Armada

L’armada ha valì ditg sco ‹la luentera da la naziun plurilingua› e sco la promotura da la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas e da la coesiun naziunala. Anc ils onns 1981 e 2002 han las Chombras federalas tractà moziuns parlamentaras che vulevan rinforzar l’armada sco factur per l’integraziun linguistica. Studis scientifics han ils davos onns però relativà quest maletg per part mitisant ed han scuvert differentas problematicas che l’armada demussa en connex cun la plurilinguitad svizra vivida, problematicas che pretendan soluziuns urgentas. Il potenzial da l’armada en quest sectur è incontestabel. L’effectiv da l’armada sa diminuescha numnadamain dapi in pèr onns e quai ha per consequenza in augment dals curs plurilings.

Ils manaders dal project da perscrutaziun ‹Il diever da lingua ed il tractament da la plurilinguitad en l’Armada svizra (exemplifitgà cun ina brigada plurilingua)›, rapport final dals 11 da matg 2009, realisà en il rom dal program da perscrutaziun ‹Diversitad linguistica e cumpetenza linguistica en Svizra› (PFN 56), han rendì attent a plirs puncts problematics: ils contacts tranter las cuminanzas linguisticas èn fitg superfizials en il mintgadi militar; ils uffiziers ed ils sutuffiziers sa sentan savens surdumandads e pers en l’ierarchia; las minoritads linguisticas ston far sforzs spezials per s’adattar. Tenor il studi ha quai da far directamain cun in manco enconuschent da la politica da linguas militara, numnadamain cun il fatg che las minoritads linguisticas èn proporziunalmain sutrepreschentadas en il corp dals uffiziers da milissa e da professiun da l’armada. En pli sa basia l’armada memia fitg sin las cumpetenzas linguisticas individualas acquistadas dals uffiziers avant l’entrada en il servetsch militar e cumprovia uschia in’occupaziun pauc voluntaristica cun la plurilinguitad. Co ch’ins pudess schliar quest problem mussan per exempel las forzas armadas da la Belgia e dal Canada che porschan curs da lingua per promover sistematicamain las cumpetenzas linguisticas da lur uffiziers.

La medema situaziun, pia memia pauca glieud da cader ed ina conscienza inexistenta da la relevanza da la dumonda linguistica, inscuntr’ins tenor il studi er en il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. La retschertga da la revista emnila ‹L’Hebdo› (16-11-2011) davart la represchentaziun da glieud da cader en ils set departaments federals conferma questa constataziun. Ils spezialists intervistads han però er accentuà che candidatas e candidats potenzials da la Svizra romanda e taliana mussian periodicamain pauc interess per talas plazzas da cader.

Resultats sumegliants sco il project PFN 56 preschenta ina perscrutadra en ina lavur da master cun il titel ‹Und wenn die Schweizer Armee mehrsprachig wäre?› (7-2-2011) che resguarda er las experientschas dals schuldads. Tut tenor regiun d’origin ha in terz fin bun la mesadad inditgà da savair applitgar pli u main bain las enconuschientschas da l’instrucziun linguistica dal temp da scola e 31 % han pretendì d’avair medem blers camarats da las autras regiuns linguisticas sco da lur atgna. Tranter 16 % e 43 % n’han mai gì il sentiment dad esser surdumandads pervi da la plurilinguitad. Interessanta è la conclusiun dal studi: la problematica linguistica sin il stgalim dals uffiziers e la tenuta passiva gia menziunada che l’Armada svizra mussa en quest connex pon avair consequenzas nuncuntentaivlas u perfin privlusas sco ina scolaziun militara main effizienta, accidents, interrupziuns dal servetsch anticipadas, truppas malcuntentas sco er schuldads demotivads e decuraschads.

Chapientscha

1. Quatter munds linguistics e blera indifferenza

La Svizra sa chapescha linguisticamain sco pajais quadriling. La quadrilinguitad en Svizra furma ensemen cun il federalissem e la democrazia directa ina da las caracteristicas las pli impurtantas, cun las qualas nus ans identifitgain gugent. Il fatg che las votantas ed ils votants svizzers han acceptà cun la votaziun dal 1996 l’artitgel da linguas (art. 116 Const.) u, cun auters pleds, renconuschì uffizialmain la quadrilinguitad da la Svizra ed uschia er approvà la promoziun dal rumantsch e dal talian, demussa che la maioritad dals votants svizzers considerescha la diversitad linguistica sco in element impurtant da nossa identitad.

La Svizra è quadrilingua, er sch’igl è enconuschent ch’ils Svizzers sezs n’èn betg quadrilings e ch’il dumber da quels che san communitgar en ina segunda lingua naziunala è relativamain modest. Sulettamain quest indicatur dat perditga d’in tschert dischinteress envers autras cuminanzas linguisticas en noss pajais e reflectescha ina situaziun ch’è gia stada diversas giadas l’object d’analisas e da recumandaziuns d’agir: en Svizra sa cuntentan las differentas cuminanzas linguisticas da viver ina sper l’autra sco vischins esters e da sa zuppar davos ils mirs da l’indifferenza. Ina tala pretensiun è senza dubi nundifferenziada e na renda betg giustia a las stentas savens remartgablas che vegnan fatgas per promover la chapientscha tranter las regiuns linguisticas (‹chapientscha vicendaivla›). Ma questas mesiras cuntanschan mo in dumber restrenschì da persunas e betg la gronda part da la populaziun.

Natiralmain èsi pussaivel da sa cuntentar per in tschert temp da viver in sper l’auter en questa indifferenza vicendaivla. Ina tala situaziun laschass almain concluder che noss pajais saja en ina ‹apatia interculturala› surprendenta e n’haja nagin interess per la diversitad culturala da noss pajais. Ma a lunga vista pudess ina tala situaziun esser privlusa, sco la votaziun dals 6 da december 1992 davart il Spazi economic europeic ha cumprovà bain avunda: il pievel svizzer è stà stut, ha tuttenina percurschì sias differentas opiniuns, la nunchapientscha vicendaivla e l’inabilitad da communitgar cun cumpatriots d’autras cuminanzas linguisticas.

2. La dumonda da la chapientscha vicendaivla ozendi: in puzzle cun varts positivas e negativas

En connex cun la dumonda da las linguas e da la chapientscha vicendaivla han ins pudì registrar ils ultims onns tant aspects e svilups positivs sco er negativs – per part schizunt cuntraris.

Qua intgins exempels da la vart positiva: il 2004 ha il Parlament decidì da puspè prender or da truclet la lescha da linguas ch’il Cussegl federal aveva mess d’ina vart; il 2010 è vegnida approvada la lescha federala davart las linguas uffizialas e la chapientscha vicendaivla ed il 2011 l’ordinaziun correspundenta cun las novas pussaivladads per promover la chapientscha vicendaivla; il 2006 ed il 2007 hai dà en plirs chantuns da la Svizra tudestga resultats da votaziun en favur da duas linguas estras empè da mo ina (englais) en scola primara, in signal impurtant per la coesiun naziunala; en l’administraziun federala vegn pli e pli fatg stim che la Svizra latina saja represchentada en moda commensurada en il persunal (da cader); e betg il davos pon vegnir numnads numerus projects ed activitads per promover la chapientscha vicendaivla che vegnan realisads d’instituziuns ed organisaziuns da la societad civila.

Da la vart negativa pon ins medemamain numnar plirs exempels: las malas enconuschientschas da l’emprima lingua e da las linguas estras (cf. p.ex. studi da PISA 2000), er senza resguardar la problematica che stat en connex cun la migraziun; il fatg che la retegnientscha da sclauder linguas naziunalas da l’instrucziun en l’agen chantun è daventada pli pitschna (p.ex. talian a Son Gagl il 2010 ed en Sursilvania il 2011); nagina debatta politica orientada a soluziuns en connex cun la pretensiun da la Svizra taliana d’avair in cusseglier federal permanent; sin il champ da las medias vegnan serrads posts da correspundents en las regiuns linguisticas; pauca conscienza per il fatg che la diversitad linguistica e culturala n’è betg u mo in obstachel, mabain in grond enritgiment ed ina schanza unica.

Quests eveniments e svilups positivs e negativs dals ultims onns sin il champ da la chapientscha vicendaivla sco er las experientschas e las infurmaziuns rimnadas a chaschun da bleras occurrenzas ed en il rom da publicaziuns e da projects da scuntrada mussan che betg il ‹foss dal rösti› u sumegliantas ‹guerras› – presumadas u realas – pericliteschan la coesiun naziunala, mabain l’ignoranza creschenta envers las autras regiuns linguisticas ed ils mirs da l’indifferenza vicendaivla.

3. Tge propostas per soluziuns datti per dar cuntrapais a questa tendenza?

Da princip vai per stgaffir meglras premissas per la chapientscha interculturala vicendaivla e per la coesiun naziunala. Quai pretenda en emprima lingia ina nova tenuta envers la tematica da la chapientscha vicendaivla che sto vegnir tractada en Svizra sco in tema impurtant e permanent; en segunda lingia dovri ina meglra conscienza per il fatg che la diversitad linguistica e culturala è ina gronda schanza ed en terza lingia èn necessarias mesiras da promoziun concretas supplementaras sin differents nivels da la societad svizra.

