Il bogn blau

Atgnamain hai jau vis il bogn da Glion pli savens che quai che jau hai duvrà el. Adina en las vacanzas grondas, cur che nus charravan si vers il Piz, raivevan siadora las stortas, mirava jau tras las fanestras engiu sin il bogn blau. Igl era in bogn liber cun ina batschida gronda da 50 meters, ina batschida pli pitschna per ils na-nudaders ed in grond prà per star a sulegl.

Adrian e Danuet, mes frars, s’allegravan adina sin la sigliera. Per mai n’era quai nagin tema pli dapi mia cupitgada.

Mia cupitgada n’era atgnamain nagina, gea, igl era plitost ina bagatella. Tuttina m’aveva ella marcà fermamain: durant in’excursiun sin il Piz gieva jau ordavant. Tuttenina hai jau udì bab a sbragir: «Attenziun!»

Jau hai vieut il chau, e lura hai jau mo pli vis a crudar insatge nair sin mai. Da pli bler na ma regord jau betg. Sco quai ch’ils auters han raquintà pli tard, era vegnì liber in crap, e sco sche quel avess gì d’ademplir ina prescripziun, era el rudlà plaunet da la spunda giu directamain sin mai. Jau saja crudà enavos sur la senda, senza vita sco in toc lain e saja rudlà da la spunda giu.

Dapli ch’ina stremblida dal tscharvè n’aveva jau betg gì, ah, gea, ed anc ina noda sin il frunt, gist sut ils chavels, quai silmain avevan tuts cartì, e spert era mia cupitgada emblidada. Ma jau mez saveva dapli. Cun il temp hai jau chattà ora che jau survegniva sturnizis. Jau na saveva betg pli raiver sin pumers, sin ils spitgs da las muntognas survegniva jau mal, ed uschia hai jau guntgì mintg’autezza.

La sigliera da trais meters n’era pia nagin tema pli per mai. La sigliera d’in meter gieva anc, jau saveva far il chaupiz. Ma trais meters eran simplamain memia aut. Natiralmain na saveva nagin da quai, a nagin n’hai jau mai ditg insatge.

Uschia hai jau perfecziunà mia tecnica da siglir da l’aissa d’in meter e tegnì distanza da la sigliera gronda. Sch’insatgi ma dumandava, sche jau vegnia era sin la gronda, respundeva jau: «A mai tanscha quella d’in meter.» E sco cumprova fascheva jau in chaupiz perfetg u in salto enavos e surlaschava la sigliera gronda a tschels. Jau fascheva sco sche jau n’avess betg basegn da quai.

Nus gievan savens en il bogn da Glion, jau aveva gugent quel bogn. Surtut gieva jau gugent sut aua. Glischnar lung il fund da la batschida, sut la surfatscha da l’aua, guardar sin ils venters dals auters nudaders sur mai. Jau crai ch’il sfunsar era per mai ina cumpensaziun per las muntognas ed ils aviuns, nua che jau na vegn mai a metter pe.

Jau sfunsava ed era svanì, jau glischnava lung il fund, sentiva la pressiun da l’aua, daventava nunvesaivel. Qua na savevi capitar nagut cun mai, qua era jau segir.

Jau saveva nudar e sfunsar adina meglier. Jau sentiva che jau saveva accumular adina dapli aria, che jau restava adina pli ditg sut aua. Mes frars na sa mesiravan gia daditg betg pli cun mai. Mo Adrian prendeva mintgatant il temp. Mia finamira secreta era da restar ina minuta sut aua. Sut ils badugns en il sulegl da la saira ma sentiva jau bain. Las sumbrivas da las plantas dissegnavan musters sin noss corps, ed ils daguts culavan sur mes venter niv.

«Il temp!», hai jau tuttenina interrut il silenzi.

«Ussa!», ha clamà Adrian.

Jau na respirava betg pli, jau udiva mo il schuschurar da las plantas, il tictac da l’ura, jau empruvava da patratgar a tut insatge auter, da guardar il tschiel, da fugir mes corp, d’emblidar la pressiun sin il lom, fin ch’ella era daventada nunsupportabla, fin che la ramur era creschida ad in orcan, fin ch’il tschiel era sa stgirentà.

«Quaranta secundas», scheva Adrian.

Jau saveva che sut l’aua e cun nudar eran quai forsa anc 20 secundas. Malgrà quai exercitava jau vinavant, adina e dapertut. Mintgatant ma traplava jau che jau tegneva il flad senza remartgar.

Ina minuta.

Bain, i vegniva a tanscher. Jau era segir. Las dumengias daventavan pli curtas, ils dis pli frestgs, strusch ch’ins sa percurscheva: malgrà quai sentiv’ins che l’atun s’avischinava e cun el la scola.

Las vacanzas eran quasi finidas, anc circa duas emnas. Qua è succedì insatge ch’ha interrut mes sforzs. Igl era ina dumengia, il suentermezdi tard, cur ch’igl è capità.

Jau crai che nagin l’haja remartgà immediat.

Tuttenina in grond currim, la glieud schuschurava sco avieuls disturbads.

Jau steva directamain a l’ur da la batschida ch’ins è passà cun ina purtantina sper mai vi. Dus umens currivan dasperas; in dad els aveva ina buttiglia d’infusiun u insatge sumegliant en maun. Jau hai tschiffà tema, hai guardà suenter, lura sun jau ma vieut vers Adrian; era el guardava suenter la purtantina. Chavels lungs, blonds u brins, jau na sai betg pli, magari in brin cler, cuchegiavan sut la cuvria ora, bletschs e sturschids, chavels en tuttas direcziuns. Ed insatge na vegn jau mai ad emblidar: cur ch’ils umens èn currids sperasvi, daguttavi da la purtantina, jau sai anc exact co ch’ils daguts han laschà enavos in fastiz bletsch sin il betun cler e porus. Per mai eri sco sche la vita daguttass dad ella, sa sperdess là sin il terren.

Jau saveva ch’ils umens na fissan betg sperts avunda per retegnair ils daguts.

