19 da mars 1992

La famiglia bilingua

Duas linguas en famiglia. Bab e mamma educheschan lur uffants uschia che omadus dovran l’atgna lingua materna. En la Rumantschia è quai per il solit rumantsch e tudestg. Per questa via na sa decidan betg tut ils conjugals cura ch’els spetgan l’emprim uffant. Savens sto u vul in/a dad els renunziar a l’atgna lingua, en l’educaziun ed er uschiglio. Ubain ch’ins na sa fa insumma nagins patratgs davart la lingua.

«N’has ti, sco dunna da la Bassa, nagins problems cun nossa glieud?», dumonda in um pli vegl la Silvia ch’è maridada dapi trais onns cun in indigen. «Nä näi, überhaupt nööd!», respunda ella cun schuber accent da Turitg. Ella e ses um Gudenz tutgan plitost tar las excepziuns en la regiun sutsilvana cun discurrer cun ils uffants en lur linguas differentas.

Bler dapli entaup’ins la situaziun ch’il tudestg dumogna en la scena famigliara ed er en bleras spartas da la vita da mintgadi – igl è pli simpel..., ins fa il medem sco la maioritad dals collegas. Sper questa schliaziun (ch’è derasada en regiuns mez germanisadas) datti er l’autra: II partenari tudestg s’integrescha en la lingua e la cultura dal lieu. Cumbain che quest’alternativa ‹producescha› puspè uffants rumantschs, stat enavos en omadus cas ina problematica zuppada: In dals conjugals ceda en ina chaussa fitg essenziala, cun stuer (u vulair) dar si in toc da ses agen mund. È quai propi necessari?

Per savair in pau dapli da las experientschas en famiglias consequentamain bilinguas, hai jau tramess 40 questiunaris a babs, mammas ed uffants creschids. Vegnidas enavos sin il termin èn 36 brevs cun respostas, quai mussa gia il grond interess dals pertutgads. Qua in pèr resultats:

90 % dals geniturs discurran be rumantsch u be tudestg cun ils uffants (10 % masdiglian), entant che tranter ils conjugals vegn tschantschà en 90 % dals cas tudestg (!), en 10 % dals cas rumantsch. Facit: Viver la toleranza san ins meglier cun ils uffants ch’entaifer la lètg. E lura, guardai la dominanza dal tudestg!

Uffants tranter els u er cun bab e mamma ensemen dovran omaduas linguas. En la pubertad laschan 20-30 % dals giuvens crudar ina da las duas linguas; tgenina che quai è dependa da l’ambient, dals cumpogns. Però la bilinguitad en la famiglia resta.

Difficultads en famiglia u en vischnanca (ch’è en general rumantscha) han ca. 15 %, ma be mintgatant. I saja curius, elitar, gea stinà che 1. il partenari tudestg sa dettia fadia d’emprender pauc pauc rumantsch e 2. che l’indigen/a mantegnia ses rumantsch. Ma en general vegn acceptada la bilinguitad pratitgada, ella vegn schizunt ludada.

Co reageschan ils uffants sezs? Fitg positiv. Patir na patescha nagin, pari. La ritgezza da linguas e cun quai er da temperaments e da contacts vegn menziunada savens en las respostas; ed er che l’access ad autras linguas saja pli lev.

Insatge vegn dumandà savens: N’èsi betg grev per ils uffants, a l’entschatta cura ch’els emprendan da discurrer e suenter en scola, na datti betg in ‹sutsura›? Gea, quai datti, sch’ils geniturs na prendan betg posiziun a moda clera. La bilinguitad sco communicaziun viva gartegia be, sche las persunas ch’èn datiers a l’uffant sa decidan per ina lingua e la discurran consequentamain.

La lingua è in dals pli impurtants vehichels per transportar infurmaziuns, sentiments e novas ideas tranter ils carstgauns. I dat ina tesa, tenor la quala il tscharvè uman saja structurà per lavurar cun pliras linguas parallelamain (M. Wandruszka). Per fortuna vegnan gia elavurads plans d’instrucziun per mussar tscherts roms en ina segunda lingua – in ‹bogn da lingua› en scola...

29 da schaner 1997

Glossolalia

Il pled ‹glossa› è d’origin grec ed ha oriundamain la muntada da ‹lieunga› e ‹lingua›. Ils dus pleds tunan er tuttina, mo ina pitschna varianta da moviment sto far mia lieunga – e ‹lieunga› daventa ‹lingua›, la melodia nova mida in pau il senn. Empruvai vus sez/za cun vossa bucca!

Igl è propi il medem: nua ch’igl ha ina lieunga en ina bucca, là datti era lingua. Far in pau vi e nà cun la lieunga, avrir e serrar ils lefs ed ils dents ed a la fin dar in pau flad e tun... voilà! Dretga lingua! Ed anc gratuitamain in dialect individual per mintg’uman, fenomenal!

Ma uschia na savessan nus betg communitgar, nagin n’enclegess ses frar, nagin sia vischina. Da l’entschatta davent adatta il carstgaun sia lieunga/lingua a ses ambient, l’emprim surprenda el la lingua da la mamma, suenter da la strada ed alura da la scola, cun discurrer e cun scriver ses idiom.

Dal grec avain nus anc surpiglià in’autra furma: la ‹glossolalia›. Quai vul dir: la lieunga va sezza vi e na, senza ch’il tscharvè la dirigia. Manegià è plitost in baterlim sontg, en trance, ma en mintga cas èsi ina lingua individuala e betg chapibla per tuts. La Bibla raquinta da la glossolalia dals emprims cristifidaivels ch’èn vegnids surprais e commuventads dal Sontg Spiert sco d’in vent ferm. Quai era da Tschuncaismas. Bel vegni ad esser stà, ma strusch da chapir.

La glossolalia quotidiana chat jau mintgadi en questa gasetta sin pagina 2, legend las Novitads da la Svizra e da l’ester. Contracts cun l’Uniun europeica e festas ortodoxas a Belgrad: en vallader; Vranitzkys, Clintons ed ina demo a Tirana: en sursilvan; ils privels da l’isolaziun da la Svizra: en puter... Ina bella glossolalia! Mintga redactur muventa si’atgna lieunga, controllescha sia novitad mundiala cun il timbre regiunal, la melodiescha cun il sound da ses idiom. Bella è ella forsa, la glossolalia sin pagina 2, ma sch’ella è er sontga?

Adattada n’è ella segiramain betg. Novitads da la naziun e dal mund n’èn betg il medem sco las communicaziuns da la regiun. Nagut encunter ils idioms. Las parts regiunalas da la Quotidiana legel jau cun grond gust, gea cun ina fom, ussa che nus avain mintgadi in menu d’idioms cumplet sin maisa qua sin quest Veulden pers... grondius da gustar tuts ils rumantschs en ina giada! Ma las novitads da la Svezia en sutsilvan? Dal Cussegl federal en vallader? Na grazia. Novitads han insatge general ed uffizial, ellas èn da rapportar en ina lingua generala ed uffiziala, senza las emoziuns dal schurnalist, senza il sound da la vallada. N’han betg quasi tut ils radios locals da la Svizra tudestga salvà la lingua da scrittira per las novitads? E quai malgrà il grond trend da dialect?

