Tgi era Gion Antoni Derungs?

Il 2015 avess il musicist e cumponist Gion Antoni Derungs pudì festivar ses 80avel anniversari. Divers concerts regordan durant quest onn commemorativ dal cumponist e preschentan intginas da sias ovras principalas.

Datas biograficas

Autras activitads

Premis ed onurificaziuns

Gion Antoni Derungs e la chanzun populara

Sco buob da quatter onns ha Gion Antoni Derungs cumenzà a chantar. La chanzun populara era omnipreschenta a chasa ed en baselgia.

Quai sa mida durant il temp dal gimnasi a Mustér ed il studi da musica. En il mintgadi da lez onns è la chanzun populara absenta. Pli tard, sco cumponist, rescuvra Gion Antoni Derungs puspè ella. La chanzun populara daventa per il cumponist in tschispet fritgaivel.

L’atun 2009 aveva cineast Gieri Venzin registrà in’intervista cun Gion Antoni Derungs. Il resultat è in discurs approfundà davart la chanzun rumantscha, davart l’influenza da quella sin l’ovra dal cumponist e davart l’atgna lavur cumpositorica. I suondan parts essenzialas da quel discurs, per dar in’invista en las reflexiuns dal cumponist barmier.

La chanzun populara en la vita da Gion Antoni Derungs:

«Da pign eri impurtont da saver il text, buc ch’ins stoppi mo tugnar la melodia.»

Il caracter da la tipica chanzun rumantscha:

«In certa sempladad ei tipic per nus.»

Las differenzas tranter la chanzun sursilvana e la chanzun engiadinaisa:

«Las canzuns engiadinesas han in schlantsch pli elegants che nus.»

Las chanzuns popularas preferidas:

«Mo ina savess jau buc dir.»

Recepts per cumponer ina chanzun che plascha:

«Il biars hits dad oz ein cuorts en la veta.»

Ponderaziuns davart las atgnas cumposiziuns:

«Ei vegness mender.»

L’opera ‹Il cerchel magic›

Gion Antoni Derungs ha relaschà in’ovra voluminusa da chanzuns, oratoris, ballets e musica da chombra. Part dal relasch èn però era 10 sinfonias ed anc trais operas en lingua rumantscha. Sia emprima da quellas operas è probablamain la pli enconuschenta: ‹Il cerchel magic›. La musicologa Laura Decurtins è ida a la tschertga da l’impurtanza dal ‹Cerchel magic› per la Rumantschia.

Il tact inizial da l’opera sur dal cerchel magic (op. 101) entschaiva cun in’idea geniala e ses svilup: «Igl ei aschia ch’il cumponist ha giavischau in tema mitologic ed jeu hai lu aschidadir raquintau ina historia interessanta che pertucca problems da nies temps, denton vuliu exprimer quei cun agid d’elements or da detgas e praulas – e lura hai jeu anflau quella detga da Siat e tertgau: quei savess esser il coc d’ina acziun», di il liricher e librettist Lothar Deplazes.

Cun ina paraula duain pia vegnir tematisads e raquintads ils problems actuals da nossa societad sco era la relaziun da l’uman cun la natira. Il coc da l’istorgia da l’opera furma la ditga da la ‹Dunschala dil casti da Friberg› da Siat. Ella vegn silsuenter schlargiada cun ulteriurs motivs da ditgas or da la tradiziun orala e cun scenas inventadas. Mo questa ditga da la dunschella ha in coc anc pli vegl – ella sa basa sin la legenda da ‹Il scazi piars› da Degen:

A Degen schabegiav’ ei pli baul bein savens, che la giuventetgna seradunava sil plaun sur Brel per sedivertir. Il pli savens fageva ins il rin, in giug, tier il qual ils participonts ston dar in l’auter il maun. Mintga gada ch’ins fageva quei giug, vegneva ei neutier ina matta dil tuttafatg jastra e separticipava dil giug senza esser envidada leutier. Sin in giuven cun num Bistgaun haveva la matta fatg tut atgna impressiun. La proxima sera de giug eis el semtgaus ina bun’uriala avon ils auters, per anflar caschun de plidar cun la giugadura jastra. Strusch eis el sil plaz de giug, ei era la matta cheu, pli biala, mo era pli tresta e palida che mai. Il giuven tonscha alla matta il maun e supplichescha de confidar siu misteri ad el. El seigi bugen promts de riscar sia veta, sch’ei stoppi esser per siu spindrament:

