TOM 1:

«FRAUENRECHT»

Silke Redolfi

Il dretg civil e las dunnas

La contribuziun intercurescha a maun dal dretg matrimonial, dal dretg d’ierta e da l’uschenumnada ‹avugadia da schlattaina› la posiziun da las dunnas en il dretg civil grischun.

Cun il cudesch civil redigì da Peter Conradin von Planta (1815-1902) ha il Grischun survegnì il 1862 per l’emprima giada in dretg civil unitar. Gia il 1848/1850 existivan en il Grischun leschas davart l’avugadia, il dretg d’ierta ed il dretg matrimonial. En la lescha chantunala davart l’avugadia dal 1848 è l’‹avugadia da schlattaina› sur las dunnas nunmaridadas, las vaivas e las dunnas divorziadas vegnida perfecziunada ed unifitgada tenor l’exempel da Cuira. Ins snegava a las dunnas il dretg e la capacitad d’administrar sezzas lur facultad. Ellas survegnivan in curatur. Singulas vuschs progressivas che vulevan abolir quest statut devi dentant era. Ils adversaris però argumentavan cun la protecziun da las dunnas e renviavan a la disa fermamain enragischada en il Grischun. Che dunnas vegnivan messas sut curatella pervia da lur schlattaina era dal tuttafatg usità en Svizra en il 19avel tschientaner. Pass per pass è quai lura vegnì abolì. Entant che Berna e Turitg avevan abolì la curatella sur las dunnas gia il 1850, ha il Grischun mantegnì ella – però be per dunnas ritgas – fin a la lescha federala davart l’abilitad d’agir persunala dal 1881.

A maun dad actas da l’avugadia a Cuira dal 1800 fin al 1850 mussa l’autura l’interess economic vi da l’avugadia da schlattaina ed explitgescha la muntada per las pertutgadas. Las dunnas na pudevan betg sa defender cunter la vendita da lur immobiglias ed ellas n’avevan era betg in dretg da cundecisiun tar l’investiziun da lur daners. L’exempel dad Ursula Ruben, ina dunna divorziada e bainstanta, che n’ha betg dastgà emigrar cun ses spus en l’America, mussa co che las autoritads ed ils curaturs intervegnivan en la libertad persunala e la vita da las dunnas e quant stretg ch’il spazi d’acziun da las dunnas era. L’avugadia da schlattaina pudeva era esser in med per disciplinar las dunnas sin plaun social u per far valair pretensiuns da pussanza da l’anteriur consort u da parents masculins. Ils interess da las autoritads e dals consorts u parents sa scuntravan là nua ch’i gieva per daners. Tar l’avugadia sur las dunnas steva en il center il mantegniment da la facultad. Cun quai vulev’ins probablamain impedir la depauperisaziun e schanegiar las cassas communalas. En in pauper chantun muntagnard, sco quai ch’era il Grischun en il 19avel tschientaner, era quai d’impurtanza centrala. Vi da l’exempel da Cuira vegn mussà che l’avugadia da schlattaina era medemamain in factur economic, perquai che las facultads da las dunnas gievan sco emprests en la circulaziun da daners e las immobiglias midavan maun.

Quai che fa surstar è il fatg che las Grischunas avevan da princip il medem dretg gia en las leschas d’ierta da las Trais Lias. Emprovas da P.C. von Planta da preferir ils figls en cas d’immobiglias agriculas, n’han gì nagin success pervi da la resistenza da la publicitad. Cun l’avugadia per las dunnas ed en il dretg matrimonial stevan però a disposiziun meds impurtants per controllar l’ierta. Il dretg matrimonial grischun attribuiva a las dunnas ina posiziun inferiura. L’um era il ‹chau› da la famiglia ed aveva in dretg da disponer absolut sur da la facultad da la dunna. Ella restava bain possessura dal bain purtà en la lètg, steva dentant buna cumplainamain per ils daivets da ses um. Sch’i deva in concurs, gieva tut sia facultad en la massa da concurs. Il Grischun aveva damai ina da las leschas matrimonialas las pli rigidas.

P.C. von Planta ha empruvà il 1861 da meglierar la posiziun da las dunnas cun definir a moda pli generusa ils bains propris e conceder a la consorta ina posiziun privilegiada en cas da concurs. Ma la cumissiun dal Cussegl grond ha valità ils dretgs dals crediturs sco pli auts che la protecziun da la facultad da la dunna ed ha reducì sin in minimum las propostas da Planta. Era sch’il politicher e giurist vuleva meglierar la situaziun da las dunnas en il dretg dals bains, aveva el en egl pli pauc l’egualitad che la revalitaziun da la lètg e la protecziun da la famiglia – tenor ina da las tesas da l’autura. Planta aveva dà a la cuminanza matrimoniala ina structura fermamain ierarchica e limità massivamain l’abilitad d’agir da la consorta. P.C. von Planta, ch’ha giugà ina rolla impurtanta sco politicher, giurist e schurnalist en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner en il Grischun, orientava ses maletg da la dunna tenor l’ideal da rollas burgais. Dunnas ed umens duevan, sin fundament da ‹caracters da schlattaina› attribuids ad els, surpigliar rollas polaras en la societad. Las dunnas cun lur caracter miaivel e sensibel avevan lur sfera d’activitad en chasa. Ellas eran responsablas per il bainstar fisic e psichic da lur um e dals uffants.

Resumond pon ins dir che las dunnas eran fermamain dischavantagiadas en il dretg civil grischun – cun excepziun dal dretg d’ierta. Iniziativas a favur d’ina egualisaziun na devi strusch, ina vasta discussiun publica davart ils dretgs da las dunnas mancava en il 19avel tschientaner.

Bettina Volland

Dretg da votar da las dunnas en il Grischun

A l’entschatta dal cumbat per il dretg da votar da las dunnas hai dà relativamain bleras activitads en il Grischun. L’emprim artitgel da gasetta che pretendeva il dretg da votar per tut las dunnas svizras è vegnì scrit d’ina Grischuna. E tant las dunnas burgaisas da l’Uniun d’util public da dunnas, secziun Cuira, sco era las commembras da la Gruppa da dunnas socialdemocrata han organisà numerus referats davart quest tema. Ma cur ch’il dretg da votar da las dunnas è finalmain vegnì introducì en la segunda mesadad dal ventgavel tschientaner en pli e pli bleras vischnancas e chantuns ed il 1971 era sin plaun federal, era il Grischun tranter ils chantuns ils pli retardads: cur che la citad da Cuira ha acceptà sco emprima vischnanca l’avrigl 1968 cun pitschna maioritad il dretg da votar da las dunnas, era quel gia introducì en tschintg auters chantuns (Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Genevra, Neuchâtel e Vad). Il Grischun è schizunt stà il tschintgavel davos chantun ch’ha introducì il dretg da votar da las dunnas sin plaun chantunal.

In dals motivs per quest svilup è d’ina vart la structura da la populaziun rurala e da l’autra vart la suveranitad communala che vegniva valitada pli aut ch’il dretg da cundecisiun politica da las dunnas. Quai gieva uschè lunsch che l’autonomia communala – che saja periclitada, sco quai ch’ins pretendeva – vegniva duvrada sco strategia per impedir il dretg da votar da las dunnas. Faschond pli radicala la moziun Raschein cun extender il dretg da votar chantunal da las dunnas era sin las vischnancas, ha la Regenza fatg ir il project sapientivamain da l’aua giu. Pir cur che la Confederaziun e la gronda part dals chantuns avevan gia introducì il dretg da votar da las dunnas, han ils Grischuns acceptà en ina segunda votaziun il dretg da votar da las dunnas sin plaun chantunal. I n’è er betg reussì d’introducir il dretg da votar da las dunnas ‹da giudim ensi›, sco quai ch’igl è adina vegnì recumandà da las autoritads executivas: enstagl che las dunnas avessan survegnì il dretg da votar l’emprim en cumissiuns, lura en vischnanca e la finala en il Chantun ed avessan pudì percurrer uschia tut ils stgalims da la politica, hai dà in interval da 15 onns tranter l’introducziun en l’emprima e las davosas vischnancas.

Ursula Jecklin

La via da las dunnas en la politica

Facit

La persvasiun da Meta von Salis-Marschlins ch’ils umens na partian betg da libra veglia il dretg da votar cun las dunnas, è er anc en la retrospectiva in mussament da sia clervesida. Er per il Grischun vala ch’ils sforzs da las circumstanzas respectivamain ils interess politics valitads pli aut e betg novas e meglras ideas han provocà las votaziuns davart il dretg da votar da las dunnas e la finala era pussibilità si’introducziun integrala. Las dunnas da Landarenca per exempel acquistan il dretg da cundecisiun politica sin plaun communal, schend ch’ellas sajan prontas da surpigliar lavurs da pumpieras mo sut la cundiziun ch’ellas survegnian er il dretg da votar. E pir suenter ina midada dal paradigma en connex cun la sbassada da la vegliadetgna da votar e d’eleger datti ina votaziun chantunala davart l’introducziun obligatorica dal dretg da votar da las dunnas.

En il chantun Grischun è il concept da las schlattainas dualistic enragischà spezialmain ferm e perquai èn las dunnas sclausas per lung temp da la publicitad. L’exempel da Cumbel mussa quai fitg bain. Era suenter la realisaziun da l’egualitad politica restan per blers Grischuns – ed era per bleras Grischunas – il sectur da vita public e quel privat cleramain dividids en ‹fatgs dals umens› e ‹fatgs da las dunnas›, ina repartiziun che na vegn strusch messa en dumonda. Oravant tut questa moda da pensar para d’avair retardà en numerusas vischnancas l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas. Sco quai che la resposta da la Regenza sin la moziun Lardelli lascha supponer, pon er animositads internas en vischnancas pli pitschnas cun be paucs abitants cun dretg da votar avair chaschunà tscherts retardaments. Perquai èsi da supponer che la via cuntraria ‹da giudim ensi›, vul dir da la vischnanca sur ils chantuns a la Confederaziun, sco quai ch’ella è vegnida propagada da tscherts politichers avant las votaziuns federalas, avess anc impedì pli ditg l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas.

La vastadad dal Chantun sco er aspects confessiunals e linguistics na giogan percunter strusch ina rolla. Tant tranter las emprimas quatter vischnancas – Cuira, Landarenca, Marmorera, Puntraschigna – ch’han introducì il 1968 il dretg da votar da las dunnas, sco er tranter las davosas che ston vegnir sfurzadas il 1983 d’introducir il dretg da votar da las dunnas, èn represchentadas omaduas confessiuns e tut ils trais linguatgs chantunals. Vischnancas pli grondas ed ils lieus da turissem èn tendenzialmain pli tgunsch pronts da conceder a las dunnas il dretg da cundecisiun politica.

Per lung temp valitescha il Parlament dal Grischun l’autonomia communala sco pli auta ch’ils dretgs umans ed accepta cun quai in’inegualitad giuridica da las Grischunas. Pir en connex cun la votaziun davart la sbassada da la vegliadetgna da votar e d’eleger èn la Regenza ed il Parlament pronts da reponderar questa valitaziun e da far ina votaziun davart l’introducziun obligatorica dal dretg da votar da las dunnas sin plaun communal. Ina giada dapli sa mussi ch’i dat ina differenza, «schebain il dretg da votar da las dunnas vegn introducì en connex cun in’amplificaziun dal sistem electoral u sch’i va be per la dumonda d’era cumpigliar las dunnas. Pretensiuns puramain feministas han grondas difficultads.» La suveranitad communala ha in’impurtanza speziala en il Grischun. Malgrà ch’il dretg federal e chantunal mettan cunfins a quella en il cas da l’egualitad politica, chapeschan las davosas 13 vischnancas la votaziun chantunala davart l’introducziun obligatorica vinavant sco intervenziun nunlubida en lur fatschentas communalas. En questa tenuta vegnan ellas sustegnidas da var in tschintgavel da tut las vischnancas grischunas che disponan gia dal dretg da votar integral da las dunnas.

Adina puspè s’engaschan singulas dunnas – l’emprim Meta von Salis-Marschlins – per ils dretgs da las dunnas en il Grischun. Cunquai che las raits u las colliaziuns necessarias mancan ad ellas, restan lur stentas nunfritgaivlas. Success ha pir Elisabeth Lardelli ch’ha sper sias qualitads persunalas er anc in tschert sustegn famigliar grazia a sia derivanza e sia maridaglia. Ella è ina da las emprimas dunnas en il Cussegl grond e s’engascha là adina puspè per l’introducziun dal dretg da votar integral da las dunnas. Gia pli baud è ella s’engaschada per quai e po motivar er sia partida, ils democrats, da prender posiziun a favur da las dunnas en la votaziun dal 1959. Il 1965 reprenda in represchentant da la PLD il tema en il Parlament. Era la Centrala da dunnas cun lur presidentas ed a partir dals onns 1990 gruppas da dunnas independentas sco il Plenum da dunnas s’engaschan per il dretg da cundecisiun politica e per ina represchentaziun commensurada da las dunnas en uffizis e gremis. Gia baud sa stentan las dunnas socialdemocratas per in’egualitad politica; per lung temp na pon ellas però betg sa far valair cun lur pretensiuns.

