunala, la dretgira chantunala, la dretgira administrativa, l’Institut d’assicuranza sociala, l’Assicuranza d’edifizis, la Viafier retica e la Banca chantunala grischuna – èn vegnids tractads ils suandants aspects: l’appartegnientscha linguistica, las cumpetenzas linguisticas ed il diever da las linguas en la communicaziun interna ed externa dals emploiads.

Las datas uffizialas davart l’appartegnientscha linguistica dals collavuraturs da l’administraziun chantunala palaisan ina distribuziun da las trais linguas che na sa distingua betg fermamain da las relaziuns en la populaziun totala dal Chantun. Durant la tschertga da partenaris per las intervistas è dentant naschida l’impressiun ch’ils italofons sajan plitost pauc represchentads en las plazzas da cader. Quai che pertutga la preschientscha da las linguas minoritaras en las instituziuns ch’han prendì part a l’enquista cun il questiunari, fa surstar tant la cumpart relativamain gronda da collavuraturs che considereschan sasezs sco commembers da la gruppa rumantscha (23,7 %) sco er la gronda cumpart da collavuraturs cun ina cumpetenza almain passiva dal talian (71,6 %). Surprendent è ultra da quai che be ina pitschna part dals commembers da las minoritads s’identifitgescha exclusivamain cun la gruppa respectiva (en il cas dal rumantsch main ch’in terz, en il cas dal talian dus tschintgavels), entant che la gronda part dals commembers da las minoritads considerescha sasezza a medem temp sco part da la gruppa tudestga.

Sch’ins prenda en egl las domenas examinadas cun il questiunari – l’appartegnientscha linguistica, la communicaziun a bucca al plaz da lavur, la communicaziun a bucca cun auters uffizis/autras filialas, la communicaziun a bucca cun la clientella/publicitad e la cumpetenza linguistica almain passiva – constatesch’ins per las linguas minoritaras la suandanta successiun da datas:

Per il diever da las linguas en las sferas ‹plaz da lavur – cun auters uffizis/autras filialas – cun la clientella/publicitad› registresch’ins ina creschientscha che mussa che las linguas minoritaras èn pli impurtantas en ils contacts externs ch’en la communicaziun interna. Areguard il rumantsch constatesch’ins er che la procentuala da las persunas ch’appartegnan a la gruppa linguistica è pli auta che las procentualas dals utilisaders da la lingua. Quai che pertutga il talian perencunter, surpassan las valurs per il diever lunschora las valurs per l’appartegnientscha a la gruppa linguistica. Qua sa palaisa ch’il rumantsch è la lingua d’ina gruppa pli restrenschida entant ch’il talian serva sco lingua da communicaziun er dador la gruppa linguistica.

Er en la communicaziun per scrit sa distingua il status dal talian fermamain dal status dal rumantsch. En bleras unitads da l’administraziun èn collavuraturs italofons responsabels per la correspundenza taliana, entant ch’i dat strusch collavuraturs da lingua rumantscha che s’occupan da correspundenza rumantscha. L’enquista ha mussà ch’ils adressats na pretendan betg in servetsch en rumantsch. Bunamain tut ils collavuraturs d’administraziuns da vischnancas che discurran rumantsch acceptan la correspundenza tudestga, schizunt sch’i sa tracta da respostas a dumondas ch’els han inoltrà per rumantsch. Pliras giadas è vegnì rendì attent che persunas da lingua rumantscha legian pli tgunsch tudestg che rumantsch, surtut sch’i sa tracta da cuntegns liads a domenas professiunalas. Ils collavuraturs interrogads da las vischnancas menziuneschan ultra da quai difficultads tar la lectura da texts en rumantsch grischun. Da la retschertga resulta che be bundant dus tschintgavels dals collavuraturs da vischnancas che discurran rumantsch legian in text en rumantsch grischun, sch’els han a disposiziun er la versiun tudestga; ma sch’in text vegn tramess mo en rumantsch grischun, èn tuttina trais quarts pronts da leger el. Ina tenuta dal tuttafatg differenta da quella dal public da lingua rumantscha observ’ins tar il public da lingua taliana che s’identifitgescha senza resalvas cun l’atgna lingua scritta (er sch’ins registrescha cas, nua che texts da domenas tecnicas vegnan pretendids en versiun tudestga). Las instituziuns correspundan per buna part a la dumonda dal public italofon, la spediziun da correspundenza en talian n’è però betg dal tuttafatg consequenta.