«Nua, tgei e co hai jeu de far per spindrar tei?» Ussa di la matta: «Bein pia! Treis damauns stos ti vegnir dallas treis tochen las quater uras si cheu silla penda, signada d’in rin de tschun pass ladezia. Gest sin l’ura stos ti esser cheu, e cura ch’ei tucca ora s. Bistgaun il zenn de stizzar, sas ti seretrer. Stai ferm el rin signau. Negina caussa po nuscher a ti; perquei negina tema. Ni sgarschur, ni monstrums, ni amitgs ni empermischuns lai surmenar; pertgei tut ei mo tschorvaments per better nus alla perdiziun.» L’ura fixada ei Bistgaun leuora sin la penda e passa senza targlinar en in rin, che tarlischava sbrinzlava sco fiug e saung. Mo strusch eis el amiez il rin, dat ei ina zaccudida, ch’el fuss gleiti ius culs peis ensi. La secunda notg ei Bistgaun puspei sin posta amiez il rin. Strusch ha l’ura dau, entscheiva la caniala. Era la tiarza notg ei nies giuven sin posta sin l’ura fixada, e las emprovas de quella parevan bia pli levas a supportar che las antecedentas. Cheu vegn siu amitg, il Balzer ziep, cun brenta e fest cun bintgun e cloma: Bistgaun, neu ussa, igl ei uras d’ir a perver. E daveras queta Bistgaun d’udir tuccond ora s. Bistgaun. Senza patertgar fa el in pass sur il rin. Mo enaquella auda el in sgarscheivel sfrac, sco sche la tiara mass empermiez, ed il giuven auda ina vusch: «Piarsa, piarsa per adina.»

(Anton Derungs: Entuorn las ruinas da Surcasti. 1938)

Ils meds per destruir èn sa midads, betg ils umans

Per l’opera prenda Deplazes in motiv vitiers che vegn ad esser central ed è la raschun per la condemnaziun tras il diavel: la runcada dal guaud. Ils abitants dal vitg alpin eran sa decidids da vender or da spir regl da raps lur giurada al prinzi cotschen – al diavel! Sin quai als smaladescha il retg dal guaud. La dunschella emprova d’admonir ils abitants e raquinta la ditga da la fundaziun da lur vitg e da lur giurada – ma invan: Il retg dal guaud cumonda a la lavina ed al dragun da destruir il vitg senza giurada e senza protecziun. La dunschella sa porscha dentant sco unfrenda, ella sto chattar in amant che duai surviver set examens en in rintg che ella vegn a segnar – en il ‹Cerchel magic›.

En la segunda part da l’opera, tschientaners pli tard, è sa midà bler, ma betg tut: «Verändert haben sich die Mittel der Zerstörung, nicht die Menschen, die ihre Umwelt häuslich einrichten oder vernichten können. Sagen und Märchen können ‹aktueller› sein, weil sie zeitlos gültige Bilder seelischer Erfahrungen offenbaren», scriva Lothar Deplazes l’onn 1986 en il carnet da program per la primaudiziun.

En lur regl da raps e bainstanza (e lur desideri per il stgazi pers) ed en lur smesiranza vilentan ils abitants dal vitg il retg dal guaud che aveva furmà la giurada. Uschia rumpan els l’uniun cun il retg ed era la veglia lescha dal vitg che prescriva da mai runcar il guaud en la plaunca. Questa ferma uniun dals abitants dal vitg cun la natira è per Gion Antoni Derungs in dals elements fundamentals da la societad rumantscha: «Nus Romontschs essan segiramein adina colligai culla natira. Da pign ensi hai jeu viu quei en nossa tradiziun. La natira ha adina giugau tier nus ina gronda rolla.»

