A

Heinrich Schmid

e

Matias Elin

I

Oz e l’emprim di che jau support il sulegl.

Jau sun sin veranda e mes egls van da las chasas dal vitg sutvart sur il Lai dals Quatter Chantuns fin al Bürgenstock. In lev vent da matg charsina la pel chalirada da mias chommas stendidas or sin la prolungaziun da la sutga ed expostas per l’emprima giada als radis chauds e miaivels. Il schanugl dretg è anc adina faschà. Suten sent jau la plaja. Di per di sa serra ella in pau dapli – e quai ma fa sguzias.

Da Howard n’hai jau udì nagut pli. Il davos che jau sai: el ha passentà las emprimas emnas suenter Cocoplum sin ina farma dal Wyoming cun mulscher vatgas e bavrentar taurs. La suletta figlia dal pur, in adventist da derivanza austriaca, aveva, curt suenter avair survegnì in premi da bellezza al collegi da Rockville, gì da far cun ina banda da skinheads sin via per il sid. Nagin na sa propi exact tge ch’era succedì. Il tanchist da l’emprim tancadi dador Arden ha vis che Betty, la figlia, è sa tschentada sin il sez davos d’ina Harley Davidson e che tuts en lura daventads adina pli pitschens cun s’allontanar dal tancadi. Ils rubiestis l’han violà pliras giadas en in guaud dador Burdon, l’emprima vischnanca suenter Arden, e l’han laschà enavos senza vestgadira, tut da terra e sang. Anc oz stat Betty sut schoc, traumatisada dal succedì, destruida per adina e senza vusch.

Tut quai m’ha Howard scrit d’Acapulco, nua ch’el emprovia, sco quai ch’el di, da survegnir in pau distanza dal passà. Dapi ch’il fax è arrivà qua a l’Hotel Alpenblick èn gia passads plirs dis ed jau n’hai nagin’idea, sch’el stat anc adina a la riva dal Pacific mexican. Forsa è el puspè turnà a Washington per surprender ina da quellas incumbensas che portan tuttas il bul: Special Action In Europe. Da sia blessura n’ha el scrit gnanc pled. Tipic Howard. Jau na vegn mai ad emblidar il sbratg ch’el ha dà en quel mument che la culla ha perfurà ses givè u forsa schizunt avant ch’ella aveva insumma tutgà la spatla, perquai che Howard aveva la disa da dir: «Jau ves mintga balla – ina giada ch’ella sgola.» Mintgina?

E tuttina: Howard ma manca strusch. Er jau hai da basegn d’in pau distanza dal passà, dals davos mais, da tut quai ch’è succedì cun mai, enturn mai ed en mai: las acziuns, las surpraisas, las notgs, las victimas. Quai che ma levgescha oz è il fatg che Schlatter e Grond èn a ferm e sut clav en la praschun d’inquisiziun da Turitg. Il process vegn ad avair lieu d’atun. Ils indizis en clers. Perfin las cumprovas en avant maun: per scrit, sin bindel, sin video.

L’unic che fa lartg è Ivory…

E Pieder? E Silvia? E Letizia? Jau na sai betg. Las mattettas bain. Ma il rest: la chasa, la vischnanca, las spundas, la grippa e la glieud, quest’entira societad lavurusa, ma fadiusa e malcuntenta, che va da di e da notg sin la detta-pe tras las giassas dal vitg registrond tut quai che capita senza ella… Na!

Entant è il sulegl ì in tschancun vers Lucerna. Jau avrel in ad in ils buttuns da mia blusa – ina da quellas che Schlatter m’aveva tramess da Basilea; la blusa dat immediat da las varts giu e permetta al sulegl da stgaudar mes sains. Il vent dal lai passa suravi ed jau sent e ves co che mes chavadels cumenzan a crescher e s’endirir. Jau observ mes corp, il venter, ils chavelins tschurriclads da mia turp che vargan sut il slip or, ils chaluns e las coissas (cun la plima sin la vart interna da la dretga – gist a l’ur dal slip) e la fina flomma blonda che cumenza a sa derasar in pau sur ils schanugls e da là engiu fin a la nusch dal pe.

Jau sun bella…

Oz, cun trentasis, poss jau trair a niz la bellezza da mes corp pli che mai. Jau al enconusch e sai tge ch’el dovra. Il fatg che jau sun excitada, qua sin la veranda da l’Alpenblick, ha da far pauc cun umens e bler cun mamezza. Jau hai emprendì d’esser autosuffizienta. Per spir necessitad. Tut ils umens n’èn betg buns da dar a la dunna quai ch’ella dovra. E quels ch’èn buns han forsa autras mendas.

Ch’i saja sco ch’i veglia: Ils bels orgassems hai jau suletta. Ils megliers forsa betg…

Ed jau sun intelligenta. Cun quai avevan gia bab e Pieder lur problems. I dependa numnadamain er dal fatg co ch’ins fa diever dal tscharvè. Quai che vala per il corp vala la finala er per il tscharvè.

I na dat nagina bellezza dal corp senza in chau che lavura en plazza cumplaina.

Jau guard vers il lai e ser ils egls. Il sulegl charsina las palpevras che cumenzan a tremblar. Cun guardar uschia a la tschorva en il sulegl survegn jau bunamain il sturnizi. Insanua davos las muntognas da l’autra vart dal lai s’avra ina val davant mes egl intern. Ina val stretga, criva e stgira, en la quala tut ha prendì si’entschatta.

II

Jau ma regord d’esser currida in di da stad or dal vitg cun il sulet giavisch d’esser in mument persula en il guaud. Tar nus schev’ins «uaul» – in pled che tunava en mias ureglias sco in’empermischun. Insatge misterius sa zuppava davos quests vocals – l’imaginaziun d’in univers senza cunfins… e senza carstgauns. Ma il medem pled tunava, sch’el vegniva pronunzià da mes bab che chantava cun gronda passiun tranter ils bass dal Chor da l’ogna, tuttenina levamain smanatschant: el aveva in sun irritant sco sch’el avess anc gì da transportar auters messadis che mo quel da l’immensitad da l’univers; ils vocals parevan da sa stgirentar e rumper permez. Jau veseva tuttenina gronds privels e tantas chaussas che pudevan far mal e bab scheva savens: «Jeu vi buca che ti mondies persula egl uaul!»

Ida sun jau tuttina. Jau aveva forsa sis u set onns. Cun currer hai jau empruvà da ma deliberar da la melodia dal bab. Ma adumbatten. Omadus suns m’han accumpagnà fin a l’ur da la selva. Là sun jau sesida sin in crap. Cun guardar enturn – las palmas-maun fitgadas sco in cugn tranter ils schanugls stagnamain serrads – hai jau vesì co ch’ina porta è s’averta davos il tarpun da mistgel e la colonna dals mutagls. Da la porta penetrava ina glisch talmain ferma che jau sun restada tschorva. Suenter in amen etern hai jau chattà adagur las conturas d’in chau e suenter in segund amen hai jau vis mi’atgna fatscha che spievlava là davant sin in fund ondulant, ma bler pli veglia, segir trent’onns pli veglia – ma betg la mamma – jau mezza!

Suenter curt temp era mia fatscha svanida e la porta era sa serrada. Mes egls han puspè fixà ils pes dals mutagls ed il mistgel umid, verd e lom ed jau hai pensà: qua na vuless jau mai murir!

Jau hai prendì cun mai la davosa silba e sun currida enavos a Catastra.

Bab era alcoholicher. Dapi che jau ma poss regurdar. E mamma pativa da quai. Jau na sai betg propi pertge ch’el stueva trasora baiver sco ina vatga. Il resultat era adina il medem: il bab plain… e la buttiglia vida. Forsa ch’el ha pudì realisar en sia vita mo ina pitschna part da ses siemis. Pur, pendiculara, fabrica. Forsa eri anc mender: forsa n’ha el gnanc pudì realisar quai che steva en il rom da sias pussaivladads.

Bab aveva ina biblioteca da litteratura classica. Jau na sai betg propi da tgi ch’el aveva ertà quels cudeschs. Forsa d’aug Giusep, antruras scolast secundar a Camonas, oz en la chasa da vegls. Aug Giusep aveva ina predilecziun per ils Grecs e Latins, ma er per las ovras da Dante e Shakespeare. A medem temp vegniva el però numnà da tscherta glieud «il tiran da Camonas». Co pudeva in avair cudeschs uschè bels, cun in palpiri talmain fin, liads cun fil e tgirom, ed a medem temp maltractar scolaras e scolars? Ins di ch’el haja ina giada prendì or da sia mappa in Catull per dar ina schleppa ad in scolar. Co san ins far mal ad auters gist cun quai che stat ad ins il pli a cor?

Jau na sai betg sche bab ha insumma legì quests cudeschs. Ma il simpel fatg ch’els stevan en retscha sin la curuna en stiva m’ha adina impressiunà e dà a bab in’aura erudita. Mintgatant, ora sin il funs, recitava el in pèr pleds latins che garantivan ad el l’admiraziun da sia suletta figlia, er sch’igl era mo in modest «furmicla furmiclorum».

Propi a baiver ha el cumenzà tar las pendicularas. Sco pur aveva el gea strusch temp – e forsa er main raschun. La stancladad corporala è savens il meglier remedi cunter la destrucziun dal dir. Ins sa durmenta avant ch’ins avess pudì trair il stapun.

Ma cun star uras a la lunga al pe u al spitg da la Mundana SA e far nagut auter che porscher il giuf u la sutgera a quels che van cun lur skis enturn il carussel chatt’ins millis motivs per sa laschar crudar. Pli ch’ils moviments da bab eran s’automatisads e pli ch’il gudogn vegniva investì en l’alcohol.

Bab è mort cun 58 crudond d’ina autezza da set meters da l’implant da las pendicularas. A Catastra scheva la glieud: «Il Daleu era stuorns sc’ina mélla!»

Sco mattetta al hai jau admirà. Sia fermezza, ses umor, si’affecziun malgrà tut.

Cun l’ir dals onns sun jau dentant m’accurschida che bab perdeva forza ed attracziun. El percunter stueva constatar onn per onn dapli che jau n’era betg crudada ni sin la bucca ni sin il chau. D’ina vart pudeva el esser losch d’ina figlia che disponiva d’in bun saun giudizi e d’in pau dapli. Da l’autra vart dentant steva mamma: premurada ed isada. Viver ensemen cun in che sa mazza fa sflurir avant il temp. E bab aveva schizunt cumenzà ad instigar. «Ti has mai purtau ina rassa sco quella!» El manegiava mes mini mellen cun ils puncts blaus. E mamma, da bass, resignada: «Quei eran auters temps, Toni!» Talas cumparegliaziuns fascheva bab savens. Sco sch’el avess vulì supprimer ses agen declin. En quel senn era jau per el ina provocaziun ch’al rendeva magiel per magiel pli agressiv. E mamma la victima. Pir pli tard hai jau realisà che bab aveva commess en quella moda cuntinuadamain incest. Incest a la sitga. Insacura aveva el sentì che jau era intellectualmain pli ferma ch’el, cunzunt cura ch’el era plain, e m’aveva uschia laschà en pasch. E cunquai ch’el n’era betg ina persuna fisicamain violenta, laschava el er en paus la mamma. Las energias tanschevan gist anc per stranglar il culiez da la buttiglia.

Guardond il di da la sepultura la crusch da lain cun l’inscripziun Toni Daleu-Put 1918–1976 hai jau, malgrà la dolur per ina persuna che m’era tuttina stada a cor, engirà: in um sco bab na marid jau mai.

III

En sasez è Weggis ina catastrofa. Per quels che vulan murir èsi ideal. Nagliur na mor’ins uschè lev. E per quels che vulan guarir spert èsi fantastic. Ma per quels ch’èn en gamba e braman la vita èsi sco da prender part a l’agen funeral.

Per lung dal lai ves jau la fila dals pensiunads e lur animals che curran suenter u ordavant. Uffants nagins. En quel mument sun jau leda d’esser enfaschada e da pudair serrar ils egls.

Cur che jau al hai vis l’emprima giada hai jau cartì ch’el saja in Russ. Fatscha brina, chavels stgirs ed in mustaz a la Stalin (ma avant ils process da Moscau en ils onns trenta). Howard è però naschì e creschì si a New York sco figl d’in immigrant englais e d’ina mamma d’origin puertorican. En vista ad ina tala mixtura sun jau – figlia d’in bab da Catastra e d’ina mamma da Suten (trais kilometers en lingia directa) – stada paf.

Quai è stà ils 5 da november a Turitg, pia avant passa in mez onn. Schlatter era levà baud sco adina ed aveva ditg da bass: «D’Konferänz goot bis am fimfi.» Jau aveva chapì mo la mesadad. Ma quai bastava. Il svegliarin mussava las sis e mesa, uschia che jau ma sun vieuta da tschella vart e sun puspè ma durmentada. Il bitsch da Schlatter hai jau strusch sentì (el aveva ina gronda preferenza per il piz da l’ureglia) e da quai ch’el m’aveva scutinà en l’ureglia na ma regord jau betg pli. Pauc emporta. Igl era quasi adina il medem, en il stil da: «Bliib suuber Schatz!» ubain: «Miisli, am oobe verween i di.»

Ma la saira eri savens il cuntrari. Suenter in’opulenta tschaina en in dals megliers locals da la citad vuleva Schlatter turnar a l’hotel, consumà da las fatschentas liquidadas u da quellas ch’eran anc pendentas. Là sa laschava el mintgamai crudar sco in satg tartuffels sin il letg, avrir la stizun e pretender che jau al cuntentia, cun il maun u cun la bucca – tut tenor el. Mias stentas eran savens invanas, siond ch’el aveva bavì da memia u ch’el sa durmentava ordavant. En tschels cas cumenzava el a schemair adina pli dad aut, stirond per mes chavels e sbragind: «Joo!… jä!… joo!»

Quel di sun jau levada curt avant las nov. Suenter la duscha hai jau tratg en mes body nair, jeans ed in pullover da launa. Lura sun jau ida ad ensolver sin la terrassa cuverta dal Storchen.

Suentermezdi en la Chasa d’art. Jau vuleva a tut pretsch avair vis la famusa installaziun da Walter de Maria, da la quala ins discurriva alura dapertut.

L’interess per l’art contemporan hai jau d’engraziar en emprima lingia a Schlatter ed en segunda lingia al temp che ma steva a disposiziun en tut las citads per visitar chasas d’art, galarias e museums entant ch’el «conferiva». Cun Pieder era quai tut auter. El aveva sia fatschenta, il ballape e la politica e nagin sensori ni per l’art ni per la musica ni per la litteratura. Jau ma regord: en il temp che nus avain fatg enconuschientscha – el student, jau en l’emprim semester AKAD – steva el las sondas savens a Berna per assister a las partidas dals Young Boys. La dumengia deva el sez: center davant en la squadra da Permez, quarta liga.

Ina lung’urella sun jau stada cun bucc’averta davant la cumposiziun orizontala ch’empleniva bunamain l’entira sala gronda da la Chasa d’art: duamilli blocs alvs rectangulars alingiads en diesch retschas drizzadas ina vers l’autra tenor in sistem che fascheva endament las restas d’in pesch. Il spazi tranter ils differents blocs che regurdavan als abitadis miniaturisads d’ina citad normada a vista d’utschè era adina il medem. E quai en ina lunghezza da bunamain ventg meters. En il lontan vesev’ins co ch’il spazi tranter ils blocs ils pli allontanads sa dissolveva tuttenina, uschia ch’ins pudeva mo pli pertschaiver ina strivla alva. Sch’ins sa concentrava dentant sin il conturn il pli stretg, sa mussavan ils blocs cleramain separads – bloc, spazi, bloc, spazi –, ed ins veseva las restas sco sch’i fiss stà venderdi. Dal tetg da vaider penetrava la glisch dal di, dond a l’installaziun in’aura magica. Il cler sa scuntrava cun il cler, creond qua tras in gieu da sumbrivas dal tuttafatg particular.

Jau aveva fatg almain tschintg giadas il tur enturn l’ovra. Danor mai strusch persuna en sala: ina mamma cun dus uffants, trais tips a la broker ed in pensiunà cun palpiri, rispli e chavels alvs sco ils blocs.

Jau era gist arrivada al pe da l’installaziun. Fixond l’emprim las retschas las pli manaivlas hai jau – sco per prender cumià – cumenzà ad auzar il chau. Jau hai vesì anc ina giada co ch’il spazi sa dissolveva, pli e pli che jau ma redrizzava. Ed jau hai vesì anc ina giada las lieungas alvas – sco glatschers senza sfendaglias.

E lura al hai jau vis. En lingia directa. Forsa che nus avain fatg il medem mument ina reverenza in a l’auter. Jau na sai betg. En mintga cas steva el là, si dretg sco jau, cun ses chavels nairs e ses mustaz.

Mes de Maria era destruì sin il fiat.

Lura ha el fatg in pass a sanestra. Ed in segund pass ed in terz ed in quart – e tuts vers mai. Prest aveva el cuntanschì quel punct, nua ch’ils spazis tranter ils blocs daventavan puspè intransibels per mai. E per el.

El s’avischinava cun pass pli e pli gronds ed jau steva là – en ina distanza da forsa dudesch meters – airia e petrifitgada. E tuttenina hai jau realisà ch’el aveva en egl propi mai. Suenter ina secunda – durant la quala jau sun ma dumandada co che jau possia mitschar – hai jau cumenzà a currer en l’autra direcziun, a dretga e per lung da l’ultima retscha da blocs. El m’è stà sin ils chaltgogns. Al pe u al chau da l’installaziun pudeva jau mintgamai constatar cun la larmera ch’il spazi tranter nus daventava adina pli pitschen. Suenter duas rundas hai jau stuì capitular. Jau pudeva strusch pli si cun il flad. Jau hai pusà mes mauns sin ils schanugls ed hai empruvà da restabilir il flad. Entant è el arrivà tar mai, m’ha piglià per in bratsch ed ha ditg: «Mrs. Coller, please listen!»

Jau al hai guardà en ils egls e sin il mustaz ed hai savì immediat: quel tip n’aveva jau anc mai vis dapi che jau sai che in ed in fan dus. Ed jau hai pensà: daco enconuscha quel mes num?

Ma Howard m’ha stratg senza far lungas vers la sortida ed ha ditg: «Vus essas en privel!»

In’ura pli tard eran nus gia a Kloten.

Suenter che la maschina era sa statgada da la pista ha Howard prendì davent il mustaz ed ha ris. Lura ha el cumenzà cun las instrucziuns. Fin a Londra. Per motivs da segirtad na dastgava jau nudar nagut. El ha ditg: «Vus stuais emprender tut ordador.»

Schlatter n’hai jau mai pli vis – auter che «dalunsch».

IV

Dapi dus onns è mamma en la chasa da vegls. Sco aug Giusep. L’ultim che jau sai: ella seseva dis en e dis or en sia sutga, il chau davant giu, schemend ed articulond silbas nunchapiblas. Tenor ils medis è ella schizofrena. Sch’ins na l’avess betg tractà cun sedativs, fiss ella magari daventada privlusa. Segund l’opiniun dals docters.

Cumenzà avevi avant trais onns. Ella aveva 69. D’in di a l’auter ha ella cumenzà a taschair. L’emprim. Lura è suandada ina fasa, durant la quala ella steva si amez la notg per ir giuador e palandrar per las giassas da Catastra enturn. Davant las fanestras, per part avertas, steva ella airi per laschar sortir da sia bucca in’entira salva d’ingiurias e smaladicziuns. «Vus essas la detga canaglia!», scheva ella per exempel, ubain: «Mei ali giavel tuts ensemen – egoists che vus essas!» Pliras giadas han ins fatg vegnir la polizia. Essend che las spassegiadas nocturnas cumenzavan a daventar adina pli regularas ed ils giavischs da buna notg da fanestra en adina pli «curtaschaivels», è la cumissiun d’avugadia sa messa en contact cun nus. Nus avain stuì acceptar che mamma steva per daventar insupportabla – surtut per quels che durmivan. Uschia essan nus, Pieder ed jau, stads perencletgs, gugent u navidas, che mamma vegnia messa sut curatella. In mais pli tard essan nus ids cun ella en l’asil.