A. Considerar la chapientscha vicendaivla sco in tema permanent e betg mo sco in ‹tema da mal’aura›

L’exempel dal 1992 menziunà survart mussa che la chapientscha vicendaivla è savens mo in ‹tema da mal’aura› che vegn percepì, cura ch’i dat tensiuns tranter las cuminanzas linguisticas. Suenter la votaziun ‹traumatica› davart il Spazi economic europeic ha la politica reagì cun fundar cumissiuns da chapientscha vicendaivla en il Cussegl naziunal ed en il Cussegl dals chantuns ch’han tractà sut il titel «La nunchapientscha ans duai preoccupar» la dira prova tranter la Svizra tudestga e la Svizra romanda. In ulteriur exempel mussa che las politicras ed ils politichers sa laschan senz’auter mobilisar punctualmain per la dumonda da la chapientscha vicendaivla, er sche quella na dispona betg d’ina vaira lobi. Quai è er capità l’onn 2004 cura ch’il Parlament ha reprendì las lavurs vi da la lescha davart las linguas uffizialas e la chapientscha vicendaivla ch’era vegnida messa d’ina vart dal Cussegl federal. Il fatg ch’il resguard da las minoritads (linguisticas) tutga en general tar la cultura politica da la Svizra – in exempel enconuschent è la perfuraziun dubla dal Gottard e dal Lötschberg en il rom da l’ovra dal tschientaner NEAT, la Nova lingia da viafier tras las Alps, ch’ha er resguardà ils giavischs da la Svizra romanda – sto sa chapescha vegnir undrà qua sco factur impurtant per la pasch linguistica.

Igl è da muntada centrala per noss pajais che la chapientscha interculturala, ed uschia la coesiun naziunala, vegnia tgirada permanentamain e durablamain, gist per che situaziuns ‹dramaticas› – che naschan savens pervi da nunenconuschientscha u indifferenza vicendaivla – daventian pli raras e main gravantas. Cun la lescha federala davart las linguas uffizialas e la chapientscha vicendaivla ch’è entrada en vigur il 2010 han ins procurà sin champ federal per la basa legala e per meds finanzials – er sche quels èn plitost modests – per pudair prender serius la dumonda da la chapientscha vicendaivla er durant periodas ‹da bell’aura›, quai vul dir la gronda part dal temp. Il medem emprovan ils chantuns e nundumbraivlas organisaziuns da la societad civila, il pli savens medemamain cun meds finanzials modests, da far en il rom d’activitads e da projects concrets.

B. Considerar la diversitad linguistica e culturala sco schanza enstagl sco obstachel

L’idea è che la populaziun svizra na sto betg sa reconciliar sur foss linguistics e culturals savens imaginars, mabain ch’ella sviluppia ina meglra conscienza per nossa diversitad culturala e ch’ella saja pronta d’emprender d’enconuscher autras cuminanzas linguisticas. Questa conscienza e la chapientscha vicendaivla – che sa referescha a tut ils stgalims da la societad, da la politica, sur l’economia, la cultura e las medias fin a la populaziun en general – na premettan natiralmain betg ina nivellaziun da las differenzas existentas, mabain lur acceptanza. La Svizra duai trair a niz meglier sia plurilinguitad e sia diversitad culturala – er en il context internaziunal – tant pli ch’ella è ina schanza unica ed in grond enritgiment che survegn actualmain memia pauca attenziun en il mintgadi. Quai è ina pretensiun che vegn fatga dapi onns en ils pli differents circuls, fin uss cun success mediocher. Forsa pon dar novs impuls la convenziun da l’UNESCO davart la protecziun e la promoziun da la diversitad da las expressiuns culturalas ch’è entrada en vigur il 2008 sco er l’ulteriura realisaziun da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras ratifitgada il 1997. En quest connex na duess ins betg emblidar che trais da las quatter linguas naziunalas svizras èn linguas europeicas ed internaziunalas che vegnan discurridas en l’entir mund da var 300 milliuns persunas sco lingua materna. E questas linguas ed ina part da lur culturas pudain nus scuntrar en noss agen pajais! En la Svizra ‹plurilingua› ston ins sa chapescha er tegnair quint en moda cunvegnenta da la valurisaziun da las linguas e culturas da migraziun.

Agiuntar ston ins ch’emprender ina segunda lingua naziunala è mo ina da las pussaivladads per s’occupar cun nossa diversitad culturala e ch’ina meglra chapientscha vicendaivla po er vegnir cuntanschida fitg bain cun activitads e contacts nunverbals, sco quai ch’i vegn per exempel mussà en il tema cultura. Er ils ‹problems› areguard l’englais ed il dialect daventan savens pir tals, sch’ins maina las debattas savens emoziunalas en furma d’opposiziuns (englais vs. linguas naziunalas, dialect vs. tudestg da scrittira). Sut ils temas furmaziun, medias e linguas vegn mussà curtamain, pertge che quai na sto betg esser uschia. Ultra da projects da barat e da scuntrada giogan ina rolla centrala natiralmain tut las pussaivladads per sensibilisar la populaziun svizra per la Svizra plurilingua, saja quai grazia a las medias u – savens er nunsapientivamain – grazia ad interpresas activas sin plaun naziunal.

C. Promover activitads da chapientscha vicendaivla sin tut ils stgalims – la relevanza da la scola

Differentas organisaziuns ed instituziuns da la societad civila contribueschan dapi blers onns ina part impurtanta per promover la chapientscha vicendaivla, numnadamain en il rom da debattas u d’activitads orientadas a la pratica. Il fatg che la tematica da la chapientscha vicendaivla na vegn (anc) strusch percepida, mussa a moda sintomatica il fatg che strusch in pugn plain fundaziuns en l’entira Svizra sustegnan explicitamain projects da chapientscha vicendaivla. Ils exempels da projects tanschan da projects da barat per giuvenils e scolasts sur las pli differentas activitads da barat en il sectur da cultura fin a partenadis da vischnancas interculturals. Er las medias electronicas e stampadas contribueschan ina part impurtanta: cun lur purschida d’infurmaziuns giogan ellas u pon ellas giugar ina rolla centrala per la coesiun naziunala, gist sco l’interpresa obligada al servetsch public. Ils exempels da l’armada e dal sport mussan ch’i dat en ulteriurs secturs specifics in grond potenzial che vegn dentant strusch tratg a niz.

Era sche novas contribuziuns da sustegniment da la Confederaziun e dals chantuns pussibiliteschan d’augmentar las activitads scientificas ed ils projects concrets en il sectur da las linguas e da la chapientscha vicendaivla, èn quels tuttina savens resalvads ad in public restrenschì, quai che n’ha nagin’influenza sin lur qualitad ed impurtanza. Els cumplettassan a moda ideala autras activitads sin plaun naziunal che stuessan vegnir organisadas a lunga vista ed a moda sistematica, per exempel en il rom dal temp da scola obligatoric – il temp il pli adattà per giuvenils d’emprender d’enconuscher l’auter e da cuntanscher mobilitad spiertala. Dal rest è la scola la suletta instituziun che cumpiglia in tschert mument tut las burgaisas ed ils burgais da noss pajais.

Ils posts spezialisads per il barat da giuvenils che vegnan sustegnids da la Confederaziun e dals chantuns prestan franc dapi daditg ed adina dapli grondiusa lavur en il sectur dal barat da scolaras e scolars, d’emprendistas ed emprendists e da scolastas e scolasts. En in pajais uffizialmain quadriling sco la Svizra pon ins dentant sa dumandar, sche tals barats na stuessan betg esser concepids uschia ch’els n’èn betg pli in’excepziun, mabain la regla. A las instanzas ch’èn responsablas da crear ils plans da scola e da fixar las prioritads per la furmaziun da giuvenils sa purschess qua la pussaivladad ideala per mussar – sur ils cunfins chantunals ch’èn savens stretgs – che la chapientscha vicendaivla tranter las cuminanzas linguisticas vegn prendida serius.

Realisar tut questas finamiras na pretenda betg mo ina pli ferma voluntad politica, mabain er, ultra da l’engaschi da persunas e d’instituziuns obligadas da promover la chapientscha vicendaivla, la prontezza da la populaziun svizra da sa participar activamain. Quai premetta ch’ins saja pli conscients dal fatg ch’il plurilinguissem e la diversitad culturala èn ina schanza. Cun ses Forum per la chapientscha vicendaivla linguistica e culturala – e cun ils servetschs da monitoring, infurmaziun, colliaziun, coordinaziun e sensibilisaziun en il sectur da la chapientscha vicendaivla – vul il Forum Helveticum prestar ina contribuziun concreta persuenter.

Cultura

Cultura e plurilinguitad

La cultura svizra vegn influenzada tranter auter da la plurilinguitad da l’agen pajais e dals pajais vischinants da medema lingua – spezialmain en las furmas d’expressiun ch’han da far cun la lingua. En quest vast champ tematic ans restrenschain nus a la repartiziun da las cumpetenzas en la promoziun da la cultura liada a la tematica da las linguas ed a singuls champs culturals, tar ils quals la dumonda da la chapientscha gioga ina rolla speziala u nua ch’i dat activitads da barat.