Sin plaun chantunal possedan las dunnas dal Grischun dapi 30 onns il dretg da votar e d’eleger, sin plaun communal a Cuira schizunt dapi 35 onns. Malgrà quai èn ellas anc adina fermamain sutrepreschentadas en uffizis politics, er en cumparaziun cun auters chantuns. En vischnancas pitschnas e fitg pitschnas èn ins s’endisà – savens per sforz – che dunnas exerciteschan uffizis executivs. A Cumbel per exempel fa dapi il 1981 mintgamai ina dunna part dal cussegl communal ed a Jenins èn actualmain duas dunnas en l’executiva. En la chapitala da Cuira però n’han las partidas fin oz anc mai proponì ina dunna sco candidata per il cussegl da la citad che sa cumpona da trais persunas. Ed en il parlament da la citad vegnan il 2002 sulettamain tschintg da las 21 sedias occupadas da dunnas. En il Grischun han dunnas, sco ch’i para, surtut lura schanzas da vegnir elegidas en uffizis politics, sch’i na stattan betg a disposiziun avunda umens. Uschiglio paran las ideas da la repartiziun tradiziunala en ‹fatgs dals umens› e ‹fatgs da las dunnas› anc adina d’influenzar il cumportament electoral da blers Grischuns e da bleras Grischunas.

Las paucas dunnas ch’han success en las elecziuns dal Cussegl grond dal 1973 èn tuttas da partidas burgaisas. Er oz èn 11 da 17 deputadas commembras da partidas burgaisas; procentualmain ha però la partida socialdemocrata cun quatter da 13 la pli gronda quota da dunnas. Sper ina scolaziun qualifitgada e l’appartegnientscha ad ina partida burgaisa pon era las relaziuns famigliaras augmentar las schanzas da vegnir elegida. Diversas politicras burgaisas derivan da famiglias grischunas, da las qualas vegnan in u plirs politichers da num.

Gist en in chantun sco il Grischun, nua che dunnas èn sutrepreschentadas sin quasi tut ils plauns, èsi spezialmain impurtant ch’ellas na resigneschan betg, mabain sa mettan malgrà las experientschas negativas adina puspè danovamain a disposiziun e fan uschia curaschi er ad autras. Pertge ch’il cumbat da las dunnas grischunas per l’egualitad en la politica, en l’administraziun ed en l’economia n’è anc ditg betg a fin.

Abstract

La votaziun davart l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas l’onn 1972 dat a las Grischunas il dretg da cundecisiun politica sin plaun chantunal ed en ils 39 circuls. Per resguard da l’autonomia communala vegn però il dretg da votar sin plaun communal eliminà dal project. Uschia vai anc ina giada indesch onns, fin che tut las dunnas cuntanschan l’egualitad politica cumplaina. En las davosas indesch vischnancas sto l’introducziun la finala vegnir decretada. Il Grischun è damai in dals davos chantuns che realiseschan a moda integrala il dretg da votar da las dunnas. In motiv essenzial per l’introducziun retardada è da chattar en il concept da las schlattainas dualistic enragischà spezialmain ferm en il Grischun. Tenor quel vegn distinguì cleramain tranter il sectur da vita public resalvà als umens ed il sectur privat attribuì a las dunnas. La vastadad dal Chantun sco er aspects confessiunals u linguistics na giogan percunter strusch ina rolla; vischnancas pli grondas ed ils lieus da turissem èn tendenzialmain pli tgunsch pronts d’introducir il dretg da votar da las dunnas. En il Parlament chantunal èn las dunnas sutrepreschentadas en cumparaziun cun auters parlaments svizzers. Suenter las elecziuns da l’onn 2000 fan 17 deputadas part dal Parlament – quai è mo 14.2%. Il Grischun stat damai sin plaz 23 da tut ils chantuns. Il 1999 vegn elegida cun Eveline Widmer-Schlumpf l’emprima dunna sco cussegliera guvernativa.

Ursula Jecklin

Dretg da votar ecclesiastic da las dunnas

Finiziun

Cuntrari a la situaziun tar il dretg da votar politic da las dunnas pretendan las uniuns da dunnas d’orientaziun protestanta gia baud in dretg da cundecisiun en las plaivs. Lur puntg da vista che dunnas s’occupeschian bler dapli da religiun e da baselgia ch’ils umens, vegn da princip era partì dal cussegl-baselgia e da la sinoda. La decisiun d’introducir il dretg da votar ecclesiastic da las dunnas vulan els surlaschar a las vischnancas, sco che las autoritads fan quai 70 onns pli tard per il dretg da votar politic da las dunnas. Il Cussegl grond evangelic va in pass pli lunsch; malgrà l’autonomia communala vegn per el be ina schliaziun chantunala en dumonda. Grazia a la tenuta averta da las autoritads e dals votants survegn pia il Grischun sco in dals emprims chantuns da la Svizra il dretg da votar e d’eleger activ e passiv da las dunnas sin plaun ecclesiastic (1918). I vegn però fatg ina clera differenza tranter il dretg da votar ecclesiastic, che na lavaga betg ‹il caracter› da las dunnas, ed il dretg da votar politic ch’è exclusivamain chaussa dals umens.

Tut auter èsi en quai che pertutga l’avertura da l’uffizi parochial per dunnas, per la quala i vegn manà ina discussiun pli lunga e per part polemisanta. Per l’ina è il spiert dal temp sa midà dapi l’introducziun dal dretg da votar ecclesiastic da las dunnas. A l’entschatta dals onns 1930 er’ins da l’idea che la dunna tutgia en chasa. La professiun da plevon n’è damai cleramain betg ina ‹chaussa da las dunnas›, malgrà ch’ella ha da far cun il sectur ecclesiastic-religius. Per l’auter vegn spezialmain gronda opposiziun dals circuls da plevons. Bain inqual plevon tema la concurrenza e – probablamain anc dapli – ina perdita d’autoritad, sche las dunnas èn admessas a l’uffizi parochial. Teologas èn bainvisas sco substitutas u sco vicarias en cas da mancanza da plevons; da las funcziuns uffizialas en baselgia che dattan impurtanza ed autoritad al plevon, sco per exempel dar la Sontga Tschaina u battegiar, èn ellas però sclausas. Quai è in’umiliaziun permanenta per las teologas che sa distinguan be tras lur schlattaina dals teologs. Pir ina mancanza acuta da plevons e l’exempel d’auters chantuns effectueschan il 1965 ina midada da questa tenuta.

Tant per las politicras sco era per las plevonessas è la finala la rait famigliara da gronda muntada. Uschia cuntanscha il plevon Roffler che sia figlia vegn admessa a l’examen grischun ed el vegn da persvader il cussegl-baselgia e la sinoda per la ‹Lex Greti›. Greti Caprez-Roffler vegn er elegida sco plevonessa da Furna, perquai ch’igl existan lioms famigliars cun la vischnanca. Ella vegn engaschada ensemen cun ses consort sco plevonessa per las instituziuns chantunalas. Yvette Mayer, che na vegn betg dal Grischun, ma ch’ha servì durant 35 onns fidaivlamain a la medema plaiv grischuna, la lavurera quieta ch’ha adina observà las reglas malgrà tschertas difficultads, è daventada sco emprima dunna vicedecana; decana na vegn ella però betg. Uschia spetga il Grischun anc adina sin l’elecziun da l’emprima dunna en quest uffizi.

Abstract

Per il dretg da votar ecclesiastic da las dunnas è la situaziun autra che per il dretg da votar politic. La baselgia evangelica refurmada dal Grischun è ina da las emprimas en Svizra che conceda a las dunnas il 1918 il dretg da votar activ e passiv, e quai en tut las plaivs dal Chantun. Il fatg che questa egualitad è vegnida realisada gia baud è d’attribuir a l’idea predominanta en il Grischun che fatgs ecclesiastics e religius tutgian plitost tar il sectur da vita da las dunnas, entant ch’il dretg da votar politic vegn considerà exclusivamain sco chaussa dals umens. Er l’uffizi da plevon fa part dal champ d’activitad dals umens. Cur che la pitschna vischnanca da Furna elegia il 1931 la teologa grischuna Greti Caprez-Roffler sco preditganta, sa dostan las autoritads ecclesiasticas cun tut ils meds pussaivels cunter questa elecziun. Quella fa sensaziun sur ils cunfins chantunals ora e maina a discussiuns cuntraversas – per part era polemicas – en las gasettas. Tuttina n’han las dunnas en il Grischun anc fin il 1965 betg il dretg d’exercitar senza restricziun la professiun da preditganta.

TOM 2:

«FRAUENKÖRPER»

Loretta Seglias

Davart l’istorgia da las spendreras grischunas en il 19avel e 20avel tschientaner

L’emprima professiun classica da dunnas ch’è vegnida reglamentada tras lescha en il chantun Grischun è quella da la spendrera. Gia en il temp medieval avevan las spendreras obligaziuns che cumpigliavan funcziuns da controlla socialas, sco per exempel l’obligaziun d’annunziar naschientschas illegitimas u da far retschertgas en cas da gravidanzas betg scleridas sco era l’obligaziun da dar perditga avant dretgira. Las spendreras avevan dentant era tscherts dretgs, ellas n’avevan per exempel betg da pajar taglia. En regiuns catolicas dastgavan las spendreras era dar il battaisem d’urgenza a novnaschids, sche la vita da quels era periclitada.

Cun l’avertura d’ina scola da spendreras (1808), sustegnida dal stadi, è vegnida creada ina lescha detagliada davart la scolaziun e l’activitad professiunala da las spendreras. La durada da la scolaziun, la metoda ed ils meds d’instrucziun èn vegnids fixads da las autoritads ed adattads en cas da basegn als svilups da l’assistenza al part, a las novas enconuschientschas medicinalas u a favur da la scolaziun pratica. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la Regenza era fatg valair si’influenza sin la lavur professiunala da las spendreras cun relaschar instrucziuns ed ordinaziuns detagliadas. Fin a quel temp era la spendrera stada responsabla per l’entira pagliola. Gia en il decurs dal 18avel tschientaner ha la scienza però cumenzà a s’interessar adina dapli per ils aspects ginecologics ed ha introducì instruments per sustegnair pagliolas difficilas. Tut las novaziuns en quest sectur èn vegnidas affidadas da là davent als medis ch’avevan fatg ina scolaziun academica. Las incumbensas da las spendreras èn sa reducidas a l’accumpagnament da pagliolas normalas. Sch’ins examinescha il champ d’activitads da las spendreras grischunas en il 19avel e 20avel tschientaner a maun da testimonianzas persunalas e texts da lescha, ves’ins però ch’igl è vegnì fatg tschertas concessiuns a las spendreras activas a la champagna. Pervi da la situaziun geografica dal Chantun cun ses vitgs allontanads – ch’in medi na pudeva betg adina cuntanscher entaifer curt temp – e la mancanza da spendreras en il Chantun è lur champ da lavur vegnì schlargià, quai ch’il legislatur ha era permess en situaziuns d’urgenza. Quai è lura sa midà, cur che la pagliola a l’ospital ha remplazzà la pagliola a chasa. En ils ospitals cun ina structura ierarchica era la rolla da la spendrera savens reducida ad ina simpla assistenza. L’emprova d’auzar la professiun da spendrera sin nivel academic, per far frunt a questa tendenza, ha fatg naufragi a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Era l’emprova da l’Associaziun svizra da spendreras d’eliminar la disproporziun tranter la pitschna paja e la gronda lavur n’ha gì nagin success. Cumbain che la gronda part dals uffants en il Grischun sco era en auters lieus naschan oz a l’ospital, sa porschan per las spendreras novas pussaivladads. Cun las pagliolas a chasa ed en las chasas per pagliolancas pon ellas schlargiar puspè lur champ da lavur, dentant mo sch’i sa tracta da pagliolas senza cumplicaziuns.

Ivo Berther

Rolla e maletg catolic da la dunna

Funtaunas scrittas ed oralas da la Surselva catolica rumantscha en il 1950/60 dattan invista en in mund fitg different da quel dad oz. Ellas mussan ina moda da viver da tempra preindustrial-agrara, nua che valevan normas religius-moralas rigidas. L’uschenumnada ‹lavina naira›, sco expressiun regiunala dal maletg dal mund catolic-conservativ, era ultra da quai marcada d’ina schientscha politica fitg ferma, da la cultura alpina e da la lingua rumantscha. Il studi intercurescha funtaunas normativas (litteratura edifitganta, periodicas regiunalas e litteratura populara en general) spezialmain areguard las spetgas da la societad visavi las dunnas. L’effect da questas normas vegn era examinà a maun da testimonianzas persunalas da dunnas. Il studi na vul betg dar in’invista cumplessiva en il sentiment da vita da las dunnas da lez temp, mabain sa concentrescha sapientivamain sin aspects ideologics.