Propi amias n’essan nus mai stadas. Per gliez eran nus memia differentas ina da l’autra. Po dar ch’ella aveva ina nauscha conscienza. Tuts savevan che bab avess giavischà dapli figlialanza. E «buobs». Il quint che bab aveva fatg para evident: el avess bain stuì pavlar dapli buccas, ma persuenter avess el gì, in di ch’ils rambottels fissan daventads mattets, ina squadra da gidanters en uigl e sin il funs – e quai tut senza stuair pajar er mo in cotschen.

Jau na sai betg. Igl è bain pussaivel che mamma ha patì da quel fatg. En ina societad patriarcala n’aveva ella gea nagin’autra vocaziun che da daventar la clutscha. Noss geniturs appartegnevan a quella generaziun ch’aveva pratitgà il patriarcat matriarcal. Per quels da Pieder valevi: in bab che fadia e che mantegna las structuras classicas, ma debel en sia substanza – ed ina mamma che trai il char, educond, chastiond e spargnond. Tar ils Daleus eri auter: Maria Catrina na disponiva betg da las forzas necessarias per purtar l’entira chargia.

Tgi sa, forsa che Toni Daleu n’aveva betg pudì magunar il fatg ch’el n’era betg pli bun da fructifitgar la «casa» da sia consorta ed aveva uschia cumenzà pir da dretg ad emplenir sasez.

Ni mamma ni bab m’han fatg insacura avertamain ina reproscha en chaussa. E tuttina. Jau hai adina sentì che jau vegniva considerada sco product da segunda categoria, tant da bab – ch’aveva laschà sentir quai cur ch’el aveva stuì cumenzar tar la Mundana SA, schend: «Jeu hai negin che surpren miu bein!» – sco da mamma che schemeva savens: «Ils umens raschlan pli dabot che nus.»

Jau dubit che jau fiss oz, mardi, ils 12 da matg 1992, qua sin la veranda da l’Alpenblick sche jau na fiss betg stada a sias uras il punct ferm dal triangul da Catastra.

A Londra aveva jau stuì nudar en paucs pleds mias datas biograficas per ils agents dal Scotland Yard: «Born 1956 in Catastra, The Grisons, Switzerland. Father first a farmer, then worked on a ski-lift (winter) and in a factory (summer). Alcoholic. Died in 1976. Mother started to suffer from mental illness three years ago. Now she is hospitalized in an old people’s home.» Suenter la rubrica dals geniturs suandavan: «education and secondary education» e «civil status».

En classa eran nus otg. Quatter buobas e quatter buobs. Numericamain fissan nus stads egualisads. Ma en la quarta ha scolast Druvadi stuì capitular. La discrepanza era orribla e fiss, sch’ins n’avess interprendì nagut, daventada ina tortura per tuts ensemen.

Suenter las vacanzas ha Druvadi tratg las consequenzas: ils buobs da las otg a las diesch, las buobas da las diesch a las dudesch. Suentermezdi: buobas 14.00–15.00, buobs 15.00–16.00. En las «pausas» stueva mintga gruppa prender plaz en la stanza daspera e far ils pensums. Mintga diesch minutas deva Druvadi in’egliada per savair co ch’i stettia.

Il scolast aveva fatg tut il pussaivel per impedir ina separaziun. Ma adumbatten. Ils buobs «sestellegiavan» mo anc pli tup. E Druvadi stueva declerar ad els tut duas u trais giadas, entant che nus autras al avevan il bler chapì gia l’emprima giada. Cur ch’igl era da tractar in nov problem aritmetic sco per sumeglia las emprimas reglas da trais – stevan tschels quatter cun bucc’averta ed egls vids davant la tavla naira – sco tgutgs. E lur tudestg cuntegneva elements grammaticals rumantschs, gist uschia sco quai ch’il rumantsch da Permez u Spürbügl è oz inundà dal tudestg.

Malgrà l’excellent attestat en la sisavla classa na vuleva bab betg che jau giess al gimnasi. El vuleva che jau stess a chasa. E quai aveva num: secundara a Catastra ed emprendissadi mercantil tar la cassa Raiffeisen a Permez.

Gea, prusa era la Maria Catrina schon. Prusa ed obedaivla. Sco las bleras che vegnivan da Suten u d’in auter vitget sursilvan nua ch’i regiva anc il domini dal putgà mortal e d’ina cardientscha naira interiurisada en tala moda che la glieud – la «cristifideivla» – perdeva scadina voluntad individuala, quai che cuntentava tant il clerus che sa segirava ina muntanera fidaivla e tschorva, sco er la partida cristiandemocratica, per la quala il dumber da las persunas che sa laschavan dar mintga dumengia la sontga Communiun, era identic cun las vuschs en favur da las sontgas chavazzas da la partida che gievan sa chapescha medemamain a messa, er sche plitost avant che suenter las elecziuns. Uschia pudeva er la partida quintar cun ina «fideivla muaglia» che la suandava sco zocla zila zepla, avrind ils egls mo duas giadas l’emna per leger il fegl parochial da la partida – la Gasetta Romontscha.

Mamma viveva en in mund fatalistic. Ella era sa suttamessa a las normas socialas e religiusas dal temp. Pleds sco resistenza u almain opposiziun na figuravan betg en ses vocabulari. Quai che provegniva da las autoritads era per ella la vardad incontestada. Perquai n’ha mamma mai gughegia d’interprender insatge cunter la malsogna da bab ch’era per ella medemamain in represchentant da l’autoritad, er sch’el sez aveva tant envers la baselgia sco envers la politica ina tenuta plitost indifferenta – uschè ditg ch’el aveva ses vin…

Mamma carteva mettain che sia suffrientscha saja d’attribuir a la veglia da Dieu e che la deliberaziun dal mal saja mo da cuntanscher atras ina tenuta devoziusa, pietusa e servila – e quai sin terra u, il pli tard, enta parvis. Per gliez steva bun mintga dumengia sur Giuli Preconcili, l’augsegner da Catastra. E mamma era consolada.

Tgi sa, forsa che l’erupziun da la malsogna è stada l’emprima e magari er la davosa emprova da far revolta cunter questas normas ch’ella aveva acceptà per vita duranta. Ella aveva stuì constatar pli e pli che la dolur cediva strusch, realisond qua tras che Preconcili aveva manegià surtut il salvament postmortal, ed uschia aveva ella – tgi sa – forsa gì in pau l’impressiun d’esser vegnida cugliunada.

V

L’observaziun da Schlatter a partir da lez di ha purtà a la glisch il suandant: el era turnà vers las 17.30 al Storchen, sco quai ch’el m’aveva ditg la damaun. El entra en stanza e constatescha che jau sun absenta. El sa renda immediat a la recepziun e vul avair scleriment. Ma senza success. Las registraziuns da video mussan co ch’el turna en stanza. Là va el almain trenta minutas vi e nà, adina pli spert – in um che na sa pli ni en ni ora. La fatscha da Schlatter mida colur.

Quests maletgs m’avevan mussà che Schlatter aveva anc in’autra fatscha. Jau al aveva enconuschì surtut sco chavalier, sco um da bun gust e sco persuna ordvart generusa. A l’entschatta. Cler, jau enconuscheva las reglas dal gieu: Schlatter ma cuntentava cun bains materials, jau percunter al stueva star a disposiziun sco amanta e satisfar ses basegns. Oz ma dumond jau propi co mai che jau aveva pudì acceptar questa rolla, jau, la Maria Angelica Coller-Daleu ch’aveva bandunà il consort per betg ristgar da stuair repeter in di la vita da Maria Catrina Daleu-Put. Forsa aveva jau tschertgà ina perversitad extrema per relativar la perversa normalitad vivida cun Pieder – e per gliez hai tanschì d’emprender ad enconuscher Schlatter.

Schlatter sa lascha crudar sin il letg dubel e resta in’urella senza sa muventar. In pau pli tard prenda el tuttenina giu il corn, tscherna in numer e telefona. Howard, che seseva l’entir temp sper mai, guardava cun la medema attenziun sco jau sin il monitur: «Miami – quai era da supponer.» Suenter tschintg minutas di Schlatter da bass: «Good bye, Murphy.» E sin quai ha Howard fatg si per mai: «Quai era McKinsey», mussond a medem temp cun il det sin ina fotografia vi da la paraid. Entant cumpona Schlatter in numer pli curt, ina conversaziun locala sco ch’i para. Ils spezialists en chasa avevan spert eruì l’interlocutur: preselecziun 082.

L’auter di han Schlatter e Gian Grond, hotelier a Spürbügl, prendì l’emprima maschina per New York.

Enturn las diesch essan Howard ed jau sortids dal cumplex dal Scotland Yard. Tuts dus fomentads. Nus avain prendì in taxi en direcziun dal center. Howard enconuscheva in bun local gist a l’entschatta da la Regent Street. Jau n’aveva nagina cuntraproposta, cunquai che Schlatter n’aveva mai visità Londra.

In simpatic local cun cuschina inda. Suenter avair empustà hai jau dumandà: «Mister Gordon, what do you really want from me?»

E Howard: «Vulais propi savair tut gia uss, dunna Coller?»

Ed jau hai respundì: «Gea, tut, uss!»

Suenter ina pausetta ha Howard ditg: «Quai ch’è impurtant per Vus en quest mument hai jau gia ditg en l’aviun. Per esser exact: en la maschina da la Royal Air Force. Ella para ina simpla DC-8 civila. Ma en vardad vegn ella duvrada dal servetsch secret. Ils auters passagiers eran tuts agents dal Scotland Yard u – sco jau – dal FBI che lavuran ensemen en quest cas, perquai ch’el pertutga tant ils Stadis Unids sco l’Europa.»

Entant è arrivada nossa tschaina, Tandoori Chicken e vin cotschen.

«Schlatter vegn observà da nus dapi bunamain in onn. El è ina coga. Ma cunquai che nus avain anc memia paucs mussaments, na pudain nus betg arrestar el. Il medem vala per Grond e McKinsey – per numnar mo ils menders.

Jau deploresch da stuair dir quai, ma igl è la vardad: Vus, Maria Colier-Daleu, pudessas forsa esser la clav. Dapi oz avain nus in emprim indizi en questa direcziun: cur ch’el ha vis che Vus eras partida, è el bunamain vegnì or da la suna ed ha contactà immediat McKinsey e Grond. Damaun vegn el a sgular – sco quai che nus avain udì – ensemen cun Grond a New York. Sco nus. Quai vul dir ch’els han prescha. Po dar ch’els sminan insatge. En scadin cas essan nus alarmads. E quai grazia a Vus.»

Jau al hai interrut: «Igl avess er pudì esser in’autra. Quai è pura casualitad. Ed jau ma sent – per dir la vardad – abusada da Vus. Jau n’hai da far nagut cun questas fatschentas. Jau na sai da nagut.»

«Exact», ha Howard interrut, «gist perquai che Vus na savais da nagut, avain nus tratg Vus da nossa vart, avant ch’i saja memia tard. Nus avain sa chapescha observà er Vus, dapi che Vus essas arrivada a Spürbügl, e nus avain constatà che Vus n’essas betg implitgada. L’amanta da Schlatter, gliez bain, ma betg sia cumplizia. Ditg avertamain: nus l’avain fatg per dus motivs. Per l’ina avain nus – en l’agen interess – vulì trair a niz ils contacts che Vus avais stabilì cun ils dus Svizzers. Per l’autra – e quai pudess esser en Voss interess – avain nus vulì preservar Vus da la praschun. Quai hai jau gia ditg a Vus en la chasa d’art. I n’è betg sclaus che Vus fissas daventada cun il temp er la cumplizia da Schlatter. Sco Sursilvana…»

«Sco Sursilvana?»

«Gea, ma quai As decler jau pli tard. L’impurtant è che Vus As essas decidida.»

Da temp en temp hai jau guardà si da mes plat: Howard Gordon – FBI. Uschia era el sa preschentà lez suentermezdi tranter duas restas da Walter de Maria. Ina curiusa maschaida da tema e mirveglia m’aveva prendì lez mument. E mia decisiun era stada in act intuitiv. Guardond cun tschanar sin Howard hai jau sentì ch’igl existivan forsa motivs particulars. La cumbinaziun da Walter de Maria cun il giuven Stalin da tschella vart da las restas e cun mamezza, ina dunna en ils megliers onns cun ina suletta schanza, quella d’ir enavant, ma pareva da cumprovar la regla da trais. Jau n’avess betg savì tgenin dals dus che jau avess pudì u vulì stgamiar cun Schlatter.

Suenter in lung temp da silenzi, che m’ha dà la chaschun d’observar Howard ed a Howard d’observar mai, ha el sco sch’i n’avess dà nagina pausa – agiuntà: «Ed jau garantesch, dunna Coller, ina giada ch’il cas è sclerì, essas Vus libra!»

Suenter in dorma bain al Picadilly avain nus prendì in taxi per Nottinghill Gate. A la recepziun da l’Hotel Kent – 336 e 339 – hai jau ditg: «Lain anc baiver in sitg en mia stanza?» E Howard: «Vus savais che nus stuain levar ad uras. Nossa maschina per New York parta a las nov!» Ed jau hai respundì: «Uss èsi mesanotg, dai!» Ed el ha dà.

En l’ascensur al hai jau inspectà per l’emprima giada da pe a chau. Il culiez, las spatlas, il pèz… e las jeans, sut las qualas jau pudeva m’imaginar ils chaluns e vesair – plinensi – quel object che m’interessava lezza saira il pli fitg.

Suenter Schlatter…

Jau al hai fatg amogna schampagn. Sa chapescha sin quint da l’organisaziun. Ed el ha ditg: «Why not?»

Insacura avain nus mess ils magiels anc adina mez plains d’ina vart ed ans essan bitschads. Jau hai sentì ina chalira ed ina tensiun a fluir tras mes corp. Sco lava. Cun la spida cuminaivla ha Howard alura bogna mes culiez, il mantun, las vistas, il nas e las palpevras sco sche jau fiss in giat che basegnava ina lavada avant che ir en ses chanaster. Jau hai fitgà ils mauns en ils satgs davos da sias chautschas ed hai fatg enconuschientscha cun la musculatura da sias vistas-tgil. El ha avert la tschinta da mias chautschas, entant che jau hai stgarpà dapart sia chamischa. Jau aud anc oz co ch’ils buttuns en stgadanads sin il palantschieu. Alura hai jau palpà sur la geografia da ses pèz: sur ils chavadels erigids, sur il nair tarpun tschurriclà che sa derasava sur las clavellas ed il vallà fin a las spatlas. Cun mias unglas hai jau lura cumenzà il viadi aval per entrar la finala cun il maun dretg en la sfessa tranter il venter ed ils Levi’s, fitgond a medem temp il litgagroma dal maun sanester en la foppa da ses umbli. En quel mument ha el avert ils emprims buttuns da mia blusa, ha scuvert mes sains e stratg la blusa sur mes givels giu, da maniera che jau aveva l’impressiun ch’el veglia ma metter ord cumbat.

Lura ha el prendì en bucca in da mes chavadels ed ha cumenzà a tschitschar e morder, sentibel, ma betg dolurus. Anzi. Ed jau hai scutinà: «Er l’auter, Howard!» El ha ademplì mes giavisch ed jau hai sentì ina segunda unda a fluir tras mes corp – fraida e chauda enina. Sut mes maun dretg ha ses lammin cumenzà a pulsar en intervals adina pli regulars. Entant ha Howard, che cuntinuava a charezzar mes sains, stratg mias chautschas cun omadus mauns sur ils chaluns. In maletg da rir: Maria messa en pastuiras da Howard cun las atgnas chautschas.

Ses maun glischna da surengiu en mes slip e strivla bufatg mes chavelins, entant che jau lasch ir in det sut ses slip per tutgar cun la palpa la fina pel da ses lammin che dat immediat sinzur e lascha sortir in larmin. Sia detta arriva a la biviana da mias coissas e cutizza la loma flomma che protegia mes lefs. Ina terza unda d’arsira va tras mes corp ed jau sent co ch’il flum emplaina mia curt e bogna las ninfas nà da l’intern…

Suenter l’emprima cigaretta al hai jau dumandà: «Howard, did you want to save me from prison because you wanted to fuck me?»

Ed el ha respundì: «Maybe.»

Suenter la segunda cigaretta m’ha el dumandà: «Maria, did you want to get away from Schlatter because you wanted to fuck me?»

Ed jau hai respundì: «Maybe.»

Duas uras pli tard eran nus a Heathrow.

VI

Atun 1990. Curt avant l’elecziun cumplementara. Placats da Pieder dapertut. Popular – Cumpetent – Dinamic. Quai en ils chavazzins cun ils quals el sa lascha purtar. Las paucas giadas che jau al entaup a chasa, ma di el cun vusch agitada: «Jeu hai schanzas da vegnir elegius, Maria!»

La demissiun da cusseglier guvernativ Collabrin era stada ina gronda surpraisa. Tgi ch’aveva legì l’intervista che la Gasetta Romontscha aveva fatg cun el curt avant las vacanzas da stad, pudeva avair l’impressiun che Collabrin saja pli viscal che mai. Anc avant che cumenzar sia davosa perioda d’uffizi tschantschava el da gronds projects d’investiziun sin il champ da las vias e prognostitgava la furmaziun da l’emprim regiment da muntogna puramain rumantsch. Il di suenter che la Rega al aveva manà da ses domicil da vacanzas en il Tirol a l’Ospital chantunal udiv’ins a raquintar d’ina colica. Tgi scheva ils gnirunchels, tgi il fel. Autras funtaunas tschantschavan d’in schlegli…

Ma igl era stà in culp. Dapi lura è Collabrin schirà. Sia dunna va mintga di a spass cun el. La glieud salida ed el respunda cun in lev dar dal chau. Ma senza pleds.

La fin d’avust, mo duas emnas suenter la demissiun da Collabrin, ha la partida nominà Pieder. Unanimamain.

Jau ma regord: ils 12 d’october era cumparì en la Gasetta Romontscha in artitgel anonim cun il titel: «Tgi che dat buca la vusch a Coller, dat la vusch al naucli.» E cun il «naucli» n’era manegià nagin auter ch’il cuntercandidat da Pieder, il cristiansocial Baseli Dargent, medi e psicoterapeut a Permez. En quest artitgel steva scrit che Dargent struvegia ils chaus a ses clients en tala moda che tuts sortian da sia praxis guardond notoricamain a sanestra. Entant haja ins però vis nua ch’il communissem mainia. Sche Dargent vegnia elegì, saja l’entira Surselva en curt temp cotschna sco la bandiera svizra – ma senza crusch. Cun sias terapias fetschia Dargent in nausch servetsch al pievel. Cun analisar trasora il status psichic da sia clientella l’haja el surmanà e rendì dependenta. A las dunnas haja el mintgamai fatg la proposta da s’emancipar pli fitg da lur umens e d’emprender da formular lur agens basegns. L’artitgel terminescha cun la suandanta construcziun: «Tgi che vul impedir la decadenza, quel dat la vusch a Coller.»

La medema saira m’ha Pieder ditg cun in surrir bravamain stendì: «Has legiu – quei ei stau la frida mortala!»

Jau n’hai mai pudì eruir per propi l’autur da quest pamflet perfid. Ma jau hai bunas raschuns da suspectar mes agen consort.

L’auter di, suenter ensolver, hai jau immediat telefonà a Ladina.

Da quel temp eran Pieder ed jau maridads gia dapi set onns. Jau schess: ils set onns maghers. Ch’i pudessan alura suandar ils grass, «ina gada che tut ei vargau», sco quai ch’el aveva la disa da dir, aveva jau da lezzas uras gia daditg chalà da sperar. Per gliez avess nossa letg stuì avair in pau dapli charn enturn l’ossa, e quai da bell’entschatta.