Promoziun da la cultura

En Svizra appartegna la promoziun da la cultura, sco er la furmaziun, principalmain a las cumpetenzas dals chantuns e da las vischnancas (mintgamai 39,3 % e 45,8 % dal sustegn tras il maun public). Dapi l’onn 1999 è ella er ina part integrala da la politica da cultura a nivel federal (14,9 %) (funtauna: Uffizi federal da cultura, 2007). La cumpetenza da la Confederaziun pertutga tenor il princip da subsidiaritad aspiraziuns culturalas d’interess naziunal. En quest connex furma il ‹barat tranter las cuminanzas culturalas e linguisticas en Svizra› in accent principal. La promoziun da la cultura a nivel federal sa basa sin la lescha federala davart la promoziun da la cultura ch’è entrada en vigur l’onn 2012 e succeda tras la fundaziun Pro Helvetia e l’Uffizi federal da cultura.

Litteratura

Cumbain che scripturs e scripturas da tut las parts dal pajais èn organisads en in’uniun d’auturs cuminaivla, sa differenzieschia la litteratura da la Svizra fermamain tut segund las regiuns linguisticas. Las litteraturas germanofonas, francofonas ed italofonas da la Svizra fan part da las grondas culturas linguisticas europeicas, marcheschan dentant er adina puspè lur distanza e differenza. Pliras instituziuns e differents projects pussibiliteschan d’avrir fanestras suror ils cunfins linguistics ed impedeschan uschia che las quatter litteraturas restian enserradas en lur regiuns linguisticas respectivas. Dasper la Pro Helvetia, che promova fermamain la producziun litterara en Svizra (ovras originalas e translaziuns), s’engaschan la Fundaziun ch per la collavuraziun federala (editura da la retscha ch, en la quala ovras litteraras svizras vegnan translatadas en autras linguas naziunalas) ed il Culturactif (cun ina pagina d’internet ed ina revista che promova las punts tranter las litteraturas) er en quest champ. Degns da vegnir menziunads èn medemamain ils enconuschents Dis da litteratura a Soloturn ch’èn in’impurtanta plattafurma per il barat tranter las culturas creativas da tut las regiuns da la Svizra. Dapi l’onn 2007 porscha in’uniun d’universitads in studi interessant, il ‹Program da master en litteraturas svizras›: Ovras da las litteraturas svizras vegnan analisadas en maniera cumparativa en il connex pluriling specific da la Svizra e da l’Europa. Ultra da quest’enumeraziun betg detagliada è da menziunar er la branscha da comics. A nivel naziunal èn interessants puspè dus aspects cuntraris: d’ina vart la francada da figuras da comic mo en ina regiun linguistica, sco per exempel Papa Moll en la Svizra tudestga (ed en il spazi germanofon en general); da l’autra vart il renum internaziunal d’ina autra figura da comic sco Titeuf dal dissegnader romand Zep che surpassa ils cunfins linguistics. En connex cun la sparta da comics è da menziunar er la lavur dals caricaturists svizzers che tematiseschan il ‹foss dal rösti› en general sco motiv popular, dentant pon ins observar er qua differentas modas da tractar in tema.

Film

Il martgà limità e la plurilinguitad dal pajais na faciliteschan betg a la Svizra da sviluppar in’industria da film a l’engronda. Cineasts cumbattan d’in cuntin per meds finanzials ed han fadia da derasar lur ovras en las autras regiuns linguisticas. Films che realiseschan in success naziunal èn perquai relativamain rars. Tar la distribuziun da films pon ins observar sco tar la litteratura che las regiuns linguisticas èn mintgamai orientadas als pajais vischinants. Mo ina pitschna part da la producziun da film da la Germania, Frantscha ed Italia vegn mussada en las regiuns svizras d’autras linguas. Sco ils Dis da litteratura han er ils Dis da film da Soloturn ina funcziun impurtanta sco plattafurma per il barat e pussibiliteschan da survegnir ina survista da la producziun da film svizra en las differentas regiuns. Er projects isolads emprovan qua e là da promover l’enconuschientscha vicendaivla. Sut il titel «Sguards sur il foss dal rösti» han kinos bernais purtà l’onn 2011 30 films da la Svizra romanda sin las atgnas tendas. E durant il ‹Festival du Film Français d’Helvétie› a Bienna èn ils films francofons vegnids mussads tant en la citad bilingua sco er en la Svizra tudestga.

Ulteriurs champs culturals

Activitads culturalas sa restrenschan per il solit a l’atgna regiun linguistica, er sch’i dat tut tenor il champ cultural stentas punctualas d’avrir fanestras suror ils cunfins linguistics – sco preschentà en il cas dal film e da la litteratura. Questa constataziun vala er per autras furmas d’expressiun ch’han da far cun la lingua, sco la musica ubain il teater. Sch’ins prenda l’uschenumnada ‹musica da divertiment›, bad’ins spert che chantauturs, interprets u bands da las autras regiuns linguisticas n’èn – cun paucas excepziuns – mintgamai strusch enconuschents. Sforzs ludaivels per midar questa situaziun – per exempel cun emissiuns tematicas da radio – èn rars. Il medem vala per il teater: Da menziunar èn qua la lunga partenanza dals teaters da la Svizra romanda cun quels da la Svizra tudestga en il rom dal project Transhelvetia e las producziuns plurilinguas dal Théâtre de la Grenouille a Bienna. En ils arts figurativs sco la pictura u la sculptura fai tuttavia pauc senn da sa referir a differenzas culturalas u activitads da barat ch’han da far cun la lingua, auter che per exempel en il rom da projects specifics sco partenanzas da vischnancas. La cultura populara porscha en congual bleras pussibilitads d’inscunters suror ils cunfins linguistics. Perquai appartegna il barat intercultural en questa sparta tar ils criteris selectivs impurtants per in sustegn tras la fundaziun da cultura Pro Helvetia. Las differenzas ubain las sumeglientschas en furmas d’expressiun sco la musica populara, armonias, musica chorala, costums e.u.v. n’èn qua però betg (mo) liadas a las regiuns linguisticas, mabain er als usits regiunals, chantunals e locals.

Partenanzas da vischnancas e citads

Tut las furmas da cultura ed art èn adattadas optimalmain per las activitads multifaras che vegnan realisadas tranter las regiuns linguisticas en il rom da partenanzas da vischnancas e citads. Barats u activitads cuminaivlas da chors, armonias u bands da rock, da gruppas da teater u d’artistas ed artists dals arts figurativs èn pussaivladads fitg popularas. Qua sa tracti main da scuvrir il ‹different› che da viver la partenanza a basa d’interess cuminaivels e furmas d’expressiun communablas ch’èn savens nunverbalas.

Economia

Differenza economica n’è pli nagin tema

In tratg caracteristic impurtant da la structura da la populaziun e dals cunfins politics en Svizra èn ils uschenumnads ‹cross-cutting cleavages› (spartiziuns che sa cruschan), sco per exempel las spartiziuns linguisticas e quellas confessiunalas, la differenza tranter la citad e la champagna e la differenza economica. En questa constellaziun appartegna la singula persuna per il solit a pliras gruppas da la populaziun che sa differenzieschan e na sa cuvran betg. Quest fatg reducescha la probabilitad da scenaris da crisa ed è almain conresponsabel per la pasch linguistica relativa en Svizra. Malgrà questa cundiziun da partenza positiva èn las relaziuns tranter la Svizra tudestga e la Svizra romanda magari stadas segnadas durant ils onns 1980 e 1990 da tensiuns pervi da situaziuns e decisiuns economicas. Dapi quella giada è la situaziun sa midada fitg ferm. Pamflets agressivs sco «La Romandie dominée» (1982) u «Quand la Suisse française se réveillera» (1983) fan part dal passà e dal ‹Triangul d’aur› svizzer tudestg che dominescha politicamain ed economicamain na discurra pli nagin. Quai schebain che la Svizra latina ha statisticamain valurs pli nauschas che la Svizra tudestga tar tscherts indicaturs da l’economia sco per exempel tar la dischoccupaziun ch’è cronicamain pli auta. Percunter è entant creschida la differenza tranter la citad e la champagna (ubain la differenza tranter il center e la periferia) e cun quai èn s’augmentadas er las tensiuns correspundentas entaifer las regiuns linguisticas tant a nivel economic sco er a nivel politic.

La plurilinguitad sco avantatg sin il martgà da lavur

Che bunas enconuschientschas da linguas pon esser in avantatg cur ch’ins tschertga ina plazza da lavur, quai è bunamain ina sabientscha populara. Studis scientifics sustegnan questa valitaziun e pon esser in stimul per tut quels ch’instrueschan ubain ch’emprendan ina lingua. Expressiuns da motivaziun sco «Pajas: l’avantatg da la plurilinguitad» ubain «La plurilinguitad preserva da desditgas», omaduas da chattar sin il portal d’IPM dal Secretariat da stadi per l’economia SECO, sa refereschan a tals studis. Quai declera er l’impurtanta rolla che la furmaziun e spezialmain l’instrucziun da linguas estras han en Svizra. Tut tenor l’interpresa (interpresa gronda u IPM) e la branscha vegnan ad esser in pli grond avantatg ubain l’englais ubain ina segunda lingua naziunala. Siond che la lingua englaisa è tuttavia populara tar ils giuvenils, duessan els er savair ch’els han tut tenor la fatschenta – per exempel sche questa è orientada al martgà naziunal – meglras schanzas da chattar ina plazza da lavur futura cun las linguas naziunalas. Il medem vala per il solit per plazzas da lavur en las administraziuns.