L’analisa dals texts che vegnan duvrads da l’administraziun chantunala e d’autras instituziuns chantunalas (a basa da la purschida sin las paginas d’internet) ha palesà ina preschientscha marginala dal rumantsch ed ina preschientscha fitg selectiva dal talian. Latiers constatesch’ins differenzas considerablas tranter differentas secziuns. Be fitg paucas secziuns dovran las trais linguas chantunalas en maniera equilibrada, intginas secziun resguardan en maniera consequenta be il talian sper il tudestg ed en bleras secziuns èn plitost documents ch’ins po chargiar giu – formulars, texts da model e texts instructivs ed infurmativs – disponibels en ina u en las duas linguas minoritaras.

Pertutgant il diever da las linguas chantunalas en las instituziuns pon ins concluder: i dat surtut ina trilinguitad a bucca e quai plitost vers anora ch’a l’intern. Ils contacts externs èn pia in factur impurtant che permetta als collavuraturs da las instituziuns da duvrar las linguas minoritaras en lur lavur. Be paucs collavuraturs disponan dentant d’ina cumpetenza trilingua; la trilinguitad sa manifestescha plitost en la cumposiziun da teams, nua che differentas persunas han cumpetenzas bilinguas. En il diever scrit da las instituziuns predominescha la bilinguitad tudestg-taliana.

Las retschertgas cun ils questiunaris en las administraziuns da las vischnancas ed en ils lieus elegids han mussà che la refusaziun radicala dal rumantsch grischun ha ina paisa limitada. Il bloc da las persunas cun ina tenuta positiva è dentant cun var dus tschintgavels strusch pli ferm (tar ils collavuraturs da las vischnancas) respectivamain perfin pli flaivel (tar ils interrogads en ils lieus elegids) ch’il bloc da las persunas ‹tolerantas ed indecisas›. Las tenutas dal public ‹laic› ch’è vegnì interrogà en ils lieus elegids èn en tut main negativas che las tenutas dals collavuraturs da las vischnancas ch’èn gist la gruppa ch’è confruntada pli savens cun il rumantsch grischun. Quai che pertutga las persunas cun ina meglra scolaziun tranter ils interrogads dals lieus elegids, dat en egl che la cumpart da las tenutas positivas n’è betg (bler) sur la media, in resultat che sa distingua da resultats da retschertgas precedentas.

En la votaziun davart il diever dal rumantsch grischun per il material da votaziun dal 2001 constatesch’ins differentas tenutas en connex cun la preschientscha dal rumantsch. En las vischnancas, en las qualas ina maioritad inditgescha il rumantsch sco lingua principala, han bundant dus tschintgavels acceptà la proposta. Questa quota correspunda circa a quella da l’acceptanza dal rumantsch grischun en las retschertgas tar ils collavuraturs da las vischnancas e tar ils abitants dals lieus elegids. Il cumportament da votaziun en las vischnancas menziunadas sa distingua dentant cleramain da la media chantunala, nua che las vuschs favuraivlas muntan a dus terzs. La populaziun da las vischnancas pli fermamain rumantschas, ch’era pertutgada directamain da la decisiun, è pia vegnida maiorisada dal rest da la populaziun chantunala.