Jau m’era inamurada da Pieder ina saira da tschaiver dal 1981. Nus, intginas amias da Catastra ed jau, ans eran decididas dad ir anc in pau a Permez. Jau aveva gist finì mes emprim semester a l’AKAD, cuntenta d’avair passà ils examens intermediars, cuntenta d’esser sortida finalmain da la stretgezza da Catastra e da ses conturns – suenter tants onns Raiffeisen e mamma.

Cur che nus eran arrivadas en la sala curt avant las duas, eran ils blers gia sturns sco giats. En quel mument avess jau il pli gugent fatg la proposta da turnar tar l’auto e d’ir a chasa. Ma tschellas vulevan restar. Saut fin marvegl. Ed jau aveva dà suenter. Tranter tut quellas fatschas cotschnas da la giuventetgna da Permez, Camonas, Suten e Catastra hai jau – sesend vi d’ina maisa davos in magiel alv – tuttenina chattà adagur ina ch’era dal tuttafatg differenta da las autras. Quai che m’era dà en egl dalunga: Pieder n’aveva betg il nas cotschen e sias vistas n’eran betg scufladas sco quellas da tschels. E lura la plaina chavellera brin clera ed ils egls bunamain turchis. Pli tard sun jau m’accurschida ch’er ses linguatg sa differenziava fermamain da la tschantscha groppa e rauca dals auters ch’avevan cumenzà ad urlar adina pli dad aut raquintond sgnoccas – ina suenter l’autra («Ina femna va tiel miedi… ha, ha, ha!»).

Pieder seseva da tschella vart da la maisa, sa concentrava sin il discurs, pasond ils pleds in ad in – in um precaut, ponderà e sensibel che tegneva in magiel minerala sco sch’igl avess sa tractà d’in Châteauneuf d’emprima selecziun ch’ins ha da baiver cun tema da Dieu. Ed jau ma regord ch’el aveva fatg si per mai: «Jeu odieschel quels che lavagan lur tschurvials!»

In mais pli tard avain nus fatg l’amur.

Ils proxims dus onns avain nus emprendì ordadora tant l’urari sco la lingia tranter Turitg e Berna. Pieder studegiava giurisprudenza ed jau emprendeva cun ina fom insaziabla, derivanta dals onns ch’eran ids a perder davos il spurtegl da la Raiffeisen, tut quai che l’AKAD aveva da porscher. En il decurs dal davos semester eran mes plans per il proxim futur sa concretisads da di en di. Suenter ils examens da maturitad il fanadur 1983 eri cler: psicologia, sociologia ed etnologia. Jau quintava da passentar la stad tar mamma che sa sentiva anc adina bandunada, e quai main da bab che da mai. Ina giada m’aveva ella schizunt ditg cun in grond suspir: «Jeu sun leda da buca pli stuer ferdar las fanas da Toni!»

Jau fiss turnada per intgins mais davos il spurtegl da la cassa, uschia ch’ils emprims dus semesters a Berna fissan stads segirads.

Nus vulevan viver ensemen, essend ch’il panorama tranter las duas citads era oramai daventà pli che lungurus, tant per Pieder sco per mai. El aveva anc dus onns e mez fin a l’examen da stadi e lura anc dus ulteriurs onns fin al doctorat. E quai avess muntà che nus fissan stads a fin cun il studi pli u main a medem temp.

Avess…

Fissan…

Strusch che jau aveva puspè cumenzà tar la cassa èsi sa mussà. L’emprim in curius sentiment en il magun, sco da stuair render, ma betg pudair. Lura in disgust total da tut las tratgas fin alura preferidas, ma er dal nicotin e da l’alcohol. Il davos veseva jau, surtut cunter saira, mo pli in sumbrival stgir davant mes egls e quai durant pli che duas emnas, uschia che jau hai la finala telefonà a Dargent.

Oz ha Silvia otg onns. Jau la poss pertschaiver cun mes egl intern. Jau la ves a Permez, giond cun chommas levas da la via principala siador vers la scola. A chantond. Ina mattetta cun in bun sensori per las varts legraivlas da la vita, alerta e perderta. Ad Ivory hai jau ditg ina giada: «My girls are very sweet!»

La vesend oz dal lontan sun jau persvadida d’avair prendì lezza stad la dretga decisiun.

Cur che Pieder e pli tard er ils ses èn vegnids a savair che jau era en speranza, sun jau immediat daventada l’unfrenda da la zanga sociala da Permez. Las decisiuns èn vegnidas prendidas senza che jau fiss vegnida consultada. Jau suppon dentant ch’er Pieder n’haja gì nagin pled en chapitel. L’ordra dal vegl Coller, l’anteriur mastral e president dal cussegl d’administraziun da las ovras electricas, è stada clera e nunballuccanta. Per nus dus: nozzas il settember dal medem onn; per Pieder: finir ils studis entaifer il temp duì e suenter in onn pratica ed examen da patenta en il Grischun; per Maria Daleu: purtar or l’uffant e daventar chasarina a Permez, dus kilometers sut Catastra ed in sur Suten.

«Emprova da buca seschar influenzar dil vegl. Quel semischeida en fatgs che pertuccan insumma buc el. Clar: el emprova da mantener las structuras patriarcalas classicas. E da transmetter quellas sils vegnentsuenter. Naturalmein: la resca ch’il fegl pudess curdar dil tschep ei pli gronda a Berna ch’a Permez. Mo la suletta persuna che quenta en quei cass eis ti, Maria.»

Jau era levgiada da pudair seser visavi Baseli e svidar mes cor. El aveva in spiert avert ed in bun sensori psicologic, cun il qual el pudeva avrir fanestras senza stuair sez tegnair la falla. Lezza aveva adina jau en maun e quai deva a mias decisiuns in aspect d’autonomia e d’independenza. Baseli construiva qua e là ina punt ed jau la pudeva traversar cun ils pass da mes agens patratgs.

«Gie, Baseli», aveva jau agiuntà lezza gia, «jeu vess mai tertgau ch’in sir pudess exercitar ina tala pussonza. Mo jeu vess è mai tertgau che Pieder sesuttamettess ad ina tala ductrina. Tgei far: jeu vi Pieder, ed jeu vi er’igl affon. En cass d’in abort perdel jeu ton il Pieder sco igl affon. Gliez ei clar. Mo tgei vi jeu pigliar a mauns a Permez, jeu, la Maria che steva ual per entscheiver a Berna?»

E Baseli aveva respundì: «La decisiun sas mo ti prender. Ella schai en tes mauns. E tgeinina che vegn era ad esser tia decisiun: cun mei sas ti quintar. En omisdus cass.»

Baseli Dargent aveva in’irradiaziun ordvart simpatica. Ma igl era anc insatge auter. Cur ch’el discurriva, sentiva jau adina ch’el era preschent tschient per tschient. Ses entir instrumentari sensual fascheva part dal discurs: ils egls, ils mauns, il corp entir. La vusch era loma e purtava ils messadis sco sin in tarpun da saida. Da temp en temp laschava el surrir ses lefs, dond qua tras l’impressiun ch’er ils pli gronds problems possian vegnir schliads.

Baseli, oriund da Visuras, era dapi trais onns medi a Permez, suenter ch’el aveva pratitgà plirs onns en la Bassa. Tscherta glieud al aveva fitg gugent. Auters gievan navidas tar el u preferivan dad ir tar il medi da Camonas. E quai per il simpel motiv che la glieud, l’uschenumnà «pievel», vegniva spisgentada cun da tuttas sorts istorgias bizarras davart sia tenuta politica e sia lavur terapeutica.

Ina giada hai jau ditg: «Che ti sas viver cheu?»

Da lez temp era Baseli stà per mai il viv mussament ch’i deva anc in’autra spezia d’umens che mo las duas che jau enconuscheva fin là: la bavrentada da la saira sontga e la sitga. Sia sensibladad, ses umor e ses intellect eran colliads in cun l’auter sco cun in fil d’argient magic e la simpla preschientscha da si’existenza empleniva il spazi cun ina tensiun dal tuttafatg erotica.

Oz ma dumond jau tge che fiss succedì, sche Pieder ed jau avessan gì il curaschi da rumper cun il vegl. Pieder fiss forsa daventà intercessur a Berna ed jau avess, cun bel e bain in onn retard, cumenzà mes studi.

Tgi sa, nossas vitas avessan segiramain prendì in auter decurs ed jau na fiss oz betg sin questa veranda e guardass da l’intern sur las muntognas per chattar quel fil ch’ha si’entschatta da l’autra vart.

Cun ventgotg, in onn suenter nossas nozzas, è el vegnì elegì president communal da Permez. Quest fatg na m’ha en sasez betg disturbà. Anzi, jau era perfin in pau loscha. Ma pli che Pieder è sa laschà engaschar en uffizis politics e pli ch’el è sa transfurmà. Ses spiert alert d’antruras, ch’aveva demussà in gust, gea bunamain in’obsessiun da vulair ir a funs a las chaussas, da sclerir il mund cumplex dal pensar ed agir uman, aveva uss fatg plaz ad in cumportament dal tuttafatg conformist. Las ideas da Pieder eran daventadas las medemas sco quellas da las testas dirigentas da la partida e da la Gasetta Romontscha. Ils discurs durant tschaina eran – surtut il mardi e venderdi – sco da mangiar las restanzas da quai che la redacziun aveva mess sin maisa la damaun, uschia che jau perdeva scadin appetit spiertal. Avant trais onns, durant la champagna da la pcd cunter l’iniziativa per l’aboliziun da l’armada, era Pieder in dals gronds oraturs en chaussa. Er quai na m’avess betg disturbà. Gia cur che jau al hai emprendì d’enconuscher saveva jau che Pieder fascheva sper il studi er anc carriera militara. Ma el n’aveva alura nagina tenuta militaristica ed jau deva dapli sin ses egls e sin ses pleds che sin sia mandura. Cur che jau hai però stuì leger ed udir ch’el taxava ils promoturs da l’iniziativa da «parasits», «inimitgs e sutminaders dil stat constituziunal», «buglia da pacifists» e «battaglinas» m’hai jau, gugent u navidas, stuì dir: Tes um è in reacziunari!

Cun trenta aveva el gia suatà il vegl, daventond er el mastral. In giuven mastral, pelvaira. Ma las cifras nivas din pauc. Pieder era gia cun trenta uschè vegl sco las mumias da sia partida, anteriurs mastrals, anteriurs cussegliers guvernativs, anteriurs cussegliers naziunals e dal stadi – ils Nairudis, Merdolas e Flucs –, cun ils quals el seseva gugent ensemen en las ustarias sursilvanas, avend sco ch’i para ina predilecziun tut speziala per la fila da quels ch’han gia cudeschà lur merits. Tgi sa, forsa che quai era mo in spievel da la relaziun tranter el e ses bab. El aveva absorbà ed interiurisà las directivas paternalas sco ina spungia. Cun seser ensemen cun ils veterans na stueva el dal reminent er betg temair la concurrenza e la scuidanza da tschertins da ses contemporans cun lur patratgs magari in pau pli differenziads. Jau ves co ch’el sesa a la maisa-canorta, plitost mit, co ch’el spetga sin las parolas da la partida che vegnan preschentadas sur maisa vi e co ch’el tschiffa cun il maun dretg in magiel minerala.

En tut quels onns hai jau savens pensà: sch’el mo avess in pau dapli da mes bab.

Cun Baseli hai jau cumenzà a durmir pir lez atun.

La vita a Permez era oramai daventada insupportabla per mai. Pieder ed jau n’avevan da dir nagut pli in a l’auter. Ma il mender era ch’el na realisava u na vuleva gnanc realisar co ch’i steva cun nus. Ina giada, a l’entschatta da settember, aveva jau fatg la proposta che nus pudessan ir a discurrer cun dr. Dargent. Sin quai aveva el ditg: «Quei ei nunpusseivel – jeu hai udiu ch’el vegli è candidar.» Jau aveva alura numnà er auters terapeuts che fissan vegnids en dumonda e che na candidavan betg. Ma Pieder ha dà da la bratscha e ditg: «Ussa hai jeu buca peda per da quellas caussas. Spetga tochen che tut ei vargau.»

En letg n’avevan nus dapi lung temp nagin contact pli. Suenter Letizia, ch’era naschida il 1988, avain nus durmì ensemen sin il pli ina giada il mais. Durant il cumbat electoral mai. L’absorpziun totala atras la fatschenta – el aveva avert il 1985 in biro d’advocatura – e la politica al avevan rendì insensibel per tut quai ch’aveva da far cun il cor e cun il corp. «Jeu hai mo dus mauns», scheva el magari, ed jau aveva schizunt cumpassiun cun el. Ch’ins pudeva far, er be cun dus mauns, anc autras chaussas che mo scriver e salidar na vuleva el da quel temp betg chapir.

Pieder era adina stà in amant mecanic. Jau n’aveva mai l’impressiun ch’el avess il gust ed il regl da scuvrir noss corps. A l’entschatta aveva jau anc la speranza che tut quai fiss mo ina dumonda dal temp e da la madiranza. Ma quai era in’illusiun. Pieder è restà il mecanist. Mias emprovas da svegliar tranter sias chommas anc insatge auter che mo l’instinct èn stadas invanas. La finala hai jau resignà. E cuntentà mamezza.

Vers la fin da settember da lez onn è la situaziun daventada acuta per mai. Pieder n’era quasi mai pli a chasa. Sesidas, referats, podiums dapertut. Pir l’absenza ans renda conscients quant fitg ch’ins ama ina persuna. U quant bain ch’ins po er restar senza.

Las spassegiadas cun Baseli eran stadas per mai da lez temp sco in’ancra da salvament. Cunquai ch’i na sa tractava betg dad uras terapeuticas decleradas, mabain da scuntradas nunsfurzadas sut tschiel avert, era jau avunda schluccada per pudair formular mias preoccupaziuns e mes patratgs. Baseli era adina attent e m’interrumpeva darar.

Ina saira al hai jau envidà tar mai. Pieder era a Cuira ad ina discussiun da podi ed aveva ditg ch’el vegnia a star là sur notg.

Nus avevan gia discurrì l’entir suentermezdi. Uss, en stiva, cun in magiel vin, eran ils pleds sco consumads. Nus avain ris e ris ed ans essan embratschads. Il pass en letg è stà sco dad ir a prender giu il telefon. La consequenza logica dals tuns precedents.

Jau era l’emprim surprendida dal fatg ch’el na vuleva gnanc penetrar. El m’aveva ditg: «Ei dat è autras pusseivladads», giond cun ses palpadet sco cun ina plima sur mes sains. E tar quai eri restà, malgrà che jau al aveva ditg in di: «Jeu vess laaxerlis…»

Ladina n’aveva jau betg pli vis dapi onns. Durant l’AKAD eran nus, sco sulettas Grischunas e Rumantschas, stadas stretgas amias. Di per di ensemen, durant e suenter scola. E nus avain adina discurrì rumantsch. Quai era per nus duas sco in’insla en la mar da Turitg, ina pussaivladad d’ans statgar da tut tschels, noss code cuminaivel. A l’entschatta discurriva ella puter ed jau sursilvan. Ma cun il temp ans essan nus assimiladas.

Suenter che Ladina aveva ditg lez venderdi saira: «Mia chesa es adüna avierta per te», era la chaussa decidida. La sonda hai jau discurrì avertamain cun Silvia. Il fatg che la sira vegniva – gugent u navidas – segiramain a guardar per las mattettas ma quietava. Fin ad in tschert punct. Propi cuntenta n’era jau dentant betg. Ma la decisiun era prendida. Definitivamain.

La sonda suentermezdi m’ha Baseli manà cun ses auto a Cuira, nua che jau hai passentà la notg incognito. Pieder era ì gia l’avantmezdi en la chapitala ad ina sesida da fracziun. La saira aveva lura lieu ina discussiun cuntradictorica. Tema: «L’avegnir moral dal chantun Grischun». Participants: dr. Pieder C. Coller e dr. Baseli Dargent.

L’auter di hai jau prendì il tren per Spürbügl. In’emna pli tard, dumengia, ils 21 d’october 1990, hai jau udì sin la veranda da la chasa da Ladina las novitads dal radio: mes consort Pieder Caspar Coller era vegnì elegì en l’emprim scrutini sco successur da cusseglier guvernativ Gieri Giuli Collabrin.

Baseli Dargent n’aveva gì gnanc ina micla d’ina schanza. E quai malgrà il fatg che nagin’olma da quest mund n’aveva pudì savair insatge da noss’istorgia...

VII

Giond l’auter di cun Howard giu da la Park Avenue, hai jau pensà per mai: Sche Schlatter e Grond vegnissan uss encunter? La finala eran els atterrads curt avant nus al Kennedy-Airport. Schend quai a Howard, m’ha lez calmà immediat cun ils pleds: «Stà ti be ruassaivla. Quels dus èn daditg sin via per Panama City.»

Sco adina era jau er quella giada fascinada da New York. Ma cuntrari a Schlatter, che m’aveva il bler laschà persula a Manhatten per ir suenter ses affars, era jau uss prendida d’ina sensaziun dal tuttafatg nova. Mes corp savurava anc l’odur da la notg. Pervi da la prescha che nus avevan gì a Londra per cuntanscher la maschina da las nov, n’aveva jau gnanc gì temp da prender ina duscha. La pel da mes sains fladava anc il sperma che Howard m’aveva dà a la fin, al fruschond cun ses maun en las poras, avertas e prontas per resorbar tut.

L’emprima bella notg cun in um suenter Baseli.

En quel mument aveva jau bunamain emblidà che quel um che gieva qua sper mai tras la chavorgia sumbrivanta dal Waldorf Astoria e dal Helmsley Palace, hotels che m’eran enconuschents da Schlatter ennà, era in agent spezial dal Blow Up, ina sutpartiziun dal FBI che s’occupa da drogas. E che jau era – er sche cunter veglia – dapi ventgaquatter uras in’agenta secreta da la medema organisaziun.

«We are not here for fun!», aveva Howard ditg cun vusch franca, suenter avair vis cun sortir da la Grand Central Station co che jau steva là cun bucc’averta e la tatona bittada enavos, sco insatgi che spetga mo pli sin il dentist, e guardava ina lung’urella il guaud da vaider, betun ed atschal. Sco adina.

E Howard: «We have to go shopping!»

A la 50th Street essan nus ids a sanestra per arrivar suenter curt temp a la Fifth Avenue, gist davant il grond cumplex dal Rockefeller Center. Lura na saveva jau anc betg che diversas fatschentas dal cumplex – sco Fears & Spider e Norman and Level, ma er il Center Svizzer – avevan tuttas pitschnas sutpartiziuns clandestinas dal Federal Bureau of Investigation.

Howard ma metteva al current mo toc per toc. Ina buccada qua, in baccun là. Sco per far la segira che jau na perdia betg la fom. U sco per impedir che jau daventia la victima d’ina surmangiada che m’avess magari pudì volver il magun, da maniera che jau fiss scappada tut a la bahuta ed avess serrà ina giada per adina quel chapitel da mia vita. Oz sai jau che jau n’avess probablamain betg fatg quai. Per gliez era jau gia memia captivada da la chaussa e plain mirveglias per quellas paginas che n’eran anc betg scrittas.

Uschia èn sa furmads plaun a plaun en mes chau ils elements d’ina cumbinella, da la quala jau enconuscheva fin alura mo tant: Che jau avess da passentar ulteriurs tschintg dis a New York – e quai senza «Howard»; che jau avess, ina giada che jau era disada cun mia nova rolla, da ma render a Langley, Virginia, nua che jau avess d’emprender tut quai ch’ina agenta dal FBI sto savair: sajettar, Wen-do, englais (perfecziun da l’accent e dal vocabulari vulgar), sa laschar surmanar ed avair il sang fraid en cas d’urgenza.

Sper quai devi anc in pled che girava tras mes chau: cocain.