Tuttenina ma sun jau snuì, jau hai vulì ir spert per il sientamauns da bogn e ma zugliar en. Jau hai vulì currer davent, ma i na gieva betg. Sco paralisà sun jau stà là sper la batschida, hai remartgà co che tut vegniva pli quiet. La canera da la glieud era sco tschentada giu. Nagin n’era pli en l’aua, betg in. Blera glieud steva sco jau enturn la batschida, ins guardava en l’aua, ma nagin na gughegiava d’ir en. Jau crai ch’il bogn saja restà vid quel suentermezdi. Era a mai era passà il plaschair d’ir en l’aua, e cura che Adrian ed jau essan turnads a nossa plazza, ans essan nus enzugliads cun ils sientamauns senza dir pled. Ed era cura che Danuet è turnà, è el s’enzuglia en ses sientamauns ed en il silenzi.

Jau crai che jau hai studegià l’auter di per l’emprima giada las annunzias da mort sin la penultima pagina da la gasetta.

Cur che jau hai vis la fotografia da la matta, ses surrir, ils chavels lungs che crudavan en undas sin ils givels, pir lura hai jau realisà che jau aveva vis ina morta, là en il bogn sin la purtantina; jau aveva vis la vita che daguttava dad ella, ed jau saveva ch’era jau pudess esser sin quella purtantina e perder dagut per dagut mia vita.

Anc ditg suenter saveva jau retegnair il flad mo pli 35 u 37 secundas. Las 40 secundas eran tuttenina nuncuntanschiblas. La mort da la matta nunconuschenta pasava grev sin mai, sin mes lom. L’aua, mes element preferì, ma pareva tuttenina privlusa. Jau siemiava mintgatant da quella matta: Jau stun a l’ur da la batschida, guard en l’aua, e giu’l fund ves jau la siluetta da la matta, sia clera pel niva straglischa en l’aua, ella na sa muventa betg, mo la surfatscha da l’aua tschurriclanta defurmescha ses corp. Jau vi gidar ella, siglir en l’aua, ir per ella, far insatge, ma jau stun là sco enguttà, jau na poss betg ma mover, jau ves mo la matta en l’aua e na poss far nagut.

Quels siemis ma rendevan tut confus.

Malgrà quai hai jau cuntinuà cun ils exercizis da respirar. La finamira d’ina minuta s’allontanava adina pli fitg, ma jau saveva che jau la pudeva cuntanscher insacura.

Era la davosa dumengia da las vacanzas grondas eran nus sut nossas plantas. Nus eran mintga dumengia qua, ed uschia dastgavan nus bain tschantschar da nossas plantas. Nus giudevan quest davos di liber. Insaco era jau led, jau patratgava a la scola, a nossa chasa, a la stiva chauda, a las sairas d’atun.

«Jau mesir il temp», ha ditg tuttenina Danuet. Automaticamain hai jau tegnì il flad.

Jau patratgava vinavant a la scola, als scolasts, als cumpogns. Atgnamain n’aveva jau nagin ami da scola. Jau veseva era las mattas davant mai, nus avevan in’Asiata en classa, Elen Su, ses bab era in Chinais u Giapunais, la mamma ina Svizra. Ella aveva ina bella fatscha e chavels lungs e nairs.

Jau tegneva anc adina il flad, jau sentiva co che la pressiun vegniva adina pli gronda, jau empruvava da patratgar vinavant ad Elen, a sia miaivladad, jau empruvava da patratgar a tschellas mattas.

«Finì!», hai jau clamà. Jau era vegnì tut sturn.

«Ina minuta, impussibel, ina minuta!» Danuet na fidava betg a si’ura. Era Adrian aveva controllà anc ina giada. Omadus èn sa smirvegliads.

«Ve, emprova anc ina giada», ha ditg Danuet.

Jau hai scurlattà il chau: «Ussa betg, forsa pli tard.»

Ina minuta.

Jau na pudeva betg crair.

Danuet ed Adrian m’han accumpagnà. Tuts dus m’han empermess da vegnir per mai, sch’i capitass insatge. Els m’han accumpagnà sco quai ch’ins accumpogna in champiun en il rudè. Loschs da m’enconuscher, ma leds da betg stuair ir sezs en il rintg.

Igl aveva pauca glieud en l’aua, malgrà ch’igl era dumengia e bell’aura: in vent suflava permanentamain, ins sentiva l’atun. Jau ma sun tschentà a l’ur da la batschida, e per in mument hai jau sentì in furmiclim en il venter, il flad è sa fermà.

Jau hai cumenzà a ma concentrar. Jau aveva chattà ora che jau stueva mo ma quietar, metter giu la chargia da la vita da mintgadi, ma deliberar da las speranzas dals auters; sche tut m’era tuttina, sche jau cuntanscheva diesch u ventg meters, lura gievi, lura savevan succeder chaussas nunpussaivlas.

Mes record vegl era tar circa 25 meters, la mesadad da la batschida. Jau hai guardà en l’aua, vis la surfatscha tschurriclanta, la colur blaua, il fund: jau hai patratgà a la matta, a mes siemis, lura sun jau siglì.

Il turnigl

La chombra è stgira. Jau na ves nagut, aud mo mes agen flad. Mes egls s’endisan plaunsieu a la stgiraglia, ed jau ves in pau a la giada las siluettas da singulas mobiglias: la curuna da cudeschs, il pult, il letg.

Mintgatant passa in auto. Ils reflecturs taglian la notg e la chombra sa sclerescha per in mument. Las strivlas da glisch fan adina il medem moviment, la fanestra vegn reflectada vi da la paraid, sa tira plaunsieu a la lunga, daventa lura pli e pli gronda, stat uschia in batterdegl per svanir tuttenina en in hui.

Igl è puspè stgir.

La glisch illuminescha l’emprim ils maletgs a la paraid. Igl è adina il medem maletg, al qual mes egls s’endisan il pli spert, ed anc avant che jau enconusch in auter, èsi puspè stgir.

Atgnamain na duvrass jau nagina glisch per vesair quest maletg: il lai, stgir. Il tschiel, alv. Mo il guaud separa il lai ed il tschiel. In piogn, nair, raiva anc en il maletg.

Jau sent puspè la quietezza ch’il lai derasa. Jau sent il silenzi da la saira, suenter ch’ils bagnaders eran puspè a chasa ed jau stueva mo pli purtar las tavlas en la chasetta dal guardiabogn: aua 19 grads, aria 26 grads, bartgas 2.– fr./ura.

Jau aveva per ordinari gist finì da far urden, cur ch’ella vegniva giu e seseva sin il banc cotschen e spetgava fin che jau era ma midà. Nus nudavan adina sur il lai ed enavos. Noss chaus tegnevan nus sur l’aua per ans vesair e tschantschar in cun l’auter. Ma da temp en temp ans tiravan nus cun ina ferma tratga da la bratscha sut aua per sfunsar cun noss corps en las undas dal lai; quai eran lura nossas pausas da tschantschar.