En il discurs davart la trilinguitad e las dumondas che pertutgan las minoritads sa cristallisescha d’ina vart ina tenuta positiva envers l’ierta culturala e cuntraria a la discriminaziun, da l’autra vart ina tenuta utilitaristica ed ‹antiintervenziunistica›. L’emprima tenuta ha gì success l’ultim temp a nivel politic, numnadamain cun l’artitgel da linguas da la constituziun chantunala, en vigur dapi il 2004, che prevesa la cooperaziun dal Chantun tar la determinaziun da las linguas uffizialas e da scola en las vischnancas, e cun la lescha chantunala da linguas, en vigur dapi il 2008, che realisescha in princip territorial flexibel per la protecziun da las linguas minoritaras e fixescha il tractament egual da las duas linguas minoritaras. Objecziuns cunter las mesiras per il meglierament dal status da las linguas minoritaras aud’ins surtut ad in nivel informal, e quai er da vart da collavuraturs da las instituziuns. In’iniziativa a nivel politic hai dà al cumenzament dal 2007 cun il referendum cunter la lescha da linguas ch’il Cussegl grond aveva approvà. Ils votants grischuns han la finala acceptà il project da lescha ed exprimì uschia lur consentiment a las mesiras da sustegn per las linguas minoritaras. Ina tenuta pli utilitaristica è sa mussada en la discussiun davart las linguas instruidas en scola, cura che la prioritad da las linguas chantunalas avant l’englais è vegnida messa en dubi. La nova lescha davart las scolas popularas, ch’il Cussegl grond ha approvà ils 23 d’avrigl 2008, conferma dentant la prioritad che vegn attribuida a las linguas chantunalas dapi il 1999: questas duain vegnir instruidas vinavant sco segundas linguas en tut las regiuns linguisticas (il talian en il Grischun tudestg ed il tudestg en las regiuns da lingua rumantscha e taliana; il rumantsch vegn instruì vinavant en tschertas vischnancas dal territori rumantsch tradiziunal ch’han ina scola tudestga). Il cumenzament da l’instrucziun da la segunda lingua vegn spustada da la quarta a la terza classa, quai che permetta d’instruir l’englais en tut las regiuns linguisticas davent da la tschintgavla. Cun questa soluziun emprova il Grischun da resguardar commensuradamain tant las linguas dals vischins immediats sco er la lingua mundiala englais, vers la quala bleras persunas da lingua tudestga vulessan s’orientar en maniera exclusiva. La via elegida dal Chantun n’è betg mo en accord cun la politica naziunala, mabain er cun quella europeica da l’instrucziun da linguas.

Las relaziuns tranter las linguas

Noss rapport documentescha ina divisiun tendenziala en duas parts da la cuntrada linguistica grischuna. Il sulet cunfin linguistic net che vegn percepì en il Grischun è il cunfin tranter il spazi dominà dal tudestg ed il spazi dominà dal talian. Il territori rumantsch tradiziunal è fermamain integrà en il spazi dominà dal tudestg (cf. en quest connex p.ex. Solèr 1998:149s.). Quai resulta dals suandants fatgs:

Il status divergent dal rumantsch e dal talian en la vita publica da las regiuns respectivas e sin plaun chantunal, numnadamain en il sectur da scolaziun, en il mund da lavur, en l’administraziun ed en la politica e spezialmain en la communicaziun en gruppas, en la communicaziun en scrit ed en ils meds da massa.

Las cumpetenzas divergentas dal tudestg tar persunas da lingua rumantscha e tar persunas da lingua taliana.

La diglossia externa ch’ins po observar be en il Grischun rumantsch, nua ch’il rumantsch è surtut ina lingua discurrida, entant ch’il tudestg da standard è savens la lingua preferida en scrit.

La prontezza divergenta tar persunas da lingua rumantscha e tar persunas da lingua taliana da s’adattar envers persunas da lingua tudestga.

Las spetgas divergentas da persunas da lingua tudestga envers persunas da lingua rumantscha e persunas da lingua taliana (areguard la cumpetenza ed il diever dal tudestg).

La prontezza divergenta tar persunas ch’èn sa tratgas natiers da s’integrar linguisticamain, tut tenor sch’ellas èn sa stabilidas en il Grischun rumantsch u en il Grischun talian.

Remartgabel è ch’ina tala divisiun en duas parts da la cuntrada linguistica grischuna vegn preschentada sin ina charta dal Grischun che sa chatta sin la pagina d’internet da l’Uffizi chantunal per economia e turissem. I para da sa tractar d’in unicum che s’oppona a las chartas usitadas che tegnan quint dal territori rumantsch tradiziunal. La represchentaziun betg differenziada – ‹tudestg, per part rumantsch› vs. ‹talian› – daventa per part plausibla sch’ins considerescha ch’ella sa drizza ad interprendiders da l’exteriur che s’interessan per il spazi economic dal Grischun.

Sch’ins punctuescha la forza relativa dal talian, na dastg’ins betg tralaschar ch’er il talian è expost ad ina pressiun considerabla. Quai resulta da las cifras per las linguas principalas da la dumbraziun dal pievel, dal svilup demografic en las regiuns dal Grischun talian, da la negligientscha parziala dal talian en la communicaziun en scrit e da la discussiun davart l’instrucziun da la segunda lingua en il Grischun tudestg.

Facit

Concludend pon ins caracterisar la convivenza da las trais linguas dal Grischun sco entretschament da posiziuns da fermezza (relativa) e da deblezza (relativa).