La plurilinguitad rinforza l’economia

Ma la plurilinguitad n’è betg mo in avantatg per ils impiegads. Main enconuschent e perscrutà è il fatg ch’ella furma er ina plivalur per interpresas resp. per l’entira creschientscha economica. En il rom dal program da perscrutaziun naziunal 56 ‹Diversitad linguistica e cumpetenza linguistica en Svizra› han scienziads da l’observatori ‹Economie Langues Formation› da l’Universitad da Genevra perscrutà questa situaziun. Lur resultats publitgads il 2008 mussan che la plurilinguitad porta a la Svizra mintg’onn 46 milliardas francs, quai che correspunda a 9 % dal product naziunal brut (PNB). Intginas interpresas èn conscientas da questa plivalur e profitan dad ella, autras la sconuschan cumplettamain. Il studi mussa ultra da quai che interpresas grondas dovran plitost l’englais, entant che las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM) cuntanschan megliers resultats en las linguas naziunalas. «L’idea che nus na duessan betg mo cultivar l’englais, mabain er nossas linguas naziunalas e che nus duessan ultra da quai emprender er autras linguas na fa betg mo senn a nivel politic e sociologic, mabain er economicamain», constateschan ils perscrutaders.

Reclama

In aspect spezial che collia l’economia, la plurilinguitad e la chapientscha è quel da la reclama cun las translaziuns correspundentas. Per interpresas che porschan products e servetschs en tut la Svizra è ina translaziun perfetga d’impurtanza vitala gia per motivs da rendita. Perquai vegnan campagnas da reclama naziunalas planisadas cun gronda premura d’agenturas da reclama professiunalas. Latiers vegn dà gronda attenziun ch’in text na vegnia betg simplamain reproducì en l’autra lingua tenor il senn, mabain ch’el resguarda cumplainamain la sensibilitad da l’autra regiun e cultura linguistica. Tar l’adattaziun d’in slogan da reclama premetta quai per exempel er la prontezza da surpigliar in’idea resch nova; en il cas ideal vegnan las differentas linguas integradas da la bell’entschatta en il concept da basa d’ina campagna da reclama naziunala.

Activitads da barat

Activitads da barat tranter las regiuns linguisticas datti er en l’economia, dentant vegnan ellas – cun excepziun oravant tut en il champ giuvenil – nizzegiadas fitg pauc. Barats interculturals per emprendists ed emprendistas èn pussibels tant per firmas pitschnas e mesaunas – stabilidas mo en ina regiun linguistica – sco er per gronds concerns naziunals che possedan filialas e basas en pliras parts dal pajais. Per scolaziuns specificas vegnan talas pussibilitads purschidas resp. pretaisas durant l’emprendissadi u per il perfecziunament suenter la finiziun da l’emprendissadi – surtut tar interpresas publicas sco la posta e las VFF. En congual cun il barat da scolars e da classas profitan ils giuvenils dal fatg ch’il contact na passa betg mo sur la lingua, mabain er sur activitads nunverbalas colliadas cun lur mund da professiun. Per firmas interessadas da mintga grondezza porscha la fundaziun ch (barat e mobilitad) diversas pussibilitads attractivas. Da quellas profitan tant ils emprendists sco er ils scoladers e la firma. Ulteriuras purschidas en connex cul barat d’emprendists stattan a disposiziun en il rom dal program ‹Visite› dal Rotary Club. Bler main enconuschentas e main nizzegiadas en l’economia èn pussibilitads da barat a nivel dal persunal, sco quellas che la SRG SSR ha realisà punctualmain avant in pèr onns. Qua pon ins anc recuperar ina massa.

‹Foss dal rösti›

L’expressiun ‹il foss dal rösti› caracterisescha d’ina vart la mentalitad differenta dals Svizzers tudestgs e dals Romands, da l’autra vart identifitgescha ella il conflict latent en Svizra tranter la maioritad da lingua tudestga e la minoritad francofona. Gugent vegn il foss dal rösti mess a pèr cun il curs da la Saane (Sarine per franzos) a Friburg, cumbain ch’el – en ina realitad topografica supponida – cumpigliass natiralmain l’entir cunfin linguistic tranter la Svizra tudestga e la Svizra romanda.

La noziun vegn utilisada regularmain – er a moda artifiziala – en connex cun votaziuns dal pievel, sch’il cumportament da votar divergescha d’ina regiun linguistica a l’autra. Sch’ins guarda pli exactamain, dat en egl che la duas regiuns linguisticas na pon però savens betg vegnir consideradas sco blocs cumpacts che voteschan mintgamai a moda unifurma. En blers cas sa tracti plitost d’in cuntrast tranter la citad e la champagna. Per franzos discurr’ins dal reminent d’ina tenda da la rösti (rideau de rösti) u d’ina saiv da la rösti (barrière de rösti). Las medias francofonas ed italofonas dovran però adina pli savens il term tudestg.

L’emprova da francar tenor l’exempel dal foss dal rösti er in foss da la pulenta – che caracterisass las differenzas culturalas e linguisticas tranter la Svizra taliana e la Svizra tudestga – n’ha fin uss betg gì il medem success.

Furmaziun

Confederaziun e chantuns

Tenor la Constituziun federala èn ils chantuns responsabels per la furmaziun scolastica en Svizra, pia ston els reglar e gestir la scola obligatorica e la prescola. Uschia existan 26 sistems scolastics, cun ils quals vegnan resguardadas er las differentas culturas e linguas. La Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l’educaziun publica (CDEP) è l’uniun dals 26 commembers da las regenzas chantunalas responsabels per l’educaziun, la furmaziun, la cultura ed il sport. Ella surpiglia la coordinaziun naziunala en tut ils secturs da la scola elementara. Al stgalim secundar II portan ils chantuns e la Confederaziun mintgamai la responsabladad per tschertas parts dal sectur da la furmaziun publica: La furmaziun professiunala suttastat a la cumpetenza federala, ils chantuns mainan las scolas da maturitad gimnasialas. Tant pervi da la quadrilinguitad uffiziala da la Svizra, sco er pervi dal sistem da furmaziun federalistic datti plirs temas centrals che uneschan la furmaziun, il dialog tranter las regiuns linguisticas e la coesiun naziunala.

Instrucziun da linguas estras

Sper la promoziun da l’emprima lingua – in fundament impurtant, er en vista a las sfidas da la societad multiculturala – è l’instrucziun da linguas estras in aspect central da la furmaziun en Svizra. Las decisiuns che vegnan prendidas dals chantuns pon esser qua da gronda brisanza ed impurtanza politica, perquai ch’ellas han per part er consequenzas a nivel naziunal. Differenzas datti en general en la Svizra tudestga tar la prioritad che vegn attribuida a l’instrucziun da l’englais ubain dal franzos en la scola primara. Ils chantuns Basilea-Champagna, Basilea-Citad e Soloturn, sco er ils chantuns bilings Berna, Friburg e Vallais èn sa decidids per la varianta che priorisescha il franzos. La varianta che priorisescha l’englais han tschernì tut ils auters chantuns da la Svizra tudestga. En tut la Svizra romanda instruesch’ins il tudestg avant l’englais. Il Grischun ed il Tessin han reglamentaziuns spezialas: il tudestg, il talian u il rumantsch sco emprima lingua estra, l’englais sco segunda lingua estra ed il franzos sco rom d’elecziun per il Grischun; en il Tessin èn il franzos, il tudestg e l’englais linguas obligatoricas. L’instrucziun da l’emprima lingua estra cumenza per gronda part en il 3. onn scolastic, quella da la segunda lingua estra tranter il 5. ed il 7. onn scolastic. L’instrucziun d’immersiun e la maturitad bilingua restan per entant plitost excepziuns, cumbain ch’ins pudess magari spetgar da chattar quests models pli savens en in pajais quadriling. L’instrucziun d’immersiun sa definescha sco instrucziun materiala (p.ex. istorgia) che na vegn betg fatga en la lingua da la scola, mabain en ina lingua estra (en la Svizra tudestga per il solit en englais, pli darar en franzos).

Armonisaziun

La CDEP ha approvà il mars 2004 ina strategia naziunala per sviluppar vinavant l’instrucziun da lingua en Svizra. Ils elements ils pli impurtants da questa strategia èn vegnids integrads en la cunvegna interchantunala davart l’armonisaziun da la scola obligatorica (art. 4, concordat HarmoS) e daventan uschia liants per ils chantuns che entran en il concordat. Decisiuns impurtantas en il senn d’ina armonisaziun naziunala da l’instrucziun da linguas estras, sco er da la coesiun naziunala, èn vegnidas prendidas tar votaziuns chantunalas ils onns 2006–2007 en ils chantuns Lucerna, Schaffusa, Turgovia, Zug e Turitg. La populaziun è s’exprimida da lez temp per duas linguas estras (englais e tudestg) e cunter mo ina lingua estra (englais) en la scola primara. Dasper l’armonisaziun e l’impurtanza d’emprender baud – che duai facilitar d’acquistar linguas per motivs neuropsicologics – è er la solidaritad cun la Svizra romanda stada in argument tar las campagnas da votaziun. A chaschun d’ina votaziun dal pievel svizra en la medema perioda (matg 2006) ha ina grondischma maioritad decis ch’ils chantuns duajan chattar ina cunvegna tar dumondas impurtantas – e quai includa l’instrucziun da linguas estras. Sche quai na fiss betg il cas, avess la Confederaziun da nov la cumpetenza da decretar ina soluziun per tut la Svizra.