Ils Rumantschs e lur affinitad per la melodia

Sco che la natira alpina sa unescha sin nivel musical cun la societad e lur tradiziun da chant – ina tradiziun che sa basa sin la chanzun populara tradiziunala –, quai mussa l’opera dal ‹Cerchel magic› exemplaricamain: «Pia crei jeu che quei ei zatgei tipic romontsch, tipic dils cuolms. Dalla musica ano viu hai jeu empruau dad esser cantabels, vul dir haver la melodia. Nus Romontschs essan in pievel romanic cun ina gronda affinitad tier la melodia.» Per pudair sviluppar in ‹stil rumantsch›, ma era per chattar in’atgna lingua musicala per l’opera, sto Derungs dentant bunamain crear insatge or dal vid: «Sche jeu hai uss fatg l’opera, lu sai jeu buc mirar anavos tgei havein nus fatg en romontsch, tgei ei avon maun cheu, gliez va buc.» Questa lingua musicala plitost tradiziunala è per Hans Peter Rechsteiner, il dirigent da la primaudiziun, dentant in veritabel pass enavos: «In seiner ersten Oper ging er, was die musikalischen Mittel anbelangt – hauptsächlich aber in Gesangslinie und Harmonik – einen Schritt zurück».

Rechsteiner para da survesair che la gronda varietad dals meds musicals sco la tonalitad e l’atonalitad, la musica tradiziunala, ils effects, ramurs e bler auter pli, gidan a furmar in’unitad en l’opera ed ina lingua musicala che na vul sapientivamain betg esser avantgardistica, mabain surtut cuntanscher l’auditori rumantsch. Il cumponist na s’interessa era betg per l’opera cun parts da chant tradiziunals, mabain per il concept d’in drama musical cumponì atras che fa diever dals uschenumnads ‹Leitmotive›, da motivs caracteristics e renconuschibels, p.ex. cun attribuir a mintga persuna in’instrument u in motiv instrumental. E la vusch survegn qua ina rolla centrala: la musica sa suttametta al text e suonda il ductus da la lingua rumantscha. Las nianzas dal chant tranter discurrer, parlando, recitativ ed arioso fan pia part da l’expressiun emoziunala, durant che l’orchester guarda che l’istorgia, l’acziun avanzia. Dasper las vuschs solisticas stattan era parts a pliras vuschs en il center: il chor da mats, il chor da dunnas, il chor viril ed il chor maschadà. Uschia reusseschi a Gion Antoni Derungs d’integrar era la tradiziun dal chant da chors rumantsch. «Gliez sedat sco cumponist romontsch», di el, «pertgei nus havein gie en tiara romontscha giu tochen uss pli u meins sil camp da musica chors. Solists havevan nus buc biars, instrumentalists paucs, pia han ins stuiu ir vi dals chors, e quei ei era mia sort sch’ins less dir aschia.»

L’accent sin la vusch (rumantscha) ed il diever d’elements or da la chanzun rumantscha sin tut ils nivels da l’opera furma pia la basa dal ‹caracter rumantsch›, daspera vegn ella recensada e recepida sco «emprima opera rumantscha», ed uschia san ins numnar cun tutta legitimaziun questa opera ina opera rumantscha – senza dubis in term en l’istorgia da la musica rumantscha ed in grond regal per l’identitad musicala dals Rumantschs!

Or da quel motiv na vesa Derungs sia cumposiziun e sia lingua musicala (‹reacziunara›) betg sco pass enavos, mabain sco pass en ina buna direcziun. E sco cumponist da l’emprima opera rumantscha mussa el che quest gener da musica dramatica ha ina buna raschun da viver en Rumantschia, era sche fin l’onn 1986 na pensav’ins betg ad ina producziun d’opera per rumantsch en Rumantschia – u na ristgav’ins betg da pensar vidlonder: «Wer hätte schon eine Oper in Auftrag gegeben? Niemand.»

Esser avantgardistic, ma restar rumantsch

Per sia segunda opera ‹Il semiader› (op. 125) da l’onn 1996 tscherna Gion Antoni Derungs (sco giavischà) ina lingua musicala pli avantgardistica e mussa ch’igl è bain pussaivel dad esser actual ed avantgardistic, ma da restar rumantsch. L’actualitad na nascha qua betg or dal mund da paraulas, mabain cun ina istorgia contemporana che gioga en ina citad. Pir da l’onn 2004 dovra el per sia quarta opera (da chombra) ‹Tredeschin› (op. 152) danovamain las tecnicas cumpositoricas dal ‹Cerchel magic›, e suenter 26 onns, il november 2012, surlavura el l’opera ‹Il cerchel magic› perfin per ina represchentaziun concertanta. Baingea perquai che sia tematica è anc adina actuala e brisanta, e perquai ch’i sto esser che l’opera stat ad el a cor. Ma baingea era perquai che la lingua musicala da l’opera n’ha betg pers qualitad, caracter u valur. Ch’igl existan pia era oz duairs da mintga cumponist rumantsch – sajan quai duairs envers la lingua e cultura rumantscha, ni dependenzas da pussaivladads e nunpussaivladads musicalas, quai di era Derungs: «Sco cumponist romontsch ein ins en in cert senn in tec ligiaus.» In onn pli tard, dal 2013, vegn sia idea per fortuna realisada – sco concert commemorativ per il grond cumponist rumantsch.