Atgnamain tschantschavan nus pauc; nus giudevan da nudar quiet sur il lai. L’aua frestga glischnava sper nus vi, en il medem ritmus, senza prescha, simplamain uschia. Mintgatant raquintava ella da la lavur en l’ustaria, mintgatant da chasa. Jau saveva che ses geniturs vivevan en separaziun e sentiva ch’ella na discurriva betg gugent da quai – ed uschia nudavan nus sur il lai senza perder blers pleds.

Sch’ella raquintava tuttina insatge, sch’ella discurriva da ses bab, lura na vegniva ella betg ora cun il pled. Ella tschantschava mo en construcziuns curtas e fascheva savens ina lunga tratga – ina pausa.

Mintgatant ma parevi da vesair anc sut l’aua sias larmas che sa maschadavan cun il lai.

Qua e là nudavan nus sin l’insla amez il lai e contemplavan tras l’aua clera il sablun, las ragischs e la roma che survegnivan vita tras las undas miaivlas; nus guardavan sin il lai che vegniva adina pli stgir encunter il center, e tuttenina m’ha tschiffà in sentiment nunreal. Il sulegl era sa retratg sur il Crap da Flem, la grippa traglischava en ils davos radis da sulegl che reflectavan en il lai.

Jau aveva il sentiment da stuair dir insatge, da consolar. Ma ella era siglida en l’aua, ed jau na saveva pli far nagut auter che suandar quell’invitaziun calma.

La davos’emna che Cristina ha gidà en ustaria ans visitava sia sora schumellina. L’emprima giada ch’ella è vegnida hai jau guardà mo spert.

«Hallo, Cristina.»

Ella ha mo ris ed ha fatg ir ils chavels or da la fatscha. Jau hai guardà si anc ina giada e l’hai contemplà pli ditg.

«Tge has?», hai jau dumandà, in pau irrità da ses rir. Cristina aveva mo raquintà da sia sora, co pudeva jau savair ch’ellas eran schumellinas.

Cur che Cristina è vegnida, han ellas ris domaduas sur da mia fatscha surstada; ellas sa tutgavan adina puspè e rievan da schluppar. Igl era fascinant da las guardar a metter ensemen lur chaus e scutinar ina cun l’autra; ellas guardavan cun lur egls gronds sin mai per cuntinuar immediat a rir sco duas mattas giuvnas.

Igl era sco sche Cristina stess persula avant in spievel e sa muvess e riess.

Quella saira essan nus nudads en trais sur il lai. Ellas m’han prendì entamez, ed jau na saveva tuttenina betg pli, sche Cristina nudass a sanestra e Barbara a dretga u viceversa?

Ellas rievan adina, mintgatant nudava ina dad ellas oravant, mintgatant midavan ellas la vart; jau era uschè confus che jau na gughegiava betg pli da clamar ellas per lur nums.

L’auter di m’han ellas salidà ed han dumandà: «Sas ti, tgi che stat davant tai?»

Natiralmain na saveva jau betg. Sche Cristina vegniva sco emprima, respundeva jau segir: «Bun di, Barbara?», u viceversa. Forsa lignava jau era dretg, ed ellas giugavan cun mai. A mai eri tuttina, jau m’allegrava adina sin ellas, da lur surrir, da lur moda da zaclinar e da ma dumandar suenter lur num; nus tuts giudevan quel bainvegni.

Ellas han fatg anc in pèr dis vacanzas al Lai da Cresta, ed jau las vesev’adina la damaun e la saira, avant e suenter la lavur; durant il di avevi ussa blers bagnaders e blera lavur. Il pli gugent aveva jau la damaun avant las nov. Jau sesev’adina ina mes’ura pli baud sin il banc avant las cabinas da sa midar; il sulegl traglischava mo levamain tranter ils pigns, la chalira da la damaun targlinava, i n’era anc betg fitg chaud, il lai ed il guaud eran sfunsads en ina glisch miaivla.

En il lai n’era anc nagin’olma. Nagin na disturbava il silenzi, nagin na giavischava in’entrada u in glatsch.

A las nov avriva jau il kiosc, preparava la cassa; lura vegniva adina ina dad ellas. Jau sortiva da la chasetta, nus tschantschavan anc in pau; il pli eran nus persuls, bler da discutar na devi betg. Nus stevan enturn, simplamain uschia, in pèr pleds, mintgatant sesevan nus era sin il banc cotschen davant il kiosc e guardavan sin il lai anc vid.

Sche jau patratg enavos, sa convulsescha mes entir corp; jau desideresch talmain quel temp passà. Jau ses qua en il stgir e na sai betg, tge che jau avess stuì far. Tge è capità che jau sent in tal desideri da quel temp? Tge hai jau manchentà che la regurdientscha ma lascha sentir uschè fitg?

Puspè passa in auto sperasvi, puspè vegn la fanestra projectada vi da la paraid, puspè s’endisa mes egl l’emprim vi da quel maletg. E puspè quella dolur che ma fa vegnir marv.

Jau sent la solitariadad suenter lur adia; nagin na spetgava pli davant il kiosc e dumandava suenter il num.

Jau aveva emprendì da las distinguer. Barbara era pli legra, ella aveva adina buna luna, sburflava da vita. Cristina era adina in pau trista e melancolica.

Jau aveva era remartgà che Cristina vegniva il pli savens la damaun, era sch’ella m’ha laschà crair ch’ella saja Barbara. Jau n’hai mai mussà che jau saveva tegnair dapart ellas, jau n’hai mai vulì ch’ellas interrumpian lur gieu.

Igl era uschia ina dumengia da mesa stad, il tschiel era blau cler, senza nivels. Enturn las indesch n’avevi nagliur pli plazza, il sulegl brischava, il lai era cuvert cun bartgas, el stgimava e sgargugliava. Jau sigliva vi e nà, entradas, glatscha, affittar bartgas, glatscha, entradas. La frestgera era gia baud vida. Pia si en l’ustaria per glatsch. Igl era adina da quels dis che la pala stueva vegnir reparada, pes desinfectads e faschads.