Gea, i dess schizunt ina lingua neutrala senza sound, per remplazzar la glossolalia sin pagina 2.

19 da mars 1997

Mastergnants e chasarins

...han las meglras premissas per far politica. Era mastergnantas e chasarinas, sa chapescha. Autras professiuns fitg adattadas per vegnir politicher u politicra èn: mamma u bab d’ina gronda famiglia, psicoterapeutA, cuschinierA, spiritualA. Segir! Il curaschi da dir quai ina giada publicamain hai jau prendì cun leger tschell’emna l’artitgel sursilvan «Rinforzar l’engaschament dals mastergnants en la politica». Mia segunda strofa: «Rinforzar l’engaschament da las mammas chasarinas en la politica.» Jau savess anc ina terza e quarta strofa.

Bravo mastergnants da la Lumnezia! Finalmain gughegia ina gruppaziun d’annunziar ses interess concret per la politica, cunter il maini general ch’ins duai eleger il meglier, perquai che quels vegnian almain ordlonder en il hardumbel d’administraziun. Giurists san era manar in schuber process, san engianar uschia che nagin s’accorscha, els san far in pled elegant e cumplitgà, han adina ina resposta, propi adina – era sch’i fiss inqualgia meglier da taschair che da respunder. E quai che jau tem il pli fitg: in di na chapeschan jau ed il pievel simpel betg pli ils texts da noss tschentaments, in di n’enclegiain nus betg pli la lingua discurrida da «questa glieud studegiada ch’ans regia», in di n’enclegian quels giurists-regents betg pli la lingua da nus simpels. Alura pudess ins almain arranschar in bel servetsch divin per sepulir la democrazia.

Bravo signur Michel, directur da l’Uniun grischuna da mastergnants! Sche Vus dastgais scurlattar vi dal monopol politic da la giuristeria, lura dastg jau far oz il medem cun demussar la necessitad da las professiuns socialas en ils gremis politics. Quantas giadas fiss ins led d’avair in psicoterapeut vi da la maisa politica, per reparar svelt las discordias persunalas e regressiuns en il caos. Schizunt in’uraziun sincera davart ina chaussa gidass bleras giadas enorm, avant che decider ed agir...

Quant perdert fissi, en ina discussiun davart finanzas stretgas, d’avair il cussegl d’ina mamma chasarina ch’ha era d’administrar il manaschi finanzial per ina communitad da carstgauns? D’ina pura cun um e quatter uffants, famegls, animals, manaschi ed iert (per la fiera regiunala) pudess in ‹manager› emprender dapli ch’en questas ‹business-schools› che custan millis. Ed anc dapli ils politichers: da questas dunnas pudessani emprender d’organisar, coordinar, tgirar, intermediar ed adina puspè far ‹exercizis da pumpiers›. Anc meglier èsi natiralmain sche questas dunnas van sezzas en in gremi politic. Insumma ...enstagl da surlaschar quest bel champ a las giuristas u a las ‹studegiadas›.

Quai che La Quotidiana rapporta da signur Jürg Michel en connex cun l’impurtanza dals mastergnants, quai vala era per las autras professiuns numnadas: «Mo sch’ins enconuscha ils problems or d’atgna experientscha po in engaschament politic esser credibel». Quai vala a Vrin, a Cuira, a Berna.

7 da matg 1997

Davos las culissas

Vus sesais en la sutga pulstrada d’in teater ed observais quai che vegn mussà sin la tribuna là davant. Vus vesais scenas ch’èn bain exercitadas, chaussas ch’ins dastga guardar e tadlar. Vus consumais represchentaziuns da la vita ch’èn bellas u tristas, ma er sgarschaivlas, provocantas ad agressivas – però: preschentabel è tut quai che vegn mussà a vus ed al public.

La finala è quest teater vegnì publitgà en ils meds da massa, per mintgin e mintgina. Sche vus avais mirveglias da quai che n’è betg propi ‹preschentabel per il public›, lura stuais vus as procurar insaco la pussaivladad – forsa enconuschais vus in’actura – d’as mover ina giada en direcziun dal spazi sontg da l’autra vart da la tenda gronda... Vus avais la fortuna d’entrar en l’intimitad umana davos las culissas! En mintga cas respirais vus là tut in’autra aria che davant en la sala dal public. Vus vesais fatschas senza sminca e caracters senza sminca, moviments maladesters e nunprofessiunals. Vus udis pleds tschufs e blessants. Vus essas tuttenina perditga da dispitas senza turpetg, e quai da persunas che vegnan en paucas minutas a mussar davant las culissas l’armonia perfetga da dus amis... Cler, per insatge datti las culissas e las tendas: per stgaffir la spartida tranter teater e realitad.

La Quotidiana m’ha manà davos las culissas, dal teater a la realitad. Gia ils emprims dis ch’ella era sa chasada en mes mintgadi hai jau fatg la scuverta nauscha, ina scuverta ch’ha da far cun l’ultima pagina. Sin questa ‹Ultima pagina› (ella è disfamada e vegn tuttina legida il pli savens, en tut las gasettas da mintgadi) hai jau chattà in vocabulari dal tuttafatg nov: pleds sgarschaivels ch’ins n’aveva avant mai legì en ina gasetta, mai udì e mai ditg en il simpel rumantsch da la vischnanca. Sch’i capita insatge brutal, lura din ins quai per tudestg u cun auters pleds insaco. Il stgazi dals pleds criminals manca. Manca la criminalitad? Durant quests quatter mais dal 1997 hai jau fatg per mai in pitschen curs da perfecziunament en rumantsch, cun reguard spezial dal cuntegn da l’ultima pagina da La Quotidiana. Jau hai rimnà differentas noziuns per las varietads da catastrofa, delinquenza, brutalitad. Mazzacradas, uffant blessà, devastà, attentat da bumbas, malfatg, umens cuppads, bumba siglientada, victimas da la catastrofa, atteraments ed incendis e ciclons ed inundaziun, murdraretsch, infracziun, delinquent sexual, carambolascha, extremists ch’èn vegnids en pugn, accident nuclear, matta violada, smanatschar, stilettar. Tgisà, sche in ni l’auter schurnalist ha forsa era stuì far diever dal pledari per chattar il dretg pled?

Il Fögl Ladin e la Casa Paterna n’eran mai obligads da duvrar questas noziuns, da descriver la fatscha nauscha stgira da l’umanitad; quai savev’ins gia leger en la BZ, en il BT, en il Blick. Per tudestg, sin l’‹Ultima pagina›. Nossas charas gasettas regiunalas pudevan sa lubir da viver il teater, da serrar ils egls per il nausch dal mund.

Cun la Quotidiana è il rumantsch vegnì sfurzà d’auzar la tenda e da s’occupar era da la vita reala, davos las culissas da maniera. È quai bun? Per cumpigliar tut las fatschas da la vita èsi sincer e bun. Ma dumandar pon ins era autramain. Duain nus cun nossa lingua integrar il mal ed ans midar envers il mal? Ubain duai il mal integrar nus umans cun nossa lingua e sa midar envers il viver a moda umana?