Barat ed auters projects

En vista a la chapientscha interculturala èn activitads da barat tant per giuvenils sco er per scolasts fitg impurtantas e cumpletteschan en maniera ideala l’instrucziun da lingua en scola. Mintg’onn sa participeschan var 500 classas cun 15’000 scolaras e scolars ad activitads da barat en Svizra. En la strategia da linguas da la CDEP da l’onn 2004 è vegnì postulà in diever rinforzà d’activitads da barat a livel naziunal per emprender linguas. Cun la lescha da linguas ch’è entrada en vigur l’onn 2010 èn er vegnidas amplifitgadas las pussaivladads d’acziun da la Confederaziun per sustegnair barats: Tar ils elements essenzials appartegna l’intenziun da sustegnair il barat da scolars e scolasts da tut ils livels da furmaziun. Dapi l’onn 2011 sustegna la Confederaziun ultra da quai la mobilitad ed il barat en il rom da la commembranza da la Svizra als programs da furmaziun scolastica, furmaziun professiunala e programs da giuventetgna europeics. In pau main enconuschentas, dentant betg main interessantas ed effectivas, èn activitads sco il barat da scolasts, il barat da plazzas d’emprendissadi e praticums professiunals per absolvents d’emprendissadis e da studis en in’autra regiun linguistica. Ulteriurs projects che sustegnan l’instrucziun da linguas estras en scola en differentas manieras furman ina contribuziun positiva a la chapientscha interculturala en il sectur da la furmaziun, per exempel la concurrenza naziunala da las linguas per giuvenils ‹Linguissimo›.

Dialect svizzer e tudestg da scrittira

Dapi decennis vegn debattà bler davart l’‹unda dialectala› en Svizra tudestga che sa manifestescha en la preschientscha ed en la popularitad dal dialect svizzer en bleras domenas (p.ex. en l’instrucziun en scola, en il pop dialectal, en las medias electronicas u en il diever da giuvenils en SMS ed e-mails). En quest connex è er vegnì tematisà il privel per la communicaziun interculturala e la coesiun naziunala, siond che la Svizra latina emprenda il tudestg da scrittira en l’instrucziun scolastica. En general sforza la problematica ‹dialect svizzer – tudestg da scrittira› da chattar las soluziuns optimalas che resguardan dus interess: Primo duai vegnir sustegnì in diever animà dal dialect svizzer – ch’è in factur d’identitad impurtant per la populaziun da la Svizra tudestga e ch’enritgescha la Svizra plurilingua; secundo duai il tudestg da scrittira puspè chattar enavos tar quel diever natiral che correspunda a ses status sco lingua naziunala ed uffiziala la pli derasada e che gioga ina rolla impurtanta per la chapientscha tranter las regiuns linguisticas. Er la furmaziun scolastica resp. gia la scolina vegnan confruntadas cun dumondas chaschunadas da l’‹unda dialectala›. Suenter ils resultats mediochers dal studi da PISA da l’onn 2000 – ch’ha attestà als giuvenils svizzers cumpetenzas da lectura insuffizientas en congual internaziunal – han ins prendì diversas mesiras per la promoziun linguistica en il sectur da la furmaziun, tranter auter er intginas che duain promover las cumpetenzas da tudestg da scrittira en Svizra tudestga. En si’ordinaziun da linguas da l’onn 2004 fixescha la CDEP: «Ils chantuns da lingua tudestga han en mira da promover in diever planisà e consequent dal tudestg da scrittira en l’instrucziun a partir da l’entschatta da la scola.» Quai è tant pli impurtant, siond che bunas cumpetenzas da tudestg da scrittira pon avair in effect positiv en il sectur professiunal e pon facilitar las relaziuns cun persunas d’autras regiuns linguisticas (ch’emprendan tudestg da scrittira en scola). Ina retschertga da la CDEP fatga l’onn scolastic 2010/2011 ha mussà che tut ils chantuns da la Svizra tudestga applitgeschan fundamentalmain ubain exclusivamain il tudestg da scrittira a partir da la scola primara. La situaziun en scolina è anc dispitaivla. Quai illustreschan las votaziuns dals 15 da matg 2011 en ils chantuns Basilea-Citad e Turitg. En l’emprim cas è il pievel sa decis per ina soluziun da cumpromiss che preveda ch’il dialect svizzer ed il tudestg da scrittira duajan vegnir discurrids mintgamai la mesadad dal temp. La populaziun turitgaisa ha abolì la pratica existenta flexibla (almain in terz per ina da las duas linguas) ed ha decis ch’il dialect svizzer duaja vegnir discurrì en tut las lecziuns da scolina.

Giuventetgna

Gruppa visada impurtanta

La giuventetgna è ina gruppa visada da grond’impurtanza en connex cun la promoziun da la chapientscha vicendaivla tranter las regiuns linguisticas: En questa vegliadetgna ed en quest stadi dal svilup da la persunalitad emprendan ins linguas estras ed ins sa fatschenta er cun las sensibilitads e cun las caracteristicas da las autras regiuns linguisticas en Svizra resp. ins las scuvra per l’emprima giada. Viadis e segiurns a l’ester èn daventads ina chaussa natirala per la giuventetgna d’ozendi causa la gronda mobilitad en il mund globalisà. Precis perquai èsi impurtant da promover parallelamain er il barat naziunal.

Activitads da chapientscha en las scolas

Activitads interculturalas per giuvenils – spezialmain il barat da scolars e classas tranter las regiuns linguisticas – fan part da las furmas da barat las pli enconuschentas en il champ da la chapientscha. Ellas èn fitg enritgintas tant per giuvenils sco er per la magistraglia e cumpletteschan l’instrucziun da lingua en la classa en maniera ideala. Mintg’onn sa participeschan var 500 classas cun 15’000 scolaras e scolars ad activitads da barat en Svizra. Er en la strategia da linguas da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’educaziun publica (CDEP) da l’onn 2004 è vegni postulà in diever rinforzà d’activitads da barat a livel naziunal per emprender linguas. Cun la lescha da linguas entrada en vigur l’onn 2010 èn er vegnidas amplifitgadas las pussaivladads d’acziun da la Confederaziun per sustegnair barats: In dals elements essenzials furma il sustegn dal barat da scolars e scolasts da tut ils onns da scola. Dapi l’onn 2011 sustegna la Confederaziun ultra da quai la mobilitad ed il barat en il rom da la commembranza da la Svizra als programs europeics da furmaziun scolastica, da furmaziun professiunala e da giuventetgna. In pau main enconuschentas, dentant betg main interessantas ed effectivas, èn activitads sco il barat da brevs, il barat da plazzas d’emprendissadi e praticums professiunals per absolvents d’emprendissadis e da studis en in’autra regiun linguistica. Ulteriurs projects che sustegnan l’instrucziun da linguas estras en scola en differentas manieras èn ina contribuziun positiva a la chapientscha interculturala en il sectur da furmaziun, per exempel la concurrenza naziunala da las linguas per giuvenils ‹Linguissimo›.

Activitads da chapientscha ordaifer las scolas

Er ordaifer la scola vegnan purschidas numerusas activitads interessantas per promover il barat intercultural tranter giuvenils. Questas derivan sco tar las purschidas scolasticas d’instituziuns ed organisaziuns da creschids u vegnan realisadas directamain d’uniuns e gruppas da giuventetgna. D’ina vart sa tracti da purschidas e projects ch’han sco finamira la chapientscha tranter las regiuns linguisticas, sco per exempel las vacanzas linguisticas purschidas da fRilingue, ils segiurns d’au-pair organisads d’Intermundo, il project ‹Get together – Begegnung der Sprachen› realisà d’Infoklick ubain il project ‹Univers Suisse› da la Fundaziun svizra da studis. Da l’autra vart datti numerusas activitads e varsaquants projects che pussibiliteschan quasi en passond inscunters e contacts interculturals che n’han quai però betg sco finamira principala. A questa sparta appartegnan per exempel ‹Giuventetgna debattescha› da la Fundaziun Dialog, las sessiuns federalas da giuvenils, il project ‹Scolas a Berna›, la plattafurma giuvenila ‹tink.ch› ubain las pli differentas activitads culturalas, sportivas u da battasendas.