Jau n’aveva betg temp da patratgar a Cristina u a Barbara. Jau saveva ch’ellas stuevan partir oz, natiralmain hai jau vulì vesair ellas, ma tranter glatscha e merfen las hai jau emblidà. Pir vers saira, cur che la glieud ha cumenzà ad ir, hai jau tratg il flad. Prest avevi mo pauca glieud pli. Jau aveva gia svidà ils chanasters da palpiri, qua èsi ì tras mai sco in chametg: Cristina e Barbara. Jau n’aveva betg vis ellas l’entir di. Jau carteva gia che jau las avess manchentà.

Il sulegl bittava ses davos radis tras las tschimas dals pigns sin il lai. Jau seseva davant la chasetta sin il banc e giudeva la quietezza. Jau patratgava a Cristina e Barbara, jau stueva vesair ellas en mintga cas.

Qua hai jau udì a s’avischinar insatgi al banc. Jau ma sun vieut. Domaduas stevan davant mai. Jau sun stà si, tuttenina m’ha serrà la gula, jau na saveva betg pli tschantschar. Barbara ha mess ses maun a la tatona, sco quai ch’ins fa cun uffants pitschens, ella m’ha tratg tar ella, m’ha bitschà sin las vistas ed è ida. Jau era persul cun Cristina. Ella guardava da la vart. Ella è stada ditg uschia, lura ha ella stendì il bratsch, prendì mes maun, guardà sin mai e m’embratschà.

Jau hai sentì tremblar ses corp. Jau hai udì ses u mes cor, ed era jau hai vulì tegnair ella, uschia che quel mument ha durà in’eternitad: ma ella è sa distatgada ed è currida suenter sia sora ch’era gia svanida en il guaud.

Sco in crap ses jau sin mia sutga e ves co che Cristina curra davent; ses chavels lungs sgulatschan en il vent, ella na guarda betg enavos. Jau ves maletgs che jau carteva d’avair emblidà. Maletgs che nagin na po fotografar, che nagin na po retegnair, perquai ch’els èn mo per mai uschè impurtants.

Qua è il maletg dal nudar da mesanotg en l’aua naira, tuttenina sun jau persul, jau n’enconusch betg pli l’aua, jau ma sent sco en l’univers, mo aua pli, mo il sgarguglim, jau na sai betg, tge direcziun che maina a la riva, ed jau sent l’emprima giada la profunditad, il guegliar dal lai nair.

Qua è il maletg dals dis da trid’aura, ils urizis, la daratga che surtira il lai cun ina pel da persic; ils dis frestgs, scrottas da tschajera che pendan en ils pigns.

Era ils maletgs da las sairas calmas, durant las qualas jau hai empruvà ora l’aissa da salvament. Quest’aissa, che sumeglia ad in’aissa da surf, era fitg sperta; en venter, remblond cun la bratscha, filava jau sur il lai ed arava sia pel tschurranta.

Qua èn era ils maletgs da las miaivlas notgs da stad, ils maletgs da l’hotel cler splendurant, ils maletgs dad uffants che pon cun il chau strusch sur il banc dal kiosc, uffants, gea, uschia in uffant eri, exact, mo cun stenta e fadia ha el pudì cun il mantun sin il spurtegl.

«Mes egliers da sfunsar», aveva el ditg.

Igl era uschia in di plitost quiet. Il tschiel era cuvert; i na pluveva anc betg, ma il sulegl deva mo mintgatant tras ils nivels, nagin n’aveva grondas quaidas da far bogn. Jau hai guardà mo spert.

«E?», hai jau dumandà.

«Els èn crudads en il lai.»

«Ah, gea», hai jau ditg ed hai sortì vinavant la munaida.

«Na sas ti betg ir per els?»

Il pitschen na laschava betg luc.

Atgnamain n’aveva jau oz vairamain naginas mustgas da siglir en l’aua, era n’aveva jau betg l’intenziun da currer suenter a chaussas persas; e sche ses egliers da sfunsar eran propi crudads en il lai, lura saveva el emblidar els en scadin cas.

A nagin na vegnissi endament da sfunsar fin 20 meters mo per egliers, e fissan els anc uschè custaivels. Per gudagnar temp hai jau dumandà: «Nua has pers els?»

El ha mussà cun il det sin il lai, detg pulit giuadora.

Jau hai ris: «Sch’els èn en il lai, lura… ed hai tratg las spatlas.»

«Ma els n’èn betg sfunsads, els èn restads pendids, ins vesa els anc da surengiu.»

Cunter veglia hai jau serrà la cassa, e pli per passatemp sun jau ì cun el.

Nus essan ids en la bartga, jau hai anc prendì cun mai las nudaglias e mes agens egliers da sfunsar, lura avain nus cumenzà a remblar.

Atgnamain m’allegrava jau uss da sfunsar. Jau aveva gea temp, i n’aveva bunamain nagina glieud en il lai.

El aveva pers ses egliers da sfunsar da l’autra vart dal lai. In vent frestg aveva cumenzà a suflar, i pareva da vegnir in urizi.

Il mattet m’ha dirigì al dretg lieu, lura è el siglì a la riva ed ha tegnì la bartga, entant che jau guardava en la profunditad da l’aua.

El saveva exactamain, nua che ses egliers eran restads pendids.

Igl era ina da las paucas rivas spundivas, forsa diesch meters gievi qua verticalmain engiu. En mintga cas na vesev’ins betg pli il funs.

Il guaud vegniva fin al lai, las ragischs dals pigns furmavan in rempar da lain buttunus. L’aua aveva smaglià la gronda part da la riva sut las ragischs ed aveva furmà uschia in ur surpendent.

In da quels pigns ch’era crudà gia avant blers onns en il lai manava da la riva en la profunditad da l’aua. Mo las ragischs sa tegnevan vi da la riva. Jau hai guardà tras mes egliers lung il pign che pareva in skelet en l’aua blaua; mistgel e glitta avevan cuvert il mutagl e la roma; el daventava adina pli satigl, il piz na pudeva jau betg pli vesair, el giascheva en il nair da la profunditad.

L’uffant ha mussà lung il mutagl, qua pendevan ils egliers vi d’in rom, jau hai vis il bindel mellen.

Jau hai fatg bletsch ils egliers e las nudaglias, sun ma preparà, hai respirà profundamain duas, trais giadas. Jau era in bun nudader, trenava mintga di, uschia che jau n’aveva absolutamain nagina tema da sfunsar. L’aua aveva a la surfatscha ina temperatura da 19 grads, jau aveva gist mesirà ella. Ella ma pareva dentant pli fraida; jau sun nudà in pèr meters per ma stgaudar, hai tschertga il mutagl e sun sfunsà.