6 d’avust 1997

Trekking, jogging, marketing

La clav per mes futur gartegià, per in meglier futur insumma, n’è betg il handy dapertut, betg il laptop pitschen ed elegant en la tastga d’actas, er betg la tschaina ch’il schef as paja per annunziar vossa promoziun ed er betg la dunna dals siemis che vus avais maridà da curt... Quai è tut fitg bel ed endretg, ma vinavant na vegnis vus mai en la vita cun tut quests stgazis! Na, la clav per voss futur ha num ‹-ing›. Simplamain i-n-g, trais bustabs.

Cun quests trais bustabs savais vus schizunt striunar e transplantar vossa vita dad ier e da stersas en in futur paradisic da damaun e puschmaun. Il recept: prenda in verb che ti dovras savens en tia vita, al translatescha en englais, prenda il tschep ed agiunscha in ‹-ing› vidlonder... E voilà, ta chattas ti en in mund ultra actual. Ti na fas betg pli in simpel ‹viadi cun chaval e bagascha›, ti fas ‹trekking›. L’emna passada hai jau prendì part da la preschentaziun da la nov’uniun GR Trek en la Val Schons. Il president ha bain raquintà che noss perdavants hajan gia fatg tals viadis, ma... oz èsi da dir ‹trekking›. La Quotidiana raquinta schizunt da trais sorts da trekking e ma mussa puspè cleramain: la clav a la sportivadad moderna è e resta l’ING, sco finiziun ‹-ing›, sco lingua ENGlaisa insumma!

Jau ma regord anc bain ch’ins na respectava strusch mes sport preferì, cura che jau gieva ‹a currer›, quai tuna uschè banal. Sche jau declerava dentant da far jogging, lura vegniva jau admirada, aveva jau ina nova identitad. Ir a pe, ir a spass? Tge crais! Walking numn’ins quai, ti n’es bain betg dad ier! Jumping enstagl siglir giu, talking enstagl discurrer ensemen, marketing enstagl art da la buna fiera, trekking enstagl viadi cun chavals. Per spendrar il rumantsch dal stadi da museum bastan ils trais bustabs striun (‹-ing›). Chalainsa da schubregiar noss rumantsch dal tudestg. Chalainsa cun las stentas d’in rumantsch standardisà. L’englais schlia quai a moda simpla ed eleganta; l’‹-ing› ha occupà il territori rumantsch gia daditg e betg carstgaun n’avess fatg piips encunter, gnanc ils puritans rumantschs.

24 da settember 1997

A tgi appartegna l’uvestg?

«Noss uvestg da Cuira...», «nossa baselgia...», «noss uvestgieu...», «noss meritaivel e bainvulent uvestg Wolfgang Haas...» ed uschia vinavant. Meritaivel u betg, bainvulent u betg, quai n’è betg il tema da questa glossa. Da pensar dat la furma possessiva: «noss», «nossa», «noss» ed anc ina giada «noss». Quest pronom possessiv dovra Peter Coray da Rueun d’in cuntin en ses artitgel «Noss uestgs ein turnai da Ruma» (LQ dals 16 da settember) per l’uvestg, per chaussas da religiun insumma. I n’è betg l’emprima giada che Peter Coray expona sias intimitads ecclesiasticas («noss» e mo «noss») en La Quotidiana... En ‹La› Quotidiana, betg en ‹nossa› Quotidiana... La Quotidiana n’appartegna betg a dunna Tscharner e betg a signur Coray, er sche nus scrivain omadus en ella. Cun la noziun ‹nossa› excludess jau p.ex. persunas che n’abuneschan betg la gasetta, ma che la legian casualmain, la chattond sin la maisa radunda. In fegl public – u ch’el appartegna a tuts u ch’el n’appartegna a nagin.

A tgi appartegn ussa l’uvestg da Cuira? Als abitants da Rueun? A la populaziun catolica da la Surselva? A tut ils catolics da l’uvestgieu da Cuira? – En parantesa: manegiads èn adina mo ils umens catolics; che las dunnas na san betg cuntanscher la medema valur sco ils umens, ha Peter Coray gia confessà en auters artitgels; tema el las dunnas? U tema el da leger ils evangelis da la Bibla? ‹La› Bibla, betg ‹nossa› Bibla – parantesa serrada. Forsa crai ‹noss› cartent da Rueun che l’uvestg saja il possess exclusiv da la baselgia catolica. Sche quai fiss vairamain uschia, lura pudess el er scriver in’autra giada «voss uvestg» u «l’uvestg», per evitar l’impressiun d’in possess privat e quasi intim. Alura avess jau sco teologa cristiana almain era la pussaivladad d’appreziar la funcziun sontga-universala da quest uffizi. Sche l’uvestg è ina persuna benedida, sco Peter Coray scriva, lura è el benedì per tuts e tuttas (benedì è benedì) e betg mo per in ravugl dad umens e spirituals catolics e per inqual paupra dunnetta catolica betg spirituala.

Sun jau arroganta, sche jau gughegel da m’integrar sco betg catolica en l’uvestgieu? Ubain: hai jau legì la fallada Bibla? En quella che jau hai emprendì d’enconuscher ha Jesus vulì engaschar e spiritualisar tut ils carstgauns, el na vuleva betg definir ina cuminanza cun glieud entaifer ed ordaifer, el na vuleva insumma betg fundar ina baselgia, segiramain betg fundar baselgias differentas che ston sa cunfinar e sa cumbatter vicendaivlamain e che san posseder in agen uvestg...

‹La› Svizra, betg ‹nossa› Svizra. Il stadi n’è betg il possess d’in pèr patriots e patriotas; el exista ed ha ina funcziun publica benedida, senz’appartegnair. ‹L›’uvestg, betg ‹noss› uvestg. El exista, ha (avess) ina funcziun publica benedida, senza appartegnair ad insatgi.

7 da november 1997

Prenda tes chaval or da stalla!

Il chaval vegn apprezià danovamain sco collavuratur dals umans. Ins entschaiva puspè a manar laina ed a cultivar il terren cun el. G.A. Caviezel ha deditgà in’entira pagina en La Quotidiana a la renaschientscha dal chaval da lavur (LQ dals 30 d’october). Cumbain ch’ina rentabilitad evidenta na saja anc betg dada, sajan tschertas lavurs fitg adattadas per vegnir exequidas dal chaval enstagl dal tractor, scriva el.

Aha. In’ulteriura bova da nostalgia sa zulla puspè ina giada sur l’agricultura. Termagls..., fantasts devi adina..., la romantica da pur/chaval po puspè star bun sco estga da turissem..., i vegnan ad esser da quels verds (sco adina) da la Bassa, alternativs, öko-freaks ch’emprovan da reanimar las modas e metodas da pli baud...

Nagut da quai. Tut serius: Dus dretgs indigens dal Partenz, ils dus Hartmanns (bab e figl) lavuran sco super-team per il Grischun enturn e cuntanschan resultats remartgabels! Nagin termagl da folclora, nagin regress en la nostalgia dal tat.