Il maletg catolic da la dunna che sa mussa qua ha duas caracteristicas principalas: d’ina vart vegn el deducì da l’istorgia da la creaziun dal mund, el è damai vulì da Dieu e nunmidabel. Da l’autra vart ha el chattà sia furma la pli perfetga gist en il cristianissem; concepziuns oppostas betg cristianas e modernas vegnan consideradas sco regressivas. Tenor il puntg da vista catolic aveva la dunna da sa suttametter a l’um ed era destinada per la rolla da la consorta e mamma che sa sacrifitgescha per ils ses. En il tegnairchasa e sin il funs eran sias forzas e qualitads dumandadas gist tant sco en famiglia, nua ch’ella era l’instanza morala per il consort ed ils uffants. Igl era l’incumbensa da la dunna da transmetter valurs religiusas, linguisticas e culturalas sco era da tgirar ils malsauns ed ils vegls. Quests ideals e questas normas eran integrads en ina pratica da mintgadi religiusa intensiva ch’ha gì in effect enormamain stabilisant areguard l’attribuziun da las rollas specificas da l’um e da la dunna. Il fatg che caracteristicas essenzialas da la societad tradiziunala èn vegnidas mantegnidas fin vers la fin dal temp intercurì, ha anc rinforzà quest effect en il territori alpin.

Ditg curtamain: Las dunnas avevan incumbensas impurtantas en la societad ed ellas pudevan tuttavia quintar cun stima e renconuschientscha, sch’ellas ademplivan quellas conscienziusamain. Ins po perquai observar sco fenomen che las dunnas rinforzavan per regla anc lur submissiun e gidavan plitost a mantegnair il maletg da rollas che d’al metter en dumonda. Da l’autra vart tutgi tar l’ambivalenza dals fenomens examinads ch’igl èn er dunnas ch’han mess en dumonda lur rolla tradiziunala. L’integraziun da las dunnas en uniuns catolicas e lur preschientscha publicistica tempriva èn bain vegnidas promovidas cun intenziuns basadas sin valurs conservativas. Quests champs d’activitad purschevan dentant a las dunnas ina plattafurma per articular lur interess e lur giavischs. Ils novs spazis d’acziun han damai contribuì essenzialmain a l’erosiun successiva dal maletg da la dunna tradiziunal ils onns 1950 e 1960.

Gerda Leipold

Il maletg da la dunna grischuna en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner

La contribuziun analisescha il maletg da la dunna grischuna en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner a maun da las funtaunas da maletgs transmessas. I sa tracta en emprima lingia da las funtaunas da maletgs conservadas en ils archivs publics, cumplettadas cun singuls maletgs d’archivs privats. In studi da quest gener è ina moda nunconvenziunala da s’avischinar al tema, ma ella correspunda tuttavia al temp visual, en il qual nus vivain.

En il center stattan ils maletgs differents da la dunna en la fotografia e sin il placat da reclama, en spezial la dumonda co che l’istorgia dal mintgadi e da las mentalitads sa mussa en quels. Nus avain dumandà quant enavant che l’inscenaziun da la dunna en la reclama e la fotografia stat en correlaziun cun ils svilups da la societad e cun midadas dal mintgadi da la dunna e da la concepziun da sia rolla.

A basa d’ina fotografia interessanta d’in inscunter tranter turists ed indigens – ch’è vegnida fatga enturn il 1915 e che lascha supponer grondas differenzas tranter ils dus munds – avain nus intercurì il maletg da la dunna en la fotografia.

Quai che dat en egl è che la dunna grischuna vegn savens represchentada en in ambient rural. Quellas fotografias che n’èn betg vegnidas fatgas en l’atelier, mussan savens la pura da muntogna, per exempel cur ch’ella fa fain, fa chaschiel u lavura sin il funs. Mintgatant ha il fotograf era profità da la chaschun per integrar en il maletg ina cuntrada natirala eroica, romantica u almain idillica.

Quasi tuttina savens vegn la dunna fotografada durant ch’ella fa lavurs da tegnairchasa. Da preferenza vegnan preschentadas activitads che pon cuntentar il desideri dal contemplader d’ina vita activa en cuminanza u d’in simpel manaschi puril d’autoprovediment. Las dunnas sin ils maletgs sa deditgeschan savens ad activitads sco producir launa, filar e taisser, far laschiva e far paun. Quai correspunda al maletg tradiziunal da la dunna, gist sco la represchentaziun fitg frequenta da la dunna sco chasarina-consorta-mamma e sia subordinaziun a l’um (ierarchia da las schlattainas). Era las dunnas en costums expriman la brama d’in mund passà intact, betg tangà da las influenzas apparentamain nuschaivlas dal temp modern – ideas ch’il moviment burgais per la protecziun da la patria propagava.

A partir da la mesadad dals onns 1930 cumparan però era dunnas en costums sin placats da reclama: la midada d’orientaziun vers in mund passà chatta accoglientscha era tar il public visà da la reclama turistica, in public che vala sco urban e progressiv.

Fin a quest temp, e surtut ils onns 1920 e 1930, sa drizzava il placat turistic dal Grischun a circuls cleramain progressivs e mussava dunnas vestgidas a moda sportiva e ligera che passentavan activamain lur temp liber. L’erotica da las dunnas represchentadas vegniva pli e pli giagliarda e deva damai perditga d’ina morala sexuala midada (almain sco ideal dals umens), ma era d’in sexissem creschent en la reclama. En tut las categorias dals maletgs examinads sa mussa l’ierarchia da las schlattainas ch’attribuescha a l’um la rolla activa e dominanta ed a la dunna la rolla passiva e submissiva.

Malgrà quai vesain nus danovamain la gronda discrepanza tranter la vita da mintgadi e las mentalitads da las turistas e da las indigenas, sco quai che nus l’avain observà sin il maletg menziunà sura. Alura essan nus ans dumandadas, schebain ins chattass forsa en fotografias privatas dal Grischun in maletg da la dunna pli progressiv. Ed effectivamain datti indizis per quai, per exempel en las fotografias privatas da la famiglia Licht, ch’era però ina famiglia d’architects immigrada da la Germania e che manava ina pensiun ad Arosa.

La basa da funtaunas è memia pitschna per trair conclusiuns definitivas per exempel davart l’influenza dal turissem sin las cundiziuns da viver da la dunna grischuna. Ella mussa dentant a moda impressiunanta las grondas differenzas tranter las dunnas indigenas che vivan en in ambient rural e las dunnas d’ordaifer che vivan en la citad.

La contribuziun preschenta po dar en furma da survista in’impressiun dal maletg da la dunna grischuna, inscenada en las muntognas. Il studi mussa ina nova moda d’interpretar las funtaunas da maletgs, ma era ils limits d’archivs publics, als quals ins è forsa s’endisa gia memia fitg lavurond cun funtaunas scrittas: il maletg ch’ins sa fa è dependent da las funtaunas da maletgs conservadas.

Silvia Hofmann

Bogns da cura – lieus per restabilir l’urden da las schlattainas

Enturn il 1900 prosperavan ils stabiliments da cura en l’Europa ed en il Grischun. Blers giasts vegnivan era a Passugg per far ina cura da bogns e da baiver. Tranter ils lieus da cura devi ina gronda concurrenza. Ils hotels da cura investivan enormas summas en l’infrastructura per satisfar als basegns da la clientella pli e pli numerusa. La finamira d’ina cura da bogns era da restabilir l’equiliber psichic e la sanadad corporala. Blers umans a la sava dal 20avel tschientaner avevan malsognas ch’exprimivan lur problems da s’adattar a la spertadad dal temp ed a las cundiziuns da vita midadas. Las dunnas pativan da l’uschenumnada isteria (numnada suenter la ‹hystera› [la madra] che contribuiva, sco quai ch’ins crajeva, a questa malsogna), entant ch’ils umens pativan da l’uschenumnada neurastenia (flaivlezza da la gnerva). Il svilup ed il tractament da questas malsognas da la gnerva giugavan ina gronda rolla en la discussiun scientific-medicinala da lez temp. Questa discussiun è vegnida enconuschenta sco ‹discurs davart l’igiena›. Sut ‹igiena› na chapiv’ins quella giada betg la schubradad, mabain il mantegniment da la mesira en tut ils secturs. En la vita ‹moderna› n’eri dentant betg pussaivel da mantegnair la mesira e perquai stuevan, da questa optica anor, adina dapli umans vegnir malsauns. Spezialmain inquietant era il dumber creschent dad umens che pativan da neurastenia. Cun ses sintoms, che tanschevan da la gnervusitad fin a l’impotenza, ha questa malsogna mess fermamain en dumonda il maletg da rolla da l’um e sia posiziun a la testa da l’urden da las schlattainas. L’um è daventà la ‹schlattaina malsauna›. La dunna valeva ‹da natira› sco la ‹schlattaina flaivla›.

La cura da bogns è sa sviluppada al terapeuticum ideal, gist per las ‹malsognas da moda›, l’isteria e la neurastenia. Ils hotels da cura purschevan tractaments differents per umens e dunnas. L’exempel da Passugg mussa co ch’il medi da cura da lez temp, dr. Jakob Scarpatetti, ha reagì sin la discussiun davart umens e dunnas malsauns e co ch’el ha adattà e modernisà – sut squitsch dal cussegl administrativ da las Funtaunas termalas Passugg SA e pervi d’in concurrent – il tractament dals umens e da las dunnas. Il stabiliment da cura n’era damai betg mo in lieu da tractament per ils individis malsauns, per las singulas pazientas ed ils pazients, mabain in lieu, nua che l’urden da las schlattainas tradiziunal vegniva restabilì. La cura da bogns rinforzava l’um ed al relaschava en sia rolla tradiziunala sco chau da la societad, entant che la dunna cun ses bassventer curà era puspè abla da parturir uffants sauns, quai che correspundeva a sia ‹destinaziun natirala›.

Marietta Meier

Operaziuns dal tscharvè da pazientas e pazients ‹difficils›. La psicochirurgia en il chantun Grischun

La leucotomia, in’intervenziun manuala en il tscharvè che chaschuna pitschnas blessuras en la substanza alva da domadus lobuls frontals, è vegnida sviluppada il 1935 dal neurolog portugais Egas Moniz. Suenter la Segunda Guerra mundiala è ella era vegnida introducida en la psichiatria svizra. Operaziuns dal tscharvè èn probablamain la metoda la pli ristgada e la pli gravanta da tractar malsauns da la psica, perquai ch’ellas intervegnan a moda directa ed irreversibla en la persunalitad dals pertutgads, modifitgeschan quella e pon era avair grevs effects secundars corporals. Ils psichiaters da lez temp, ch’eran conscients da quai, na crajevan er betg da pudair eliminar cun la nova metoda da tractament il disturbi psichic effectiv. Ma els speravan che l’operaziun mitigeschia sintoms sco acts obsessivs u in cumportament agità ed agressiv tar pazientas ‹difficilas›, resistentas ad autras metodas. En il chantun Grischun han ins fatg tranter il 1947 ed il 1971 var 100 leucotomias en l’Ospital chantunal a Cuira ed en l’Ospital da Tusaun. Las pazientas ed ils pazients vegnivan da las duas clinicas psichiatricas Waldhaus e Realta. Dals 44 pazients enconuschents cun il num èn 26 dunnas e 18 umens, quai che correspunda ad ina relaziun da schlattaina da circa 3:2. In’analisa da las actas medicalas da questAs pazientAs mussa ch’i na dat betg mo areguard la quantitad, mabain era areguard la qualitad differenzas tranter las schlattainas: tenor las actas paran las pazientas da leucotomia d’avair fatg dapli difficultads en la clinica ch’ils pazients masculins. Quai vala per acts da violenza visavi il persunal ed ils auters pazients, ma oravant tut era per l’agitaziun verbala. La gronda part da las pazientas vegn descritta en ils rapports sco ‹dad aut›. Ellas clamavan, sbragivan, planschevan e lamentavan regularmain u permanentamain e disturbavan uschia il manaschi da la clinica.

Era Klara D., l’emprima persuna ch’è vegnida leucotomada en il Grischun, era ina pazienta ‹difficila›. Ella, ch’aveva vivì pli baud cun ses ex-um e ses dus uffants a Cuira, era ospitalisada dapli blers onns pervi da schizofrenia. La pazienta era savens agitada ed agressiva, chantava adina, refusava mintgatant il da mangiar, stueva savens vegnir isolada e duvrava il davos ina stanza singula. Ins sperava ch’ina leucotomia pudess mitigiar la malruassaivladad e l’agressivitad da la pazienta, quai che fiss stà – tenor l’opiniun da lez temp – in grond levgiament betg mo per il persunal e las autras pazientas, mabain era per Klara D. sezza.

Sco ch’i para, presupponev’ins sin fundament dals stereotips da las schlattainas che prevalevan da lez temp, che betg mo dunnas saunas, mabain era dunnas malsaunas sajan ‹ruassaivlas e pulitas›. Pazientas ch’eran ‹dad aut› e violentas cuntrafaschevan perquai a las spetgas visavi la rolla da las dunnas. Il cumportament agressiv dals umens dentant chapiv’ins plitost sco part da lur virilitad.