L’emprim sun jau glischnà lung il mutagl; jau hai remartgà immediat ch’il lai vegniva pli e pli fraid. Quella fradaglia m’ha surprendì, jau aveva il sentiment ch’il lai ma retegness cun tutta forza. In batterdegl hai jau patratgà da turnar, ma jau saveva che sche jau turnass ussa, lura na sfunsass jau mai pli.

Uschia hai jau cuntinuà a sfunsar lung il skelet blau. Jau hai stendì ora mes maun suenter ils egliers, hai tschiffà els ed hai vulì turnar il pli spert pussaivel. Ma ils egliers eran sa chavistrads, jau hai tratg e stratg. Qua hai jau vis davos il skelet da lain ina fora en la paraid da crap. Jau hai piglià tema ed hai sentì il turnigl.

Tuts avevan gia udì da las foras misteriusas en il Lai da Cresta; adina puspè raquintav’ins da najentads en ils turnigls. Il lai n’aveva nagin affluent natiral. Insanua stuevi avair ina u pliras funtaunas sutterranas.

Tut desperà hai jau tratg vi dals egliers; jau hai sentì il turnigl che vuleva ma tragutter giuaden en la fora.

En quel mument hai jau patratgà a la mort. Jau hai fixà la tauna ed hai vis co ch’ils nivels da sablun vegnivan tschitschads e traguttids.

In batterdegl sun jau restà senza moviment en l’aua, in maun vi dals egliers, l’auter maun stendì ensi.

Tuttenina hai jau sentì dolurs en il lom, il chau pitgava adina pli ferm, la pressiun era daventada nunsupportabla.

Energicamain ma sun jau stumplà davent, hai dà da las nudaglias per m’allontanar da la fora naira, per arrivar puspè a la surfatscha blaua.

Per mai è quai stà la via en tschiel.

Jau sent puspè la pressiun, il pitgar, ma jau ves mo stgiraglia.

La fora naira.

Quella giada hai jau vis la mort, concreta e damanaivel, forsa mo in pèr secundas davent.

Jau ma snuesch, sche jau patratg vidlonder. Il flad da la mort ma spetgava en quel turnigl, ma el na m’ha betg traplà, jau hai pudì scappar.

Igl è uss la damaun a las trais.

Jau ses sin mia sutga e contemplel la paraid visavi.

Mintgatant sclerescha in reflectur d’in auto ils maletgs vi da quella paraid. Igl è adina il medem maletg, al qual mes egls s’endisan l’emprim, ed anc avant che jau vesia in auter, èsi puspè stgir.

La chasa gronda

En ladas serpentinas sa manava la via si culm. Jau enconuschev’ellas da pli baud, quellas stortas stretgas, en las qualas la gera vegniva siglientada davent da las rodas, sch’ins deva memia bler gas.

Jau na sai betg daco che jau hai prendì quella via, tge che m’ha chatschà da qua si. Jau n’hai mai pli vulì prender quella via, mai pli vulì vesair quel stradun; e tuttina, il davos mument hai jau stratg enturn il guvernagl, sun m’envià senza targlinar e senza far attenziun dal tibim da l’auto davos mai.

La via era pli curta ch’en mia memoria. Jau sun stà surprais d’enconuscher anc tut en il vitg. Jau hai empruvà da guardar ni dretg ni sanester. Jau n’hai vulì vesair nagin, i fiss stà penibel per mai, sch’insatgi m’avess enconuschì. Ma quai n’era betg da temair. Quant ditg enavos era tut quai? Trent’onns? Quaranta?

Finalmain sun jau arrivà tar la chasa. Adina puspè aveva jau empruvà da m’imaginar co ch’ella pudess vesair ora. Era ella daventada veglia e trida, era ella ida en muschna? Era ella vegnida renovada u reconstruida, e viveva insatgi lien?

Jau na saveva betg m’imaginar ella. Il maletg era adina fauss! Ma ussa, suenter la davosa storta, n’hai jau betg pudì chapir, daco che jau aveva emblidà quel maletg.

Jau hai tschentà giu il motor, ed il tictac dal motor sfradentant ha manà mi’egliada vi tar la chasa.

Nagut n’era sa midà, ella era forsa en in stadi in pau pli pauper e pli maltarschinada. Ma midà, na, igl era anc adina la medema chasa. Tut schenada steva ella sper ils pumers, sco da sa perstgisar ch’ella occupeschia quest lieu. Ils pumers dasperas parevan nairs e gronds, il tetg da tievlas era cuvert cun feglia, la roma greva pendeva sur il tetg.

La chasa era pitschna. Ella era schizunt bler pli pitschna.

D’uffant aveva jau la disa da metter ils rests dal gentar davant isch per ils giats selvadis. Jau seseva sin la sava, ma pusava cunter l’isch-chasa ed observava ils giats che stranglavan giuaden ils spaghettis; jau aveva en quests muments adina il sentiment che la chasa daventia pli e pli gronda e pussanta davos mai e ma pertgiria.

Ed ussa?

Ella era pli pitschna, uschè pitschna. Co avess quella chasa pudì proteger insatgi? Jau sun sortì da l’auto e sun m’avischinà a la chasa. Era la senda che manava tar la chasa era la medema, ma tut surcreschida cun urticlas. Cun il pe hai jau fatg liber ella fin tar l’isch-chasa. Jau hai smatgà la falla. L’isch era serrà. Jau l’hai smatgà anc ina giada e sun ma pusà cun la spatla encunter il lain, qua è l’isch s’avert. Insatge è fugì viaden en il stgir, ma plaun plaunet è la glisch sa palpagnada en il fustg, il suler è sa sclerì in pauet.

Jau hai targlinà. Lura sun jau entrà en la glisch smorta. Jau sun m’avanzà fin tar l’isch-stiva ed hai avert el.

Tras las sfessas dals barcuns penetravan insaquants radis da sulegl. Igl era chaud. Jau hai guardà en stiva e sun entrà. Mintga pass leventava la pulvra che sautava en ils radis dal sulegl, jau sun ì tar la pigna, hai mess mes mauns sin ils quadrels fraids ed hai pusà mes corp cunter la pigna.