En l’aviun aveva jau stuì emprender ordador in’entira glista d’artitgels ch’eran da procurar:

- Ina perucca naira, lunghezza media

- Divers costums

- Dessous erotics, colur rosa (la preferida da McKinsey)

- In portasain smesà (per render visibels ils chavadins)

- Chaltschiels nairs cun cusadira

- Divers chalzers cun chaltgogn aut

- Maquillage

- Ina pistola SIG 226,9 mm Parabellum

- In revolver Smith & Wesson, 357 Magnum

- In passaport dals Stadis Unids

In’ura pli tard essan nus sortids dal Rockefeller Center ed avain prendì in taxi al Central Park. A mai fa quest parc adina puspè vegnir endament l’Engiadina. Igl è sco sch’ins traversass il plaun da Marsina, davant sai il lai, e dad omaduas varts las muntognas sco las duas paraids d’ina bognera. A New York consistivan las paraids d’autras materialias, ma il sentiment era sumegliant. Auter ch’en Surselva, nua che la stretgezza da la val po tementar quel che guarda ensi, stattan las muntognas engiadinaisas en buna proporziun cun la planira autalpina, uschia ch’ins survegn bunamain l’impressiun da vesair la mar…

Strusch sortids dal taxi m’ha Howard ditg: «Davent dad uss es ti mia figlia!»

Traversond la Grand Army Plaza per entrar la finala en il lom da Manhattan, hai jau, en vista ad ina tala abstrusadad, bunamain stuì rir. Howard cun ses 45.

En il parc regeva silenzi. Auter ch’il craschlar da las andas en ils puzs ed il schuschurar da la feglia strusch in sun. Sper il Children’s Zoo essan nus sesids sin in banc. E là m’ha Howard dà in ulteriura buccada: «Maria», di el, «sch’il president dals Stadis Unids savess tge ch’il Blow Up sa e tge ch’el fa, fiss jau daditg in um mort. Sco anteriur directur da la CIA crai el anc adina en in servetsch secret loial. Ed en pli è el in ami intim da Butcher, mes schef, er lez in republican. Els van ensemen a pestgar e dattan golf in cun l’auter. Butcher è in halunc. Ma per fortuna savain er nus dal BU quai. Sas, il Blow Up è daventà insatge sco il servetsch secret dal servetsch secret. Quai ha da far cun il fatg che nus auters – Simon, Jeff, Claris e Lynn – dals quals jau t’hai gia raquintà e che ti vegns anc ad emprender d’enconuscher – essan forsa l’emprima generaziun che n’è betg corruptibla. Noss’etica da professiun è liada a la vardad ed a la giustia. Nus investigain per amur dal scleriment e betg, sco noss antecessurs, en favur da l’obscurantissem che dueva sa chapescha adina proteger ils pussants. Cun auters pleds: nus investigain er cunter noss’atgna glieud. Sche nus vulessan – e sch’i fiss tacticamain prudent – pudessan nus laschar explodir la detga bumba. Gea, ina bumba che transfigurass l’entira topografia politica dals Stadis Unids, ma er quella d’auters pajais.»

Jau interrump: «Jau hai duas dumondas. Primo: pertge na laschais vus betg explodir la bumba? E secundo: tge hai jau da far cun il president?»

E Howard: «Pazienza, Maria. Ti vegns a savair tut il necessari a temp. Per oz basti. Ed uss giain. Ti sas gea tge che ti has da far.»

Gea, jau saveva. Arrivads al Temple Emanu-El essan nus ans separads, sco cunvegnì. El ha prendì in taxi en direcziun da la Wall Street, jau in auter en direcziun dal Washington Square.

L’auter di, en l’Hotel Gloria, hai jau survegnì visita. Da la recepziun m’avevani telefonà en chombra: «Mr. Thornton is waiting for you downstairs.» Curt suenter – jau stueva anc drizzar mia perucca – sun jau arrivada en la halla da l’hotel. L’emprim n’hai jau vis nagin. In pau glieud veglia, dus turists apparentamain europeics, umens da fatschenta. Ma tuttenina m’è vegnì encunter in um enturn ils 65 cun barba grischa, il chau levamain davantgiu ed ina channa en il maun dretg. Zoppegiond. In curt mument hai jau piglià tema, ma lura hai jau realisà immediat e ditg: «Hi dad!», dond ina ferma branclada.

Ils proxims dis han signur Frith Thornton, anteriur scolast da la High School, e sia figlia, Carole Thornton, da preschent emploiada en il biro da viadi Fly Away a Brooklyn, fatg di per di lur excursiuns.

E Maria e Howard han il medem temp cumenzà cun las preparativas per il di x.

En famille…

VIII

«Ti stos exnum far schanugl. Senza na vai betg. Ti stos metter tes pais en il center dal corp… betg star memia fitg enavos e betg memia fitg davant giu. Ti stos tschertgar l’armonia cun tatez. Pli che ti vas davant giu e pli che ti stos stender las chommas. Pli che ti stas si dretg e pli che ti stos far schanugl. E fa adatg da la bratscha. I na sa tracta gea betg d’in sgol, mabain d’ina cursa. Ti stos pia tegnair la bratscha en posiziun parallela cun il corp. Quai è ina da las emprimas reglas da la tecnica classica.

Il skating è different. Ma quel emprendain nus pli tard. L’emprim vi jau che ti vegnias a frida cun il stil classic. Tut tschai sa dat lura da sasez. D’accord?» Ed Ernst Georg aveva ditg: «D’accord, Luisa!»

Arrivada a Spürbügl aveva jau ditg a Ladina sco emprim: «Dacheudenvi hai jeu num Luisa Lenzi.» Jau vuleva per tut pretsch impedir che mi’identitad vegniss scuverta. Pieder na dastgava betg savair nua che jau era. Per evitar ch’ina entira rotscha da policists giess a la tschertga da la dunna dal cusseglier guvernativ, aveva jau scrit ina brev a Pieder curt suenter mi’arrivada. L’unic problem era il bul postal. Il destin aveva vulì che Ladina, scolasta d’englais e russ al Liceum, era la proxima fin d’emna envidada ad in colloqui sur da Dostojewskij a Petrograd. E da là hai jau dà in segn da vita:

«Car Pieder, jeu sai ch’jeu hai fatg in grond mal a ti cun mia partenza. Mo jeu vess fatg a memezza in mal aunc bia pli grond cun restar. Mintgaton ston ins trer certas consequenzas avon ch’ei seigi memia tard. Ni vessas ti vuliu ch’jeu vess priu plaz prematurmein sper mumma en la casa da vegls? Per las buobas stun jeu mal. Quei astgas ti crer a mi. (A Silvia scrivel separat). Oz sai jeu buca dir a ti cu jeu tuornel. Jeu sai gnanc sch’jeu tuornel insumma. Ussa drovel oravontut temps per mei, temps per viver quei toc veta ch’era vegnius stinschentaus ils davos onns. Jeu sun giuvna, Pieder. Jeu hai pér 34.

Crei a mi, cun tia elecziun ha mia decisiun buca da far en emprema lingia. Jeu vess nuot encunter in consort cusseglier guvernativ sch’el fuss habels da parter la sort buca mo cun fatschentas politicas, mobein cun sia dunna.

Mo ei dat aunc in auter punct. Ti sas. Si Permez hai jeu da bial’entschatta fladau mo a mesas. Ti sas che quei ha da far pauc cul clima. Persunas che fan sport han neginas breigias da supportar l’aura da Permez e sias lunas. Il favugn per exempel. Mo la glieud. Ellas ustrias vev’jeu gie piars nuot. En baselgia eri da tedlar e quescher. Jeu sun buc’ina da quellas persunas che serebaulzan publicamein, sco quei ch’in veva fatg avon in pèr onns, interrumpend dalla lautga anoragiu il priedi digl augsegner. Ch’ei seigi buca lubiu da far politica en baselgia, veva quel proclamau da surengiu. Sch’jeu fuss zacu stada curaschusa avunda da star si ed interrumper vess jeu fatg valer il cuntrari: dapli politica giud scantschala e da meins politica en letg.

Embratscha las buobas, Pieder. E perduna. Maria.»

Suenter la quarta lecziun aveva jau stuì dir a mamezza: in um sco in utschè da plum. Schlatter aveva propi elegì il sport il pli sbaglià ch’el avess pudì eleger. Il pli gugent al avess jau cusseglià da dar schah. Là na fiss ses corp stà nagin impediment per vegnir vinavant…

Che Ladina aveva mess a disposiziun maisa e letg a la fugitiva era gia bler. Jau n’avess betg supportà l’idea ch’ella fiss sper quai er anc stada mia nutridra. Luisa vuleva gea esser independenta.

Strusch ch’igl aveva cumenzà a naiver, a l’entschatta da december, aveva jau er chattà ina plazza. Grazia al fatg che jau aveva fatg part onns a la lunga da la squadra da passlung da Catastra, e quai fin curt avant che cumenzar cun l’AKAD, disponiva jau anc d’ina cundiziun relativamain buna e d’in stil classic dal tuttafatg copiabel.

L’inserat aveva jau legì en il Fögl Ladin: «Il center da passlung da Spürbügl tschercha üna magistra da schner fin marz 91. Premissas: buna cundiziun, excellenta tecnica, dun pedagogic, cumparsa simpatica e licenza B.»

Suenter che Ladina era turnada da la Russia avevan nus gì in pau temp ina per l’autra. Davent da Spürbügl datti in puschel pussaivladads da giudair la vita. Nus avain fatg lungas spassegiadas, baterladas e bavidas.

Jau resent ina gronda admiraziun per Ladina ed jau stoss admetter: in pau scuidusa sun jau adina stada. Cuntrari a Maria ha Ladina pudì realisar ses plans professiunals. L’atun da nossas nozzas a Permez aveva ella cumenzà a studegiar anglistica e slavistica a Turitg. In’urella avevan nus anc gì contact. Ella m’aveva scrit pliras giadas davart sia predilecziun per William Faulkner ed Ossip Mandelstam, agiuntond: «Per me nun ho la guerra fraida mê existieu» e davart ils problems cun umens. Da quai che jau saveva alura, eran sias relaziuns cun umens per in motiv u l’auter adina dadas en l’aua. Ina giada m’aveva ella scrit: «Rolf ho dit her saira ch’eau saja memma poch erotica per el, siand ch’eau m’occupa memma da chosas intellectuelas…», agiuntond a la fin: «Eau stögl conceder ch’eau s’invilg ün po, a te ed a Pieder.»

Jau aveva l’impressiun da disponer da tut las premissas necessarias, auter che da la licenza B. Cun quella savida sun jau ma preschentada l’auter di a Beni Camun, in Sursilvan ch’era stà da ses temp commember dal cader B da la squadra naziunala e ch’ina sort a mai nunenconuschenta aveva manà en Engiadina. Udind che jau n’aveva betg la licenza B – da la licenza A gnanc da discurrer – ha Camun reagì l’emprim en moda plitost negativa. Ma lura al hai jau raquintà da mes accident cun l’Alfa Romeo – suenter che la roda davant sanestra era tuttenina sa fatga independenta –, dals autobrochels sur l’ur dal stradun vi en il foss, da la sirena, da las lungas emnas a l’ospital, da las operaziuns e da la stentusa recuperaziun durant ils mais suandants, da las stentusas emprovas da chattar ina plazza en Surselva, da mes mal il chau permanent che m’aveva impedì da star pli che duas uras airi e pli che duas emnas en la medema plazza, dal medi che m’aveva la finala cusseglià da ma render en regiuns pli autas, da l’inserat dad ier…

Pli che Beni Camun aveva cumenzà a struclar ils egls e pli che jau era persvadida ch’el vegniss quella giada a serrar ils egls davant las paginas dal reglament. Alura sun jau ms dada in stausch ed hai ditg, sco buna catolica, ina cun vusch tremblanta ed in surrir in pau stendì: «Perstgisa Beni, tut quei ei stau ina blutta manzegna.»

Ed jau al hai raquintà in’autra, pli curta e main pesanta. Ins po gea er dar sin il nas cun il velo…

Mesemna, ils 2 da schaner 1991, hai jau per l’emprima giada tratg en il trainer dal center da Spürbügl e spetgà sin mes emprim client.

Otg dis pli tard hai jau pudì leger en la Gasetta Grischuna che cusseglier guvernativ Pieder Caspar Coller haja cumenzà ils 7 da schaner sia lavur sco schef dal Departament da finanzas e militar. Jau hai legì mo il titel e dà ina curta egliada sin la fotografia che mussava el davos il pult da ses biro. Lura hai jau vieut la pagina.

IX

«I sa tracta da cristals…», ha ditg mes ‹bab› cur che nus essan passads trais dis pli tard sur la Brooklyn Bridge.

«…da cristals transparents che sa laschan tgunschamain dissolver en l’aua. Els n’han ni colur ni odur. Sin la lieunga laschan els dentant enavos in gust piter ed in sentiment mumentan d’insensibladad. Term tecnic: cocain-idroclorid – ina substanza che Pemberton aveva anc duvrà dal 1886 al 1906 per il recept original da Coca Cola.»

Dapi Londra n’avevan nus gì nagin contact corporal. Auter ch’in bitschet sin las vistas en il foyer dal Gloria.

Quel di purtava jau ina rassa cun muster scot e chaltschiels alvs sco fatgs per far da mai ina fina e prusa mattetta. Schlatter avess ditg: «E Landei!» E pelvaira: guardond giu sin las rudellas pulitamain quadraticas da mia schanuglia hai jau bunamain survegnì l’impressiun d’esser pauc attractiva. Mias chommas eran sblatgas sco il tschiel da lez di.

Ma Howard ha cuntinuà: «Il cocain vegn consumà en differentas modas: ins po schnuffar, inhalar, fimar u injectar el. La tema da s’infectar cun aids sforza ozendi blers consuments da desister d’injecziuns intravenusas, almain uschè ditg ch’il pretsch da la droga è relativamain bass.

Per pudair fimar il cocain ston ins l’emprim far l’extracziun. Per exempel cun amoniac. E da là resulta ina nova substanza chemica, il cocain-alcaloid, l’uschenumnà ‹freebase›. Quel condensescha gia a 98 °C – ina temperatura ideala per fimar. I dat er metodas d’extracziun pli simplas, per sumeglia cun far buglir il cocain-idroclorid cun pulvra da levon, pia cun natrium-bicarbonat. Quai dat ina mixtura tranter sal da cuschinar e cocain-bicarbonat che vegn numnà ‹crack› – grauns che fan crac uschespert ch’els evapureschan ad ina temperatura da 96 °C sco basa libra.

Per las cocarettas è il freebase dentant pli adattà. El na fa betg en paglia il palpiri e po vegnir consumà senza ch’i fetschia crac. Sco da fimar ina Muratti…

Quai sa McKinsey!»

 Fin quel di saveva jau tant: suenter la scolaziun a Langley vegniva jau ad avair exact quatter pensums: I. M’avischinar a McKinsey. II. Ma laschar surmanar da McKinsey. III. Tradir McKinsey. IV. Betg mazzar McKinsey.

L’um vegl cun la channa che traversava la punt cun mai na m’aveva betg revelà dapli. Jau aveva en l’ureglia sulettamain il cocain ed il misterius Murphy McKinsey. Ma jau na saveva anc betg tge substanza che vegniss in di a sortir da la maschaida da quels dus…

E Howard: «Il 30–50% da la substanza vegn resorbà en il lom. La latenza, pia il temp che passa fin ch’ils emprims moleculs da cocain arrivan en il tscharvè, dura tranter trais e tschintg secundas. Il center da quaida u recumpensa, situà gist sper il nucleus accumbens, vegn immediat stimulà ed il consument sa senta ventiraivel e ferm. I dat da quels che pretendan da vesair ed udir meglier. Auters vesan chaussas e connexiuns che n’èn uschiglio betg visiblas. Quella fasa vegn er numnada il ‹flash›. Ma suenter suonda il ‹crash›. Il consument sa senta persequità e perda l’orientaziun. La finala daventa el immovibel e croda a medem temp en in stadi da profunda desperaziun. Per sortir da quel stadi sto el prender la proxima dosa. Quai po la finala manar ad entiras episodas d’aivrezza, a ‹runs› che duran per part plirs dis. Consequenza: allucinaziuns, psicosas e paranoia.»

Uschia ha Howard Gordon alias Frith Thornton docì si per Maria Coller-Daleu alias Luisa Lenzi alias Carole Thornton. Da drogas saveva jau fin alura fitg pauc. Durant l’AKAD avevan nus, Ladina ed jau, mintgatant cumprà in pèr grams hasch al Hirschenplatz. «Wotsch äs piece?» Quai era stà la dumonda standard. Nus fimavan gugent. Ensemen gievan nus a spass per lung dal lai, las testas plain fim e stgim’. Il bler baterlavan nus dad umens, pli avert ch’uschiglio, avertas insumma. Nossas preferenzas, nossas abstinenzas, nossas speranzas. Il Zürichhorn midava colur, ils bastiments sunavan sinfonias e l’Üetli cun sias glischs cotschnas guardava sco in’amia che pareva d’ans mussar la via sur il lai.

La finala essan nus arrivads en il White Horse, ina taverna a la Houston Street, renumada perquai ch’il famus poet vallisic Dylan Thomas aveva passentà qua a ses temp bleras uras, ma surtut perquai ch’il medem poet era mort, surbavì, vi d’ina maisa da quest local.

Entrond avain nus vis immediat sur la maisa da ses ultim magiel la tavla cun la fotografia da Thomas ed in facsimile. Ma nus avain er vesì ina maisa libra ed essan sesids.

Suenter lung temp puspè fatsch’en fatscha. Howard e Maria. El ma mancava. Dapi Londra. Schegea che jau saveva che la constellaziun era abstrusa. Numnadamain: ina dunna sursilvana croda en ils latschs d’in impressari. Na: ina dunna sa lascha crudar en ils bratschs d’in impressari. Quel è in halunc. E perquai vegnan ils agents. E fan da mai in’agenta. Na: jau lasch far da mai in’agenta. E l’agent m’attira, ed jau al attira… Per dir la vardad: a Londra, en il Kent, gievi per sex. E perquai sun jau forsa er m’inamurada. Curiusamain gievi a medem temp per la conferma d’ina arrestaziun. E quai da mai ora. Sco sche jau avess vulì, cun conquistar Howard, dar cuntrapais a la conquista che Howard aveva fatg da mai cun m’arrestar.

Suenter il terz Southern Comfort m’ha Frith, mes bab pensiunà e zop, guardà directamain en fatscha, cun egls levamain ruts, ed ha ditg: «Now I want to fuck my daughter!»

Jau na saveva betg propi co reagir. D’ina vart aveva er jau quaidas. Noss’emprima notg m’era gea restada en buna memoria e sia repetiziun ma pareva pli che giavischabla. Da l’autra vart era jau irritada. Ses pleds avevan in suttun e ses egls in’expressiun pli agressiva che bramusa.

Ma la finala hai jau ditg: «What ever you want, father», emplenind mes pleds cun tanta ironia sco mo pussaivel.

Sin quai ha Howard fatg in segn en direcziun da la tualetta ed ha ditg: «I’ll follow you!»

X

En paucas minutas vegn il sulegl ad ir da rendì. La glisch vegn anc a persister in’urella, medemamain la chalur ch’ils objects han resorbà durant il di – il betun sper il lai, il lain da la veranda, la pel da mes corp. Perquai vi jau anc star in mument en il liber. Si da l’aua s’auza uss in vent pli ferm; el dat cunter las storas mez serradas da l’hotel e cunter mia fatscha e mes egls averts.

Vers saira s’annunzia la plaja pli fitg. Da temp en temp lasch jau ir in det sut la fascha per sgrattar la pel. Cun success. La plaja tascha in curt mument, sco sche jau l’avess mess in det sin ils lefs.

Tenor dr. Heimgart stoss jau quintar cun in’ulteriura emna. Sche jau pens al schanugl èsi bler. Sche jau pens a mai èsi pauc. Tge fa Maria Coller-Daleu en set dis, ils 19 da matg 1992?