La fin finala avain nus gist tschel di si Veulden engaschà ils umens Hartmann plus chavals per trair laina en in lieu tais e mal accessibel. Il pretsch è stà favuraivel e la lavur è stada tip-top.

Il svilup da la motorisaziun e da la computerisaziun na va betg tut guliv, pari, mabain fa quasi ‹stortas› enavos ed enavant. Tuttenina percorsch’ins ch’il chaval, ina forza d’agid per part vendida ed emblidada en il decurs dals ultims quatter decennis, po oz emplenir ina nischa impurtanta en l’economia purila e forestala. Ins na surri betg, ins stima. Il chaval dad ier ha tuttenina ina plazza sper il tractor dad oz e sper il vehichel digitalisà da damaun.

La frasa-clav en l’artitgel numnà è quella a la fin: «In ulteriur fatg positiv saja ch’il ritmus da lavur dal chaval correspundia a quel dal carstgaun.»

Il ritmus sto correspunder. Hai jau forsa perquai cumenzà avant onns ad ir a pe a chasa suenter las sedutas giul Plaun, elavurond e digerind en il tscharvè las infurmaziuns.

Èsi perquai che jau scriv, cumbain che jau possed entant in computer, pli e pli blers faxs e brevs a maun, en il ritmus da mes corp e da mi’olma.

Proximamain vas er Ti forsa, tgi sa, al martgà da pileschs e cumpras in mulin a maun per moler tes café cun suaditsch sin il frunt ed en il ritmus da tes corp e da ti’olma.

28 d’avust 1998

Milli Clintons

Doctor Faustus ed il Mephisto. President Clinton ed il signur Starr. Christina Brunner (ins ha chattà fotos ‹deplazzadas›) ed il Cussegl federal.

In dals dieus antics ch’è, sco mess, s’inamurà en ina terrestra, ha pers tras quai sia buna posiziun en tschiel. Il mitus sa repeta adina. Co ch’ins definescha ina relaziun ‹deplazzada, inadattada›, da tgenina nianza tranter discurs intim, bitsch ed act sexual, quai n’emporta betg. Il mitus sa repeta. Il mitus funcziunescha. Las flaivlezzas umanas train il retg giu dal tron ed en la merda, betg ils sbagls politics da gronda dimensiun. Il diavel vul quai. La glieud vul quai, la glieud sco collectiv, betg il singul, la singula. Il mitus numna ils lieus flaivels da l’erox, la spatla da Sigfried, il chaltgogn d’Achilles, ils chavels da Simson. Il mitus raquinta co che l’adversari chatta il lieu flaivel secret da l’erox ed al rapina alura sia pussanza particulara. Il chaltgogn da Clinton; Starr è vidlonder d’al blessar.

Mes lieu flaivel cardinal che jau stoss zuppar bain? Tes lieu flaivel cardinal che ti stos zuppar bain?

Tranter nus, mes chars lecturs: vus essas maridads cun ina dunna, dentant datti massa dunnas enturn vus e tranteren ina giada ina fitg bella, in’autra giada ina fitg simpatica, ina terza giada ina fascinanta per discurrer ed ina quarta giada èsi simplamain ina dunna, la quala porscha insatge che vus na survegnis betg gist da voss’atgna consorta e – ins sto prender nua ch’ins survegn – vus avais prendì quai ch’as fascheva gist bain. Forsa essas vus quel, forsa voss collega da lavur, voss cumpogn da ballape, voss frar u quinà. Ins tascha, sch’ins sa, quai è chaussa d’onur. Talas afferas curtas (betg relaziuns d’amur lateralas da lunga durada) capitan, na ston dentant betg senz’auter destruir ina lètg. Tgi sa quantas lètgs ch’han chattà in nov impuls tras ina crisa da ‹trais›? E lura: Per il solit n’è insumma nagin carstgaun vegnì sisur… Jau sai d’ina famiglia, nua ch’ils uffants èn vegnids sisur pir ditg suenter la mort dal bab che quel aveva gì durant curt temp ina relaziun ‹nunadattada› cun in’autra dunna. Els n’han betg pers la stima vers lur bab pervi da quai, il cuntrari.

Quants umens sin tut il mund audan e legian la chaussa da Clinton cun in surrir endadens: Mia relaziun adascus na vegn betg en gasetta ed en televisiun, tge fortuna! Jau n’hai betg num Clinton. Il spiritual che surpassa gist per in millimeter il celibat po respirar pli libramain, la sparta tematica sin l’ultima (mender: sin l’emprima) pagina è occupada da Clinton e Monica.

Sajas leds, mes chars umens, ch’i dat in signur Clinton! Quel stat avant dretgira sco substitut per ils gronds, mediochers ed er ils pitschens casanovas che populeschan il mund.

Ed anc en dublas parantesas, anc pli dascus: Na fissi betg in pau lungurus, in president american cun in mintgadi privat permanentamain schuber? Fascinaziun Eros, fascinaziun da l’amant zuppà, da l’amanta zuppada…, in pau scuidus?

16 d’avrigl 1999

La tualetta ed il Gualser

Igl è succedì lunsch davent da la Rumantschia, en l’Italia a la Riviera, e tuttina hai jau puspè constatà che la tualetta è il lieu predestinà per eveniments fundamentals, elementars da la vita. Igl è succedì en in pissoir, pia en ina spezia da tualetta ch’è reservada exclusivamain ad ina mesadad da la carstgaunadad. Igl è succedì durant in’emna da raiver, però l’aventura en il pissoir ha surpassà las acrobaticas vi dal grip e cun la suga. Igl è succedì ad in represchentant da l’autra spezia rara en il Grischun, numnadamain ad in Gualser. Quest um, in guid da muntogna urhig, flot e nunrumantsch, ha bunamain pers sia dignitad e libertad, lezza davosa saira en la tualetta dal bogn cuvert da Loana.

Stà èsi uschia: Nus trais dunnas entrain, plain energia da la lunga nudada, en la cafetaria, nua che noss guid ha ditg d’ans spetgar, perquai ch’in Gualser genuin na nodia betg tant ditg sco las dunnas da la Bassa.

Ed el spetga bain là, sesend davos sia biera, ma sia fatscha è curiusa, ina maschaida da malsagidaivel e da perplex. Nus dunnas riain da crappar cur ch’il Gualser ans raquinta la disfortuna en il pissoir.

El haja fatg sia chaussa d’umens, q.v.d. spons aua, e vulì derschentar suenter, sco ch’i descha, cun smatgar il buttun inditgà. Ma aua na saja vegnida nagina. El haja smatgà anc ina giada il buttun ed anc ina giada pli ferm… kschschschsch! Ina massada aua haja squittà, betg en la stgadella alva, ma orizontal anora, cun forza infernala directamain encunter el. Be cun in sigl andetg haja el pudì sa spendrar dal diluvi sanitar. (Evidentamain è sa decidì il bischen d’aua da rumper precis en il mument ch’il Gualser grischun ha visità il lieu secret dal bogn cuvert!)