Jau sun ma regurdà co che jau ma pusava antruras cunter la pigna per metter mes frunt sin la quarta retscha dals quadrels, pia circa entamez la pigna ch’era uschè gronda e lada che mia bratscha d’uffant na tanscheva betg enturn. La stad eran ils quadrels fraids, ma l’enviern eran els uschè chauds ch’i brischava bunamain la pel.

Davos la pigna era in banc, là aveva jau la disa da pusar, leger u far termagls, nundisturbà dals creschids. Quella stiva ma pareva immens gronda cun tut sias nischas. Tuts avevan plazza avunda.

Ed ussa?

Dus, trais pass han tanschì per traversar la stiva, il palantschieu sura n’era betg pli aut che jau mez. Jau hai serrà is egls ed hai sentì il sulegl sin il dies; la pulvra fascheva sguzias en il nas.

La pigna era la davosa gronda lavur en la chasa nova. Da la stiva existivan mo ils mirs, ella n’aveva anc nagin tetg e las fanestras eran mo foras en il mir.

Il sulegl brischava, ed jau aveva da stuschar la charretta plain cement. Bab e mamma faschevan mir, quadrel sin quadrel. La saira sesevan nus tranter ils mirs, in’aissa sco maisa. Paun e chaschiel eran nossa tschaina. In bel ventin stritgava sur ils mirs, lev e miaivel, dapertut l’odur da cement, lavur e suaditsch. Jau na saveva betg m’imaginar la stiva finida, na saveva betg ma far in maletg da la pigna, da la maisa e da la cuschina.

La mamma aveva empruvà da declerar. «Guarda, Jon, qua vegn la maisa», aveva ella ditg; ses pes eran ils pes da la maisa, e cun ils mauns aveva ella empruvà da mussar la platta.

Era bab, ch’aveva declerà la cuschina, na saveva betg chapir mai.

Ma uschè ditg che las fanestras eran mo foras en il mir, uschè ditg ch’il tschiel blau era noss tetg e ch’il vent sientava il suaditsch, uschè ditg era per mai tut nunimaginabel.

La notg durmivan nus tar la nona. Ella steva duas chasas avant la baselgia. Ella era gia detg veglia, jau hai ella en memoria sco dunna pitschna cun in pass ferm che purtava adina in vestgì nair, schizunt durant ils dis ils pli chauds.

Mintgatant cuschinava ella per nus. Savens bizochels nairs cun bler agl, tartuffels e da tuttas sorts verduras. Jau na mangiava betg bler, ils bizochels eran per mai verms plats, e tut quel mischmasch, na grazia. Ma jau stueva mangiar, oravant tut pervia da l’egliada severa da bab.

Tar la nona aveva jau schizunt in’atgna chombra. Ina notg sun jau levà, sun currì vi tar ils mirs nunfinids. Il fatg da betg savair m’imaginar la chasa m’inquietava. «Forsa stoss jau esser sulet?», hai jau pensà, sulet senza l’egliada severa da bab u da mamma.

Cun gronda precauziun sun jau ì sur la sava. Tut era stgir, e mo las stailas e la mesaglina bittavan lur glisch fraida sin las tievlas cotschnas.

Tuttenina sun jau vegnì malsegir. Era quai propi la chasa, nua che nus avain lavurà durant il di? Jau n’hai betg pli enconuschì ni il lieu, ni las sumbrivas stgiras ch’ils mirs bittavan, jau hai vulì turnar, ma halt!

Mia chombra.

Jau vuleva savair, sche jau fiss bun da m’imaginar, co che mi’atgna chombra vegnia a vesair ora.

Uschia steva jau en chombra, guardava sin ils mirs ed or da la fora-fanestra; jau veseva las stailas, sentiva in lev ventin, saveva mo guardar ensi, saveva mo fladar il silenzi. Jau na patratgava betg pli a mia chombra ni a la chasa ni als geniturs. Jau veseva mo il tschiel cun tut sias glischs sbrinzlantas, las cleras davantvart e quellas pli pitschnas davosvart.

Tuttenina hai jau piglià tema. Il cor ha cumenzà a batter pli ferm, e per in mument sun jau vegnì marv sco ina pitga-crap. Jau hai udì pass sgarants, qua, insatge è passà sperasvi.

Jau ma sun schluità vi tar il mir, sun stà en schanuglias en la sumbriva. Jau hai tadlà cun tut mes senns quellas ramurs. Avev’ins remartga a chasa che jau era sparì? Era quai bab che ma tschertgava? U mamma?

Nagut. Igl è stà quiet.

Plaunsieu sun jau ma calmà, probablamain aveva jau udì ina ramur da notg.

Jau hai vulì bandunar mia chombra, ma il silenzi è vegnì disturbà d’autras ramurs, ina pli suspectusa che l’autra. Jau m’hai vulì far curaschi, pensond che quai saja la canera normala da la notg. Jau sun ma schluità enturn in chantun che vegn ina giada ad esser l’isch-chombra, ed hai cartì ch’insatgi ma persequiteschia. Currind pli e pli spert sun jau fugì da quels mirs a chasa tar la nona en mes letg segir.

L’auter di sun jau stà surprais che quella chasa aveva pudì crear tanta tema.

Jau hai ris, sun stà si dal banc-pigna e sun ì a la fanestra. Jau hai guardà tras las sfessas. Il tschiel blau tschorventava, jau sun ma vieut ed hai guardà en la stiva stgira. Co savev’ins avair tanta tema?

Ma er pli tard – la chasa era gia finida cur che jau durmiva finalmain en mia chombra, aveva jau tema da notg. Mintgatant ma dasdava jau amez la notg cun il ferm sentiment ch’insatgi stess sper mes letg. Jau gughegiava strusch da trair il flad, nundir da ma mover. En mi’imaginaziun veseva jau in fantom cun ina mascra ed in vestgì nair, pront per ma tagliar giu il chau cun sia gronda spada. Uschia era jau en mes letg, airi mes pitschen corp d’uffant, ils egls ferm serrads. Jau empruvava da tegnair il flad, da tegnair quiet mes pes, fin che la sien m’ha spendrà. Igl ha cuzzà in temp fin che jau hai pudì muventar in pau in det e fin che jau sun stà bun da spustar in pe. Cun mintga moviment hai jau patratgà: «Ussa! Ussa capiti!»

Ma nagut n’è capità, ed jau hai perfin gughegia da trair il flad, uschè ferm che la cuvria è ida si e giu. Jau hai vulì manar el en errur, hai vulì al far crair che jau dormia. El s’ha laschà manar en errur.