TOM 3:

«FRAUENARBEIT»

Silvia Conzett

Il mund da viver e da lavurar da las dunnas a Valragn

Questa contribuziun tracta dal mund da mintgadi da las dunnas en il vitget da muntogna Valragn. En il center dal studi è stada la dumonda co che lur cundiziuns da viver e da lavurar èn sa midadas tras ils svilups economics e socials en il decurs dal 20avel tschientaner e tge caracteristicas ch’èn stadas constantas. Sco funtaunas per la retschertga han servì sper la litteratura surtut intervistas dad ‹Oral history› cun abitantas dal vitg dad oz da differentas gruppas da vegliadetgna e cun in pèr dunnas ed umens ch’èn ids a star insanu’auter. Lur constataziuns expriman experientschas subjectivas, ma mussan era valurs e models d’agir collectivs.

Enfin la fin dal 19avel tschientaner faschevan las dunnas en Valragn las lavurs sin las alps, sin il funs ed en uigl, entant che blers umens eran occupads sco berniers al Pass dal S. Bernardin. La construcziun dal tunnel tras il Gottard ha gì per consequenza ch’il transport da rauba sur ils pass è ì enavos e l’agricultura è daventada l’activitad da gudogn principala a Valragn. Ussa han surpiglià ils purs las lavurs sin il funs ed han elavurà il latg tenor princips cooperativs. Ils champs d’incumbensas da las puras en il tegnairchasa ed en famiglia eran reglads cleramain. Ellas eran responsablas per tut las lavurs en chasa ed en iert sco era per l’educaziun dals uffants e la tgira da la glieud veglia. Era sin il funs stuevan ellas gidar tant sco pussaivel. Ultra da quai guardavan ellas dals animals pitschens. Durant ils temps da guerra eran las dunnas, cun agid dals uffants e dals umens vegls, responsablas per tut las lavurs sin il bain puril. Tar la tscherna da la professiun devi paucas pussaivladads per las dunnas. Ellas emprendevan lavurs tipicas da dunnas sco cuschinar, cuser u taisser, las qualas ellas pudevan duvrar pli tard sco puras. Dunnas nubilas lavuravan en il manaschi dals geniturs u gidavan cun lavur da schurnada dapertut en il vitg nua ch’i fascheva basegn. Plazzas da lavur devi a Valragn era sin posta, en la pitschna butia ed en las duas ustarias. La controlla sociala era ferma. La famiglia ed il vitg definivan las normas ed ils models da cumportament. Per la renconuschientscha sociala avevan virtids sco diligenza, obedientscha, spargnusadad e modestadad in’autra valur.

Dapi la mesadad dal 20avel tschientaner han tranter auter la midada da structura en l’agricultura, la construcziun da la via naziunala e las dunnas immigradas che n’eran betg puras midà la vita a Valragn. Sco consequenza da l’emigraziun e da l’engrondiment dals manaschis purils èn las lavurs vegnidas raziunalisadas cun indrizs tecnics, l’emprim sin il funs, lura en il tegnairchasa ed en uigl. Quai ha distgargià corporalmain las dunnas, ma ellas han era sentì ina pli e pli gronda hectica ed isolaziun a la lavur. Tras la meglra situaziun da traffic e novas pussaivladads da cumprar è er sa reducì il grad d’autoprovediment. Anc adina èn lavurs a maun, l’orticultura e far paun occupaziuns preferidas da las dunnas. Ellas n’èn però betg pli necessarias per garantir l’existenza, mabain èn plitost in hobi. Dapi che differents indrizs en il vitg èn vegnids serrads e las lavurs da cuminanza èn sa reducidas, mancan lieus per contacts socials. Oz èn las incumbensas, la posiziun e las valurs d’ina pura main determinadas che pli baud. Ina gronda part da las dunnas s’identifitgescha cun il puresser tradiziunal sco furma da viver, na metta betg en dumonda la repartiziun da las rollas e lavura exclusivamain en il manaschi puril. Intginas dunnas pli giuvnas cun ina scolaziun betg purila han dentant novas pretensiuns areguard il temp liber ed il consum. Ellas vesan la lavur purila main sco furma da viver, mabain sco professiun. Per cuntanscher in standard da viver correspundentamain aut han ellas sche pussaivel anc in’activitad da gudogn accessoric e la repartiziun da las incumbensas è flexibla. Bleras puras collian en divers secturs da la vita las valurs tradiziunalas cun las valurs modernas. En tut las gruppas da vegliadetgna è però constanta la ferma attaschadadad al vitg sco patria. Tut las dunnas a Valragn considereschan era sco avantatgs da lur professiun ch’ellas pon lavurar en la natira e cun la famiglia, ch’ellas pon decider sezzas e che la lavur è fitg variada. Sco dischavantatgs vegn menziunà il fatg ch’ellas èn liadas al bain puril e ch’ils centers pli gronds èn in toc davent. Entant che numerusas puras pli veglias èn daventadas malsegiras tras la midada da la professiun e da las valurs e manegian che la lavur purila vegnia renconuschida memia pauc, fan las puras pli giuvnas damain quitads per lur status. Ellas organiseschan lur vita pli e pli tenor ils agens basegns individuals e s’adatteschan a las novas cundiziuns da vita.

Paola Giovanoli Calcagno

«Fu il 38mo anno che restai qui con 5 vacche». Notizias dal 1898 al 1948 da Fiorentina Coretti-Pool, pura da muntogna bergialiotta

«1898[:] Il giorno 5 Giugno andai a Gravasalva dove restai col bestiamo per il I. anno.» (Ils 5 da zercladur sun jau ida a Grevasalvas, nua che jau sun restada l’emprim onn cun la biestga.)

A moda dal tuttafatg nunspectaculara cumenza Fiorentina Coretti-Pool (1877-1955) avant passa 100 onns si’emprima inscripziun en in pitschen carnet da scola blau. Il 1948 terminescha la pura bergiagliotta sias notizias cun la frasa: «Il I. Aprile finirono gli scontrini di razionamento.» (Il prim d’avrigl èsi stà a fin cun las marcas da raziunament.)

L’autura ha scrit tant davart la vita d’alp sco era davart eveniments mundials, sco quai che las duas notizias mussan. Tranter questas frasas èn passadas 50 onns. Dal 1898 fin il 1948 ha Fiorentina fatg mintg’onn in’inscripziun. Sin 100 paginas ha ella descrit durant tschintg decennis e mez sia vita sco pura da muntogna.

Fiorentina Coretti ha deditgà a mintg’onn ina fin maximalmain quatter paginas. En frasas curtas, sitgas, fragmentaras ha la signuna, commerzianta, mamma e consorta nudà ils eveniments a Grevasalvas sur il Lai da Segl, nua ch’ella ha passentà las stads ensemen cun autras puras da muntogna, lur uffants ed ils pasters pitschens. Ils umens pendulavan vi e nà tranter l’alp da la famiglia ed il vitg da Soglio ch’era in marsch d’in di davent da l’alp.

‹Memoriale› ha ella numnà las notizias; surtut las lavurs d’alp, l’aura ed ils animals eran per ella degns da vegnir menziunads. Sco in ritual ha ella cumenzà decennis a la lunga a medema moda l’emprima frasa davart il nov onn d’alp: «Il giorno x andai a Gravasalva e fu il y. anno che restai cola con z vacche.» (Il di x sun jau ida a Grevasalvas e quai è stà il y. onn che jau sun restada là cun z vatgas.)

Sulettamain la data, il dumber da las stads d’alp ed ils nums da las vatgas sa midavan. Alura descriveva ella – mintg’onn a moda repetitiva – l’aura, ils animals, la racolta da fain, las pajas ed ils retgavs. Ella menziunava era eveniments particulars da l’onn, sco per exempel la premiaziun dal taur Max, la mort d’ina vatga ch’era vi da far vadè, morsas da serps u in accident en la famiglia. Ella na perdeva dentant betg blers pleds davart eveniments spectaculars sco il cumbat cunter la zoppina (1911 e 1913), l’Emprima Guerra mundiala (1914-1918), l’aua gronda dal tschientaner (1927) e la Segunda Guerra mundiala (1939-1945).

Interessant è da vesair, en ina survista cumplessiva, tge che Fiorentina Coretti descriva u na descriva era betg, e da cumparegliar quai cun autras funtaunas da respectivamain davart puras. Alura dattan en egl trais chaussas: la responsabladad economica che s’exprima en las notizias da Fiorentina, il maletg da sasez che divergescha dal maletg savens idealisà da las puras e la tscherna dals temas. «Ella scriva mo sur da vatgas!», constateschan tut perplexs ils descendents da differentas generaziuns – almain a prima vista. Davart ils uffants na scriva ella betg bler, persuenter bler davart ils animals, las cundiziuns da viver da sia famiglia. La realitad da Fiorentina Coretti è lunsch davent dal maletg idealisà da la dunna che lavura davos las culissas e s’occupa là dal tegnairchasa e da l’educaziun dals uffants, sco quai ch’el vegn descrit en chalenders ed artitgels contemporans. Sco mamma cun activitad da gudogn e pura independenta enconuscha ella exactamain la valur da sia lavur. Ella cumpra, venda e martgadescha a moda suverana e cun responsabladad.

Sch’ins cumpareglia intervistas fatgas pli tard cun dunnas contemporanas – a Soazza, en l’Engiadin, en il Partenz ed en Valragn – dattan en egl las largias en la tscherna dals temas. Quai che Fiorentina Coretti na descriva betg, fascheva probablamain part uschè fitg da la normalitad ch’i n’era betg degn da vegnir menziunà – «memorabile». Savens vegn scuverta la valur scientifica, istorica u narrativa d’in tema pir en la retrospectiva, numnadamain il mument cura ch’insatge è sa midà. Tschertas chaussas na parevan a Fiorentina Coretti simplamain betg adattadas da vegnir fixadas en scrit: perquai che nagin na dueva leger ellas e perquai che tscherts temas eran difficils da descriver, gist cura ch’i sa tractava d’exprimer patratgs e sentiments. Auters temas mancan mo perquai ch’il ‹Memorial› vegn legì or d’ina optica specifica: sche Fiorentina Coretti fiss stada in um, na fiss ins probablamain betg tant surstà da leger en sias notizias nagut davart ils uffants.

Persuenter dastg’ins esser surstà da l’independenza economica che s’exprima en las lingias da Fiorentina Coretti ed era en autras funtaunas da las vals dal sid grischunas: en las ‹Memorias› da l’Engiadinaisa Sofia Sutter ed en il ‹Rendiconto› dad Apollonia Pagnamenta da la Val Verzasca. I valess segiramain la paina da cumparegliar questas notizias cun ulteriuras funtaunas sumegliantas che vegnan memia savens emblidadas en ils truclets da las stivas privatas.

Ursula Graf

Emploiadas da commerzi, vendidras, fantschellas – il mund da lavur e la situaziun da vita da las dunnas a Cuira 1870-1945

Var dus terzs da las dunnas cun activitad da gudogn en il Grischun lavuravan il 1880 en l’agricultura u en il servetsch da chasa. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è la lavur da las dunnas sa spustada adina pli fitg dal sectur d’agricultura al sectur da servetschs. La citad da Cuira, sco center da commerzi e mastergn, è era stada pertutgada da quest process. En il commerzi en detagl, la vendita, l’economia da chasa e la gastronomia è sa sviluppà in spectrum da professiuns specificas da dunnas che purschevan a bleras dunnas in gudogn. Suenter che l’urden economic liberal è sa stabilì e l’avugadia da schlattaina è vegnida abolida il 1882, han surtut las dunnas nubilas da la classa mesauna survegnì novas libertads d’agir en la vita commerziala. Da quai han era profità las vaivas che lavuravan mintgatant schizunt en branschas nunusitadas per dunnas e pudevan, sco interprendidras, represchentar lur affars vers anora. La situaziun giuridica restrictiva restrenscheva a moda massiva surtut las dunnas maridadas, cun la consequenza che la gronda part dad ellas è vegnida stgatschada or da la vita commerziala da la citad.

Dunnas nunmaridadas da la classa mesauna chattavan ina pussaivladad da gudogn oravant tut sco cusunzas e modistas en la brantscha da textilias e da moda u sco possessuras da negozis da victualias u sco purschidras da dunsena. Ina dad ellas era Maria Allemann (1852-1897), figlia d’in plevon e dunna da fatschenta ch’ha manà durant 25 onns en differentas constellaziuns ina butia da chapels ensemen cun autras dunnas da sia famiglia. La vasta correspundenza da famiglia documentescha ils connexs da vita e las circumstanzas da fatschenta da Marie Allemann. Ella mussa che la professiun da la modista pussibilitava a las mattas burgaisas nunmaridadas da manar ina vita relativamain autonoma ed independenta. Il destin da la firma ‹Allemann & Winkler› mussa dentant era quant labila ch’era la situaziun da las interprendidras independentas en il 19avel tschientaner. Cunquai ch’ellas na disponivan betg da reservas da chapital pli grondas e da raits da contact, sco era sin fundament da lur dischavantatgs da scolaziun, avevan ellas en cumparegliaziun cun auters interprendiders bler pli grondas difficultads da surmuntar temps da crisas economicas e svanivan pli spert puspè or da la vita commerziala da la citad. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è vegnì fatg in pass impurtant per integrar las interprendidras en la structura economica da la citad: las dunnas da fatschenta da Cuira han survegnì access a l’uniun d’artisanadi e mastergn ed uschia ad ina rait d’infurmaziuns e da contact politicamain impurtanta.