Avend realisà quai, haja el empruvà da valitar sia situaziun: Ses sigl da reflex da la vart haja el fatg cunter la paraid davos enstagl vers l’isch, deplorablamain. Uschia saja el stà enserrà tranter trais paraids alvas ed il radi d’aua che fascheva la barriera sin l’autezza dal venter. Auas sgarschaivlas cun l’entira pressiun da las muntognas liguras! E betg carstgaun d’enturn! Nunpussaivel da clamar e surtunar la canera da l’aua!

I saja stà da decider: u siglir suravi u sa ruschnar sutvi. Per siglir haja mancà il spazi per il chatsch. Pia saja el sa ruschnà cun fadia sut l’aua vi, rimnond ina buna purziun aua en la giacca, e svanì or dal lieu smaledì e saja currì tras il lung corridor per tschertgar in emploià u x-in um che fiss abel d’agir en la catastrofa. Nagut, nagin. Finalmain, l’um davos la cassa saja stà pront da tadlar la novitad alarmanta. Il bunatsch haja auzà plaun plaunet sia massa dal corp ed haja marmugnà, mez a sasez: «Vogliamo vedere…»

29 d’avrigl 1999

Baselgias sco emprendistas da la viafier

Quels da las Viafiers federalas han chattà la storta, quels da la Baselgia vadaisa betg. Jau manegel: la storta sociala, la metoda da spendrar las plazzas e d’egualisar las cundiziuns da lavur e quai en in senn umanitar e cristifidaivel, pelvair!

En la pressa evangelica da questa primavaira hai jau legì la novitad orribla che las plazzas da plevons/-essas en il chantun Vad vegnian eliminadas per ina buna terza. Quai vul dir che 70 enfin 80 famiglias preditgantas vegnan quasi a star sin via e stuair tschertgar in’autra entrada per surviver. Il rest da las plazzas stat sin 100%; quellas plazzas èn damai surpajadas, perquai che la paja da preditgantAs è dapertut lunsch sur il minimum d’existenza.

Quant tschorv! Quant asocial! Quai è la metoda brutala da las bleras interpraisas: reducir il dumber da las plazzas e laschar las plazzas restantas sin 100 enfin 120%. Lura datti be anc: ‹tut u nagut›. Questa via ans maina enavos en il feudalissem dal temp medieval.

Ultra da quai lascha il clerus evangelic vadais passar la schanza da crear in nov model da pastoraziun, numnadamain la pussaivladad da lavurar dasperas anc insatge auter, ‹normal›-profan. Tras quai fissan vegnids lavureras e lavurers spirituals finalmain in pau pli datiers a la vita da mintgadi reala da lur muvel...

La direcziun da la Viafier percunter ha declerà dacurt en la publicitad ch’ella saja pronta da stgaffir 200 plazzas novas. Per realisar quai è necessaria ina reducziun da las uras da lavur (ca. 6 uras per emna) per tut las ulteriuras emploiadas. Da quai resulta consequentamain ina reducziun da paja per tuts (speranza che questa disposiziun pertutga er il cader!). Però: nagins u segir fitg paucs perdan la plazza ed ils daners èn repartids pli gulivamain.

Da quai savessan bleras interpraisas emprender ina massa. Surtut las baselgias che pretendan da defender l’engaschament social. Da vart da la Baselgia evangelica dal Grischun n’hai jau fin ussa betg anc udì u legì da mesiras sco en il chantun Vad. Ed igl è da sperar che la Baselgia grischuna prendia en la medema situaziun finanziala sco exempel la Viafier u las metodas da pastoraziun spirituala dals emprims tschientaners s.Cr. e gea betg la baselgia-sora da la Svizra franzosa!

29 d’october 1999

Paun e gieus

‹Brot und Spiele›, ‹panem et circenses›, ‹paun e gieus› – questa dicziun è sa mantegnida da la cultura politica dal stadi roman antic. ‹Paun e gieus› vul dir: Sch’in pievel, la gronda massa dals vischins d’in stadi, ha primo da mangiar avunda e secundo divertiment avunda, lura tegna el la bucca, na recloma el betg e sa lascha manar e surmanar tip-top da la persuna u gruppa regenta. Sco in muvel da nursas cumpact. Pertge funcziunescha quest princip bunamain adina? Perquai ch’ils basegns elementars mumentans vegnan cuntentads! Ins ha da mangiar, ins è occupà… – qua na vegn ins betg uschè tgunsch sin ideas rebellas u malcornadas cunter il régime existent.

I funcziunescha er en Svizra, quest sistem simpel d’avair la glieud enta maun. Quai mussan evidentamain las elecziuns naziunalas da la dumengia passada. La PPS empermetta bainstanza, levgiament da taglias ed ina politica d’asil pli restrictiva – ed ha gudagnà cun quai il pievel/muvel!

Esser cuntent (cun serrar ils egls per il futur), nundisturbà da glieud d’ordaifer, esser schanegià da las turbulenzas europeicas, quai è la maxima. Taschair e tegnair la bucca. Paun e gieus. Il success da la metoda antica è garantì. Ils populists din a tut quels ch’han pers la cursa: «Guardai be! La gronda pluralitad da las Svizras e dals Svizzers beneventan la politica da la PPS; quai è l’attest che noss curs è il dretg!» Cler: be peschs morts nodan cun il flum; cunter il flum fiss pli stentus!

E la responsabladad envers las proximas generaziuns? La responsabladad envers nossa partenaria economica la pli impurtanta, la terra? Da quella, dal pli grond organissem existent, nagin che discurra cun preschentar il program politic da la partida victura. Responsabladad per il surviver en il futur?… Pssst, meglier èsi da la taschentar, uschiglio stuess gea mintgin e mintgina sezza prender sai per il nas, stuess far patratgs davart si’atgna contribuziun ad ina buna convivenza en il stadi svizzer.

Paun e gieus. Pli gugent in zutger che gida a curta vista che novs impuls (che gidan pir a lunga vista) per s’engaschar a las tematicas brisantas.

Roma avant 2300 onns, en Svizra ussa, en il Proxim Orient israelit avant 2700 onns. Gia il profet Amos che vuleva mobilisar las energias spiertalas profundas da ses convischins per spendrar il pitschen reginavel, è sa lamentà: «Vus odiais mintgin che di sin radunanza la vardad, mintgin che sa dosta cunter la malgistadad.» Tranteren resignava er il profet: «Pervia da quai èsi pli perdert da taschair en tals temps, per betg vegnir mazzà tras in cuntè.» (Amos, 5, 10)

Per fortuna ha el tuttina ditg si’opiniun! Er blers auters profets! Per fortuna datti er oz anc dunnas ed umens ch’appelleschan a la responsabladad individuala per la naziun e per il mund, er sch’ellas vegnan ris ora ed isoladas! La democrazia svizra lubescha almain mintgatant da ‹clamar en il desert› sco correctura, malgrà tut.