Incontestada è la posiziun da la lingua maioritara, il tudestg. Sco lingua minoritara è il talian uschenavant en la posiziun d’ina forza relativa ch’el chatta sustegn tras la vischinanza d’in grond spazi italofon, ch’el vegn discurrì en territoris linguistics ‹cumpacts›, nua che persunas immigradas s’integreschan bain, e ch’el dispona d’ina furma da standard che vegn instruida en il Grischun tudestg e che vegn duvrada detg regularmain – pervi da l’insistenza da la gruppa italofona sezza – en la correspundenza uffiziala. La posiziun dal talian n’è dentant betg segirada, uschia ch’ins sto adina puspè render attent cun insistenza als interess dals italofons.

Il rumantsch vegn purtà da l’attaschadadad emoziunala dals pledaders a lur lingua e dal diever sco lingua da scola e d’administraziun locala. En lieus pli fermamain rumantschs observ’ins ina tscherta prontezza da persunas d’autras linguas da s’integrar linguisticamain, en il medem temp però er ina sminuziun da la populaziun.

Il rumantsch è londervi da conquistar novas domenas da diever e novas sorts da texts en consequenza dals sforzs da normalisaziun che stuessan permetter da cuntanscher in status cumparegliabel a quel dal talian. La populaziun da lingua rumantscha sustegna però quests sforzs be per part e senza ferma persvasiun. La politica manada a favur da la minoritad rumantscha, che vegn percepida dals commembers da las autras gruppas linguisticas mintgatant sco privilegi, è confruntada cun in’acceptanza insuffizienta en la gruppa dals destinataris principals.

Indicaziuns bibliograficas

Matthias Grünert, Mathias Picenoni e.a. Das Funktionieren der Dreisprachigkeit im Kanton Graubünden. (Romanica Helvetica 127). Tübingen/Basilea 2008. [Reproducziun da las paginas rumantschas VII–VIII, 5–7 e 397–405]. Maletg da cuverta: PD via Wikimedia Commons. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).

[1] Duvrond il term ‹linguas minoritaras›, subsummain nus il rumantsch ed il talian sco linguas da minoritads a l’intern dal Grischun. En il senn pli stretg è be il rumantsch ina lingua minoritara, entant ch’il talian, ch’è la lingua maioritara en l’Italia vischinanta, ha il status d’ina lingua d’ina minoritad en Svizra.

[2] Il rumantsch grischun è la lingua scritta sviluppada dapi il 1982 per l’entir Grischun rumantsch. Prof. Heinrich Schmidt (Universitad da Turitg) ha preschentà l’onn 1982 sias Richtlinien für die Gestaltung einer gesamtbündnerromanischen Schriftsprache Rumantsch Grischun (Schmid 1982). Sco basa per questa lingua da cumpromiss èn vegnidas tschernidas en emprima lingia trais da las tschintg varietads regiunalas tradiziunalas scrittas («idioms»), il sursilvan, il surmiran ed il vallader. Entaifer il spectrum da variaziun ch’è resultà da questa schelta è vegnì decidì tenor il princip da maioritad. Sch’ils trais idioms menziunads n’han betg furnì ina basa suffizienta per ina decisiun, han ins er resguardà ils dus auters idioms (il puter ed il sutsilvan) e las relaziuns dialectalas. Ulteriurs criteris da decisiun èn stads l’equiliber tranter las regiuns, la chapibilitad uschè vasta sco pussaivla e la transparenza formala. L’elavuraziun dal rumantsch grischun è vegnida manada da l’organisaziun tetgala dals Rumantschs, la Lia Rumantscha, l’emprim en in project finanzià dal Fond naziunal svizzer (1983–1991); dapi lura vegn la banca da datas Pledari grond (online sut www.pledarigrond.ch) cun actualmain passa 200 000 entradas tgirada en il rom da l’activitad regulara da la Lia Rumantscha. Fundaments per la grammatica ed ina Grammatica d’instrucziun (http://www.unifr.ch/rheto/projects-r.php) èn vegnids elavurads dal 2000 enfin il 2006 en il rom d’in project da retschertga dal Fond naziunal sut la direcziun da prof. Georges Darms (Universitad da Friburg).

[3] Il term ‹Rumantschia› designescha en emprima lingia la totalitad da las persunas da lingua rumantscha. Dasperas vegn el er duvrà per designar la regiun rumantscha e la cumparsa instituziunala da la gruppa da lingua rumantscha (tras la scola, l’administraziun, las organisaziuns linguisticas ed ils meds da massa).