Che la societad burgaisa n’ha betg pudì far valair en connex cun las schlattainas sias valurs, basadas sin la libertad e l’egualitad, mussan oravant tut las relaziuns da lavur da las dunnas dependentas d’in gudogn. La gronda part dad ellas aveva professiuns cun pauc prestige social e cun salaris bass che na las permettevan betg in’existenza independenta. Dunnas da famiglias da la classa inferiura han stuì sa cuntentar fin lunsch en il 20avel tschientaner cun lavurs mal pajadas sco servienta e lavurera d’industria u cun la posiziun bassa d’ina vendidra. Lur schanzas sin il martgà da lavur dependevan dal decurs da la conjunctura che pretendeva en temps da crisa forzas da lavur femininas bunmartgadas e stgatschava a medem temp dal martgà da lavur dunnas cun ina buna scolaziun, era sch’el dependeva en fasas da creschientscha economica puspè da quellas.

Peter Metz

Access a la scola, a la furmaziun ed a la professiun da scolasta per las mattas e las dunnas

Questa contribuziun sa fatschenta, per l’emprima giada sistematicamain, cun la dumonda da las differenzas tranter las schlattainas areguard l’access e las scolaziuns ed als cuntegns da furmaziun en la scola populara ed en la scola media, sco era a la furmaziun professiunala ed a las activitads professiunalas en il chantun Grischun.

En l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner n’è la differenza tranter las schlattainas sa manifestada ni en l’access giuridic ni en ils roms da la scola populara. Pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha la scola populara cumenzà a differenziar tenor la schlattaina las finamiras d’instrucziun, ils roms ed ils cuntegns d’instrucziun. D’ina vart han ins integrà en ils plans d’instrucziun, per far ina clera differenza tranter las schlattainas, novs roms sco geometria, gimnastica e lavurs a maun, da l’autra vart è vegnida augmentada l’instrucziun separada da mats e mattas. En quest svilup èn sa manifestadas differentas tendenzas socialas: l’impurtanza sociala creschinta e la diversificaziun da l’instrucziun en general, en consequenza da quai la predominanza da las ideas tradiziunalas da las rollas dad um e dunna e l’entschatta da la burgaisia en il Grischun ch’accentuava las differenzas tranter las schlattainas. Il 20avel tschientaner ha puspè nivellà la differenziaziun tranter las schlattainas en la scola populara, l’emprim successivamain e, suenter l’approvaziun da l’artitgel constituziunal davart l’egualitad da dunna ed um il 1981, relativamain spert. Tut las scolas han introducì l’instrucziun coeducativa – cun restricziuns en ils roms gimnastica e sport – ed adattà las finamiras d’instrucziun e las dotaziuns da las lecziuns.

En il 19avel tschientaner era la furmaziun superiura orientada cleramain als basegns da furmaziun dals umens. Per las dunnas devi mo paucas pussaivladads da furmaziun, sco scolas da spendreras e curs per scolastas da lavurs a maun. Ils decennis da transiziun dal 19avel tschientaner al 20avel tschientaner han dà in vair stausch a la furmaziun da las dunnas: d’ina vart èn vegnidas professiunalisadas las activitads tradiziunalas da la chasarina (cuschina, tegnairchasa, pumicultura ed orticultura), da l’autra vart ha il sectur dal commerzi e dal mastergn avert a las dunnas in nov champ d’activitad – ensemen cun l’um ch’era medemamain activ en il commerzi ed il mastergn. A l’entschatta dal 20avel tschientaner chattain nus in grond dumber da mattas en la furmaziun da scolastas, a la fin dal 20avel tschientaner represchentan las scolastas la maioritad en tut las scolas medias e tut ils tips da scola media – cun excepziun dal gimnasi da matematica e scienzas natiralas. Quest fenomen n’è betg specific per il Grischun e vegn discutà intensivamain en la litteratura spezialisada. Oz giogan ils motivs, per ils quals las mattas stuevan renunziar a l’entschatta dal 20avel tschientaner ad ina furmaziun professiunala, strusch pli ina rolla: il grond dumber d’uffants, ils auts custs da scolaziun, perspectivas economicas disfavuraivlas e l’idea tradiziunala da l’avegnir da las mattas sco futuras mammas betg dependentas d’ina professiun.

Dal 19avel fin la mesadad dal 20avel tschientaner era la professiun da scolast en il Grischun per gronda part ina domena dals umens. Ins po distinguer quatter gruppas da dunnas ch’han interrut questa dominanza: las mungias scolastas, las scolastas dal Moesano, las scolastas da las professiuns da dunna tradiziunalas e las scolastas da la nova burgaisia. Las mungias scolastas instruivan d’ina vart en las scolas claustralas ed en las vischnancas catolicas che vulevan pussibilitar a las mattas in’instrucziun separada, da l’autra vart en las vischnancas pariteticas e protestantas che vulevan instruir ils uffants catolics separadamain. Las scolastas dal Moesano, savens maridadas, ch’instruivan sin il stgalim primar, eran in fenomen sociologic local en duas valladas marcadas da l’emigraziun. Qua surpigliavan las dunnas, per ina paja fitg modesta, l’activitad da scolasta che correspundeva a la rolla tradiziunala da las dunnas ed uschia a l’educaziun dals uffants. L’activitad d’instrucziun da las scolastas da lavurs a maun, d’economia da chasa e da las mussadras e las scolaziuns correspundentas èn sa sviluppadas da las activitads tradiziunalas da la dunna. Pertge ch’ils umens èn – sut l’ensaina da l’egualitad da dunna ed um – strusch sa deditgads a questas professiuns, è ina dumonda anc betg sclerida. En l’entir Grischun è la quota da dunnas en las scolas popularas s’augmentada fermamain pir en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. Las pionieras derivavan da famiglias da la burgaisia che pudevan sa lubir la furmaziun professiunala da lur figlias. Questas scolastas instruivan sin il stgalim primar e secundar e stuevan sa cumprovar en in ambient professiunal dominà dals umens. In fenomen secundar dischagreabel dal champ da professiun conquistà da nov era la reproscha sociala dal ‹dubel gudogn› ch’ha tutgà las scolastas maridadas en temps ch’i deva ‹scolastas e scolasts en abundanza›.

En general sa lascha constatar che la differenziaziun tranter las schlattainas, sa sviluppada en il 19avel tschientaner en la scola populara, è sa sminuida e che las pussaivladads da las mattas d’absolver ina scola e d’exercitar ina professiun èn sa meglieradas en il decurs dals ultims 200 onns. En questa perioda è sa manifestada ina nova differenziaziun tranter las schlattainas: in dumber da mattas adina pli grond absolva las scolas medias superiuras e las dunnas surpiglian il sectur professiunal da la scolina e da la scola populara.

Ursula Graf

Da las scolas da lavur per mattas a la furmaziun d’emprendistas – scolaziuns professiunalas per dunnas e l’entschatta da la cussegliaziun professiunala

Avant che la furmaziun professiunala da las dunnas è vegnida considerada sco incumbensa publica ed è vegnida fixada en la legislaziun chantunala davart la furmaziun professiunala, surlaschav’ins la promoziun da la scolaziun da mattas a l’iniziativa privata. Gia en il 19avel tschientaner eran dunnas da circuls bainstants s’occupadas dal problem da la finanziaziun da la scolaziun. Ellas avevan fundà in’uniun per pussibilitar ina furmaziun professiunala a las mattas che n’avevan betg ils meds finanzials necessaris. Cun pajar ad ellas contribuziuns als custs da scolaziun e da dunsena ed alloschi surpigliava l’‹Uniun per l’educaziun e la furmaziun professiunala da mattas paupras›, fundada il 1865, prestaziuns d’assistenza impurtantas che pussibilitavan a las mattas basegnusas da l’entir Chantun da far in emprendissadi. Il 1938 è l’uniun vegnida dissolvida e sia facultad è vegnida surdada a la Scola da dunnas dal Grischun.

En general han las uniuns da dunnas da Cuira surpiglià la rolla da pionieras per meglierar las cundiziuns da lavur e da scolaziun professiunala per dunnas. Cun iniziativas privatas per promover la furmaziun professiunala da las mattas e cun concepts innovativs han ellas accelerà il svilup en il Grischun. A l’entschatta han las uniuns da dunnas legitimà lur pretensiuns per ina furmaziun professiunala qualifitgada cun l’argument che las dunnas stoppian sa preparar meglier sin lur incumbensa sco chasarina e mamma. Perquai èn ellas cunzunt s’engaschadas per realisar concepts da scolaziun en il sectur da l’economia da chasa. Cun l’integraziun progressiva da las dunnas en il martgà da lavur è sa midada en ils onns 1920 l’argumentaziun da las uniuns da dunnas. Ellas favurisavan ussa in model da furmaziun che dueva scolar las dunnas per la professiun e per il tegnairchasa.

L’onn da scola 1899/1900 han frequentà per l’emprima giada en il Grischun duas mattas la scola professiunala. Il spectrum da professiuns da las emprendistas sa concentrava sin las professiuns da tegnairchasa e sin scolaziuns en la brantscha da vestgadira e da victualias. Al cumenzament na devi per las scolaziuns da las mattas nagina instrucziun professiunala. Pir cun il temp ha la scola professiunala manà classas spezialas per cusunzas da dunnas e coiffeusas ed ha augmentà sia purschida d’instrucziun per professiuns specificas da dunnas. La lescha chantunala davart la furmaziun professiunala dal 1920 ha la finala eliminà las discriminaziuns existentas ed ha dà a las mattas grischunas il dretg ad ina scolaziun eguala, uschia che la quota da dunnas a la scola professiunala da Cuira è creschida ils onns 1920 sin 25 pertschient.

Era la fundaziun dal post da cussegliaziun professiunala per mattas a Cuira è d’engraziar a l’engaschament da las uniuns da dunnas localas. In emprim pass aveva la Societad d’util public da las dunnas svizras da Cuira gia fatg il 1919 sut la presidenta Eva Nadig, ina represchentanta profilada per dumondas da cussegliaziun professiunala en il Grischun. Il post da cussegliaziun professiunala previs avess duì concentrar la lavur da las diversas uniuns da dunnas en in lieu e daventar in center per infurmaziuns, scleriments da qualificaziun professiunala, provediment d’emprendistas ed intermediaziun da plazzas d’emprendissadi. Il project n’ha betg pudì vegnir realisà, perquai che la Regenza ha refusà per motivs finanzials la dumonda da subvenziun da l’uniun. Cura che la situaziun da las dunnas sin il martgà da lavur è sa pegiurada en connex cun la crisa economica dals onns 1930, han las uniuns da dunnas da Cuira endrizzà il 1934 or d’atgna iniziativa in post da cussegliaziun professiunala per mattas en la Scola da dunnas dal Grischun. Sco manadra da quest post è vegnida engaschada Julia Heuss. L’emprima cussegliadra da professiun dal Grischun ha gì tranter auter l’incumbensa d’organisar ils curs interchantunals da cuschinieras, da far reclama per la purschida da scolaziuns en il sectur da l’economia da chasa e d’intermediar stipendis a mattas paupras che vulevan far ina scolaziun. Il 1943 è ses post vegnì chantunalisà e Julia Heuss è vegnida manadra da l’Uffizi central per la cussegliaziun professiunala da mattas.

Lena Kühne

Ruth Licht: «Jau m’hai regalà per mes otganta in’exposiziun». Ina vita sco fotografa ad Arosa

Dapi blers decennis viva e lavura la fotografa Ruth Licht (*1923) ad Arosa. Ses geniturs eran oriunds da la Germania. Il bab Jakob Licht era in architect enconuschent; ses edifizis e sias renovaziuns d’hotels han marcà il maletg dal vitg d’Arosa. La mamma Hedwig Licht manava ina pensiun. Tuts dus avevan ideas urbanas modernas ed uschia è Ruth Licht vegnida gia d’uffant en contact cun l’art.

Enturn la mesadad dals onns 1940 ha Ruth Licht fatg in emprendissadi sco fotolaboranta tar Foto Brandt ad Arosa. Auter che las bleras dunnas che lavuravan en la branscha da fotografia, è ella vegnida scolada da l’entschatta era en fotografar. Suenter l’emprendissadi ha ella lavurà in pèr onns en differents lieus da la Svizra, tranter auter sco fotografa sin via ed en hotels l’enviern da l’olimpiada 1948 a San Murezzan. Enturn il 1955 è ella returnada ad Arosa ed ha lavurà puspè tar Foto Brandt, sco fotografa generalista. Sco quai ch’igl era usità a la champagna, fascheva ella tut las lavurs: lavur da labor, reportaschas d’occurrenzas da sport, concerts u projects da construcziun, purtrets u fotografias da festas da famiglia.