En vista a questa dumonda giavischass jau ch’el avess tutgà lezza giada er tschel…

Ernst Georg Schlatter, directur e delegà dal cussegl d’administraziun da la Resorba Holding a Basilea, aveva vulì far mi’enconuschientscha gia il di avant, mardi, l’emprim da schaner. «Tier el ei quei normal», m’aveva ditg Beni Camun. «Schlatter vul adina saver ordavon cun tgi ch’el ha da far, Daniev hin oder her.» Enturn las otg ma porta Ladina cun ses Golf da Spürbügl a Marsina. La planira glischava sut in tschiel sclerì. Ladina di: «Be quieta, Luisa; Schlatter saro ün da quels impressaris cun bgers raps e poch spiert. Que do dapü bunamaun e damain problems.» En quel mument na saveva jau betg propi, sche jau ma pudess fidar da mi’amia. Gia curt suenter mi’arrivada a Spürbügl aveva jau stuì constatar che Ladina aveva ina tenuta fitg pragmatica envers ils umens. Gia l’emprima saira aveva ella ditg: «Zieva las experienzas ch’eau d’he fat ils ultims desch ans, sun eau dvanteda misogama.» Malgrà las experientschas frustrantas cun umens aveva Ladina mantegnì in’expressiun frestga e vitala. Nus essan omaduas dal 56. Ma guardond la pel da sia fatscha e ses egls alerts aveva jau l’impressiun d’esser pli veglia ch’ella. Era quai il resultat dals set onns maghers cun Pieder? Guardond lezs dis en il spievel pudeva jau pli ch’insacur avant fastizar en mia fatscha ils tratgs istoric-topografics da mia lètg. Ladina aveva la scola: pia la sfida quotidiana d’esser confruntada cun il mund litterar ed il mund da la giuventetgna. E Ladina aveva ditg, en in tun pli consolà che resignà e cun in surrir che tradiva experientscha: «A do eir auncha duonnas!»

Cun gronda precauziun e strusch pli spert ch’ina charrotscha guida Ladina ses Golf tras las stortas che mainan a l’Hotel Waldesruh. Sco sch’ella ma vuless dar in pau dapli temp da preparaziun. Ma la precauziun aveva forsa da far dapli cun il fatg che nus eran omaduas anc bravamain fiaccas da la notg da Silvester. Fiaccas e suten anc adina pulit alcoholisadas – sco insatgi ch’ha passentà in pèr uras en la bognera e fa persenn che ses corp è daventà in’unda.

«Signur Schlatter As spetga en il Sunny Corner», ma di il concierge. L’emprim mument sun jau in pau irritada e pens: vul quai dir che jau stoss empustar in taxi a la pista da bob – e là signur Schlatter da Basilea che sesa en la curva da glatsch, ina buttiglia Chianti en in maun, ina cigara en l’auter, fiac er el, plantà sco in vagabund petrifitgà en la pista, inabel da turnar da la festa da Silvester a l’Hotel Riz, spetgond sin nagut auter che sin sia magistra da passlung che duai far ad el chommas e mussar la via al Waldesruh? Ma en quel mument di l’um davos la recepziun: «Tras questa porta da vaider e lura il davos isch a dretga.»

Jau dun in’egliada tras la porta che separa il foyer dal grond vestibul, en il qual ils giasts, per gronda part attempads, spetgan sin sutgas ed enturn maisas da l’entschatta dal tschientaner sin l’ura da tschaina – camarieras e camariers en alv circuleschan tranter l’auta burgaisia, damas e signurs en vestgì da saira che fan las davosas investiziuns da lur vita. Tschertins dattan bunamain sut maisa en, betg forsa perquai ch’els fissan gia sturns, mabain perquai ch’ils musculs na pon strusch pli tegnair ensemen l’ossa. Auters èn pir sin via al vestibul. Ils ins s’avischinan sco lindornas. Ils auters fan pass curts ed abrupts sco murdieus che vulan mussar co ch’els ston far il sbrajat suenter la chomma. En il fund serra ina gronda fanestrada mez radunda giu la veranda ed avra la vista vers anora: pigns en il stgir, chargiads cun la glisch da la naiv.

En quel mument hai jau chattà adagur en in chantun da la vart dretga dal vestibul dus egls stgirs ch’eran fixads indubitablamain sin mai. Els appartegnevan a la fatscha d’in um enturn ils settanta cun chavels alvs che stevan dretg si sco antennas. Ils egliers radunds pusavan sin ses frunt sco dus corns. Il nas e la bucca eran zuppads davos las paginas avertas da la NZZ ch’el tegneva datiers dal corp sco in scut – la posa tipica d’in lectur miop. Magari in filosof en clausura autalpina…

Durant il sgol a New York m’ha Howard ditg: «Lezza saira purtavas ti chautschas da tgirom brin stgiras ed in pullover alv cun culier rullà. Ed jau hai pensà: quella pudess plaschair a Schlatter.»

En quel mument che jau avrel la porta dal Sunny Corner ma vegn encunter in mellen glacial che tschorventa mes egls. Be plaun a plaun poss jau distinguer ils objects da la stanza. Grevas maisas da lain circumdadas da pulstrads cun in muster brin taclà sin fund besch u gruppas da colur oranscha vegnan dominadas da sutensi d’in tarpunatsch tranter cudogn, citrona e PTT, sco sche l’architect da lezzas uras avess patì d’ina mellania decorativa.

E tuttenina stat el davant mai. Sco in’appariziun. E tut en alv. Jau fatsch in emprim pass en il mellen, entant ch’el cloma dal fund da la stanza: «Jä, griezi Frau Lenzi!» El ma vegn encunter e dat il maun. Jau di: «Ganz minarsiits!», tuttenina malsegira sch’el haja anc ditg insatge u betg. El na fa gnanc stim da quai. Di be: «Jo, gälle Si!», e ma fa amogna in pulstrà. Al vesend uss en ses pulstrà, stoss jau conceder che ses vestgì sa cunfa bain cun la surtratga. Jau na dastg simplamain betg guardar sin ses chalzers alvs. En quel mument sun jau leda da savair che chalzers da passlung èn darar mellens.

Schlatter sua. Da temp en temp prenda el nanavant in fazielet e sienta ses frunt. Jau schess ch’el paisia almain tschient kilos. E la gronda part da quels pendan davant giu. Quai vegn a dar problems. Sche jau mo pens al guaud da Spür…

Pli tard m’envida el ad in dorma bain en la bar sper il vestibul. Schlatter tschantscha: da Basilea, da sia fabrica, da ses pampers. E daventa lev. Da temp en temp auza el il det-mussader e di: «Noonemool s glyychlig!»

Jau stun fidaivla al panaché. Quel equilibrescha la notg da Silvester senza strapatschar las arterias cerebralas. Uss èsi las indesch. Da mesanotg vegn Ladina per mai. Jau sun calma.

E Schlatter tschantscha: «I bi in gueter Gsellschaft, Frau Lenzi», avra tuttenina in cudesch besch cun il titel ‹Streiflichter aus der Waldesruh-Geschichte› e di: «Doo, Syta 88, stoot: ‹Aus unseren Gästebüchern›.» E prelegia cun grond patos: «Prince et Princesse Boncompagni Ludovisi, Rome (1935); Neville Chamberlain (1935, 1937); M. le Prince Argoutinsky- Dolgoroukoff, St. Petersbourg (1912); Excellenz Th. von Bethmann-Hollweg, Reichskanzler, Berlin (1913); Thomas Mann (1950, 1954); Princess Menaka of Cooch Behar, Cooch Behar, India (1937); Bundesrat Kurt Furgler (1963ff.); Marc Chagall (1966,1973); S.A. la Princesse Aicha Aziza Hassan avec 2 fils, Le Caire/Zürich (1926 usw., bis heute); Alfred Kälin (Ski-Marathon, 1977).» Schlatter ri e guarda engiu, ma lura, cun novas forzas: «Clara Haskil (1946, 1951); Albert Einstein (1927)… Ernst Georg Schlatter, Fabrikant, Basel…»

E Schlatter ri, e bragia alcohol, e ri. Jau guard sin l’ura. Prest mesanotg. «I werda abgholt!» Ma Schlatter n’auda gnanc pli mes pleds. El di be: «Moorn goots loos! Und ab moorn bin i dr Ernst Georg.» Ed jau: «Ernst Georg, iivarstanda. Und i bin d Luisa.»

En l’auto sun jau stada mitta. Jau hai fitgà ils mauns tranter mes chaluns serrads, hai guarda da fanestr’or e sin la naiv ed hai mo in patratg: uss in um!

XI

Dapi ch’il fax è arrivà, ma vegn adina puspè endament l’istorgia da Betty – figlia d’in pur, sco jau. E bella, sco ch’i para, uschiglio n’avess ella betg survegnì il premi da bellezza al collegi da Rockville. Jau l’imaginesch: forsa sedesch, deschset, chavels blonds, statura media, gracila, ma betg satiglia – e gronds sains. Tge fa ina giuvna da la champagna dal Wyoming per vegnir en contact cun il mund? In mund ch’ins po s’imaginar davos vastas pastgiras e muaglias da buffalos e davos guauduns, en ils quals ins po ir a perder? Las pussaivladads èn limitadas: sonda saira discoteca, dumengia suentermezdi in gieu da rugby – cun Betty sco cheerleader, e la mesemna gruppa da bibla. Forsa dat ella tennis, va a chaval e legia Stephen King.

Tgunsch pussaivel ch’ils skinheads, magari oriunds da Chicago, èn cumparids ina sonda saira cun lur maschinas davant la discoteca, cun magun vid, setgira ed in sulet patratg: femnas.

Tgi sa: en quel mument che Betty ha prendì plaz sin il sez davos ha ella, magari anc euforisada da la bellezza attestada ad ella d’ina giuria nunpartischanta, forsa pensà che questa scappada saja l’entschatta d’ina vita cutizzanta e la fin d’in stentus mintgadi cun bab e mamma e scola ed ina ductrina puritana e fraida. Po dar ch’ella ha dà lezza saira per l’emprima giada suatientscha a l’invit d’in um – premess ch’igl haja insumma sa tractà d’in invit –, impressiunada d’ina mobilitad ch’empermetteva alas. En cumparegliaziun cun quels feghers eran ils giuvens da Rockville veritabels tscheps. Malgrà il rugby.

 Cur che la banda ha emplenì ils tancs dador Arden, na pudeva Betty anc betg sminar ch’il viadi vegnia ad ir a fin en in da quels guauds ch’ella enconuscheva da l’uffanza ed en il qual ella na fiss mai ida a perder. Suletta.

Jau ma regord: l’atun da l’elecziun sun jau savens ida en il guaud. Silvia era a scola e Letizia tar tatta. Jau prendeva adina la medema ruta, passond l’emprim da la via principala oragiu cunter la punt da lain che la generaziun veglia da Permez numnava «la punt dils reformaders», e gliez betg forsa perquai ch’ins avess da lez temp vulì beneventar quels da «priedi» cun bratsch’averta, mabain perquai ch’ins aveva fatg cun la resgia tut las preparativas per trametter els cun l’aua dal Rain enavos danunder ch’els eran vegnids. Oz è la punt restaurada, ed ins la po passar senza stuair temair da crudar en il flum. Ils unics che la guntgeschan anc adina èn ils vegls. Lezs prefereschan la nova dals onns settanta, construida cun betun e daners da la diocesa…

Suenter l’ogna a la riva dal Rain maina ina via champestra directamain vers il guaud.

A l’ur da la selva seseva jau adina sin il medem crap. Forsa perquai ch’el aveva sco sulet in plimatsch da mistgel u forsa perquai ch’el ma regurdava al crap da mi’uffanza en il guaud da Catastra.

Jau serrava ils egls e pudeva udir il scruschim da la feglia enturn mai: ulms, ruvers, faus e fraissens chantinavan en il favugn ed jau fladava. A medem temp sa laschava mia fantasia purtar dals suns agitads dal fegliom en lieus lontans e nunconuschents. Davant mai s’avriva in mund da nundumbraivlas vias e pussaivladads. Pli che jau ma laschava purtar davent e pli che jau pudeva pertschaiver la situaziun reala che jau viveva dapi set onns da tschella vart da la punt dals refurmaturs. En il guaud era jau libra avunda per vesair che mia vita era ina praschun. Las entupadas cun Baseli m’avevan bain avert ils egls. Ma la veritabla clervesida survegn ins pir cur ch’ins serra ils egls. Cur ch’ins taidla il messadi da la feglia e senta co ch’ina nunstizzaivla brama ascenda il corp. Cur che l’olma garegia ed il spiert sa… e di: va!

Ed jau sun ida.

Tgi che stat ordaifer po avair l’impressiun che mia partenza saja stada in act precipità, privà da scadin senn da responsabladad. A Permez dini probablamain: «La Maria ei ina madrastra.» Forsa tuni anc mender.

Tranter quels che stattan ordaifer sa chatta er Pieder. Jau sun persvadida che mia decisiun è stada per el gist uschè nunchapibla sco per quels ch’han udì ina mesa vardad en il Volg u en baselgia.

La stabilitad da Pieder dependa da las figuras paternalas enturn el. U ch’ellas dattan dal chau u ch’ellas auzan las survantscheglias – segns che Pieder chapescha e tenor ils quals el drizza ses agir. Suandar l’agen giudizi fiss per el ina gronda ristga. El pudess crudar en il nunenconuschent da ses intern, dar en ils latschs da si’atgna estradad e n’avess nagin che gidass el da sortir.

Perquai stattan umens sco Pieder, ord spir tema da daventar auters, adina fidaivels a sasez.

Il fatg ch’il medem vala, cun pitschnas divergenzas, er per Schlatter, per Grond e forsa perfin per Howard è per mai strusch ina consolaziun, anzi.

Ma jau sun mezza la culpa. Ins tscherna gea sez ses amis. Daco gist Schlatter e betg per exempel Luigi Nanni, directur d’ina chadaina da pizzerias a Milaun, ch’aveva passentà il favrer 1991 duas emnas a Spürbügl sco giast da Gian Grond en l’Hotel Riz – in pitschen um d’enturn 50 cun egls maligns ed in surrir sco ina pasta che leva en il furnel, vaiv dapi dus onns e plain fieu per mias instrucziuns, fascinà da la tecnica dal skating ch’el dumagnava cun pli e pli gronda segirtad e da mai ch’el beneventava mintga di cun bratscha averta, laschond pender ils fists da skis sco raghetlis d’in pignol da Nadal che spetgan sin fieu e recitond cun grond patos il vers da Petrarca: «Gia flammegiava l’amorosa stella!» Vers la fin da la segund’emna m’ha el dumandà: «Perché non vieni con me a Milano?»

Sin quai hai jau guardà l’emprim en la naiv. Da Schlatter survegniva jau gia dapi emnas in regal suenter l’auter: pralinas da la pastizaria Schnulze, blusas da saida, catalogs d’exposiziun, fluras e bigliets per viagiar il mund. Cun el. Tge avess jau fatg a Milaun? Auter che daventar grossa? Guardond sin Nanni, na pudeva jau pertschaiver nagut auter ch’in futur cun spaghetti, tagliatelle, involtini, calzoni, tiramisu e qua e là in verset da Petrarca.

En cumparegliaziun cun Nanni era Schlatter ina nulla. Las lecziuns cun el eran adina stadas in cumbat per vita e mort. Betg be per el, mintgatant schizunt er per quels ch’ans vegnivan encunter. Jau ma regord d’ina situaziun en la val Rosetta: i gieva vers la fin da schaner, Schlatter steva curt avant la partenza per l’America Centrala – «pervi da mes pampers, ti sas!» – e vuleva profitar da las davosas lecziuns. Lezza damaun aveva el ditg: «Oz vi jau dumagnar il glatscher!» Jau ma vuleva opponer, betg pervi dal glatscher sco tal, mabain pervi da la cursa a val suenter che Ernst Georg vegniva ad avair bavì ses mez liter. Ma senza success. Schlatter vuleva per tut pretsch ir siador. E la finala era el quel che pajava.

Gia la muntada era stada ina tortura. Sper mai sa stalegiava in coloss da tschient kilos, il chau engiu, il bist en posiziun orizontala ed ils fists davant or sco in malfatschent che sto sa sbassar davant la polizia. Jau gieva sper el e veseva las cascadas da suaditsch che crudavan da sia fatscha en la naiv, uschia ch’ins avess pudì crair ch’i fiss primavaira.

Schlatter era in fenomen. Las sairas seseva el il bler fin tard suenter mesanotg en la bar dal Waldesruh u cun Gian Grond en il Riz; pli ch’ina giada aveva Grond stuì far vegnir l’ambulanza, essend ch’ils tschient kilos da Basilea eran crudads dal stgabè senza far mucs. Ed igl aveva num: quel è liquida! Ma l’auter di a las otg steva el cun ses skis davant il center da passlung e spetgava en tutta ruassaivladad sin sia magistra. Ses emprim commentari: «Isch daas nit e heerlige Daag?» Igl era strusch da crair che Schlatter, cun ses egls scufflads sco guegls, pudeva insumma vesair insatge. Suenter duas uras aveva el puspè said e scheva: «I droggne fascht uus!»

Lez di da la fin da schaner 1991 essan nus arrivads vers mezdi entadim la val Rosetta. Schlatter era mez mort, ma el ha ditg: «Heerlig!» En l’ustaria ha el empustà immediat ina buttiglia vin ed in Entrecôte café de Paris cun pommes frites. Jau hai empustà ina platta fraida ed ina Rivella. Qua ha Schlatter avert ils egls ed auzà las survantscheglias. Jau al hai subit calmà cun ils pleds: «Jau prend lura in sitg da tai!» Durant questas pausas raquintava el il bler da ses viadis a l’exteriur e da sia fatschenta da pampers. Fin alura aveva jau chapì tant: La Resorba Holding era sa spezialisada sin l’exportaziun da pampers en il Terz Mund. Per quel intent aveva ella sviluppà in material che dueva garantir in aut grad d’absorpziun. «Quai ha da far cun il nutriment fallà en questas terras», aveva ditg Schlatter, «ils uffants vegnan nutrids là en moda talmain unilaterala e cun products d’ina consistenza uschè minimala – ch’ins pensia mo a la pulvra da Nestlé u a la pulenta indigena – che passa otganta pertschient dals uffants pitschens ha permanentamain la sfuira. E qua vegn nossa Resorba en agid.»

L’emprim era jau stada fascinada. Ma cun il temp hai jau cumenzà ad avair mes dubis. Quai ma pareva d’esser ina curiusa societad: sut il pretext da nutrir il Terz Mund cun ses latg, produciva Nestlé a medem temp la diarrea. E da lezza profitava la Resorba.

In di hai jau ditg a Schlatter durant ina pausa: «Ti vivas sin donn e cust dals paupers.» El ha reagì cun vehemenza: «Pertge?»

«Sch’i dess dapli giustia e nagin Terz Mund, fissas ti cotg. Ti vivas mo grazia a la fuira dals auters. Perquai n’has ti er nagin interess ch’il mund daventia pli gist. Gliez avess num che ti stessas in di sin via, senza pampers e senza chautschas.» L’emprim ha Schlatter mo ris. Sco sch’el avess udì ina sgnocca. Ma suenter èn ses egls sa stgirentads, el m’ha guardà directamain en fatscha ed ha ditg da bass: «Quai na dastgas ti mai pli dir, Luisa. Ti fas entiert a mai, ma betg il davos er al Cussegl federal… Cler, be cun trametter pampers na mid’ins betg la situaziun precara en quests pajais. Cun quai pon ins sin il pli cumbatter tscherts sintoms. Ma almain gliez. Per dismetter la malgiustia dovri auters meds, auters gremis ed autras mesiras. La Svizra metta a disposiziun milliuns e milliuns per gidar ils pajais sutsviluppads. Ina part da questa summa vegn investida en furma da credits maschadads, quai vul dir: La Svizra trametta daners e cun ina part cumpran quels stadis noss products. Uschia èsi er cun la Resorba. Senza noss pampers fissan las consequenzas da las epidemias en questas terras anc bler pli grondas.