16 da favrer 2000

«Mo peschs morts nodan cun il flum»

Kärnten, l’onn 2000: Massas da glieud e tut las generaziuns aduran dad aut lur Haider, la staila nova al tschiel da democrazia grisch e da miffa. Giuvnas e giuvens en la disco dattan sbratgs da ventira, sco cun ina vusch, fascinads en lur aivradad haideriana. A mintga mamma era vegnì empermess in schec da 800 francs per uffant sut 6 onns. Nagin crap che restia sin l’auter, aveva profetisà Jörg Haider avant sia elecziun. Ils pretschs da fittanza e da current vegnan sbassads, la struva da la lescha disfavurisescha ils esters pli che mai. Il Haider sauta e fa festa cun giuvens e vegls, adina cun fatscha rienta. Uschia hai jau vis en la televisiun e legì en la ‹Weltwoche›.

Berlin, l’onn 1933: in program da procurar lavur è vegni preschentà, las colonnas da schuldads en brin èn passadas tras la citad, in entusiassem collectiv sin las fatschas ed ils umens han repetì las empermischuns dal manader, ch’i dettia paun per tuts e deliberaziun or da las chadainas dal Contract da Versailles. Uschia m’ha raquintà ina perditga dal temp tudestga; er ella gidava da guidar champs da giuventetgna durant il temp dal «Heil Hitler».

Grischun, l’onn 1999: commembers ed aderents da la PPS empermettevan dad aut che las taglias vegnian sbassadas, che la lescha d’asil vegnia aplitgada pli rigurusamain e che las contribuziuns socialas hajan dad esser uschè bassas sco pussaivel. Uschia han pledà mias cuncandidatas e mes cuncandidats per il Cussegl naziunal, durant ina preschentaziun en la scola professiunala. Il grond muvel dals scolars deva sbratgs dal plaschair, surtut cura ch’i gieva cunter ils esters, cunter la responsabladad ecologica da mintgin, cunter tut quai che custa. Il signur Blocher, cumbain ch’el ha blers critichers (sco Haider e Hitler) vegn ludà ed adurà da las massas: el discurra uschè bain, el discurra en il tun che plascha a la pluralitad dal pievel. El empermetta il parvis a la naziun che sa numna la Svizra.

Gerusalem, l’onn 1000 a.Cr.: David, um talentà, guerrier cun success e giuven carrierist, ha conquistà en paucs onns la confidenza da l’armada e da la regenza burgaisa. Ils cors da las dunnas er. La staila nova al tschiel grisch da la regenza aristocratica en questa regiun centrala d’Israel! Cur che David, en si’aivrezza da victoria, ha manà la processiun cun l’object da naziunalitad israelita il pli aut, ha el sautà e chantà cun tut la populaziun, preschentond sasez en in entusiassem fin al disgust. El haja repartì lez di a tut la glieud paun da festa, datlas ed ivettas setgentadas. Uschia pon ins leger suenter en il rapport biblic. Il retg David ha empermess d’engrondir il stadi d’in dals pli gronds imperis da l’Orient ed el ha cuntanschì quai, cumbattend e mazzond d’ in cuntin. Il pievel al temeva ed al adurava enina.

 Quatter fenomens, quatter lieus, quatter temps. Las parallelas èn cleras. Quai che ma fatschenta persunalmain: la flaivlezza da nus umans d’ans laschar surmanar adina puspè da singuls carstgauns ch’han il carisma da sa far bainvis e da narcotisar noss senn da responsabladad individuala e collectiva. Betg ils demagogs numnads èn il problem, ma il pievel che sa lascha tschorventar dad els. Regalar paun, raps e divertiments, quai tira adina, dapi ch’i dat carstgauns. Cun questa trapla han gia ils Romans sa suttamess las massas.

23 d’october 2000

«Perdita n’è nagut auter che transfurmaziun»

Il pled dal filosof antic Seneca che perdita na saja nagut auter che transfurmaziun tuna sco blutta ironia; el è in affrunt cunter il cordoli, ina schleppa en la fatscha da la consternaziun. El banalisescha il schoc.

A l’emprima egliada. A la segunda egliada m’oblighescha questa sentenza da tadlar pli profund. Ella è vegnida endament a mai spontanamain e na vul betg ma bandunar. Ella ma sforza d’esser sincera, forsa er critica visavi mamezza. Quai sco collega e sco anteriura presidenta da l’USR.

Vesend, udind e legend ils ultims dis en tut ils meds da massa da la mort da Flurin Spescha, sent jau gia emprimas sbrinzlas d’ina transfurmaziun futura: il laud d’in cuntin, la gloriola senza macla sin il chau da noss autur. Mia dumonda: Avevan nus er il curaschi da metter la curuna senza macla sin il chau dal Flurin vivent? Ussa ch’el è mort, èsi simpel d’al curunar. «Was einer ist, was einer war, beim Scheiden wird es offenbar…», sco ch’ina enconuschenta poesia cumenza.

Sin la curuna da Flurin devi ina massa maclas, en ils egls da blers, ella ballinava er savens sin la testa onuraivla. Pertge? Perquai ch’i n’era betg adina simpel da collavurar cun el. Ils impuls da quest genius èn stads uschè ferms che nus ed/u auters na pudevan betg adina suandar cun medem fieu e medema flomma. Ubain che nus auters scripturas e scripturs na cartevan betg en la realisaziun da ses projects stravagants. In u l’auter sa sentiva magari er in pau en la sumbriva da Flurin Spescha, il qual ha sviluppà mintgatant ina forza bunamain magica da persvader, u almain da far vesair ideas ch’el veseva. Flurin ha er permalà intginas ed intgins. Sia persvasiun sincera è stada inqual giada pli ferma che las uschenumnadas manieras. Flurin ha in pèr giadas disturbà l’andament da l’uniun, vegnind l’ultim mument cun projects genials davant la suprastanza. «Utopist», al hani numnà ina giada durant la radunanza generala.

Pertge scriv jau quai? Per rumper sia curuna? Na, curunas na ma plaschan insumma betg. Per mai eri adina cler che Flurin veseva bler pli lunsch en il futur dal rumantsch e da la cultura insumma che blers. El suffriva da scenaris ch’el veseva profeticamain. El ha giudì chaussas che jau n’avess betg gì la libertad da las giudair. Oz engraziel jau a Flurin per tut ils impuls, er per quels ch’èn stads malempernaivels, exagerads u «schrägs» (in pled preferì da Flurin), sperond ch’els hajan semnà insatge curaschus e realisabel en il mund.

Transfurmaziuns? Flurin ans ha laschà enavos bler, da quai che glischa e da quai che morda. Che tut vegnia transfurmà en fritgaivladad spiertala concreta, quai è oz, sut l’impressiun da la perdita, mes giavisch.

15 da favrer 2001

Blers che fan e paucs che san: viver sco maridads

Maridar saja puspè totalmain en moda, din ins, din ils success da las trais grondas fieras da nozzas ch’han gì lieu gist uss, ina suenter l’autra, a Son Gagl, Turitg e Lucerna. Tut quels pèrs che van plaunet tranter e sper ils stans vi e stattan airi qua e là per in scleriment pli concret, van maun en maun e scutinan bellas chaussas in a l’auter en l’ureglia. E durant la discussiun davart ina ceremonia mussani resguard e sensibladad in vers l’auter.