(Ina versiun tudestga da quest artitgel da la musicologa Laura Decurtins è cumparì en la broschura «Wichtig ist allein das klingende Resultat – Impurtont ei sulettamain co ei tuna», edida da la Fundaziun Gion Antoni Derungs.)

Sin ils fastizs da sia vita ed ovra

En ses artitgel preschenta il romanist ed expert da musica Arnold Spescha vita ed ovra da Gion Antoni Derungs e renda omagi al cumponist.

Da bun lain

Gion Antoni Derungs è naschì ils 6 da settember 1935 a Vella. Ses bab Wolfgang, scolast secundar ed organist, è mort cura ch’el aveva strusch dus onns. Sia mamma Heinrica, ina sora dal cumponist Duri Sialm, è stada enavos cun el e sia sora Maria Margrita. Gion Antoni ha frequentà il gimnasi a Mustér ed ha fatg il studi da musica a Turitg. Alura è el stà da 1960-62 musicist a Lichtensteig en il Toggenburg, nua ch’el ha emprendì d’enconuscher sia dunna Susy Dicht. Els han alura fatg midada a Cuira, nua ch’el ha instruì da 1962-1999 al Seminari da scolasts.

In musicist multifar

Gion Antoni Derungs è stà scolast, pianist ed organist, dirigent e cumponist – cun engaschi, perfecziun e plaschair. Cun il fieu da l’entusiassem ha el pudì animar, quest um cun fina demananza, quest carstgaun profund e sabi, cun umor e bun cor. El è stà in maister da l’orgla ch’el ha sunà 40 onns en la Catedrala da Cuira ed en autras baselgias. El ha dirigì ils chors rumantschs da Cuira ‹Rezia› ed ‹Alpina› ed ha fundà e dirigì durant blers onns il ‹Quartet grischun› ch’è sa deditgà spezialmain al chant contemporan. Sia gronda passiun era dentant la cumposiziun.

In cumponist da vocaziun

Forsa è la mort prematura da ses bab stada il motiv, pertge ch’el ha creà tantas ovras, differentas cun il tema da la mort, pertge ch’el ha lavurà ad in lavurar, cun ina disciplina da fier, en independenza e cun ina consequenza estetica impressiunanta. El n’ha betg tschertgà il success immediat. Era el ha gì mussavias, però el ha tschertgà e chattà ses agen stil, ses agen linguatg musical. El è ì la via da quel che metta l’individualitad e la qualitad en il center. Sia ovra da passa 400 cumposiziuns cumpiglia bunamain tut ils geners da la musica e tanscha davent da la simpla chanzun enfin a la sinfonia ed a l’opera.

La chanzun populara rumantscha ed il chant sacral

La chanzun rumantscha ha inspirà ed influenzà fermamain Gion Antoni Derungs, la chanzun profana e la religiusa. A Vella cun sia ritga cultura e vita religiusa ha el survegnì ils emprims impuls. El ha instrumentà chanzuns popularas, elavurà melodias, motivs e temas e creà cun quel material custaivel ovras novas.

Intginas da sias meglras cumposiziuns èn vegnidas inspiradas dal chant da baselgia, dal chant gregorian e da las chanzuns spiritualas da ‹La Consolaziun dell’olma devoziusa›. Quai è in ulteriur exempel da sias ragischs ch’han laschà nascher in’ovra multifara e d’auta qualitad ch’ha purtà ses num lunsch sur ils cunfins dal Grischun e da la Svizra, e per la quala el ha astgà retschaiver numerusas undrientschas.