Vers la fin dals onns 1960 era il fotografar daventà in hobi popular e las fatschentas da fotografia stuevan cumbatter per l’existenza. Ruth Licht ha tratg sias consequenzas ed ha cumenzà l’entschatta dals onns 1970 ina plazza sco vendidra en la fatschenta da tegnairchasa Gysi.

Ruth Licht n’è mai stada maridada. Quai n’è betg stà simpel, perquai che surtut dunnas nubilas vegnivan marginalisadas e savens tractadas a moda spretschanta. Il 1966 ha ina gruppa da dunnas sulettas fundà ad Arosa il ‹Kreis der Berufstätigen›. En quest circul, ch’ha existì var 20 onns, ha Ruth Licht chattà in nov champ d’activitad, nua ch’ella ha pudì cumbinar ses interess per l’art e l’istorgia cun la fotografia. Las commembras dal circul eran da l’avis che Arosa saja ina vischnanca cun pauca cultura ed han vulì midar quai. Ellas han organisà excursiuns d’istorgia d’art en il Scanvetg ed en l’ulteriur Grischun ed han alura preschentà las ‹scuvertas› a la publicitad en il rom da referats cun dias. La ‹Aroser Zeitung› e la baselgia evangelica, sut il tetg da la quala il circul era activ, ignoravan lur activitads. Pir a l’entschatta dals onns 1970 è vegnida in’emprima renconuschientscha da vart da l’uniun da cura: Ruth Licht è vegnida dumandada da tegnair in referat cun dias davart la regiun e la glieud dal Scanvetg. Silsuenter ha ella fatg numerus auters referats, ha manà onns a la lunga excursiuns en il Scanvetg ed ha surpiglià suenter ses pensiunament il 1985 il ‹program da giasts›. Il 1992 è ella daventada curatura dal museum regiunal dal Scanvetg ‹Eggahus› ad Arosa. Fin oz – en il fratemp ha ella 83 onns – ha ella quità dal museum e tegna regularmain referats.

Il 2003 ha ella tematisà per l’emprima giada si’atgna ovra ed ha preschentà in’elecziun da sias fotografias. L’exposiziun ‹Begegnung mit Licht. 60 Jahre Blick durch’s Objektiv› ha gì grond success e Ruth Licht è daventada enconuschenta sur ils cunfins dal Chantun ora.

Ursula Jecklin

«Las notgs siglivan las mieurs ad ins sur ils pes bluts». Telefon e telegraf en il Grischun

Las pussaivladads professiunalas per las dunnas èn ditg stadas limitadas en il Grischun. Las plazzas ch’èn vegnidas creadas cun introducir ils novs meds da communicaziun, il telegraf ed il telefon, han percunter purtà era a las dunnas novas pussaivladads professiunalas ed eran perquai fitg dumandadas. Il servetsch da telegraf regular è dentant restà resalvà per gronda part als umens. Las dunnas han pudì frequentar las scolaziuns ed han gì las medemas pussaivladads da vegnir elegidas mo durant bundant 20 onns; a partir dal 1888 èn ellas vegnidas engaschadas mo pli sco forzas auxiliaras. Il servetsch da telefon percunter è stà da bell’entschatta ina domena da las dunnas, perquai che la direcziun dal servetsch da telegraf era da l’avis che las dunnas sajan sin fundament da lur natira e da l’autezza da la vusch pli adattadas per questa lavur ch’ils umens.

La vita da mintgadi da las telefonistas en las centralas dirigidas a maun era stentusa, savens hectica e pudeva manar a disturbis da la sanadad. La paja percunter era bassa; las qualitads particularas dal ‹temperament feminin› na vegnivan betg onuradas. Gist perquai che mo dunnas eran engaschadas en il servetsch da telefon, vegniva questa lavur remunerada main bain che quella dal servetsch dal telegraf cumparegliabel.

Ina muntada speziala aveva il telefon en ils lieus da turissem. Per il basegn da persunal different tut tenor la stagiun recrutav’ins en l’entira Svizra telefonistas ch’eran prontas da lavurar per ina stagiun en las muntognas. La lavur durant la stagiun auta sa differenziava dal servetsch usità en la Bassa tras in manaschi anc pli hectic, in servetsch da la saira frequent e dis da paus limitads; bleras telefonistas profitavan dentant gugent da la chaschun per far ina midada da plazza temporara.

En las muntognas donnegiavan malauras adina puspè las lingias da telefon. Perquai era il servetsch da disturbis spezialmain impurtant. Telefonistas versadas, che collavuravan stretgamain cun ils montaders, avevan d’annunziar ils disturbis e d’examinar las lingias. Pli precis ch’ellas pudevan descriver ils disturbis e pli spert ch’ils montaders als pudevan reparar. Uschia prestavan questas telefonistas ina contribuziun impurtanta ad in provediment telefonic bain funcziunant en il Chantun.

En las vischnancas a la champagna e surtut en la regiun muntagnarda era l’administraziun da l’uffizi postal, per il solit cun ina centrala da telefon, ina da las paucas pussaivladads da gudogn supplementaras sper l’agricultura. En il Grischun vegnivan var in terz da las centralas a la champagna manadas da dunnas. Malgrà ch’ins aveva da far qua bler pli paucas colliaziuns ch’en las centralas da las citads, stuevan ils responsabels star a disposiziun praticamain 24 uras al di. Cunquai ch’i pudeva sa tractar tar mintga telefon potenzialmain d’in cas d’urgenza, vegniva mintga discurs dà vinavant conscienziusamain – era la notg.

Cun automatisar las colliaziuns telefonicas èn las centralas a la champagna svanidas successivamain, quai ch’ha manà ad ina reducziun dal gudogn. En il Grischun ha quest process durà exactamain 30 onns; el ha cumenzà cun ils pitschens biros da telefon che vegnivan manads per il solit da dunnas.

TOM 4:

«FREMDE FRAU»

Regula Pfeifer

L’emigraziun dals pastiziers

L’emigraziun dals pastiziers è stada zunt impurtanta per la prosperitad economica dal Grischun avant il svilup dal turissem; perquai è ella stada da grond interess per la perscrutaziun. Quai è sa manifestà en pliras publicaziuns davart la derasaziun da las pastizarias, dals café-restaurants e cafés, organisadas en raits famigliaras e collegialas, en la gronda part dals pajais da l’Europa. Ellas rapportan bler davart las carrieras e l’activitad da fatschenta dals Grischuns a l’exteriur, dentant mo pauc davart la situaziun da las dunnas en quella branscha. La suandanta contribuziun duai damai gidar a serrar questa largia.

En il focus na dueva questa giada betg star la derasaziun da la branscha, mabain il mintgadi da fatschenta. Las suandantas dumondas èn vegnidas tractadas: Èn las dunnas dals pastiziers medemamain emigradas u èn ellas restadas a chasa? Tge rollas, incumbensas e pussaivladads da prender influenza avevan ellas, tgeninas lur umens? Eran las dunnas exclusivamain responsablas per il tegnairchasa u sa participavan ellas a l’activitad da gudogn? Tge rolla han ellas giugà entaifer l’emigraziun dals pastiziers?

La tschertga da funtaunas è stada a l’entschatta difficila. Ma la finala èn vegnidas a la glisch var 200 brevs ed intginas fotografias ed auters documents en l’Archivio storico Castelmur a Coltura en Val Bregaglia, en l’archiv privat Tognina a Poschiavo ed en l’Archiv cultural Engiadin’Ota a Samedan. Ulteriur material han furnì ils films documentars ‹Cafè Suizo› e ‹Pastiziers› da Loris Fedele e Gianluigi Quarti respectivamain da Manfred Ferrari.

L’analisa da las funtaunas ha purtà numerusas novas enconuschientschas. Il pli tard dapi la publicaziun dad Ernst Lechner savev’ins ch’igl aveva dà tranter las dunnas dals pastiziers tant quellas ch’eran emigradas cun lur um, sco era quellas ch’eran restadas en la patria entant che lur um lavurava a l’exteriur. Ma bler dapli na savev’ins fin ussa betg davart las dunnas e lur activitads.

Il studi preschent mussa uss a maun d’exempels che las dunnas ch’èn emigradas cun lur um suenter la maridaglia n’eran betg responsablas sulettamain per il tegnairchasa privat, sco quai ch’ins pudess supponer sin fundament da la mancanza da funtaunas en la litteratura davart ils pastiziers. Anzi, ellas surpigliavan – surtut en ils manaschis pitschens e mesauns – la vendita da dultscharias en las pastizarias ed ils cafés manads da lur umens. Ed ellas eran là indispensablas, sco quai che per exempel Anna Semadeni-Hosig di il 1890 davart ses frar nunmaridà: «In tutti i casi dovrebbe maritarsi perchè vedo che in un negozio è necessario più di tutto una donna». Ella saveva quai bain avunda, cunquai ch’ella vendeva sezza en la pastizaria Maison Semadeni a Marseille las dultscharias producidas da ses um. Las patrunas vegnivan sustegnidas da las gidantras da butia, ils conditers dals gidanters pastiziers. Ils emploiads feminins e masculins vegnivan recrutads da la patria. En la branscha dals pastiziers devi damai ina pussaivladad da gudagnar daners per las giuvnas grischunas. Quest’experientscha professiunala ha levgià pli tard a las dunnas maridadas cun pastiziers la lavur sco patruna da la butia. Experientschas en la vendita faschevan era las figlias da las famiglias dals pastiziers. Per quest motiv, ma era pervia d’ina eventuala surpigliada da fatschenta, eran ellas candidatas da maridar attractivas per ils emploiads da pastizarias e cafés. En il tegnairchasa privat da las famiglias da pastiziers eran engaschads emploiads locals.

Las dunnas grischunas che restavan en la patria entant che lur umens lavuravan en ina pastizaria u en in café a l’exteriur s’occupavan en emprima lingia, dentant betg exclusivamain, dal tegnairchasa e da la tgira dals uffants. Ellas administravan la facultad da la famiglia e las entradas da l’um e faschevan las investiziuns necessarias. A medem temp eran ellas engaschadas en l’agricultura e surpigliavan per part era lavurs a chasa. Lur spazis d’agir e da decider vegnivan per part limitads da lur umens; dentant betg dapertut tuttina ferm, sco quai ch’ins ha per exempel pudì mussar tar Catherina Puonz (1799-1849) da Segl e Maria Santi-Redolfi (1761-1820) da Coltura.

Las vaivas da pastiziers percunter avevan ina gronda cumpetenza da decider e sa preschentavan era sco dunnas da fatschenta independentas. Quai han ins pudì cumprovar a maun d’exempels sco quel da Maria Santi-Redolfi che deva instrucziuns en las brevs a ses figl vegl co ch’el haja da manar la pastizaria da famiglia a Marseille. Sia pussanza demonstrava ella era cun ils daners ch’ella investiva en la fatschenta. Vaivas, autras ertavlas sco era dunnas parentas u betg parentadas sa participavan ultra da quai finanzialmain als manaschis organisads en sistems da participaziun e gidavan uschia a surmuntar las fluctuaziuns conjuncturalas. Quest engaschi finanzial surprendent da las dunnas – ed impurtant per la branscha – ha pudì vegnir cumprovà per l’emprima giada cun agid da las funtaunas. Sco quai che Roman Bühler aveva gia constatà, pudevan damai era dunnas e surtut vaivas daventar manadras da fatschenta. Uschia ha Maria Santi-Redolfi manà a l’entschatta dal 19avel tschientaner la pastizaria da famiglia a Bergamo, nua ch’era ses figl giuven ha lavurà, e suenter la mort da quel ses figl vegl. Ultra da quai maina oz cun Carla Schucani (*1932) ina Grischuna en la quarta generaziun la Pasticceria Sandri a Perugia. Las dunnas eran participadas a l’emigraziun dals pastiziers che sa splegava savens durant singulas periodas da la vita, sco quai ch’ins ha pudì cumprovar cun las funtaunas e la litteratura davart ils pastiziers. Ellas eran per part en viadi cun la famiglia sco cunemigrantas, per part era en gruppas sco viagiaturas independentas. Las dunnas giuvnas e las vaivas emigravan savens or d’atgna iniziativa. Las dunnas dals pastiziers agivan damai a moda pli autonoma che las dunnas perscrutadas da la spezialista da migraziun Béatrice Ziegler che faschevan il viadi surmar ensemen cun lur famiglia. Qua, sco tar autras indicaziuns davart las dunnas dals pastiziers, fissi d’avantatg d’avair in’infurmaziun quantitativa, ma quella n’è probablamain betg eruibla sin fundament da las stgarsas funtaunas.

Il studi mussa pia per l’emprima giada che las dunnas èn stadas involvidas economicamain en la branscha dals pastiziers e tge funcziuns ch’ellas avevan exactamain. En pli cumprova el ch’ellas han contribuì a moda decisiva al success da quella branscha. Las brevs examinadas dattan era numerusas invistas en experientschas ed eveniments persunals. D’ina brev dad Ursula Klainguti-Badrutt dal 1834 intervegn ins per exempel quant fitg che la maridaglia e l’emigraziun precipitada l’irritavan. Anna Semadeni-Hosig tematisescha il 1890 sias difficultads inizialas da conversar en franzos cun la clientella e las lingias scrittas dad Andrea B. Puonz dal 1820 fin il 1833 expriman il quità e l’amur per sia dunna Chaterina, ma era sia schigliusia.