E crai a mai, en cas che la diarrea avess da svanir in di, pudess nossa fabrica senz’auter spustar la producziun ed exportar pampers cun in grad d’absorpziun mesaun u perfin minimal. E sch’i stuess esser er en pajais europeics. Uffants che fan cac vegni a dar adina e dapertut. Uschè ditg ch’i dat uffants.»

L’emprim n’hai jau betg savì tge dir. Ils arguments da Schlatter eran persvadents ed jau aveva d’in maun propi l’impressiun d’esser stada malgista cun el. Da l’auter maun na pudeva jau dentant betg emblidar il fatg che nossas terras industrialisadas han d’engraziar ina gronda part da lur bainstar a l’explotaziun dals pajais sutsviluppads. Ma la finala hai jau ditg: «Tschuldigung.»

Ed jau hai stuì rir. L’emprim onn aveva jau anc enfaschà Silvia cun ils pezs che mamma aveva duvrà per mai. Suenter in temp era jau dentant daventada unfisa da lavar e turnar a lavar las faschas da mi’atgna uffanza. Cur che Letizia è naschida hai jau da bell’entschatta cumprà pampers, l’emprim la versiun «mini», pli tard la versiun «maxi plus».

Da lez temp n’avess jau mai pensà ch’in product uschè profan vegniss in di ad avair per mai ina tala resurrecziun…

Cur che nus essan ids lezza giada da las stgalas da l’ustaria giu, hai jau stuì sustegnair Schlatter. Jau aveva fatg la proposta da laschar vegnir ina charrotscha si da Spürbügl. Ma el na vuleva savair nagut. Jau al hai stuì gidar en la liadira ed en ils latschs da ses fists, gea, perfin la loipa hai jau stuì mussar ad el. «Ed uss giain nus plaun plaunet aval», hai jau scutinà pliras giadas, «plaunsieu, Ernst Georg, nus n’avain nagina prescha»; ma suenter curt temp aveva Schlatter gia in detg tempo ed jau hai anc clamà suenter: «Betg uschè spert, per l’amur da Dieu!», ed hai vis co ch’el empruvava a tut pudair da franar la cursa rapida cun ils fists, ma adumbatten – el filava da quella via oragiu sco sch’el avess anc stuì cuntanscher il davos tren. Pauper Ernst Georg. Jau saveva ch’el na fascheva quai betg aposta. Sch’el fiss stà abel en quel mument, avess el franc prendì in ski or da la loipa per franar. Ma el pareva d’esser lià vi da quels binaris sco quai ch’el era lià vi dals skis e mias emprovas d’al suatar per pudair pigliar ses bratsch e strair el giun plaun eran – en vista ad ina relaziun da 100 a 50 kilos ed ina distanza d’oramai passa 40 meters – pli che illusoricas. Vesend tuttenina ch’el steva per svanir en ina curva a sanestra hai jau, plain tema da perder el dal tuttafatg or dals egls, sbragì cun tutta forza: «Schlatter, lascha crudar tai per terra!»

Ma adumbatten.

Il maletg che s’ha preschentà diesch secundas pli tard era vaira desastrus. A sanestra ina dunna che sa tegneva in schanugl ed il chau ed a dretga in um che steva davant giu, ils mauns cunter il magun. Omadus planschevan. Ed entamez quels dus Ernst Georg, plat en venter, las chommas levamain sbrajattadas, sco sch’el avess gist abandunà la maisa d’ina schanza – senza far mucs.

In Waterloo en la naiv.

Jau hai vesì pir in pau pli tard pertge che Schlatter era uschè quiet: el aveva en bucca il piz d’in ski!

Il sgol cun l’helicopter da la Rega sto esser stà per Schlatter in grond eveniment. Anc mai avant n’ha l’ambulanza stuì manar el a chasa durant il di, e quai tras l’aria. Per sa revegnir hai dentant duvrà lezza giada in pau dapli che mo ina notg.

Dus mais pli tard, ils 30 da mars 1991, essan Schlatter ed jau sgulads cun sia Cessna en regiuns tropicas. Jau na sai anc oz betg propi pertge che jau aveva dà suatientscha a ses invit. Mia decisiun è stada er lezza giada en emprima lingia in act intuitiv. Jau vuleva laschar davos mai il passlung, Spürbügl e l’entira Engiadin’Ota – malgrà Ladina. E Schlatter era per mai da lez temp l’unica pussaivladad per far quel pass. Forsa gist perquai ch’el era uschè nunpussaivel. Quai diminuescha las aspectativas e multiplitgescha las surpraisas.

Jau ser ils buttuns da mia blusa. Da la sutga daspera prend jau mes pullover ed al bit sur las spatlas. Jau envid ina cigaretta. Sur l’orizont èsi cotschen.

XII

Miami, sonda, l’emprim da favrer 1992. La damaun a las diesch sortin George Ivory ed jau, Jessica Future, da l’edifizi 99 Opa-Locka Boulevard. Là prendain nus ses Pontiac. Jau davos il guvernagl. Sco adina. L’emprim prendain nus la North West 441 e midain lura, per betg dar sin il Julia Tuttle Causeway 195 ch’ans purtass a Miami Beach, sin la North South 95. George di cun vusch loma: «Well done, Jessica.» In quart avant las indesch essan nus a South Miami. I va tut tenor plan. Da quellas uras han ils dus pestgaders Schlatter e Grond daditg passà il Cape Florida e navigheschan en direcziun da la peninsla Cocoplum.

Per ina sonda hai ordvart pauc traffic. Nus sortin in pau pli baud dal Highway 1 ed entrain en il Granada Boulevard. Jau dumond: «Lain anc baiver in café?» Ma George na demussa insumma nagin interess per tals passatemps: «Da las minutas che nus avain gudagnà pudain nus forsa profitar pli tard, ins na sa mai, fin al Lago Maggiore po anc capitar bler», di el cun vusch levamain alterada, agiuntond: «Ins na duess mai baiver café avant ch’ins n’ha betg procurà per il zutger…»

Jau tasch. E guid. L’ura da l’auto mussa las 10.50. Howard e quels dal Blow Up èn gia daditg sin lur posts, occupond – sco pestgaders, surfers u venda melonas – ils puncts strategics da la Biscayne Bay tranter il Silver Bluff ed il Snapper Creek Canal.

Sche tut è ì – dad omaduas varts – tenor plan, han quels da Panama gia stgargià la rauba e deponì quella en la remisa 52 A dal Sunrise Drive. Sco adina. Jau dumond: «Do you want a chewing-gum?» Ma George refusa, metta si ils egliers da sulegl e trai en ils guants. A las 10.55 essan nus en la Sunrise Avenue. Jau ralentesch. George di da bass: «La quarta a dretga», ed jau respund: «Jau sai, mes char.»

A las 10.58 entrain nus en il parcadi sutterran e sortin da l’auto. Igl è sco adina: la halla è vida, la glisch debla e l’aria stitga. Ils egliers da sulegl rendan tut anc bler pli fustg. En ina distanza da 50 meters munta ina stgala radunda a la remisa. George ed jau avanzain plaunsieu, senza perder in pled. En quel mument vesain nus las chommas da Schlatter e da Grond. Cun ils satgs en bratsch descendan els la stgala. Er els portan egliers da sulegl. Al pe da la stgala deponan els ils satgs e turnan immediat ensi per purtar il rest. Suenter in pèr secundas ves’ins puspè a cumparair sisum stgala las chommas, suenter las staturas. George ed jau essan uss a mesa via. Cun il maun dretg discharretesch jau mia SIG 226. Igl è exact las indesch.

Curt suenter parta l’emprim culp.

Jau ma regord dal White Horse. Strusch arrivada lez di en la tualetta da dunnas, aveva jau immediat prendì giu la perucca e m’aveva guardà en il spievel. Ed in sulet patratg m’era ì tras il chau: Jau ves or sco mia mamma. Anc mai avant eran ils tschertgels da mes egls stads uschè marcants; sut la pel da mias vistas eran sa furmads pitschens meanders da sang, satigls sco fils; da las alas dal nas eran sa magliads dus foss diagonals tras la pel ed ils chantuns da la bucca guardavan engiu.

Per la segunda giada dapi mia partenza da Permez sun jau stada confruntada cun la dumonda, schebain jau aveva prendì a sias uras la dretga decisiun.

Jau hai fixà mes egls. Ma dal spievel na vegniva nagina resposta auter ch’ina tema malamain determinabla. Pli che jau fixava mes agen vis-à-vis, scutinond: «Maria!», e pli che jau ma sentiva penetrada d’in sguard nunfamigliar ed ester.

Mes num tunava en mias ureglias sco in fauss resun.

Jau laschava encrescher.

Jau ma sun vieuta cun in moviment andetg ed hai cumenzà a scurlattar il chau sco per fugentar in siemi. Alura hai jau spert tratg suenter ils lefs cun il lefzagl ed hai fatg emprovas da surrir. Intginas secundas pli tard hai jau gì l’impressiun d’esser turnada.

Jau hai profità dal temp per repassar la notg a Londra, ils emprims contacts cun la pel, la giuvna confidenza, la savur, l’enclegientscha vicendaivla, il flad, il gieu, il suaditsch, il timing, la satisfacziun.

Jau hai spetgà, plain mirveglias, pertge ch’en ina cabina da tualetta n’aveva jau anc mai fatg l’amur ed en pli leventava l’aspectativa d’in act pseudoincestus en mai in regl dal tuttafatg particular. Jau hai stuì pensar al tschaiver ed a las reglas da gieu ch’ina societad nunpermissiva etablescha per pudair sortir in amen da la normalitad, er sche l’entira chaussa è mo ina finta. Durmir cun bab è super – uschè ditg ch’el ha num Howard.

E tuttina era jau malsegira. Ses pleds avevan tunà sco plum, si’egliada era stada agressiva e cur ch’el m’aveva clamà suenter: «I’ll follow you!», m’era jau sentida persequitada. Durant in amen sun jau m’imaginada co che Howard entra en tualetta, serra la porta, s’avischina, ma piglia per la rassa, m’auza sin il lavaduir, ma stira dapart las chommas…

Alura sun jau puspè ma vieuta vers il spievel. Il cotschen dals lefs era anc intact. Jau era pronta ed hai ditg a Maria: «Nus essan prontas!»

En quel mument s’avra la porta. Davant mai stat in giuven cun chavels blonds, egliers da corn ed ina mandura da camarier. Jau avrel la bucca per dir: «This is not the men’s toi…», ma el m’interrumpa subit cun ils pleds: «Mettai immediat si la perucca, dunna Thornton, Voss bab è mort!», e svanescha.

L’emprim sun jau stada paralisada. Ses pleds m’avevan tutgà sco in culp. Ma jau n’era betg abla da decifrar lur messadi. En ina trapla? In test? U propi la vardad? Differents patratgs gievan sco frizzas tras mes chau, ma senza che jau avess pudì ordinar els. Cun in moviment da reflex hai jau dà suatientscha al cumond dal camarier e mess si la perucca. Lura sun jau ma festinada or da la porta da tualetta.

Daco enconuscheva quel mes num?

Vesend curt suenter che Howard era propi sparì, sun jau ma rendida a la bar. Il camarier stueva segiramain savair dapli en chaussa. Ma tut mias emprovas d’al chattar èn stadas invanas. En l’entir White Horse nagin camarier lunsch enturn. Mo giuvnas. Ins m’ha dumandà: «Can I help you, Mam?» Ma jau hai be scurlattà il chau: «No thanks!», e sun sortida da la taverna. A la Houston Street hai jau clamà in taxi e m’hai laschà manar al Gloria. Jau pudeva dir mo pli dus pleds: «Quickly, please!»

A l’hotel m’ha l’um da la recepziun surdà ina cuverta che jau hai avert immediat cun ir da stgala si. Ella cuntegneva ina carta d’identitad dal servetsch secret ed ina notizia scritta a maun: «In’agenta dal FBI sto star sin atgnas chommas. Tes aviun parta en duas uras. Ti sas nua. Tut il bun, H.»

La medema saira sun jau arrivada en Virginia.

XIII

En ses fax ha Howard scrit: «Lezza giada aveva jau gì mes dubis, schebain ti vegnias a far er quel pass. Cur che jau t’aveva vis en la tualetta, senza perucca e cun egls sco cartas da visita d’in crematori, aveva jau pensà: quella vegn a sa far or da la pulvra. Ma vesend dal cockpit che ti prendevas nossa maschina – cun in chapè da pellitscha, in mini blau stgir, chaltschiels cun cusadira e chalzers cun chaltgogn aut – hai jau, betg senza ina tscherta luschezza, pudì dir: uss è ella daventada ina da nus.»

Howard na sa betg tut…

El na sa per exempel betg che jau aveva gì lez di grondas bregias cun mes outfit. Primo n’aveva jau anc mai purtà chalzers cun in chaltgogn uschè aut – tgi ch’aveva udì u vesì da lez temp mes pass era immediat s’accurschida che jau n’era anc betg disada vidlonder –, e secundo avevan mes chaltschiels in’anza.

L’unica persuna ch’è adina stada al current è Ladina. Malgrà ch’igl era scumandà, l’hai jau scrit bunamain mintg’emna ina brev. In pèr giadas hai jau perfin telefonà. Il bler or d’ina cabina. Ed in di m’ha ella ditg: «Quai tuna gea sco in crimi!» Ella vuleva savair mintga detagl. Il fatg ch’ella pudeva magari far diever da mias raquintaziuns per sias atgnas intenziuns na ma disturbava betg. Anzi. Ses interess m’ha adina motivà da cuntinuar. Da l’autra vart aveva jau mintgatant l’impressiun da proseguir mes pensum mo per pudair cuntentar er vinavant sias mirveglias. Jau na vuleva betg tegnair mia vita mo per mai. Jau vuleva parter. Ord spir tema da perder forsa tuttenina il contact cun Ladina aveva jau cun il temp perfin cumenzà ad inventar tschertas aventuras.

Ch’ella scriva en ses temp liber m’ha ella tradì per propi pir quel venderdi da nossa fin d’emna prolungada a l’entschatta da mars 1991 a Turitg.

La gievgia saira di Beni Camun: «Ti pos prender liber in pèr dis. Ils lais èn talmain bletschs che nagin na vul vegnir tar nus en classa.»

Ladina ha pudì spustar senza pli grondas difficultads las duas uras d’englais da sonda avantmezdi: «Quellas na fuin betg.»

L’auter di levain nus a temp, chargiain l’auto e partin. Fin a Casti guid jau. Là faschain nus in paus – café e cornets. Suenter sesa Ladina davos il guvernagl. Jau smatg il buttun dal cassettofon, sbass la spunda e stend las chommas; in toc da la gruppa «Mama says hello». Al spartavias targlina Ladina in mument, dumonda: «Schyn u Heid?», ma jau muss subit a dretga e di: «Jau hai gugent curvas.»

Jau l’observ. Il sulegl che dat da fanestra en renda ses chavels pli blonds ch’uschiglio. Uss èni bunamain sco ils mes. Ladina guida cun gronda concentraziun. Curt avant che sortir da las curvas lascha ella mintgamai per in curt mument liber il timun – quel turna gea da sasez, sco il jojo. Ma uschespert che la roda stat airi, la prenda ella puspè en mauns, l’emprim be cun las pivatellas – sco per vulair sa persvader da l’intactadad da la servo e da la giustificaziun da si’atgna confidenza en la tecnica –, suenter cun l’entir maun sanester, entant ch’il maun dretg tschiffa la culla per metter en il terz. Durant ch’ella mida las transmissiuns stritga ses maun dretg mintgatant la vart externa da mes schanugl sanester, sco per gartetg; ils cunfins territorials èn spert surpassads: i basta in pau schlantsch da sia vart per che ses det pitschen levamain sbrajattà vegnia en contact cun il ponn da mias chautschas u, da mia vart, ina schladada andetga da las chommas. Ina da nus duas di lura: «Perduna!»

A Lantsch stuain nus laschar la precedenza ad ina cumpagnia da recruts en mandura da cumbat, pli tard ans fraina ina muntanera e curt avant Lai blochescha in tractor la via. Ladina di: «Nus avain gea temp.»

Passond il lai la dumond jau: «Ta dastg jau dumandar insatge privat?»

Ed ella di: «Be dumonda – jau poss gea anc adina refusar la resposta.»

«Èsi vaira che ti scrivas?»

Suenter ina curta pausa respunda Ladina cun in fin surrir sin ils lefs: «Gea, Maria, jau scriv tut a dubel – jau scriv notas e giudicats per mias classas, jau scriv la decleraziun da taglia e salids da las vacanzas: ‹mes chars, la Costa Brava è ina mirveglia, la mar in daletg, ed il sulegl…›»

«Na, serius, Ladina, jau manegel texts li…»

«Pertge, ha insatgi ditg insatge?»

«Na, gliez betg, ma jau hai udì pliras giadas, adina durant la notg cur che jau stueva levar per ir sin tualetta, il tipetap da la tastatura ed hai vis tia sumbriva giu en stiva. Ma jau na ta vuleva betg disturbar.»

«Oh, quai n’è nagut. Exercizis per la detta. Fixar patratgs. Descriver banalitads. Betg propi, i na vala gnanc la paina da menziunar quai.»

E suenter in mument: «Sco quai ch’auters malegian las dumengias suentermezdi fluras u muntognas – u tuts dus ensemen.»

Uschia discurrin nus vi e nà, confurm a la via tranter Lai e Cuira. Cunquai che Ladina sto anc emplenir il tanc, giain nus tras la chapitala. «Jau na sai betg, sche nus avessan anc avunda benzin fin al Heidiland», di ella. Per mai ha quai num star davant giu per evitar entaups cun il persunal da la Chasa grischa. Da la forza centrifugala, a la quala è expost mes corp en las curvas, poss jau deducir nua che nus essan: il S davant il Calanda, la storta a sanestra sper il Cussegl grond, la lunga via guliva da la Masanser. Insacura dumond jau: «Heiligkreuz?» e Ladina di: «Quasi!» Curt suenter stun jau puspè si e di: «Per fortuna giain nus a Turitg e betg en Surselva – gliez ma rumpess il dies!»

Suenter il Lai Rivaun guid jau puspè. Igl è curt avant las indesch. Nus fimain.

«I ma cutizza propi da savair sur da tge che ti scrivas, Ladina», di jau curt avant ch’entrar en la tschajera. Ladina tascha. Suenter in’urella marmugna ella: «La brentina da la Bassa!» E quai è gia tut.

Jau capitulesch. Jau na vi betg sfurzar mi’amia. Tgi che na vul betg, duai laschar star. Uss daventa la tschajera pli spessa. Jau envid la glisch mesauna. Ladina para da durmir. Cun la larmera poss jau vesair ch’ella ha serrà ils egls. Ma tuttenina scutina ella, sco en siemi: «Umens!»

Jau ma festin: «Tge, tge has ditg, La…?», ma en quel mument avra ella ils egls e m’interrumpa cun vusch franca: «Jau scriv sur dad umens…»

Per in amen ses jau qua cun bucca averta. Jau sun surprendida. Gist Ladina che guntgescha gea ils umens sco la pestilenza. Ma avant che jau poss exprimer mia surpraisa, agiunscha ella: «…e sur da tai!»

XIV

«Qua al ves’ins cun ses chaun – in Terrier d’Airedale.Vesas il pitschen flatg sin sia tempra? Gist sut l’ur dal chapè?»

«Gea, jau ves.»

«Forsa in tumor, tgi sa. En mintga cas in bun identificatur. Ti stos numnadamain savair ch’er McKinsey sa travestgescha cuntinuadamain. Per ordinari», ed ella mussa il proxim maletg, «n’ha el per exempel nagina blutta sco sin questa fotografia, fatga avant duas emnas a Miami Beach. Ti stos pia quintar cun ina fatscha nunenconuschenta. Quai vul dir che ti stos ta concentrar sin ses moviments ils pli arcaics – il pass, la posiziun dal chau, la bratscha. Il fatg ch’el pudess ir zop na ta dastga betg irritar. Quai fan agents gugent.»