Linguas

Linguas naziunalas ed uffizialas

La Confederaziun svizra ha quatter linguas naziunalas ch’èn fixadas en la Constituziun federala: il tudestg, il franzos, il talian ed il rumantsch (art. 70). Las linguas uffizialas èn il tudestg, il franzos ed il talian. En il contact cun persunas da lingua rumantscha è er il rumantsch lingua uffiziala da la Confederaziun (art. 70). Per consequenza ha mintga burgais il dretg da communitgar cun l’administraziun federala en sia lingua materna, premess ch’ella saja ina lingua naziunala, ed er da survegnir ina resposta en quella lingua. Nus n’entrain qua betg en la tematica da las linguas da migraziun – ch’èn tut en tut pli derasadas ch’il talian ed il rumantsch.

Lescha da linguas da la Confederaziun

A basa dals artitgels 4, 18 e 70 da la Constituziun federala ha la Confederaziun stgaffì l’onn 2010 la basa legala per sustegnair las minoritads linguisticas, ils chantuns plurilings ed er differentas organisaziuns, instituziuns e projects en il champ da las linguas e da la chapientscha vicendaivla. Quai è succedì en il rom da la ‹Lescha federala davart las linguas e la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas›.

Princip territorial en chantuns e vischnancas

Ils chantuns e las vischnancas defineschan da lur vart tge che vegn resguardà sco lingua uffiziala en lur intschess e tge betg. Tgi ch’immigrescha d’ina part dal pajais d’autra lingua n’ha betg il dretg da communitgar cun ils novs uffizis chantunals e communals en la medema lingua sco en ses domicil anteriur. Quai correspunda a l’uschenumnà princip territorial. Ils chantuns Berna, Friburg ed il Vallais èn bilings. Il chantun Grischun è triling. En quest chantun vala il rumantsch en tschertas vischnancas sco lingua d’administraziun e da scola, en il mintgadi discurra la glieud tuttina er tudestg svizzer. Ils chantuns Tessin e Giura sa defineschan sco monolings, possedan dentant mintgamai ina vischnanca cun ina maioritad germanofona (Bosco Gurin ed Ederswiler).

Cifras e fatgs

Partiziun da la populaziun che viva en Svizra tenor linguas (stadi 2002, funtauna: Uffizi federal da statistica): tudestg (tudestg svizzer) 63,7 %, franzos 20,4 %, talian 6,5 %, rumantsch 0,5 %, autras linguas 9 %. Il tudestg vegn discurrì en 20 chantuns, il franzos en 7, il talian en 2 ed il rumantsch en il Grischun.

Englais

Cun il trend da la globalisaziun è l’englais daventà ils ultims onns pli e pli impurtant er en Svizra. Quai na sa manifestescha betg mo en las decisiuns chantunalas davart l’instrucziun da linguas estras, mabain er en la communicaziun tranter las regiuns linguisticas. En l’economia e la scienza vegn l’englais savens duvrà ubain sco ‹lingua franca› sper las linguas naziunalas ubain enstagl da quellas. Tranter ils giuvenils è questa lingua tuttavia fitg populara. Sper l’impurtanza incontestabla da l’englais restan enconuschientschas en ina segunda lingua naziunala per almain trais motivs d’impurtanza centrala: 1. Lingua è cultura: Emprender la lingua dal vischin signifitga er da survegnir in’invista en sia cultura e ses tratgs caracteristics e da demussar interess per el. 2. Uschia vegn prestada ina contribuziun impurtanta a la cultivaziun da la diversitad linguistica en Svizra ed a la coesiun naziunala. 3. Enconuschientschas en ina segunda lingua naziunala èn da grond avantatg per activitads professiunalas en las administraziuns ed en quels secturs economics che sa concentreschan sin il martgà naziunal.

Il dialect en la Svizra tudestga

Il tudestg svizzer è ina noziun collectiva per ils dialects alemans discurrids en Svizra. El vegn duvrà sco lingua currenta en tut ils champs da la vita publica. La veritabla lingua uffiziala è il tudestg da scrittira che serva da lingua scritta u che vegn duvrà en tscherts lieus resp. situaziuns er a bucca u en furma prenotada (p.ex. debattas politicas a nivel naziunal, tschertas emissiuns da radio e televisiun, en stanza da scola a partir da la scola primara dapi l’onn 2004). Dapi decennis vegn debattà bler davart l’‹unda dialectala› en Svizra tudestga che sa manifestescha en la preschientscha ed en la popularitad dal dialect svizzer en bleras domenas (p.ex. en l’instrucziun en scola, en il pop dialectal, en las medias electronicas u en il diever da giuvenils en SMS ed e-mails). En quest connex è er vegnì tematisà il privel per la communicaziun interculturala e la coesiun naziunala, siond che la Svizra latina emprenda il tudestg da scrittira en l’instrucziun scolastica. En general sforza la problematica ‹dialect svizzer – tudestg da scrittira› tant il champ scolastic sco er il radio e la televisiun DRS da chattar las soluziuns optimalas che resguardan dus interess: Primo duai vegnir sustegnì in diever animà dal dialect svizzer ch’è in factur d’identitad impurtant per la populaziun da la Svizra tudestga e ch’enritgescha la Svizra plurilingua; secundo duai il tudestg da scrittira puspè chattar enavos tar quel diever natiral che correspunda a ses status sco lingua naziunala ed uffiziala la pli derasada e che gioga ina rolla impurtanta per la chapientscha tranter las regiuns linguisticas.

Il dialect en las autras regiuns linguisticas

En Svizra romanda èn ils dialects (patois), ch’appartegnan principalmain al francoprovenzal, bunamain morts ora: Il 1900 discurrivan mo anc 2 % da la populaziun francofona il patois. En Svizra taliana èn ils dialects locals, ch’appartegnan a la gruppa linguistica dal lombard, percunter sa mantegnids. Cuntrari a la Svizra tudestga discurr’ins il dialect plitost en in rom privat, per exempel en la famiglia e tranter vischins, persunas da la medema vegliadetgna e collegas, dentant strusch cun persunas nunenconuschentas. En cuntrast cun la Svizra tudestga na datti qua nagina tensiun tranter dialect e lingua da scrittira. Il rumantsch enconuscha tschintg differents idioms regiunals ch’han mintgamai ina lingua da scrittira e che sa differenzieschan per part considerablamain: puter, vallader, surmiran, sutsilvan e sursilvan. Ultra da quai vegnan discurrids dialects locals. La lingua da standard rumantsch grischun ch’è vegnida stgaffida il 1982 serva a la Confederaziun ed al chantun Grischun dapi l’onn 1997 da lingua uffiziala en la communicaziun cun ils Rumantschs. En scola resta la preschientscha dal rumantsch grischun vinavant contestada.

Translaziuns

Ina dumonda centrala en connex cun las linguas e la chapientscha è quella da las translaziuns. Per quest scopo han la Confederaziun, ils chantuns plurilings e las vischnancas plurilinguas structuras spezialisadas e servetschs da translaziun professiunals. Quest servetsch che dumonda grondas stentas è d’impurtanza eminenta per il mantegniment da la quadrilinguitad e da la pasch linguistica en Svizra. Er per interpresas che porschan lur products e servetschs en tut la Svizra ha ina translaziun perfetga in’impurtanza vitala gia be per motivs da rendita. Perquai vegnan campagnas da reclama naziunalas planisadas cun gronda premura d’agenturas da reclama professiunalas. En tut quests champs vegn dà grond’attenziun ch’in text na vegnia betg simplamain reproducì en l’autra lingua tenor il senn, mabain ch’el resguardia cumplainamain la sensibilitad da l’autra regiun e cultura linguistica. En pli datti numerusas organisaziuns ed associaziuns naziunalas che duvrassan er translaziuns per part pretensiusas, che fruntan però sin cunfins logistics e finanzials. La consequenza èn per part translaziuns betg professiunalas tar invits, rapports u paginas d’internet. Soluziuns, per exempel cun contribuziuns finanzialas punctualas da la Confederaziun e dals chantuns, n’èn per entant vegnidas chattadas naginas (cun excepziun da texts litterars tar la fundaziun Pro Helvetia).

Medias

Interess per la dumonda da la chapientscha e schurnalissem da sensaziun

En general attribueschan las medias electronicas e stampadas en Svizra ina grond’impurtanza a la dumonda da la chapientscha e giogan ina rolla centrala en la furmaziun da l’opiniun. Tant instituziuns regiunalas sco naziunalas e plurilinguas, per exempel la SRG SSR u l’Agentura da depeschas svizra, e correspundents che lavuran per medias electronicas u gasettas quotidianas en las regiuns linguisticas surpiglian qua in’impurtanta funcziun. Las medias han però er en il champ da la chapientscha e da la coesiun naziunala per part la tendenza da sa concentrar sin schurnalissem da sensaziun e forzas centrifugalas; in enconuschent exempel è qua il ‹foss dal rösti› che vegn savens evocà artifizialmain tar resultats da votaziuns.

Contribuziun a la furmaziun da l’opiniun

Las medias contribueschan cunzunt en las suandantas manieras a la furmaziun da l’opiniun en il champ da la chapientscha:

1. Reportaschas davart autras regiuns linguisticas, davart las sensibilitads che sa differenzieschian mintgamai. Tar questa lavur surpiglian ils correspundents en las regiuns linguisticas ina rolla da grond’impurtanza. Il trend dals davos onns mussa però ch’adina dapli medias – cunzunt medias stampadas – stritgan quests posts da correspundent pervi da mesiras da spargn. Quant multifara che la reportascha interculturala po esser, mussa l’exempel da Radio Suisse romande che redigia e preschenta mintga damaun ina ‹revista da pressa› da las medias stampadas da la Svizra tudestga.