Dal reminent raquintan las brevs da las dunnas e dals umens pastiziers era da lur occupaziuns dal temp liber, da las visitas da parents e d’excursiuns dal di, ma era d’eveniments emoziunals sco la naschientscha d’in uffant u la mort d’in partenari.

Marta Ostertag

Dunnas immigradas en la Val Müstair en il decurs dal 20avel tschientaner

«Bunamain la mesadad da las dunnas che vivan en la Val Müstair èn oriundamain d’ordaifer», manegia Magnus Schleich, plevon a Fuldera (discurs il matg 2005 a Fuldera). In sguard sin la statistica cumprova questa constataziun surprendenta. Entant che la depopulaziun dals territoris da muntogna è adina puspè l’object da perscrutaziuns scientificas, è l’immigraziun – surtut quella da las dunnas – fin ussa strusch vegnida tractada. La preschenta lavur emprova da serrar in pau questa largia cun respunder a las suandantas dumondas: danunder vegnan e pertge èn las dunnas idas a star en la Val Müstair, co han ellas passentà lur vita là e co han ellas resentì l’esser ester? Cun agid d’interrogaziuns oralas èn sa cristallisadas las biografias da dudesch dunnas immigradas en la Val Müstair en il decurs dal 20avel tschientaner; ellas eran oriundas da la Spagna, da l’Argentinia, dal Cosovo, dal Tirol dal Sid, da la Germania, da l’Italia e da la Svizra Bassa.

Las midadas fundamentalas en la Val Müstair durant il 20avel tschientaner han era influenzà l’immigraziun da las dunnas. L’emigraziun cuntinuada da las dunnas da la val aveva creà ina mancanza da forzas da lavur ch’ha attratg numerusas dunnas prontas dad ir a lavurar en in auter chantun u pajais. Lavur devi per las dunnas oriundas da regiuns povras sco il Tirol dal Sid e la Vuclina surtut en l’agricultura e la gastronomia. Il svilup economic e la midada da l’agricultura al turissem ils onns 1970 han creà plazzas da lavur en il sectur da servetschs; quellas vegnivan occupadas cun recrutar a moda sistematica forzas da lavur estras. Cun amplifitgar las vias da traffic e l’infrastructura economica è la Val Müstair ultra da quai daventada accessibla per persunas da regiuns pli allontanadas che n’emigravan betg per motivs economics, mabain sa decidevan per ina vita en la Val Müstair perquai ch’ellas appreziavan per exempel il ruaus e las bellezzas da la cuntrada.

La derivanza da las dunnas immigradas, ils differents motivs per l’immigraziun ed il mument da l’arrivada han era influenzà la moda da sa sentir estras. Per la generaziun pli veglia da las dunnas interrogadas sa chapiva quai da sasez – era sch’i deva conflicts – da s’adattar a las relaziuns localas e da s’integrar en la famiglia en cas d’ina maridaglia. La generaziun pli giuvna percunter è creschida si en citads cun valurs sco l’egualitad tranter dunnas ed umens e la pussaivladad da realisar sasezzas e n’era betg pronta da renunziar a questas valurs per ina vita en ina vischnanca. Cuntrari a la generaziun pli veglia viva la generaziun giuvna surtut en pitschnas famiglias, quai che lubescha plitost a las dunnas da viver a moda autonoma, senza stuair sa suttametter a las ideas tradiziunalas da las rollas dad umens e dunnas.

Era la mobilitad creschenta ha gì in’influenza sin las experientschas da las dunnas estras. Las dunnas immigradas pli baud eran bler pli dependentas da bunas relaziuns cun ils indigens, sch’ellas vulevan appartegnair ad ina cuminanza ed esser integradas en quella. Senza auto e mintgatant schizunt senza telefon avevan ellas savens mo pauc contact cun l’atgna famiglia ed il lieu d’origin. Ils meds da transport e da communicaziun moderns han schluccà quests lioms. A bleras dunnas pli giuvnas èsi, malgrà las grondas distanzas, reussì da mantegnair las relaziuns cun lur amias ed amis e la parentella. Ellas na defineschan lur appartegnientscha betg pli unicamain sur il lieu geografic, mabain s’orienteschan a novas categorias sco la professiun, ils interess u ils hobis.

Questa retschertga mussa che l’immigraziun da dunnas en la Val Müstair n’è betg la consequenza d’ina arrivada successiva da la famiglia, sco quai che la perscrutaziun da la migraziun ha supponì ditg a la lunga. Naginas da las dunnas interrogadas n’èn arrivadas sco immigrantas passivas, dependentas da l’um, sco chasarinas e mammas. Bunamain tut las dunnas interrogadas èn migradas sulettas, eran responsablas per sasezzas e per gronda part a la tschertga da lavur. En la val duvrav’ins era forzas da lavur masculinas d’ordaifer. Ils blers lavurants èn però returnads baud u tard en lur patria, entant che numerusas dunnas han maridà en la val ed èn restadas là lur entira vita. Interessanta da perscrutar fiss era la dumonda, co che la migraziun cuntinuada ha influenzà las midadas socialas en la Val Müstair e co ch’ella ha purtà novas disas, novas valurs e novs models da rollas en la val. Las dunnas immigradas han numnadamain serrà las largias che la depopulaziun cuntinuada dals indigens ha laschà enavos. Examinar stuess ins era la dumonda, schebain la migraziun futura suonda il medem schema u betg. Tgi va anc a star en vischnancas, nua ch’ins minimescha adina pli fitg l’infrastructura, nua ch’ins serra l’uffizi postal, transferescha la scola u scolina en in auter lieu e nua ch’i na dat naginas butias da victualias pli?

Daniele Papacella

Il svilup istoric da la claustra Santa Maria Presentate a Poschiavo

Questa contribuziun reconstruescha il svilup istoric da la claustra Santa Maria Presentata a Poschiavo ed emprova da preschentar l’istorgia da las dunnas ch’han vivì là dapi la fundaziun fin al temp dad oz. En il center stattan ils dus davos tschientaners, pia la perioda durant la quala la communitad claustrala ha surmuntà ina fasa da declin per pudair far part d’ina renaschientscha e surpigliar ina nova rolla a l’intern da la societad. Sin fundament d’ina gronda quantitad da funtaunas scrittas ed oralas che fan la punt a la litteratura specifica existenta, skizzescha la contribuziun in profil istoric e confrunta la percepziun da quest’istorgia cun las perditgas da las soras dad oz: mintga di legian las mungias las vitas da las soras defunctas e creeschan uschia ina punt a travers il temp. I sa tracta da trais tschientaners d’istorgia; ina lunga perioda caracterisada per gronda part dal silenzi, damai che la vusch da las mungias vegn moderada dals sacerdots e dals mess episcopals per bunamain dus tschientaners. Pir a partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner procura l’interacziun tranter la cuminanza religiusa e la societad civila – u anc pli savens cun las autoritads politicas ed ecclesiasticas dominadas dad umens – per perditgas scrittas che permettan da leger questa relaziun cun dapli perspicacitad.

La data uffiziala da la fundaziun da l’instituziun è ils 18 da november 1629. Quel di sa reuneschan 16 dunnas en ina ‹Casa di Sant’Orsola›. I sa tracta per gronda part da persunas da las classas socialas bassas, tranter las qualas sa chattan vaivas e mattas senza famiglia ch’han sentì ina vocaziun spontana a chasa. La ceremonia religiusa en la baselgia da San Vittore è l’emprim act public en l’istorgia locala che preschenta las dunnas en la rolla principala. Decisiva per la fundaziun da l’institut è, durant il temp da la cuntrarefurmaziun, la voluntad da la baselgia catolica da disciplinar la vita dals cartents ed en quest cas surtut la vita da las dunnas cartentas – in element d’impurtanza speziala en ina val, nua che catolics e protestants vivan ensemen. L’urden religius ha in cler mandat social, ma la situaziun finanziala è stretga e difficultescha la lavur. L’onn 1684 mida la Casa di Sant’Orsola num e surpiglia las reglas da Sontg Augustin, in urden cun in aut prestige. La dota che vegn introducida sco premissa per entrar en la claustra para d’avair l’effect da guillotina sociala: las soras na vegnan betg pli da las vals, mabain da las famiglias pli bainstantas da la Vuclina. L’introducziun da la clausura porta en pli ina clera separaziun en la vita dal vitg. I sa tracta d’ina midada che pertutga en la medema perioda era las autras claustras da la diocesa da Como, sco p.ex. Morbegno. Durant questa fasa prosperescha l’instituziun grazia a ritgs possess che pon vegnir acquistads en Vuclina ed ina perditga locala numna las mungias schizunt «princessas», malgrà che mirs auts las zuppan dal vitg. La perioda napoleonica munta dentant ina cesura: las claustras da dunnas da Morbegno e Como, lieus da referiment impurtants per l’instituziun puschlavina, vegnan serradas. Lur bains vegnan confiscads sco quels dals suverans. Senza ils agens stgazis surviva la claustra Santa Maria Presentata a Poschiavo, perquai ch’ella sa chatta oramai sin territori helvetic. Ma cun la separaziun politica da las terras subditas dals Grischuns l’onn 1797 na vegnan las soras dal sid betg mo alienadas da la vita dal mintgadi en las vals, ma daventan era estras sin il palpiri.

Sco ierta da la revoluziun survegn mintga claustra grischuna il 1802 in administratur da la Regenza. Tut segund n’è il ‹balivo› (avugà ecclesiastic) gnanc catolic. Era durant la restauraziun na ceda la pressiun sin l’instituziun betg. En il 19avel tschientaner vegn il convent sfurzà da giustifitgar si’existenza: la nova Svizra fa pass a pass experientschas cun in’autra revoluziun: quella liberala. Novas valurs che vegnan propagadas d’ina elita dad umens era al nivel local, midan la percepziun dals fatgs publics e furman ina nova basa per il svilup economic ed ils dretgs civils. Consequenzas da quest moviment èn la nova Constituziun chantunala dal 1854 e la lescha davart las claustras dal 1862 che rinforzan la controlla sur las instituziuns religiusas ed indebleschan anc pli fitg la tradiziun d’independenza e da distatgament dal mintgadi simpel da la val. La cuminanza claustrala persequitescha ils eveniments cun gronda preoccupaziun e senta lur consequenzas: pervi da la pressiun politica e la restricziun d’admissiun a la claustra datti adina damain vocaziuns.

Ma ussa cumenzan las mungias a reagir, uss aud’ins lur vusch per l’emprima giada, era sche tschertas mesiras n’han betg immediat success. Ils 18 da zercladur 1855 decida il chapitel da la claustra numnadamain da «s’unir a l’institut da las figlias da la misericordia», in urden fitg giuven che vegn approvà dal papa il 1828. Il model proponì da la fundatura Madlena di Canossa (1774-1835) da Verona sumeglia fitg l’ideal original da las ursulinas: tgira dals malsauns ed educaziun da las mattas. Las figlias da la misericordia represchentan ina da pliras instituziuns ecclesiasticas ch’èn involvidas en il process da reorientaziun spirituala da la baselgia catolica. Era a Poschiavo vul ins s’opponer a la critica che las mungias «na fetschian pauc u nagut dal bun per la societad ed attirian egliadas nauschas pervi da lur vita contemplativa», sco che la superiura Giuseppina de Campi ha exprimì. Per quest motiv vuls ins agir e surpiglia incaricas d’util public. Las consultaziuns interessan il nunzi apostolic a Lucerna e cuntanschan il Vatican; ma papa Pio IX n’entra betg en chaussa. La midada fiss memia radicala e muntass surtut la fin d’ina gronda tradiziun monastica. Grazia al relasch da la clausura pon las mungias dentant surpigliar incaricas educativas; ins dat suenter a la pressiun politica e las mattas dal vitg pon vegnir instruidas ordaifer ils mirs da la claustra, era sche las mungias n’han nagina scolaziun da magistras specifica.