Lynn mussa il proxim diapositiv. Là sa dat el per in grond signur: chavels grischs levamain strivlads, in spencer besch, chautschas da glin e chalzers da lac.

Jau di: «Simpatic.»

E Lynn respunda: «Simpatic gea, ma privlus! Sas, quels da la CIA n’han nagin respect. Els èn criminals. Ed i n’emporta pauc ad els da tge vart ch’els stattan. Mafia u servetsch secret: quai è per els pressapauc il medem. Sco emploiads dal stadi sa sentan els forsa pli segirs. Ma quai è tut. Lavur da merda fan tuts dus.»

«E nus?»

«Il FBI è tut insatge auter, Jessica. Almain per quai che reguarda il Blow Up. Nus avain in messadi. Nossas finamiras sa basan sin in aut senn da giustia. E perquai na pudain nus privilegiar nagin, gnanc il president dals Stadis Unids da l’America.»

«Ma pertge n’infurmais vus betg la Chombra dals represchentants? Lezza pudess gea instradar l’impeachment – ed il president stuess dar pled e fatg.»

«Quai è ina chaussa zunt delicata. En il mender cas pudess in tal proceder effectuar ina guerra averta tranter ils dus servetschs secrets. E gliez na giavischa nagin. Nus dal Blow Up il pli davos. Nus n’avain nagin interess da far suicidi. Cun nossas acziuns secretas pudain nus eliminar ils menders subjects da la CIA senza tutgar l’entira organisaziun. E senza ch’insatgi vegnia a savair ch’il FBI stat davostiers. La mafia economica duai crair che la naziun saja intacta almain vers anora. Mo uschia pudain nus penetrar ses sistem e metter a ferm ils exponents ils pli nuschaivels. Il president è qua mo ina figura tranter autras – e per da bler betg la mendra. Igl è tgunsch pussaivel ch’el n’è gnanc al current dals fatgs. Las elecziuns dal proxim november al stattan gia oz sin il magun. E tenor las prognosas las pli recentas n’ha el naginas schanzas. Qua tut che quinta gia cun ina midada. E perquai avain nus er decidì da tegnair la chaussa sut clav. Almain ad interim. La refurma dals servetschs secrets, che fa sa chapescha nair da basegn, po lura vegnir realisada sut la nova administraziun – e sut in auter pretext. Il nov president vegn a stuair relaschar bunamain l’entira squadra dirigenta. E quai bain chapì dad omadus servetschs. Ma el po far quel pass cun la plenipotenza dal president nov elegì, faschond valair motivs da regiuvinaziun.

Oz na fiss ina tala refurma mai pussaivla. Ils falcuns che stattan a la testa da noss servetschs secrets han la cumplaina confidenza dal president. Auters numnan quai corrupziun. En scadin cas na chattass il BU nagina suatientscha, ni da quella ni da tschella vart. Cun auters pleds: sche nus laschassan sortir er mo in pled da nossas acziuns actualas, vegnissan nus liquidads entaifer paucas uras. Quai na fiss pia betg simplamain ina guerra tranter ils servetschs, mabain ina guerra cunter nossa sutpartiziun. Vers anora avessi num l’auter di ch’in aviun militar saja explodì sur il desert da New Mexico e che tut ils passagiers sajan morts immediat. Tias figlias avessan anc ditg pudì ir a la tschertga da lur mamma: ellas na t’avessan mai chattà – gnanc morta.»

La scolaziun era stada dira.

Da las 7.00 a las 9.00: exercizis da sajettar, 50 e 100 yards e cumbat. Lynn, ina matrona dal caliber da Schlatter, deva las instrucziuns. Jau stueva emprender da tutgar las figuras da chartun en lieus betg mortals: il bratsch che tegna la pistola, ils chaluns, las spatlas. Lynn scheva: «Cun mazzar noss adversaris, mazzain nus noss’atgna investigaziun.» Ma jau stueva, per il cas dals cas, prender en mira er tschellas parts dal corp: il chau, il cor, il venter. E Lynn scheva: «You’re doing pretty well!»

Da las 9.30 a las 12.00: autodefensiun, Wen-do, gimnastica (cun Claris).

Da las 13.00 a las 15.00: englais per avanzads; perfecziunament da l’accent dal sid (cun Simon).

Da las 15.30 a las 18.00: teoria; l’istorgia americana (rudiments), ils cartels da drogas, McKinsey, il plan da Miami (cun Jeff u Lynn).

A partir da las 18.00: cun Howard.

Suenter trais emnas aveva el ditg: «Questa saira giain nus ordaifer.» Finalmain aveva jau pudì bandunar la praschun da Langley, il headquarter da la CIA. Ina giada aveva jau dumandà Lynn pertge ch’il FBI fetschia sias scolaziuns gist en il center da tschel servetsch secret. Ed ella aveva ditg: «Pli datiers ch’ins è, e pli pauc ch’ins sa in da l’auter.»

Dapi noss’arrivada en Virginia aveva Howard prendì distanza. Er sche nus ans entupavan bunamain mintga saira en ina da las stanzas da Langley, n’eran noss contacts mai stads da gener privat. Howard aveva ditg da bell’entschatta: «A partir dad uss essan nus collegas – e betg amis!»

Lezza saira eran nus ids en in restaurant chinais, var diesch kilometers davent da Langley. Igl era curt avant Nadal. Da quai devan perditga er las nundumbraivlas illuminaziuns sur e sper via.

Il segund Nadal senza mias figlias, pens jau tuttenina dad aut, uschia che Howard dumonda: «Ti na vegns bain betg a vulair daventar sentimentala, Maria, uss ch’i va cunter la fin?»

«Jau sun adina stada sentimentala, Howard, da bell’entschatta. Uschiglio n’avess jau mai bandunà ils mes.»

«Ma uss stuain nus avair il sang fraid. Las proximas emnas stos ti metter d’ina vart tes sentiments e ta concentrar cumplainamain sin noss’acziun. Sche McKinsey ans va tras las lattas, essan nus cotgs, quai sas ti.»

Il restaurant è bunamain vid. Nus prendain plaz a la fanestra. Sweet and sour e vin cotschen. Suenter in temp da silenzi dumond jau: «Howard, daco has ti atgnamain durmì cun mai a Londra?»

El ma fixescha durant intginas secundas, lura respunda el cun in surrir: «Ord gust, Maria – gea, ord quaidas!»

«Ma pertge questa distanza dapi lura?»

«Fitg simpel, mia chara. L’amur schendra intrigas e lezzas pon…»

«Ma taidla Howard», al interrump jau, «ins po gea er durmir ensemen senza contract d’amur, simplamain ord quaidas, sco quai che ti dis gea sez, or d’in basegn da vischinanza, perquai ch’ins brama il corp. Ladina aveva la disa da dir: l’amur è nundivisibla – e divisibla, ins sto mo savair far la differenza…»

«Precis. E perquai che jau sai far la differenza hai jau prendì distanza. Sche nus ans avessan emprendì d’enconuscher ordaifer quest’istorgia, avess forsa tut gì in auter decurs. Ma uschia hai jau gì en emprima lingia l’incumbensa da t’arrestar e d’introducir tai en il servetsch secret. Jau sai, a New York hai jau manà tai per il nas, ma be per motivs da professiun, quai ma dastgas ti crair. Da tias actas resultava ina preferenza per umens pli vegls, en spezial sa chapescha per Schlatters. Per pudair lavurar cun nus stuevas ti però t’emancipar l’emprim da talas figuras. Ma er da figuras sco Baseli u Howard. Il FBI na po betg duvrar agentas ch’èn a la tschertga d’in substitut da lur consort.»

Qua fa Howard ina pausa. El m’offrescha ina cigaretta: «Quai è tubac original da la Virginia.» Jau al accept. Ma en quel mument ch’el vul tanscher l’envidader di jau: «Na, engraziel, jau hai mezza!»

Jau ma sun sentida miserabel. Svestgida da sisum fin giudim. Abusada d’in agent ch’aveva franà mes pass in di d’atun dal 1991, durant che jau steva davant ils blocs da Walter de Maria, persvadida che jau era sin la dretga via e pudeva terminar l’episoda cun Schlatter er autramain e tenor mia decisiun – che quai era mia vita.

Ed jau hai ditg ad el, laschond sortir il fim da mia bucca: «I hate you, Howard.»

XV

Vers las quatter turnain nus dal lai.

Al Bellevue scutina ella tuttenina: «Guarda là, Max Frisch!»

Jau guard e ves in vegliet cun egliers gross ed in beret basc che chamina cun pass curts e preschus sur la cruschada en direcziun da la Kronenhalle.

Jau scurlat il chau: «Ma na, Ladina – quai è nunpussaivel.»

Ella insista però: «Jau sun tschient per tschient segira, Maria, guarda!»

Ma en quel mument è il vegliet sparì – sco traguttì dal terratsch u d’ina porta magica.

«Ti vesas spierts!»

In pau pli tard, en il Café Schober, di jau a Ladina: «Po dar che ti has tuttina raschun.»

«Cun tge?»

«Cun dir ch’il scriver haja da far cun experientscha.»

«Gea, cun l’atgna u cun quella dad auters, pauc emporta. Quai che ti raquintas da tai ma gida da chapir meglier mamezza. Gist perquai che tias experientschas èn autras che las mias. Quai vala dal reminent er per ils umens. Da Schlatter pudess jau mo scriver grazia a las experientschas che ti has fatg cun el. Ina tala figura na fiss jau mai stada abla d’inventar. El è propi tes cas.»

«Ma jau na scriv gea betg.»

«Persuenter vivas ti.»

«E ti, na vivas ti forsa betg?»

«Bain, ma betg sco ti – mia vita consista per gronda part dal reviver experientschas passadas.»

«Vul quai dir che ti dovras er mai e mias experientschas per pudair viver?»

«Fin ad in tschert punct, gea.»

«E suenter?»

«Suenter svaneschas ti tranter mias lingias…»

«E ti?»

«…»

Nus empustain in segund café ed in’aua minerala. Nus taschain per in mument. Durant che nus essan fatschentadas cun groma, assugrin e tschadun di Ladina tuttenina: «Jau hai in’idea!» Ella ma guarda cun egls glischants: «Spetga in mument, jau stoss l’emprim telefonar» – e va.

Tschintg minutas pli tard turna ella cun bucca rienta: «Igl ha funcziunà!»

«Tge?»

«Ina surpraisa!»

Ladina aveva raschun: Schlatter è propi stà mes cas. Senza Schlatter nagins viadis, nagin Howard e nagin Ivory. Ad el hai jau d’engraziar che jau sun oz sin questa veranda. Ma al stuess jau anc dir grazia per quai? Trametter ina brev en praschun? Strusch. En sasez n’è Schlatter per mai nagin tema pli. Uss s’occupan auters dad el.

E Grond? Che spetga da preschent ensemen cun Schlatter sin il process? Lez è per mai anc oz in fegl vid. L’emprima chaussa caracteristica che jau aveva constatà tar el: Gian Grond discurriva in miserabel rumantsch. Mintg’auter pled: tudestg u englais. En l’Hotel Riz na devi naginas inscripziuns rumantschas, la carta da menu era scritta per t/f/t/e ed il persunal era tirolais. Jau na sai betg, sche quai è entant sa midà…

Ladina m’ha scrit tschel di che l’ustier dal Diagonal, il vegl Guolf Dentin, haja cumenzà a scriver a partir dal davos enviern sias cartas da tratgas be pli en puter.

Per Grond n’hai jau mai gì grondas simpatias. Betg be pervi da ses rumantsch. Là è el gea en buna cumpagnia. Na, jau aveva bregias cun ses caracter insumma. Sia fatscha, brina dal sulegl subtropic e dal sulegl alpin, aveva in’expressiun dal tuttafatg banala. Tschertas dunnas sa sentivan attratgas da quai. Sto esser ch’i dat er in’erotica da la fattadad. Umens lungurus en calculabels. Els ta dattan adina avunda temp per far tes patratgs. Ed uschia spargn’ins energias. Il fatg che Grond aveva sa laschà cumprar da la CIA è ina surpraisa mo per quels che stattan ordaifer. Malgrà ils gronds sforzs ch’el aveva fatg per gudagnar la clientella estra, n’è il Riz mai propi vegnì or da las cifras cotschnas, anzi. Il 1991 ha el perfin stuì serrar il bogn cuvert. E quai malgrà il giubileum da 700 onns Svizra. Quels cun il nas fin e la bucca fina han preferì auters lieus. Gea, i deva sairas nua che Schlatter era ses sulet giast. Ma quai na tanscha betg per sa tegnair sur aua. Uschia hai duvrà pauc per far da l’ustier dal Riz in di il cumplizi il pli stretg da ses pli fidaivel client. L’unica chaussa che jau na poss dentant anc oz betg chapir: che gist Ladina era ina giada sa laschada en cun el. Tgi sa, forsa ch’ella stueva avair fatg quest’experientscha per pudair bandunar cun tant pli gronda persvasiun il mund da l’eterosexualitad. Jau na sai betg. Esser è quai sia chaussa privata. Ed oz di Ladina: «Per mai n’è Grond nagin tema pli.»

XVI

Ils proxims dis vom jau ord via a Howard. Empè dad el m’instruescha uss Simon. Da las 18.00 fin tard la saira hai num: «simulation». Simon fingescha McKinsey ed jau stoss far nascher en mai la figura da Jessica Future – l’egliada, la bucca, la vusch, la posiziun dal chau, dal dies e dals chaluns, la bratscha, ils mauns, la demananza: tut duai correspunder al maletg fantomatic ch’il Blow Up è sa fatg da las preferenzas da McKinsey.

Plaun a plaun sun jau ma disada vi dals chalzers cun chaltgogn aut. Ina dumonda da l’equiliber, da la concentraziun e dal training. Per l’emprima giada en mia vita sun jau sfurzada da cumparair en moda topeleganta ed infama enina. Jau emprend d’enconuscher l’entir catalog da las perversitads mckinseyianas, ses giavischs exclusivs e bizars ed ils cumplexs mecanissems psicologics da ses agir. Ma surtut emprend jau – grazia a mes partenaris da sparring – il mastergn difficil dal dialog:

El: «Perstgisai, avais vus forsa fieu?»

Jau: «Cler!» (surrir)

El: (suenter avair fieu): «Uss essas vus mia flomma!»

Jau: «Inflammaziuns èn mia spezialitad.»

El: «Murphy McKinsey, pumpier, happy to meet you.»

Jau: «The pleasure is all mine, Jessica Future, incendiaria.»

Ina saira che jau sun gist vidlonder da prender en mira il chau da la figura da chartun entra Howard: «Maria, damaun sgolas ti a Miami, McKinsey dovra fieu!»

L’auter di, ils 27 da december 1991, atterresch jau a las 17.00 a Florida.

I plova.

A l’Opa-Locka Airport hai jau immediat prendì in taxi per Miami Springs, Nightingale Drive 22, pensiun Spider. Arrivada en chombra hai jau l’emprim faxà a Langley: «Philomèle chante. L’araignée bosse!»

Lura sun jau ida a durmir.

Enturn las diesch m’ha dasdà in auto. Jau ma sun auzada, hai tratg en mes body, sun ida en il bogn e davant il spievel. Jau era da sien – e pallida. Ma jau na saveva betg exact, sche quai valeva per Jessica u per mai. Jau ma sun vieuta, hai avert ils buttuns da mes body e sun sesida sin la tualetta. Mes urin era cotschen.

Turnada en letg hai jau immediat telefonà: «Dargent.»

«Qua è Maria, ciao Baseli!»

«Tge? … Tgi? … Ti, Maria?»

«Gea, jau – Surprendì?»

«Ma cler! Suenter tant temp – nua es? Ti tunas uschè damanaivel!»

«Jau sun lunsch davent, Baseli… A Miami.»

«Miami?»

«Gea, Miami, Florida.»

«Co pomai?»

«Circumstanzas.»

«Tge circumstanzas?»

«Jau na poss betg ir en ils detagls, ma…»

«Ma stas bain?»

«Mmm… i va.»

«Has…?»

«Jau pisch sang, Baseli!»

«Sang?»

«Gea, dapi questa saira.»

Baseli tascha in mument e di lura: «Brischi cun sponder aua?»

«In pau, gea.»

«Ed has suenter il sentiment da puspè stuair ir?»

«Mhm!»

«Quai è in’inflammaziun da la vaschia. Sta ti ruassaivla. Ti stos dentant baiver bler. E sch’i na chala betg entaifer dus dis, stos ti consultar in medi. U dà puspè in telefon!»

«Okay – engraziel.»

«Betg fa quitads… forsa ch’i passa tut da sasez.»

«Okay. Jau…»

«… Gea?»

«Jau vuleva anc…»

«Di!»

«Ti ma mancas, Baseli…!»

«Er ti mancas. Igl è passà pli ch’in onn.»

«Gea, jau sai…»

Nus taschain. Jau aud ses flad ed emprov da m’imaginar el. Ses egls, ses mauns, sia savur.

«Ti! – Co vai cun ellas?»

«Bain, Maria… i va bain cun ellas. Le…»

«Letizia! Tge?»

«Nagut, nagut. Ina lappalia. Avant duas emnas è ella glischnada ora sin ina ragisch ed è sa fatg giu la pel. Ina bagatella. Jau hai mess si in pau Betadine ed in plaster ed ella ha puspè ris.»

«E Silvia?»

«Lezza è en gamba. Da quai che jau sai. Cler, ti mancas a las mattettas. Quai sent’ins. Ed jau crai ch’ellas spetgan vess sin tai. Avant in pèr mais m’ha Silvia ditg sin via: Mumma ei en Russia!»

«Ah, cler! La brev!»

«Ed ella pareva perfin in pau loscha.»

«Ma sch’ella avess savì che jau era lura anc a Spürbügl...»

«Ed uss? San ellas nua che ti es?»

«Na. Ma jau scriv uschè spert che jau hai finì mia lavur.»

«Tge lavur?»

«Quai na dastg jau betg dir, perstgisa!»

«Ti na stos er betg.»

«Jau scriv lura a tai!»

«Gugent.»

Nus taschain puspè. Jau stun si e guard or da fanestra. Igl ha chalà da plover.

«E ti? Co vai cun tai?»

«Pulit, engraziel.»

«E la politica?»

«Ah, lezza…»

«Has chalà?»

«Na. Gliez betg. Ma jau hai la lavur che ma crescha sur il chau ora. La chasa da vegls è fullanada. Ed jau stoss currer per mintga toffaria. U ch’els han mal las giugadiras u ch’els na pon betg durmir. E mintgatant fani sco sch’i giess per vita e mort: ier han dus dal 1899 fatg da sa scagnar mo perquai ch’in aveva pretendì ch’il dialect da Permez saja pli schuber che quel da Camonas. Resultat: quel da Camonas ha rut in det e quel da Permez ha pers il davos dent. – Ma ti pajas gea summas, Maria!»

«Nagin problem, Baseli – uschè ditg ch’i na sa tracta betg da millis.»

Uss fai pliras giadas clic. Il Blow Up!

Jau ma festin: «Ma forsa èsi tuttina meglier da chalar. Ti stos franc anc ir a l’asil.»

«Gea. Ti has raschun. Ma dà part, sch’i na vegn betg meglier, d’accord!»

«Gea, d’accord!»

Per l’emprima giada en mia vita era jau loscha d’esser Rumantscha.

Jau hai guardà il tschiel da la stanza. Ina tapeta cun palmas da cocos. Sblatga. Lura hai jau empruvà da durmir. E tuttenina hai jau vis la punt dals refurmaturs – permez en il flum. Jau hai avert ils egls ed empruvà da fixar ina palma. Mes maun dretg è passà sur la maisina da notg, ha strivlà l’ura, ils anels, il battafieu ed ha la finala chattà il pachet. Jau al hai avert cun trais dets e fitgà lien il polesch ed il det-mussader. Ma l’entir sforz è stà per il giat. Il pachet era vid.