Pli tard, cur ch’il pèr sesa tar mai en biro per preparar ensemen il servetsch divin, hai jau dumondas, bleras sa drizzan individualmain al spus u a la spusa ed ella u el dattan resposta «Nus avain pensà che..., nus avain il sentiment che..., nus sentin il basegn da... (N’hani betg mintgin in sentiment singul, mintgin in agen tscharvè?)

Pli tard, il di avant la gronda festa, vani a l’uffizi civil per cumprar entaifer 10 minutas il giat en il satg. (Igl è in satg dad aur e plain rosas e nivelets da bell’aura). Quai vul dir: Els dattan lur gea e lur suttascripziun ad in contract perfid e cumplitgà, senza realisar ch’igl è il sulet contract che partenaris da fatschenta fan cun tanta tschorvadad e schizunt per l’entira vita. La tschorvadad da l’esser inamurà sco er l’image social d’esser maridà ‹sco ch’i s’auda›, quai èn trics genials da la natira per far curaschi tar ina chaussa tant privlusa.

Pli tard, il di da nozzas, è tut mirveglius, festiv, er profund durant la ceremonia ed i suondan, durant la tschaina, ils gieus obligats da tutgar en, da prender possess. Ina bella bonbonnière che vegn serrada.

Pli tard, 1, 2 u 3 onns pli tard, suondan ils uffants e concretiseschan la cuminanza matrimoniala en differentas dimensiuns. La lètg ha ussa propi in senn, er en sia furma obliganta.

Pli tard. In pèr onns pli tard. Ils uffants èn gronds e bandunan la chasa, il gnieu. Il pèr stat puspè sulet. Inamurads n’èni betg pli, els enconuschan in l’auter tras e tras (manegiani). La bonbonnière è averta, vida, la surfatscha colurada è sblatga. Ussa datti trais pussaivladads:

L’um e la dunna suondan la statistica: Els han avunda dal squitsch dal possess. Suenter avair tegnì il contract ditg avunda, però betg al avend nutrì e vitalisà, bittani tut ils craps in sin l’auter, ils craps ch’els na gughegiavan avant mai da mussar, ils craps ch’els zuppavan cun nauscha conscienza davant ils uffants. Els divorzieschan e dattan buna lavur als advocats.

L’um e la dunna van la via la pli cumoda, vivend da las reservas d’amur u da disa, fin che quellas èn exaustas. Esser maridà (sin il palpiri ed en la disa da la glieud e dad els sezs), quai vegn bain a tanscher. Pensan els. Forsa na pensani gnanc quai, l’um e la dunna portan lur contract da vegl ennà sco in corset, vi dal qual il corp è sa disà durant ils onns. La lètg senza flomma vegetescha sco ina pel setga vida.

L’um e la dunna fan quai che paucs pèrs fan: Els sa regordan dal fieu inizial da lur amur da vegl ennà. Els fan quai ch’ins fa normalmain cun in auto fitg duvrà u cun ina chasa suenter 20–30 onns: renovar! Tschertgar ils lieus marschs ed als reparar, magari midar ora ina part fitg isada. Pulir ed unscher cun ieli las bellezzas ch’èn sa mantegnidas. Forsa hani schizunt il curaschi da visitar ensemen in curs terapeutic. Ubain ch’els fan tranteren in viadi en dus u cun amis, suandond il recept da Friedrich Nietzsche: «Igl è bel da taschair ensemen, anc pli bel da rir ensemen.»

7 da november 2001

Transit

‹Transa› è in grond negozi a Turitg, nua ch’ins po cumprar accessoris per viadis spezials, d’‹aventura› (uschia schessan blers). Quai vul dir per viadis a pe, cun velo, cun skis, en bartga, cun planader e tge sai jau tut. Cur che jau visit quest negozi giu la Bassa, lura sun jau, strusch che jau hai avert l’isch e sun entrada, svelt en atmosfera da deserts, culms auts e da terras estras. Gea, i savura schizunt da vent, chalur e da durmir ordadora. I savura da transit. Da transire. Quest pled latin è cumponì dal verb ‹ire› (rum. ir, sa muventar d’in lieu a l’auter) e dal pled fascinant ‹trans›: insanua tras, atras ina chaussa, surpassar in cunfin, penetrar tras ina membrana, metter rauba u mamezza fitg lunsch davent, per exempel sur la mar.

Transfer da gens u sin l’eroport, transacziuns tschuffas da daners, transports cun camiuns tras la barricada alpina amez l’Europa, transit sco avis spendrant sin la tavla da signalisaziun en la citad estra, la quala jau hai da traversar cun auto. Trans è top actual, quests dis, adina. Betg mo il num d’ina bella vischnanca dal Grischun.

Il pled parzial ‹trans› en bleras noziuns d’ozendi porta propi en tut las muntadas la medema savur sco mes negozi da vacanzas a Turitg, numnadamain: La savur da grondas distanzas, d’ina tscherta grondezza ed avertadad. Là inclus è – cler – er la privlusadad, il privel che fascinescha sco era quel (u èsi il medem?) che stat a la guetta cun fieu, catastrofa, mort. «Nus essan tuts atras cun la gnerva», ha ditg tschel di il manischunz da camiun a la televisiun. Mes giavisch per la prevegliadetgna: In viadi cun la Transibirica legendara… Ma quai che fa bler pli basegn, nair basegn, è l’avertura da la viafier transalpina tar nus.

‹Trans› è er stà il tema dals Dis da Litteratura da quest onn. Entaifer la lavur litterara na datti nagut uschè privlus ed aventurus sco ina translaziun d’ina lingua a l’autra – transfer, transport, transit.

Transit è il tema da questa stagiun: Svanir, midar da quest mund en in auter mund, prender cumià da la part fritgaivla da l’onn. Ma regurdond da las sontgas e da las mortas, ma met jau mezza sin via, jau exercitesch da dir adia, da ma transfurmar, da viagiar en l’intern. Sco la vegetaziun era. Transcendenza. Transit. Transa.

30 d’avust 2002

Ils merclis vegnan puspè

Nus avain en vischnanca in Volg (dapi che Coop ans ha bittà or da la chadaina, pervi da la rendita mancanta) e las vendidras sa sprovan da cuntentar e servir bain la clientella cun spertadad, servetschs spezials e tge sai jau anc co. Quai è er necessari, la rauba custa 15–25% dapli che pli baud en il Coop.

Avant ca. in onn hani tuttenina repartì in carnet a la cassa e dumandà, sch’ins veglia er marcas per tatgar en. Jau hai lura sfeglià en quest carnet, hai guardà sin l’indriz nov, pia las rollas per sdrappar las marcas da 2 e da 10 francs; e la giuvna sper la cassa m’ha tradì cun ina vusch da generusadad ch’in carnet emplenì da merclis per 1000 ma procuria 10 francs suren… En mes intern èn repassads ils temps avant 40 onns, cura che las butias han er empruvà da tegnair e spendrar lur clientas cun merclis. La mamma scheva lura: «Tgi va a cumprar en per mai? Jau hai er in carnet da merclis plain!» Uiii, lura mintgin dals tschintg uffants ch’era pront dad ir en butia e da purtar a chasa la tastga greva; ils raps dal carnet dastgava el numnadamain salvar.