Operas e sinfonias

Gion Antoni Derungs ha gì la capacitad e la perseveranza da crear ovras da gronda dimensiun. Cun ‹Il cerchel magic›, tenor il libretto da Lothar Deplazes, ha el creà l’emprima opera rumantscha. Ulteriuras èn suandadas, trais en il rom dal Festival Origen da Giovanni Netzer. Gion Antoni Derungs ha gì ina gronda predilecziun per la dramatica, per la cumbinaziun da pled, musica ed inscenaziun. Sias sis operas èn era da grond’impurtanza per l’identitad dals Rumantschs. E betg d’emblidar è l’ovra ‹Henry Dunant – ein dramatisches Menschenleben›, cun in text da l’anteriur cusseglier federal Hans-Rudolf Merz. Il dirigent Mario Schwarz, ch’ha interpretà numerusas ovras da Derungs, ha dirigì quest melodrama a Heiden, Genevra, Sarajevo e Moscau.

Musica cun atmosfera, esprit e plasticitad

Quai che fascinescha mai il pli fitg è l’atmosfera che sias cumposiziuns irradieschan. Jau pens per exempel vid la musica dal ballet d’opera ‹Sontga Margriata› ch’ha per mai in caracter sensitiv e sensual, ina musica che schendra atmosfera ed evochescha il intgant particular da quella ditga. Gion Antoni Derungs instrumentava cun il penel dal pictur artist. El era in maister da l’instrumentaziun. Sia musica cuntegn era bler esprit, di il dirigent Simon Camartin ch’ha interpretà numerusas da sias cumposiziuns, en il rom dal Festival da musica Menhir ed en blers concerts a l’exteriur.

Las pli grondas cumposiziuns, surtut las sinfonias, han ina plasticitad extraordinaria. Parts da caracter liric-filigran sa barattan cun passadis da forz’e vigur. Gion Antoni Derungs è stà in maister dal tun, dals maletgs, da l’elavuraziun da motivs e temas, da l’entretschament e da l’intensivaziun. En sias diesch sinfonias ha el mess tut ses esser, ses sentir e pensar.

Ses testament musical

La ‹Sinfonia nr. 8› – ch’è vegnida preschentada l’emprima giada l’onn 2010 per ses 75avel anniversari sut la direcziun da Simon Camartin en la Baselgia da S. Martin a Cuira – porta il titel ‹Sein – Vergehen›. Il cumponist ha denominà l’emprima part cun ‹angusto› e scriva: «Mintga carstgaun sto prender cumiau in di. E nus essan tuts cunscients da quei. Mintgaton hai jeu in sentiment anguschont, gie bunamein ina gronda tema da quei passadi, da quei ir naven.» En la segunda part, ‹mistico›, cun motivs dalla ‹Canzun da sontga Margriata›, descriva il cumponist las forzas misticas e misteriusas che sa chattan en tut il esser. En la terza part, ‹festivo›, entretscha el motivs dal Te Deum, ‹Tei nies ver Diu›, e creescha in grandioso sublim. Cun ses pleds: «Igl ei in grond ritual, in laud al Segner ed in engraziament per il fatg che era jau appartegn a quel ravugl dal esser e murir.»

«Char Gion Antoni, ils 4 da settember 2012 has ti stuì prender cumià da quest mund, memia baud, ed has laschà enavos Tia dunna Susi e voss uffants Mario, Susanne e Fränzi. E Ti has laschà enavos blers e buns fastizs da Tia vita e da Tia ovra. Anc oz aud jau Tia vusch miaivla ch’era l’expressiun da Tes esser curtaschaivel. Ed jau ves Tes egls vivs ch’irradiavan bainvulientscha. Tia vusch, Ti’egliada, l’expressiun fina da Tia fatscha, la profunditad da Tes sentir e pensar, Tia seriusadad e Tes umor – Tia entira persunalitad sa resplenda en Ti’ovra che vegn a viver vinavant e tegnair Tai tar nus en buna memoria.»

Arnold Spescha, romanist, Cuira

(Ina versiun tudestga da quest artitgel dal romanist Arnold Spescha è cumparì en la broschura «Wichtig ist allein das klingende Resultat – Impurtont ei sulettamein co ei tuna», edida da la Fundaziun Gion Antoni Derungs.)

Indicaziuns bibliograficas

Radiotelevisiun Rumantscha. Gion Antoni Derungs. Dossier RTR 2015. Funtauna: www.rtr.ch/cultura/gion-antoni-derungs. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).