Pli tard hai jau gughegià d’avrir ils egls per vesair el; plaun plaunet hai jau empruvà da penetrar la stgiraglia cun mes egls, hai empruvà da vesair ses nair en il nair da la notg. El n’era betg qua. E tuttina era jau persvadì ch’el fiss insanua, ch’el spetgass insanua, ch’el cumparess insacura per controllar mai, per mazzar mai.

En quel mument sun jau vegnì alert. Igl era gia tard. Jau hai cartì ch’el na fiss betg qua. Tuttina ma sun jau vulvì precautamain da l’autra vart. Qua hai jau vis el.

El m’aveva spetgà ditg ed ussa aveva’l mai. El n’era betg uschia sco jau l’aveva imaginà. El era fustg sco in spiert ed era vegnì tras ils barcuns serrads. El na m’ha betg mazzà, na, bler mender. El ha spetgà. Quai era si’arma.

Jau hai empruvà da fugir e da ma zuppar, jau hai fatg glisch per ch’el svaneschia, per ch’el na possia betg ma chattar.

Jau sun fugì e sun ma zuppà sin tualetta.

Jau sun ma serrà en.

Jau hai fatg glisch.

Cun grossas larmas sun jau stà en schanuglias sin tualetta, ils mauns davant la fatscha. Jau hai udì in tramplergnim, ina vusch: «Tge has? Na pos betg durmir?»

Singluttond hai jau ditg da na.

En cumpagnia hai jau dentant gughegia da turnar. El n’era betg pli en chombra. Ins veseva mo strivlas da glisch che traglischavan tras ils barcuns. La lampa da la via bittava sia glisch fustga en mia chombra.

Pir suenter avair avert ils barcuns e controllà en la glisch che nagin na saja qua, e pir cur che mamma aveva empermess da laschar arder la glisch dal suler e da laschar avert l’isch-chombra, pir lura hai jau puspè pudì durmir.

Jau sun ma deliberà da la regurdientscha nauscha. Jau hai tegnì mes maun en ils radis da la glisch, hai laschà sclerir el, sun entrà cun l’entir corp en las strivlas alvas ed hai laschà sautar ellas sisura.

Ussa na stoss jau betg pli temair la notg. Jau n’hai n’era nagina tema pli dal stgir ni da l’intschertezza.

Ma tge pomai m’aveva tementà uschè fitg d’uffant?

Jau ma regord anc bain d’ina fotografia da pli baud.

Bab vuleva documentar la construcziun da la chasa. Perquai aveva el mess mai sin in crap da Siporex. Siporex era in crap spezial, gronds quaders alvs, forsa tschuncanta sin tschuncanta sin in meter. Per mai eran quels craps ina miracla. Jau saveva resgiar davent chantuns u far ordlonder quadrels pli pitschens. Cun mintga tratga culava farina alva or dal crap.

Bab pia ha mess mai sin in da quels craps, ha prendì in pau distanza, lura ha’l prendì l’apparat da fotografar, ed jau hai cumenzà a bragir. Jau odiava las fotografias.

Bab m’ha vulì calmar, ma jau hai bragì vinavant. Qua è bab ì cun ses maun grond e pesant tras mes chavels ed ha smatgà il buttun.

Quella fotografia possed jau anc oz. Jau hai il chau sin il pèz e tir la bucca.

La chasa era bunamain finida. Il tetg cuvriva il tschiel e dustava la roma. Dapertut eran anc quadrels, aissas, sablun, glera, laina e da tuttas sorts bischens; lingias d’aua, bischens da betun, quadrels da chamin che nagin na pudeva auzar sulet, n’era bab betg.

Bab possedeva da lez temp ina camera super-8, ed el ha empruvà ora ella tar mintga mir nov, tar mintga pass en la construcziun l’ha el duvrà.

I dat films nua ch’ins vesa a scappar mai davos in mir u davos ina fanestra, u a guardar ora insanua mia chapitscha cotschna.

Bab era puspè en gir cun sia camera nova. El na vuleva betg filmar mo ils mirs grischs e cotschens. Ed el ha chattà in’unfrenda viva. Perquai sun jau ma zuppà en in da quels bischens. El era gist grond avunda per mai, ed jau sun ma schluità viaden. Ma strusch en il bischen, hai jau pers il flad. L’autra sortida era lunsch davent e mo ina fora pitschna. Jau na saveva strusch pli ma mover, uschè stretg eri, il bischen smatgava sin bratscha e dies. Jau hai empruvà da ma strair enavant sin ils cumbels e sun uschia reussì da glischnar toc a toc tras il bischen. Lura hai jau udì clamar bab: «Nua es, Jon, ve ussa!»

Jau sun glischnà enavant, hai empruvà da guardar enavos, ma quai era nunpussaivel.

Tuttenina n’hai jau betg pli pudì trair il flad, jau n’hai simplamain betg pli survegnì aria. Jau hai piglia pli e pli tema. Jau hai empruvà anc ina giada da glischnar enavant, hai tratg adina pli spert il flad e sun vegnì tut sturn; jau hai vis la fora ad ir enturn ed enturn, anc in toc sun jau glischnà, mo ora da qua, ora en il frestg. Jau hai cumenzà a lavurar pli e pli fitg cun la bratscha, la fora vegniva adina pli dasperas, jau era bunamain salvà. Jau n’hai patratgà a nagut auter pli, ni a la camera ni a bab ni a mamma, n’era betg a la chasa.

Lura èsi vegnì stgir.

La fora clera era sparida. Jau n’hai vis pli nagut. Jau era serrà en.

Nua era jau?

Jau na saveva betg pli m’orientar. Jau vuleva e stueva sortir da mia praschun. Jau hai serrà mes egls plain larmas e sun glischnà enavant.

Finalmain hai jau sentì l’ur ed hai pudì avrir ils egls; jau hai guardà or dal bischen ed hai sentì l’aria frestga.

Qua steva bab davant mai, enstagl d’in egl la camera sgaranta. Plain desperaziun sun jau siglì si per bab ed hai clamà: «Daco has fatg quai? Daco, bab, daco?»

Lura sun jau currì en la chasa vida per ma zuppar.

Mai avant n’aveva jau gì uschè gronda tema sco en quel bischen nair. Jau hai cartì da vegnir smatgà plaun a plaun senza pudair fugir. Quella panica ma prenda anc oz il flad.