Pir al cumenzament dal 20avel tschientaner po la claustra schliar ils conflicts cun il mund extern. Ina soluziun per garantir la survivenza è necessaria pli che mai, era perquai ch’il conflict tranter modernitad e fiduzia a la tradiziun, l’uschenumnà ‹Kulturkampf›, buglia da l’autra vart dals mirs da la claustra. Per pudair exister vinavant sto la cuminanza pia sa midar: a l’entschatta è concentrà tut sin la vita a l’intern dals mirs, suenter la midada cumenzan las mungias a bandunar mintga di lur dachasa per tgirar glieud malsauna u dar scola. En accord cun in nov spiert che cumpiglia l’entira diocesa da Cuira, chala la claustra puschlavina da reagir sin las pretensiuns externas e cumenza a planisar cun quità si’incumbensa sut las novas cundiziuns socialas e politicas. Cun las novas constituziuns, en vigur dapi il 1926, daventa la cuminanza claustrala ina congregaziun dal dretg diocesan, ils vuts e la clausura spareschan. La persuna-clav, la directura da la nova via e l’emprima superiura che porta il titel ‹mamma generala› è sora Agnese Fasani (1877-1952). Ella vegn elegida sco superiura il 1919 en la vegliadetgna da 42 onns ed è l’emprima che scriva directamain a las autoritads; ella negoziescha cun ils interprendiders e la publicitad. Sut sia direcziun pon las soras occupar differents champs ch’èn sa furmads tras il svilup da la societad e giugar per l’emprima giada ina rolla activa en la vita da la Val Puschlav. Cun l’elecziun da sora Agnese Fasani crescha era puspè il dumber da las entradas en claustra: ils onns 1960 ha la cuminanza passa 60 soras e la construcziun d’ina nova claustra a l’ur dal ‹Borgo› daventa necessaria. La campagna per conquistar na passa betg senza conflicts; surtut ils protestants considereschan l’emprim cun ina tschertga sceptica la gronda preschientscha da las soras en las structuras socialas, entant ch’ils catolics vesan las activitads da las soras sco cumplettaziun morala da las curas e da l’educaziun.

Dapi il 1929 mainan las soras l’ospital da la val, las scolinas e dapi il 1984 anc ina chasa d’attempads; en la scola èn ellas preschentas sin tut ils stgalims, quai grazia ad ina particularitad locala che dura fin l’entschatta dals onns 1970. Cun quest engaschament en plirs champs è la claustra per decennis la pli impurtanta emploiadra suenter la Viafier retica e las ovras electricas.

Suenter la Segunda Guerra mundiala ed ils emprims success en la val cumenza l’expansiun: a Soazza, ma era a Grono vegnan fundadas chasas da reconvalescenza en chasas privatas regaladas aposta per quest intent; a Mesocco avran las soras in ambulatori. L’onn 1957 vegn vitiers ina chasa a Bellinzona ed in pau pli tard anc ina a Locarno: l’engaschament surpassa uschia ils cunfins dal Chantun e da la diocesa. Il pass en il Tessin ha da far d’ina vart cun la lingua cuminaivla e da l’autra vart cun la differenza dad auters urdens da dunnas en la regiun che tgiran per gronda part la vita contemplativa. Era a Cuira èn las soras preschentas grazia a la disponibilitad dal persunal ed al cumenzament dals onns 1980 surmuntan ellas sco davos pass ils cunfins dal pajais e l’ocean per fundar ina missiun en Columbia.

Ils svilups recents che vegnan concretisads a l’intern da la cuminanza annunzian in’ulteriura fasa da transiziun. La gronda part da las incumbensas socialas ch’èn stadas en ils mauns da las soras durant il 20avel tschientaner vegnan surpigliadas cuntinuadamain da las instituziuns publicas: cun unifitgar las scolas confessiunalas va l’engaschament didactic a fin, l’ospital vegn suttamess a las vischnancas, il medem vala per las chasas d’attempads e da cura ordaifer la val. Il motiv principal è la regressiun dramatica da las vocaziuns. Las bleras da las 18 mungias èn oramai en pensiun e la cuminanza da dunnas sto puspè ina giada reponderar sia rolla.

Tenor las protagonistas dad oz ha la cuminanza marginalisà varsaquants aspects da la vocaziun claustrala durant quest temp hectic. Senza dubi han ils exercizis spirituals adina fatg part da la vita da mintgadi, ma per decennis n’è la reflexiun davart la cardientscha betg stada uschè impurtanta sco l’agid al conuman. Ils davos onns han las soras empruvà cun sustegn da las instituziuns religiusas talianas da puspè metter en il center il studi da la cardientscha. Ed ussa repondereschan ellas schizunt la valur da la clausura, pia lur vaira tradiziun, sco instrument da contemplaziun.

L’instituziun è vegnida fundada en il 17avel tschientaner sco reuniun da dunnas che vuleva gidar il proxim; en ina segunda fasa èn vegnidas ruttas las punts cun la societad a favur d’ina contemplaziun pli perfetga; en il 20avel tschientaner e cun agid da las forzas da la cuminanza han las soras rescuvrì e perfecziunà lur missiun originala. Ussa paran ellas da vulair far il medem e vegnan danovamain enavos a la tradiziun da la claustra.

Ursula Jecklin

Mammas nunmaridadas e lur uffants illegitims

L’artitgel examinescha a l’exempel da la citad da Cuira co che la relaziun tranter las mammas nunmaridadas, lur uffants illegitims e lur babs è vegnida reglada giuridicamain en il Grischun avant e suenter l’introducziun dal Cudesch civil svizzer (CCS), entrà en vigur l’onn 1912, e tge effect che questa regulaziun ha gì per la vita dals pertutgads. A maun da numerus exempels dal 19avel e 20avel tschientaner sa lascha observar la percepziun e valitaziun differenta da mammas e babs dad uffants illegitims. Cun la lescha da paternitad dal 1822 èn vegnidas relaschadas per l’emprima giada en il Grischun disposiziuns giuridicas impegnativas per l’entir Chantun per reglar las paternitads illegitimas. Davos quests artitgels da lescha stevan surtut ponderaziuns economicas. Sche mo pussaivel dueva il bab da l’uffant illegitim vegnir identifitgà ed obligà da pajar aliments.

La lescha da paternitad revedida l’onn 1830 ha strusch manà a midadas essenzialas. Il 1854 è vegnida acceptada la disposiziun che tut ils uffants illegitims survegnian il dretg da burgais da la mamma. Uschia ha cumenzà quai ch’è vegnì realisà definitivamain il 1861 cun l’introducziun dal Cudesch civil grischun e ch’ha manà ad innovaziuns decisivas: la midada dal princip da paternitad a quel da maternitad. Las innovaziuns eran dal tuttafatg en l’interess dals umens ed han manà tranter auter a la situaziun che sulettamain las mammas nunmaridadas e lur uffants illegitims vegnivan spretschads, entant ch’ils babs restavan schanegiads. Tenor il dretg da famiglia na steva l’uffant illegitim en nagina relaziun pli cun il bab; d’ina ierta paterna era el exclus cumplettamain. Il plant da paternitad na vegniva betg pli purtà uffizialmain; el valeva ussa sco plant dal donn e la chargia da cumprova era cumplettamain tar las dunnas. Surtut las pretensiuns davart il depurtament, che valevan mo per las accusadras, avevan in effect en disfavur dad ellas.

Cun l’introducziun dal CCS èsi daventà pussaivel per in bab da renconuscher voluntarmain ses uffant illegitim cun la decleraziun da paternitad, dentant mo sch’el n’era betg maridà e cun restricziun dal dretg d’ierta envers eventuals descendents legitims. En la plipart dals cas restava dentant il bab illegitim in uscheditg ‹bab da pajament›. Era cun il CCS vegniva refusà in plant da paternitad, sch’ins pudeva cumprovar a l’accusadra in depurtament immoral.

Sa basond sin ina legislaziun ed ina giurisdicziun ch’eran influenzadas d’ideas moralas burgaisas, èn vegnidas fatgas responsablas durant in lung temp sulettamain las dunnas per naschientschas illegitimas. Questa tenuta ha manà a la situaziun che las mammas nunmaridadas e lur uffants èn vegnids stigmatisads ed exclus da la societad. Pir en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner hai dà plaunsieu ina midada en la moda da pensar. Cun la revisiun dal dretg da l’uffant dal 1978 è vegnida abolida la distincziun tranter uffants legitims ed illegitims ch’existiva dapi daditg, quai ch’ha era manà ad ina meglra situaziun legala da las mammas nunmaridadas. A quest resultat han contribuì divers facturs. Il nov moviment feministic suenter il 1968 ha rinforzà la conscienza da sasez da las dunnas. Cun il midament da la tenuta envers la sexualitad ordaifer la lètg è ida a pèr ed a pass ina midada da las ideas da las valurs moralas. La pussaivladad dal pajament anticipà d’aliments ha meglierà la situaziun economica da las mammas nunmaridadas e lur uffants. Furmas da famiglia midadas – famiglias da patchwork, cuminanzas d’abitar, pèrs en concubinat cun uffants e persunas ch’educheschan sulettas – han chattà pli e pli acceptanza. Quest svilup ha fatg svanir successivamain las differenzas tranter las mammas nunmaridadas e maridadas en la societad e las ha rendì irrelevantas.

Christina Caprez ed Eveline Nay

Amicizias tranter dunnas

Sin fundament da funtaunas oralas e scrittas vegn examinà en quest artitgel, co che las ideas davart l’omosexualitad èn sa midadas en la societad dapi il davos terz dal 19avel tschientaner e tge maletg da sasezzas che dunnas che aman dunnas sviluppan en il context istoric respectiv. La noziun ‹omosexualitad› è sa furmada pir en la mesadad dal 19avel tschientaner cun l’entschatta da las scienzas sexualas. Entant ch’ins partiva avant da l’idea che tut ils umans possian exequir potenzialmain acts omosexuals, eran ins ussa da l’avis che unicamain in tschert tip da persunas – numnadamain ils omosexuals – vivian la relaziun cun ina persuna dal medem sex. L’omosexualitad era damai per l’emprima giada ina part da l’identitad da la persuna pertutgada. Cun quai han ins localisà l’omosexualitad (sco era l’eterosexualitad) sco ina disposiziun en il corp. L’artitgel perscrutescha tge influenza che quest’opiniun aveva da quel temp per amicizias tranter dunnas. En il conturn da l’emprim moviment da las dunnas a la fin dal 19avel tschientaner eran stretgas amicizias tranter dunnas d’impurtanza centrala. Quai è era stà il cas per la Grischuna Meta von Salis ch’era sa liada cun Hedwig Kym en in’amicizia per la vita. A maun da las scrittiras da Meta von Salis pon ins mussar che stretgas amicizias tranter dunnas cumenzavan da quel temp a vegnir suspectadas d’esser da caracter sexual e patologic. Meta von Salis è sa distanziada vehementamain da quest’idea; ella veseva amicizias tranter dunnas sco in’affecziun nobla e casta.

La nov’idea da l’omosexualitad è sa derasada, surtut areguard las dunnas che aman autras dunnas, pir plaun a plaun en il decurs dal 20avel tschientaner. Uschia èn Marga Bührig e si’amia Else Kähler vegnidas confruntadas en ils onns 1950, ch’eran marcads dal maletg da la famiglia burgaisa, cun lur stadi da dunnas nunmaridadas e betg cun lur furma da viver ina relaziun stretga cun ina persuna da la medema schlattaina. Cura che l’omosexualitad feminina è daventada ils onns 1970 in tema public, ha Marga Bührig cumenzà a s’occupar da questa tematica. Ella è sa solidarisada cun las lesbas dal segund moviment da las dunnas, n’è però betg s’identifitgada cun l’expressiun ‹lesba›, perquai che quella vegniva tenor ella associada memia ferm cun anormalitad e sexualitad.

Per il temp suenter il 1945 avain nus intervistà 26 dunnas che aman dunnas che stattan en connex cun il chantun Grischun. Ellas èn creschidas si en in ambient social, nua che la sexualitad en general e l’omosexualitad en spezial eran daventadas in tema public. A las dunnas che aman dunnas ha quai dà la pussaivladad, ma era ina pressiun sociala, da sa definir sco omosexualas. Quai s’exprima tranter auter en il fatg che tut las dunnas intervistadas numnan sasezzas lesbas. L’identificaziun cun la noziun ‹lesba› sa basa dentant sin experientschas cuntradictoricas. D’ina vart spetga il conturn da las intervistadas ch’ellas confessian lur ‹vardad interna› respectivamain ‹lur disposiziun›. Da l’autra vart considerescha la societad anc adina l’eterosexualitad sco la norma sociala e svalitescha l’omosexualitad respectivamain collia quella cun associaziuns negativas, quai che fa l’identificaziun pli greva.

L’artitgel renda visibla la diversitad e cumplexitad da l’affecziun e l’amur tranter dunnas. Ins vegn conscient che dunnas che aman dunnas vegnan percepidas e definidas a moda divergenta, tut tenor il context istoric, e ch’ellas sviluppan perquai differents maletgs da sasezzas. Sin fundament da las funtaunas oralas sa mussa che l’idea da l’omosexualitad sco identitad ch’è sa fatga valair a la fin dal 19avel tschientaner ensemen cun las scienzas sexualas è sa derasada considerablamain a partir dals onns 1970. Il medem mument ves’ins però era quant fragila ch’è quest’idea; era entaifer ina generaziun respectivamain entaifer in temp istoric specific n’exista nagina chapientscha unifitgada d’ina identitad lesbica. Ultra da quai na considereschan las dunnas intervistadas betg lur identitad lesbica sco identitad unica, mabain sco ina part da numerusas fassettas d’ina identitad cumplessiva.

Indicaziuns bibliograficas

Silvia Hofmann, Ursula Jecklin, Silke Redolfi (ed.). Fraubünden. Frauen- und Geschlechtergeschichte Graubünden. 4 toms, Turitg 2003−2008. [Mintga contribuziun cumpiglia ina resumaziun en las trais linguas chantunalas]. Funtauna: http://fraubuenden.net/abstract. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).