2. Tematisond las relaziuns tranter las cuminanzas linguisticas: Dossiers davart las relaziuns interculturalas, champs problematics ubain er sumeglientschas, pussibiliteschan da sensibilisar il public per las differentas situaziuns da la chapientscha tranter las regiuns linguisticas.

3. In effect sumegliant per la sensibilisaziun dal public han acziuns communablas punctualas, tar las qualas differentas medias collavureschan suror ils cunfins linguistics – per exempel gasettas u emetturs locals da differentas regiuns linguisticas ubain plirs emetturs da la SRG SSR.

Posiziun speziala da la SRG SSR

Sco instituziun cun incumbensa statala lavura la SRG SSR a basa d’ina concessiun ch’ella survegn da la Confederaziun. En questa vegn fixà explicitamain che la SRG SSR porscha sias prestaziuns da program equivalentamain en tut las linguas uffizialas e ch’ella promova en ses programs tranter auter er la chapientscha, la coesiun ed il barat tranter las parts dal pajais e las cuminanzas linguisticas. La SRG SSR distribuescha las entradas da las taxas e da la reclama tenor ina clav da finanziaziun a sias societads affiliadas da radio e televisiun en las quatter regiuns linguisticas. Grazia a questa gulivaziun da finanzas solidarica tranter las regiuns linguisticas survegnan studios da radio e televisiun da la Svizra latina ina pli gronda part dals meds, quai ch’als pussibilitescha d'insumma porscher differents programs.

Dialect svizzer e tudestg da scrittira

Ina situaziun speziala sa preschenta tar las medias electronicas da la Svizra tudestga areguard il diever dal dialect e dal tudestg da scrittira. Sin ils emetturs da radio e televisiun privats vegn discurrì praticamain mo il dialect. Tar la SRG SSR resp. tar Radio e televisiun DRS vegnan percunter tschertgadas adina puspè novas soluziuns per il diever dal dialect e dal tudestg da scrittira. I sa tracta da tegnair quint da l’identitad regiunala tant sco da garantir ch’ils programs possian vegnir frequentads er da persunas d’autra lingua.

Barats en la branscha da medias

Er en il champ da las medias sco tal dessi interessantas pussaivladads da barats interculturals, dentant n’èn quellas strusch enconuschentas. Uschia vegn ozendi ignorà quasi cumplettamain per exempel il program ‹Schurnalists scuvran la Svizra› da la Fundaziun Oertli che porscha als schurnalists stipendis en in’autra regiun linguistica. Er autras pussaivladads da barats u d’inscunters dal persunal tranter las regiuns linguisticas en il rom d’ina interpresa naziunala sco la SRG SSR èn vegnidas tematisadas avant in pèr onns, ma ellas èn vegnidas realisadas mo darar.

Partenadis da vischnancas

Partenadis da vischnancas e citads èn vegnids iniziads suenter la Segunda Guerra mundiala sin nivel europeic. L’idea primara è stada da contribuir sin il stgalim communal a la reconciliaziun en l’Europa suenter ils eveniments terribels da la Segunda Guerra mundiala. Dapi lura datti er en Svizra regularmain novs partenadis, sin nivel naziunal ed internaziunal, principalmain per enritgir ils contacts culturals ed umans. Per part vegnan er resguardads interess economics, per part vegnan tgiradas las relaziuns en il rom d’activitads da padrinadi.

I dat vischnancas e citads che discurran pli gugent d’‹amicizias› che da ‹partenadis›. La fin finala dependi da las activitads che vegnan realisadas da las autoritads e da la populaziun. Ils dus ‹partenaris› u ‹amis› decidan, schebain quellas duain avair lieu en il rom d’in partenadi stipulà a moda uffiziala ubain esser l’expressiun d’ina relaziun amicala. In dals partenadis ils pli constants ed intensivs, e perfin cun in’atgna fundaziun, è quel tranter las citads da Winterthur e La Chaux-de-Fonds.

Dus patratgs principals dirigian ils partenadis da vischnancas da differentas regiuns linguisticas:

1. Ils partenadis promovan a moda simpla il contact intercultural: exempels concrets mussan che projects cuminaivels da vischnancas da differentas regiuns linguisticas pon esser ina via interessanta e savens fitg tgunscha per far punts a l’intern dal pajais e per promover l’uniun naziunala. Bleras giadas sa laschan concepir cun paucs meds occurrenzas variadas e captivantas. Bunas pussaivladads – che surpassan ils contacts tranter las autoritads uffizialas – porschan barats tranter uniuns da musica e da sport, barats da scola sco era barats tranter artistas ed artists e funcziunarias e funcziunaris.

2. Las activitads per promover la chapientscha sa restrenschan savens a gruppas specificas sco scolars, emprendists e persunas d’instrucziun ed excludan cun quai grondas parts da la populaziun. Ils partenadis da vischnanca sa drizzan a l’entira populaziun. Els han l’avantatg ch’ins po integrar tut tenor project gruppas eterogenas, gea schizunt tut ils abitants da las differentas vischnancas.

Persunas cumpetentas ch’han gia fatg experientschas cun partenadis van d’accord: la tema latenta ch’in partenadi construeschia barrieras linguisticas scumpara spert e na sa mussa mai sco in problem insuperabel. Ins communitgescha cun mintga lingua disponibla, er cun ‹mauns e pes›. In avantatg è franc che bleras activitads han lieu sin in nivel nunverbal. Quai pussibilitescha inscunters spontans, per exempel en il rom d’occurrenzas musicalas u sportivas.

Ils custs d’in partenadi dependan sa chapescha da la frequenza e da l’impurtanza dals projects realisads. Per ordinari n’èn els betg il problem. Pussaivladads da spargnar datti dapertut: per organisar visitas vicendaivlas pon ins per exempel profitar da l’infrastructura communala u ch’ils giasts pernotteschan tar persunas privatas.

Politica

Resguard da las minoritads

Pervi dal sistem politic federalistic en Svizra possedan la Confederaziun, ils chantuns e las vischnancas differentas cumpetenzas tar dumondas pertutgant las linguas e la chapientscha. La tschertga da cumpromiss ch’è caracteristica per il sistem politic en general cumpiglia er il resguard dals interess da minoritads linguisticas. Cunzunt a nivel federal (Regenza e Parlament) vegnan prendidas regularmain decisiuns en il champ da la politica economica, da la politica sociala e da la politica da furmaziun che tegnan quint er da necessitads e sensibilitads linguistic-regiunalas. In exempel enconuschent: Tar l’ovra dal tschientaner NEAT è vegnì realisà sper il tunnel da basa al Gottard er quel al Lötschberg, surtut per resguardar ils giavischs dals chantuns da la Svizra romanda. Las medemas mesiras – resp. il medem potenzial da tensiun tar situaziuns, en las qualas las minoritads linguisticas sa sentan ignoradas – èn da chattar sin tut ils nivels politics (Confederaziun, chantuns, vischnancas). La Constituziun federala ed impurtantas convenziuns internaziunalas signadas da la Svizra porschan il rom legal. In ulteriur tratg caracteristic conresponsabel per la pasch linguistica relativa en Svizra èn ils uscheditgs ‹cross-cutting cleavages› (spartiziuns che sa cruschan), sco per exempel las spartiziuns politicas, linguisticas e confessiunalas, la differenza tranter la citad e la champagna e la differenza economica. En questa constellaziun appartegna la singula persuna per il solit a pliras gruppas da la populaziun che sa differenzieschan e na sa cuvran betg – quai reducescha la probabilitad da scenaris da crisa.

Instrucziun da linguas estras e promoziun da la cultura en ils chantuns

En general defineschan ils chantuns e las vischnancas tge lingua che vala sco lingua uffiziala en lur intschess. Duas spartas socialas ch’èn spezialmain impurtantas per la dumonda da la chapientscha appartegnan medemamain a las cumpetenzas dals chantuns resp. da las vischnancas: la furmaziun – e cun quai l’instrucziun da linguas estras – e la promoziun da la cultura. L’instrucziun da linguas estras è in aspect central da la politica da furmaziun en Svizra: Las decisiuns che vegnan prendidas dals chantuns pon esser qua da gronda brisanza ed impurtanza politica, perquai ch’ellas han per part er consequenzas a nivel naziunal. Differenzas datti en general en Svizra tudestga tar la prioritad che vegn attribuida a l’instrucziun da l’englais envers il franzos en la scola primara. Il Grischun ed il Tessin han reglamentaziuns spezialas.

Lescha da linguas e lescha da cultura da la Confederaziun

La Confederaziun ha stgaffì l’onn 2010 cun la Lescha federala davart las linguas e la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas la basa legala per sustegnair minoritads linguisticas, chantuns plurilings e differentas organisaziuns, instituziuns e projects en il champ da las linguas e da la chapientscha. In punct impurtant è il sustegn dal barat intercultural d’emprendists e scoladers da tut ils nivels da la furmaziun. Il 2012 è entrada en vigur ultra da quai la Lescha federala davart la promoziun da la cultura, cun la quala la Confederaziun sustegna sper ils chantuns aspiraziuns culturalas d’interess naziunal tenor il princip da subsidiaritad. La promoziun da la cultura succeda tras l’Uffizi federal da cultura e la fundaziun Pro Helvetia. Entaifer lur criteris da contribuziun furma il ‹barat tranter las cuminanzas culturalas e linguisticas en Svizra› in aspect principal.