Mes egls eran ussa s’endisads a la stgiraglia, jau sun ì lung las fanestras fin tar l’isch dal balcun. Jau saveva ch’il balcun stoppia esser qua.

Las dumengias fascheva jau termagls en las ruinas novas. Tranter ils mirs che savuravan da crap frestg, da cement e chaltschina, da lavur e suaditsch. Il balcun era anc mo ina platta en l’aria, in fund malsegir. Natiralmain scumandà per nus uffants, stretg e privlus.

Malgrà il scumond sun jau glischnà sin il venter fin a l’ur da la platta ed hai guardà surengiu. Jau hai gì il sentiment d’esser sin la sigliera da 3 meters en il bogn avert e da vesair l’aua sut mai, las pitschnas undas chaschunadas dal vent, ina profunditad enorma cun ina forza d’attracziun nunenconuschenta.

«Dai, siglia, lascha crudar tai! Quant bel vegni ad esser da sgular tras l’aria, na, i na capita nagut, lascha ir tai, ve e sgola», ha quella forza scutinà, «ve, ve, ve…»

Mo cunter veglia sun jau glischnà enavos, mo cunter veglia hai jau resistì a quella forza da la profunditad. Gugent m’avess jau laschà ir, gugent fiss jau siglì, sgulà, ve, ve, ve.

Igl è vegnì auter.

Susanna, mia cusrina, steva sura, jau sut. Ella regiva sur da mai sin quel balcun nunprotegì. Jau hai stuì guardar ensi tar ella, il chau enavos en la tatona. I ma pareva sco sch’ella s’auzass pli e pli ad aut, sco sch’ella sgulass davent cun il balcun: sia rassa schuschurava pli e pli lunsch davent, pli e pli encunter il tschiel, jau hai mo vis sia rassa turniclanta, mia chapitscha è glischnada en ils egls, jau sun vegnì tut sturn da si’autezza, irrità hai jau litga ils lefs.

Tuttenina ina frida encunter il frunt, ina frida che m’ha bittà enavos, ina frida che m’ha puspè fatg turnar sin terra. Jau hai mess il maun sin il frunt. Bletsch! Jau hai sentì insatge en bucca, insatge rudlava sco larmas sur las vistas. Pir cur che jau hai guardà il maun, pir cur che jau hai vis il sang hai jau sentì la dolur; mes chau batteva, el era per schluppar.

Jau n’hai vis nagin balcun pli, enstagl da cotschen hai jau vis mo pli nair. Jau sun crudà.

Cura che jau sun ma dasdà, steva mia cusrina sper mes letg. Ses egls traglischavan, jau hai vis ch’ella aveva bragì.

«Jau n’hai betg vulì, perduna, ma jau na sai era betg. Jau aveva tuttenina…»

Ella ha interrut per sfruschar ils egls. Jau n’hai betg chapì tge ch’ella vuleva dir.

«Jau n’hai betg vulì bittar il crap», ha ella cuntinuà ed ha guardà per l’emprima giada en mes egls. Ses egls eran plain larmas.

«Jau n’hai betg vulì tutgar tai, ma jau hai gì tema, sas, ti m’has fatg tema. Ti m’has clamà, ti m’has vulì carmalar. Jau n’hai betg savì co ma defender.»

Jau na chapiva anc adina betg. Aveva ella bittà in crap? Daco? Jau n’aveva clamà nagut, quai saveva jau. Jau era mo là, quiet.

«Ti na m’has laschà nagina tscherna. Ti has adina puspè clamà: dai, siglia, sgola tras l’aria, ve tar mai! Atgnamain es ti tez la culpa.»

Ella ha sbassà il chau ed è ida cun ils mauns sur ils egls.

«Jau hai stuì ma defender!»

Cun in profund suspir ma sun jau laschà crudar en il plimatsch. Jau hai mess il dies dal maun sin il frunt chaud ed hai fixà il palantschieu sura. Ella ha fatg tras il medem sco jau. Era ella ha gì il sentiment che la terra s’allontaneschia adina dapli e ch’ella vegnia tratga en la profunditad.

Ella aveva cartì che jau clomia ella!

Tras la tschajera hai jau vis a sgular davent il balcun, adina pli ad aut, jau hai vis co ch’ella turniclava tras l’aria, jau era sin il balcun, jau era Susanna, jau, Susanna, hai vis Jon cun sia chapitscha ridicula vegnir pli e pli pitschen, jau hai piglià tema, jau hai udì vuschs bisbigliantas, ve, ve, ve, Jon, pitschen sco in chau d’ina guglia, anguscha, jau, Susanna, pass enavant, ma lasch trair, jau ves ils pizs dals pes sur la profunditad pli e pli gronda, ves mo la chapitscha da Jon, anguscha, sgola, ve! E cun ina giada, in crap en maun, ravgia, in sgrogn, finì!

Senza flad rest jau sin la platta da betun, tartagnà da sang, la chapitscha insanua auter. Ragagnond serpegel jau, fugel, en il plimatsch alv.

Per mai n’era betg tut passà. Instinctivamain tutg jau il frunt. Igl è restà mo ina noda pitschna, ma jau sent ella, nunvesaivla per ils auters. Quella noda n’è betg la suletta sin mes corp. Jau hai bleras autras: pitschnas e grondas, ma lezzas nodas n’èn betg impurtantas. Las autras, las nodas nunvesaivlas fan mal.

Jau sun ma pusà encunter l’isch dal balcun.

Quantas speranzas avevan gì mes geniturs en la chasa gronda?

E nus tuts n’avevan betg vis che la chasa n’era betg daventada gronda. Ella era pitschna, memia pitschna per nus; ella n’era betg buna d’ademplir las speranzas ni da svegliar regurdientschas.

Qua hai jau udì pass. Tge era quai? Jau sun ma vulvì, in um ester steva sin isch.

«Perstgisai, jau hai vis l’isch-chasa avert ed hai patratga da vegnir a guardar.»

Lura ha el fatg in pass e m’ha dumandà plain speranza: «Avais vus interess da quella chasa?»

En tutta quietezza hai jau dà resposta, mo jau mez hai sentì co che mia vusch tremblava: «Na, na, jau sun vegnì sperasvi casualmain.»

Indicaziuns bibliograficas

Gion Caviezel. La chasa gronda ed autras raquintaziuns. Savognin 1992. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).