Jau hai er spert quintà ora, quant temp che jau vegnia a perder cun tschertgar ensemen adina quellas marcas, cun las tatgar en…

Diesch francs sin x cumpras en la valur da milli francs… tge proporziuns! Però ma decidida d’entschaiver puspè cun quest ‹Märklitürk› sun jau tuttina. Or da solidaritad, or da nostalgia. Povras vendidras: Ellas ston mintga giada dumandar, er ils turists: «Wänd Sie Märkli?»

Ier avantmezdi hai jau er pajà, en il Volg, sper la cassa. Lura ma dumonda la dunna sco adina, sche jau veglia ils merclis. Jau: «Gea». Sche jau veglia er ils auters merclis per la vaschella? Ed jau, riend: «Na grazia, jau hai vaschella avunda.» Sper la cassa stattan ussa trais rollas cun merclis plus in prospect cun la vaschella ch’ins po rimnar cun ils merclis blau stgirs. La vaschella na survegn ins betg gratuit, sa chapescha, mo cun ina pitschnina reducziun.

Uss hai jau gronda mirveglia, cun tgenins ulteriurs merclis ch’i vegnan anc sin Nadal u sin Pasca u l’avust proxim.

5 da favrer 2003

Politica tut bufatg

La politica saja ina chaussa tschuffa, din blers. Cumbat (da territori, sco tar ils animals) tranter partidas, din auters. Marionetta da l’economia, filz, portgaria, manzegnas ed engion insumma…, tut quai è enconuschent. Surtut quels che n’han actualmain betg in’incumbensa u ina sutga en in uffizi/gremi public, quels cultiveschan e nutreschan la persvasiun da la catastrofalitad da la politica insumma. «Quels san ina merda…», u: «Quai faschess jau tut auter, sche…»

Sche tge? Sche vus as mettessas forsa a disposiziun per las proximas elecziuns, naziunalas, cirquitalas, communalas? Cler, quai pens er jau, per esser tut averta…, jau faschess tut in pau meglier… Tge è propi ‹politica›? Ina concurrenza dals megliers oraturs u da las meglras giuristas? Sco la concurrenza da Miss Svizra? Il pled ‹politica› cumpara mintga di en buccas, en gasettas e sin moniturs, cumbain che paucs enconuschan sia muntada.

Quest pled omnipreschent vegn dal grec ‹politikä› e vul dir: ‹quai che pertutga ils burgais (gr. politikoi) e las burgaisas d’ina citad, d’in stadi›, quai che promova ina convivenza ideala da sutensi e da surengiu e sin il medem nivel. La convivenza ideala è quella che resguarda tant sco pussaivel ils dretgs ed impuls fundamentals d’ina gruppa d’umans. Manar ina vischnanca u in stadi è pia per definiziun insatge democratic, insatge che prenda serius las dinamicas socialas entaifer la populaziun.

Manar glieud en funcziun politica ha forsa da far cun tadlar e savurar, e quai dapli che cun empermetter e decider. Avais vus il nas fin sco in animal selvadi? La pazienza d’in bun pedagog? Il talent d’organisar ed intermediar d’ina mamma? L’instinct segir per decider curaschusamain sco la cumandanta da pumpiers? Gea? Alura essas vus abla, abel da surprender in uffizi politic. Vossa gniffa na cumpara forsa betg mintg’autra emna sin il frontispizi da la gasetta, ma vossa lavur porta fritgs concrets ed ins vegn a sa regurdar gugent e ditg da vossa perioda d’uffizi, senza glamour e cun profunditad!

6 da zercladur 2005

Vuls ti tes auto u vuls ti tia festa?

Tuts din ch’i saja uss in problem dad ir ordaifer la saira, pervi dals promils. Ins na possia gnanca baiver insatge endretg e la suletta biera lubida na gustia betg pli – mintga sitg saja accumpagnà da la visiun d’in bavriel per suflar. E cur che l’amia frestga avess gust da giudair cun tai anc in magiel da vin grev-sensual u in schämpis frestg… gea, lura stos ti ta decider tranter l’ura stailida dal mument regalà e l’ura nunstailida dal viadi automobilistic. Tge schelta perversa, pelvair!

Ils ustiers e las ustieras (abstrahà quels da Luven e Flond, in bravo a quels!) sa lamentan da perditas d’entradas – sco sch’il consum d’alcohol avess da spendrar l’economia gastronomica… È il problem propi l’alcohol e la dependenza dad el? Jau smin insatge auter, numnadamain che l’auto e la dependenza dad el saja il problem. Forsa han ils legislaturs gì in’idea tut cuntraria cun il sbassament dals promils (d’alcohol) permess: Betg ina reducziun da las festivitads, ma plitost la reducziun dals viadis cun auto? Jau per mia part renunziel diesch giadas pli gugent a la libertad dad ir cun l’atgna charrotscha, e quai a favur da la libertad da far festa! Er pervi da lez vin grev spontan che animescha anc il discurs profund cun collegas. I n’è betg propi l’alcohol blut che jau defend, na, igl è la festa cun ses spiert avert e nunlimità, la festa sco oasa tranter ils mintgadis. Quai defend jau. Er sch’igl è suenter dad ir a chasa a pe. Ubain sch’igl è da tegnair en egl l’ultim termin dal Bustaxi; e forsa poss jau gea er giaschair tar amis. Festas fortifitgeschan la societad.

28 da november 2006

Glossa sco ossa

Nossa glossa dad oz n’è betg grossa, forsa è ella be ossa semtgada per fossa, ma segir betg vossa, l’ossa. Ubain la glossa dad oz è ina sossa franzossa pauc famossa, en la quala in u l’auter sa noda e possa.

La fin d’atun ordadora sut il pin: In bun vin! Ed ina giacca da lin brin cunter il fraid da la fin d’atun che vegn sco adina. I rin perquai che la farina da salin dal paunin sa derasa fin fin sin la surfatscha dal vin en il magielin sut il pin, la fin d’atun.

Advent è preschent – betg be a Sent – dapi tschent(aners). Vent-favugn sufla davent l’ultima feglia e forsa er tes dents, sche ti n’has betg endament da serrar la bucca. Concernent l’eveniment principal da Nadal, fa endament da betg emblidar che quel entschaiva avant cun l’advent e legrament! Er pervia dal pajament supplement (13avel).

Nadal è fatal – inqual giada. Hallo e hallal tunan sco metal e sa laschan udir en la val sco er sisum sin la cresta Canal, in grond fanal übarall. Jau sper mo che per Tai Nadal vital na fineschia betg sco final fatal en in chantun da l’iral.

Indicaziuns bibliograficas

Gisula Tscharner. Texts, columnas e glossas. Cumparids en la Coop-Zeitung ed en La Quotidiana, 1992–2006. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).