Linguas e chapientscha en structuras politicas

Betg mo en ils process da decisiun, mabain er entaifer las atgnas structuras èn las linguas ed il resguard da las minoritads linguisticas temas impurtants per la politica. Da menziunar n’èn qua betg mo la publicaziun dals texts federals en las trais linguas uffizialas, mabain er reglamentaziuns ed instruments (p.ex. translaziun simultana) tar las debattas u determinaziuns tar elecziuns (p.ex. quotas linguisticas) ch’èn da chattar en ils differents parlaments ed en las diversas regenzas (Confederaziun, chantuns, vischnancas). Ina tractanda pendenta en quest connex è il giavisch da la Svizra taliana d’avair in represchentant permanent en il Cussegl federal.

Linguas e chapientscha en las administraziuns

La finala èn da menziunar er las administraziuns da structuras politicas, siond ch’ellas servan per part ad ina populaziun plurilingua, surpiglian incumbensas en pliras linguas e servan d’exempel per l’entira societad sin il champ da las linguas e da la chapientscha. En l’administraziun federala èn per exempel la plurilinguitad, las translaziuns ed ina represchentanza commensurada da la Svizra latina tar il persunal incumbensas quotidianas. Ina situaziun sumeglianta sa preschenta en las administraziuns da chantuns bilings e plurilings.

Reclama

La quadrilinguitad uffiziala da la Svizra procura da natira per ina stretga colliaziun tranter la reclama, las linguas e la chapientscha che gioga principalmain – però betg exclusivamain – ina rolla impurtanta en l’economia. Per interpresas che porschan products e servetschs en l’entira Svizra èn translaziuns resp. adattaziuns perfetgas dals texts da reclama d’ina impurtanza vitala mo gia per motivs da profit. Ma er las autoritads politicas u las partidas sin nivel naziunal ston pudair sa fidar che lur messadi cuntanschia las differentas regiuns linguisticas en ina moda impeccabla e persvadenta.

Interpresas grondas sco las VFF, La Posta Svizra u la Swisscom planiseschan lur campagnas da reclama naziunalas ensemen cun agenturas da reclama e da translaziun spezialisadas. Las campagnas u las adattaziuns linguisticas vegnan fatgas ubain dals servetschs linguistics e dals posts da marketing interns en stretga collavuraziun cun questas agenturas ubain da las agenturas sezzas. Durant quest process èsi impurtant da betg reproducir en in’autra lingua mo il senn d’in text, mabain er da garantir ch’in text resguardia dal tuttafatg la sensibilitad da l’autra regiun e cultura linguistica. L’adattaziun d’in slogan da reclama cumpiglia pia er la prontezza da surpigliar in’idea cumplettamain nova tut segund en tge regiun ch’il text duai vegnir publitgà. Tar campagnas grondas vegnan resguardadas tut las linguas savens gia en il concept da basa, pia en la fasa da creaziun. Reclamas specificas per ina u l’autra regiun linguistica surdattan las VFF ad agenturas localas. Er La Posta Svizra ha examinà, schebain campagnas regiunalisadas faschessan pli grond effect, ma ella ha renunzià a quest’idea per motivs d’effizienza. La Swisscom elavura sias campagnas novas gist al lieu e procura uschia per in’integraziun immediata da las diversas regiuns.

Las agenturas da reclama spezialisadas sin campagnas naziunalas fan medemamain attent al suandant aspect: il meglier èsi, sche las linguas da las gruppas en mira vegnan integradas da bell’entschatta en il process creativ d’ina campagna. Independentamain da quest punct da partenza premettan adattaziuns – d’ina spira translaziun na vegn gnanc discurrì – enconuschientschas fundadas davart il mintgadi en las autras regiuns linguisticas, davart lur culturas e tradiziuns e sa chapescha enconuschientschas da las linguas che permettan l’applicaziun cumplexa da locuziuns, proverbis, metafras, gieus cun pleds e.u.v.

In aspect da la reclama vegn probablamain sutvalità. Cun products etichettads e propagads il medem mument en trais u quatter linguas contribuescha ella era, almain in zic, a l’acquisiziun da linguas estras: mintga uffant che sa leger, sa (u pudess savair) che latg ha num per franzos ‹lait› e per talian ‹latte›, damai che quai è scrit sin tut ils pachets da latg. Ma surtut fan tals products e lur reclamas endament a nus adina puspè – almain en il subconscient – che la Svizra è in pajais pluriling. Quest fatg ha animà ils onns 1990 represchentants da la Rumantschia da s’engaschar per in ‹rumantsch vesaivel› sin products svizzers.

Sport

Il sport vala savens, analog a la musica, sco ina lingua universala, in element integrativ ed in ‹chit social› en la societad, gea perfin sco in element che colliescha ils pievels e las uniuns da l’entir mund. A medem temp posseda el tras l’aspect da la concurrenza er il potenzial da svegliar la refusaziun ed il spretsch da ‹l’auter›.

Per la situaziun en Svizra èsi interessant da vesair ch’ils martgads globalisads e la migraziun – ed en consequenza da quai la maschaida da las linguas e culturas en ils clubs e las squadras naziunalas – suppriman adina pli fitg las differenzas linguistic-regiunalas en il sport da squadra professiunal. Ina retschertga da l’onn 2008, realisada en il rom dal project ‹Discours Suisse› gist avant il campiunadi europeic da ballape en l’agen pajais, ha mussà che la squadra naziunala ha propi dà ina spezia da chit a l’entira Svizra. La situaziun è pia stada dal tuttafatg differenta che avant var 50 onns, cura che bunamain mo Romands represchentavan la Svizra, ed ella n’è er betg cumparabla cun ils onns 1980, cura che bunamain mo giugaders da la Svizra tudestga eran da la partida – situaziuns ch’han gì per consequenza ina percepziun dividida tant en las medias sco er en la populaziun. La medema retschertga ha plinavant mussà ch’ils Svizzers, malgrà ch’els admiran ils gronds vischins sportivs, sa legran gugent cura che lezs perdan. Ina tenuta paradoxa che regorda a quella da las litteraturas svizras che prendan sco exempels las grondas culturas linguisticas da l’Europa, ma marcheschan il medem mument er lur distanza e differenza.

Il studi scientific ‹Plurilinguisme vécu et identité: pratiques et stratégies d’utilisation de la langue dans des contextes plurilingues suisses›, realisà en il rom dal PFN 56, ha intercurì tranter auter en la squadra naziunala da ballape U-18 furmas anc pli concretas da la plurilinguitad vivida. Ils giuvens sportists n’han vis nagins problems en ils contacts interculturals. Il trenader ha considerà l’occupaziun quotidiana cun la plurilinguitad perfin sco schanza per sia squadra giuvna da rinforzar las relaziuns interumanas e da contribuir ad in spiert da gruppa anc pli ferm. Las strategias per communitgar in cun l’auter en quest ambient pluriling (tscherna da la lingua, translaziuns) èn vegnidas adattadas a las differentas situaziuns concretas.

Ma il sport en connex cun sias fassettas linguistic-regiunalas po er rumper si svelt foss linguistics e culturals. Dus exempels: en ina partida da la squadra naziunala da ballape basti d’excluder dus giugaders da la Svizra franzosa per reviver teorias da conspiraziun cunter clubs da ballape romands (Radio Suisse Romande, 2-8-2010); plirs buns resultats dad in pèr sportists da la Svizra franzosa bastan per commentar quels cun in renviament litteral a l’existenza dal foss dal rösti tranter ils Romands victorius ed il rest da la Svizra – ignorond cun premura tut las disciplinas betg pertutgadas (Blick, 8-3-2009).

Er il sport betg professiunal, u forsa gist lez, porscha numerusas e multifaras pussaivladads d’entrar en contact. E quai betg mo a chaschun da concurrenzas naziunalas per amaturs, mabain er – grazia al potenzial da la communicaziun nunverbala – cun realisar projects da barat da giuvenils u en il rom da partenadis da vischnancas. In’idea remartgabla ha Infoklick gì il 2010 cun il project da scuntrada ‹Get together› ch’ha animà glieud giuvna da l’entira Svizra da sa scuntrar e da viandar tras las quatter regiuns linguisticas da noss pajais.

In ulteriur aspect interessant, che sto però pir anc vegnir examinà, è la dumonda, pertge che tscherts sports èn pli populars en ina regiun linguistica ch’en in’autra (p.ex. il ballabasket en la Svizra franzosa ed en il Tessin u il ballamaun en la Svizra tudestga).

Indicaziuns bibliograficas

Forum Helveticum – il forum per la chapientscha linguistica e culturala. Chapientscha tranter las regiuns linguisticas. (Chavazzins A−Z). Funtauna: www.forum-helveticum.ch 2011. Maletg da cuverta: PD via Wikimedia Commons. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).