Jau ma sun auzada, hai svelt tratg en las jeans, hai chatschà la Smith & Wesson en las chautschas ed hai bandunà la pensiun, la giacca da tgirom sut bratsch. Igl era curt avant las indesch. Suenter ventg meters hai jau traversà il Nightingale Drive ch’era anc tut nadalisà. Trais blocs plinensi glischavan bustabs da neon. Suenter il segund bloc als hai jau pudì decifrar: Flame Bar. Jau hai tratg en la giacca e chatschà il revolver en la tastga interna a sanestra.

Il local è bunamain vid. Ina giuvna che scua il palantschieu, a la maisa entadim in giuven pèr cun frisuras da punk, davos la spina in um che lascha ora ina biera ed a la bar, bunamain sisum, cun chommas cruschadas sin in stgabè, in um cun chapè. Jau ma tschent sin in dals emprims stgabels ed empost in’aua minerala, in Southern Comfort e dus pachets Benson & Hedges. Cun la larmera poss jau vesair che l’um dal chapè sfeglia in cudesch. El fima e baiva whisky. Nus essan separads tras ina retscha da tschintg stgabels vids. Da mes maun dretg chat jau adagur sin la bar il Miami Herald da l’auter di e legel cun gronda surpraisa la lingia grassa dal frontispizi: «Miami’s Pampers Connection: Somebody knows more!» Ed in sulet patratg va tras mes chau: tgi ha tradì?

En quel mument porta l’um davos la bar la bavronda e las cigarettas. Jau avrel immediat in dals dus pachets, tir or ina cigaretta e la met tranter ils lefs. Jau poss strusch spetgar da leger l’artitgel. Entant hai jau chattà il battafieu en in da mes satgs, al tegn sut la cigaretta e l’envid. Ma empè d’ina flomma fa el be sbrinzlas. Suenter intginas emprovas invanas al tegn jau cunter la glisch. El è vid.

Avant che jau possia avrir la bucca e dumandar il barist per zulprins, ma scutina ina vusch bassa e loma en l’ureglia: «Can I give you a light?»

Jau ma volv immediat, tschiffada d’in lev snuizi. Davant mai stat quel dal chapè, in um enturn ils sessanta cun ina barba da trais dis, ma egls serains ed in surrir intelligent. «Vus m’avais fatg tema!»

«Perdunai, ma…»

«I n’è betg uschè nausch. Jau n’hai simplamain betg sentì che Vus As essas avischinà. Quai è tut.»

Jau ves en ses maun dretg in Zippo d’argient. El al tegna cunter il dies dal pugn sanester e fa dus svelts moviments, l’emprim vers terra per avrir il viertgel ed il segund vers il tschiel: la roda da metal, smatgada stagn cunter la pel dal pugn, sa mova spert e vegn en fricziun cun il crap da fieu. Ina sbrinzla siglia vi sin il lamegl bagnà cun benzin. Tut quai capita en in batterdegl – e gia arda la cigaretta.

«Thank you, Sir!»

Suenter ina pausa ma dumonda el: «Tge maina Vus en la Flame?»

Ed jau respund, mussond sin il fim che sorta da mia bucca: «La toxicomania – e Vus?»

«Jau stun en il conturn – ed aveva said. Mintgatant ston ins sortir dal gnieu, navair?»

«Gea, gliez è propi vair. A tgi…», ma avant che jau possia finir la construcziun, cloma el: «Brian, bring us two more drinks!»

«Ma jau…!»

«It’s all right, Mam – quel va sin mes quint.»

«Ma jau vuleva baiver mo in!»

«Quai vul ins adina», di l’um cun in grond surrir: «Come on! – Jau hai num Jim, Jim Bell!»

Jau al guard en fatscha, ves ils lefs malizius ed ils egls circumdads da faudas che tradeschan ina miaivla legria, sco sch’ellas sa nutrissan d’ina tristezza surmuntada: «Okay, jau sun da la partida. – My name is Jessica, Jessica Future.»

XVII

«Uss giain nus tar mes ami Rico!», di Ladina cur che nus sortin dal Schober. Dapli na vul ella betg tradir. Jau la suond. Nus prendain il 4 en direcziun dal quartier d’industria. Suenter la fermada Quellenstrasse di Ladina: «A la proxima stuain nus sortir.» Ed uss n’hai jau nagins dubis pli. I va per hasch. U per cocain. U per in’autra rauba dal gener. Jau na ves betg auters motivs per ir en il Kreis 5. Oz. Nus sortin e passain sut il viaduct da las VFF. Là giainsa a dretga, en direcziun dal chamin da l’ardera da rument. Jau n’hai betg pli fimà hasch dapi onns. Ladina ma piglia uss per il bratsch: «Prest essan nus là!»

Ses ami Rico, ina latta da bunamain dus meters, ans aveva beneventà lezza saira cun cor avert ed aveva ditg a Ladina: «Sche ti m’avessas telefonà tschintg minutas pli tard, fiss jau stà davent. Ti sas, il venderdi…!» En stiva ans aveva el fatg amogna duas sutgas e dumandà: «Prendais er ina biera?»

In pau pli tard era el turnà cun trais buttiglias: «Jau hai mo Tuborg – ma persuenter è ella fraida!» Lura aveva er el prendì plaz.

«Tge poss jau far per vus?»

«Ina plima… ed in fegl!»

Rico era immediat levà da la sutga ed aveva cumenzà a fufragnar en ina stgatla da chartun. Suenter in’urella aveva el ditg: «Jau stun mal, ma jau hai mo in culli.»

«Na, Rico!», aveva exclamà Ladina, «nus vulain quai en furma – tetovada!»

Jau aveva guardà cun egls gronds: «Ti na m’has gnanc dumandà!»

«Precis, quai era gea la surpraisa!»

«Ma jau n’hai anc mai…»

«Jau n’era betg, Maria – e sche ti na vuls betg, ma lasch jau tetovar tuts dus.»

La finala avevan nus tratg la sort: il fegl per Ladina e la plima per mai. Rico spetgava gia sin nus en l’atelier, la pistola en maun. Ladina ha tratg ora las chautschas ed è sesida sin in grond pulstrà nair. Lura ha ella sbrajattà las chommas ed ha ditg: «Qua, da la vart interna da la coissa, gist a l’ur dal slip.»

«Sco ti giavischas», ha ditg Rico ed è sa mess a la lavur.

Insacura hai jau dumandà Ladina: «Fai mal?»

Ed ella, da bass: «In pau – ma i vala la paina!»

Duas uras pli tard sesain nus en il restaurant Cooperativo e spetgain sin la salata.

«Brischi anc?», ma dumonda Ladina.

«Gea.»

«I dovra ses temp, Maria, forsa ina notg. Ma persuenter tegni l’entira vita.»

Jau ma regord: Jau sun gia sut la cuvria, il maun sanester sin la plima, entant che Ladina lava anc ils dents. Jau l’observ tras la sfessa da l’isch. Grazia al spievel poss jau vesair a medem temp il dies e la fatscha. Ed ella po vesair mai. Mintgatant ma fixescha ella, dat ina tschegnada e surri – la bucca plain pasta. Sias chommas en pli satiglias che las mias e baintant pli lungas. «Quant paisas atgnamain?» Ed ella sbarbutta: «Tschuqutudu», prenda alura il barschun or da bucca e di: «Tschuncantadus – e ti?» «Tschuncanta – tgi sa, forsa che tes fegl paisa dapli che mia plima.» Uss ha ella la bucca plain aua, sgarguglia in mument e spida l’aua en il lavor: «Jau suppon ch’i saja plitost l’ossa, Maria!», di Ladina e turna en chombra. Jau la ves per l’emprima giada dal tuttafatg niva. Ella è bella.

«Ti es fitg bella, Ladina.»

E Ladina respunda: «Engraziel, Maria.»

Suenter in’urella dumonda Ladina: «Duai jau stizzar?»

«Na, lascha anc in mument!»

Silenzi.

Nus udin noss flad ed il fin tschalattim dal stgaudament. Da dador entran ramurs nocturnas: Il traffic dal Limmatquai, risadas si da la giassa, ils zains da Son Pieder. Nus giaschain omaduas sin il dies, mintgina occupada cun sasezza. Insacura interrump jau il silenzi per dir: «Jau n’hai anc mai passentà ina notg en il Storchen!»

Puspè regia silenzi.

Jau stoss pensar a Silvia, a Letizia – a lur fatschas, lur dumondas, lur termagls. Il pli gugent las prendess jau uss en bratsch – stagn. Tuttenina udin nus il sgrign d’ina franada abrupta. Ma nagin sfratg.

E puspè silenzi.

«Ladina, tge pensas ti da mai?»

«Da tai?» Ella targlina in mument, sa volva vers mai e di: «Bler.»

«Tge, per exempel?»

«Mmm, per exempel… che ti sajas ina dunna en gamba.»

«Aha!?»

«Gea, e curaschusa.» Uss piglia ella mes maun: «Pertge, es ti d’in auter avis?»

«Na, na,… ma jau hai mintgatant ina schliata conscienza.»

«Ti manegias: ina… nauscha.»

«Na, betg ina nauscha, ina schliata!»

Ladina ri: «Sas, tar nus è la conscienza ‹noscha› cur ch’ella è tar vus ‹schliata›! Ma il Langenscheidt ha sclaus vossa varianta – là passain nus tuts ensemen per nauschs.»

«Tgi sa, forsa che quai unescha!»

Suenter ina curta pausa la dumond jau: «Serius, Ladina – tge pensas da mia decisiun?»

«Da vegnir tar mai?»

«Gea… e da bandunar ils mes.»

«Jau hai sa chapescha plaschair che ti es vegnida a Spürbügl. Uschia essan nus puspè ans avischinadas – suenter tant temp. Ma per tia decisiun es ti tezza responsabla. Forsa che ti stuevas agir uschia per guntgir la stagnaziun. Perquai che lezza è mortala.»

Ella ma dat ina curta struclada cun il maun: «E ti, tge pensas ti?»

«Jau crai d’avair prendì la dretga decisiun. Jau n’aveva gea nagin’alternativa. Permez m’avess stenschentà. Là fiss jau morta senz’avair vivì. E tuttina: mintgatant hai jau tema dal futur. Da las consequenzas. Forsa che mias figlias pon profitar in di da mia decisiun. Ma oz pateschan ellas franc. Tgi sa, in di vegnin nus – Silvia, Letizia ed jau – forsa puspè ensemen. Sut autras circumstanzas. On verra…»

Ladina tascha. Igl e passà l’ina. Las ramurs da la citad èn tschessadas. Jau dumond: «Lain stizzar?»

E Ladina scutina: «Gea, lain durmir!» Jau smatg il buttun da la lampa e ma volv vers Ladina. Suenter che mes egls èn sa disads al stgir, poss jau distinguer las conturas da sia fatscha. Ella surri e ma guarda. Nus stuain rir omaduas. Uss sa volva Ladina vers mai, ma metta il bratsch enturn la vita e scutina: «Ve na tar mai, Maria». Jau m’avischin. E l’embratsch. Uschia restain nus ina lung’urella. Ella ma charezza il dies, palpond, strivlond. Mintgatant vegnan sias unglas en contact cun mia pel – e quai fa pel-giaglina. Ella charsina mi’ureglia e va cun la detta tras mes chavels. Jau emprov da respunder, suandond cun mes maun dretg las undas da ses fil fin a las spatlas. Tuttenina di ella da bass: «Gea, là, gist là – là mordi!» «Duai jau…?» «Oh, gea, gugent!» Ed jau la sgrat cun las unglas, l’emprim là nua ch’ella ha reagì, suenter tenor las coordinatas ch’ella ma scutina en l’ureglia, vi e nà, si e giu.

Cur ch’ella strivla sur mes slip, cumenz jau a tremblar. Jau sent che sia detta s’avischina a mias coissas e flad pli dabot. Cun in det dissegna ella alura ina lingia che va fin a la foppa. Jau sent ina maschaida tranter sguzia ed excitaziun e fatsch schanugl. En quel mument scutina Ladina: «Ti ma dis sche jau vom memia lunsch, Maria!», e prenda davent il maun. Jau taschel. Mia detta charsina sia fatscha, ils chavels e la fina pel dal culiez. Ses lefs èn a l’autezza dals mes, jau m’avanz e la bitsch il chantun da la bucca. Ladina respunda. Noss lefs èn prest in sur in e s’avran bufatg. Ina, duas giadas ma tutga ella cun il piz da la lieunga, sco per schabetg. Entant vom jau cun il maun da ses dies giu, pass cun la detta sur l’oss sacral e tras la sfessa che separa las vistas. En quel mument va Ladina cun sia lieunga sut mes lef e litga las schunschivas, suenter ils dents. Jau respund. Uss ma bitscha Ladina il mantun, il culiez e l’ureglia, bogna la conca ed entra en la chombra.

Igl è sco d’udir la mar…

XVIII

Tuttenina sigl jau si e ma driz en il letg. Jau sun tut bletscha. Jau hai siemià: davant mai steva McKinsey, vestgì en alv, en in maun ina clav, en l’auter ina suga, jau hai piglià tema, hai tratg il revolver, ma en quel mument ha el clamà: «Betg sajettar, Maria, betg sajettar – jau sun mo tes spievel!»

Daco enconuscha quel mes num?

Jau guard enturn. La chandaila che nus avevan envidà avant ch’ir a durmir arda anc adina. Jau bit enavos la cuvria e m’auz. Dascus. El para da durmir stagn. El runtga.

Jau vom en cuschina: in caos da vaschella tschuffa, restanzas surtratgas cun miffa, tschendra, magiels mez plains e gasettas. Jau fim ed emprov da far urden en mes chau. Pertge sun jau en questa cuschina, en quest’abitaziun? Pertge betg en il Spider? Jau scurlat il chau per vesair pli cler. En sasez aveva jau gea mo vulì ir per cigarettas.

L’aria en qua è stitga. Jau avrel ina fanestra. Tge tip è quai pomai? Simpatic, gea. Ma misterius. Jau na sai betg propi pertge che jau hai dà suatientscha a ses invit. Forsa sun jau stada lez mument memia flaivla per dir da na. Forsa er ferma avunda per dir da gea. Jau na sai betg. Jau m’era sentida attratga d’ina forza indefinibla. Po dar che jau vuleva fugir la pensiun – almain per ina notg; fladar l’aria da la libertad avant che stuair ma confruntar cun ina figura dal caliber da McKinsey.

Uss sun jau qua e ma dumond co che jau pudess puspè mitschar. L’acziun finala cumenza en dus dis. Ma Howard ha forsa gia tramess in messadi – e spetga mia resposta.

Jau ma regord da l’emprima saira a Langley: Howard m’aveva fatg vegnir en la stanza da video: «Cur che ti sortas da qua vegns ti a savair tut.» Lura aveva el smatgà il buttun dal telecumond: «Lain cumenzar cun Ronald Reagan…»

Howard pareva in auter carstgaun. Si’egliada era pli stgira ed el aveva bregias da ma guardar en fatscha.

«Anything wrong, Howard?», al dumond jau, entant ch’il monitur mussa il countdown.

Ed el, senza sa volver, ils egls fixads sin l’apparat: «Pertge?»

«Jau hai l’impressiun che ti sajas ta midada.»

«Midà? Na, jau sun sco adina… sco adina, cur che jau lavur.»

En quel mument cumpara la fatscha dal president.

«Ils Americans han tema», cumenza Howard. Uss ves’ins il president cun ses vice.

«Quels dus han sminuì las expensas per programs socials ed educativs e promovì la spirala da l’armament. Chavazzin: Star Wars. En ils onns otganta guardavan tuts mo pli en las stailas – enstagl en la bursa.

Oz è l’America la terra la pli debitaria dal mund – ed ha tema.»

«Da tgi? Uss che la guerra fraida è finida?»

Tuttenina mussa il monitur ina cuntrada da muntognas, glatschers e sfendaglias. Jau sun entusiasmada: «Ils Rocky…!» Ma Howard m’interrumpa: «Na, quai en las Alps, vossas Alps!»

E suenter ina pausa: «Da vus… Els han tema da vus.»

Jau stoss rir: «Da nus?»

«Guarda!» Ins vesa maletgs da drogads. Fatschas smagregiadas. Egls fops.

«Platzspitz.»

«Da quels na sto nagin avair tema.»

«Precis.»

«Jau na chapesch betg…»

«Spetga!»

Uss ves’ins ina fabrica d’autos. Bugliders. Sbrinzlas. Howard di: «Volkswagen, Germania.»

«So what?»

«Precis – quai è la funtauna da la tema americana!»

«Ils VW’s ?»

Howard stizza la televisiun ed envida ina cigaretta. Jau na sun betg pli perderta ch’avant. Jau al observ da la vart. El para vegl. Jau poss strusch crair d’avair passentà avant paucs dis ina notg cun quest um.

«Tge sun jau per tai, Howard?»

Per l’emprima giada dapi lung temp ma guarda el en fatscha. Cun la medema egliada sco lezza giada a Turitg. Forsa è quai si’egliada da lavur.

 «Co manegias?»

«Sco quai che jau dumond – Tge sun jau per tai? L’amanta? La figlia? La mamma?»

Howard surri: «Jau na sai betg. Jau sai mo tge che jau sun per tai – vis da mai enor.»

«E quai fiss?»

«Tes frar vegl!»

«Ti battas!»

Jau taschel. Howard smatga puspè il buttun dal telecumond. L’emprim ves’ins maletgs d’ina cursa rapida, lura las buccas avertas d’in chor viril ed a la fin ina plazza da scola cun uffants che curran enturn.

«Uss l’entira chaussa cun tun», di Howard e replega il bindel. Curt suenter cumparan ils medems maletgs, la cursa, il chor, la plazza da scola, jau aud la vusch agitada dal commentader da sport – «er kommt zur zweiten Zwischenzeit, Flurin Camadonas ist schneller, Camadonas ist schneller!» –, ils ferms organs dal chor viril che chanta «Quei ei miu grep, quei ei miu crap» ed ils uffants sin la plazza da scola che dattan sbratgs, in tranter l’auter, pleds rumantschs, pleds tudestgs.

«Ed uss?»

«Quai essas vus!»

«E lura?»

«Lain cumenzar a l’entschatta: ils Americans han tema da la CE. Els sa sentan confruntads cun in continent sin via da daventar la potenza economica la pli ferma dal mund. Sper il Giapun pia uss l’Europa. Per l’administraziun dals Stadis Unids e lur servetsch secret è quai ina situaziun inacceptabla. Perquai han els sviluppà il plan suandant: liquidar las forzas da lavur potenzialas da damaun, derscher enturn successivamain il sistem economic, impedir la creschientscha da la productivitad, diminuir la capacitad da concurrenza e render qua tras l’entira Europa in continent sutsviluppà e tgutg.»

«Perstgisa, Howard, ma co vul la CIA realisar in tal plan? Ella na po gea betg simplamain far in’invasiun, la finala èn ils Stadis Unids commembers da la NATO e…»

«I dat anc autras furmas d’invasiun che mo la militara.»

«E quai fiss?»

«Drogas! Cun drogas po la CIA indeblir l’Europa entaifer pauc temp.»

«Ma tge ha quai da far cun ils Rumantschs?»

«La CIA promova tut las tendenzas da decumposiziun, tant las naziunalas sco las regiunalas. En blers cas na sto ella dentant gnanc intervegnir. Prendain l’anteriura Uniun sovietica: là en las differentas republicas crudadas giu dal tschep senza ch’ins avess stuì gidar suenter. Ed uss èn ellas en la buglia. Collaps economic, dispitas etnicas, guerras civilas… Tge vulan ils Stadis Unids dapli? U prendain la Slovachia: ella vul daventar independenta. Ma en paucs onns vegn il pievel slovac a revoltar cunter ses dirigents. Ord spir fom. E da là èsi mo in pitschen pass a la guerra cunter la Tschechia. En quests pajais na sto la CIA gnanc dar fieu. Igl arda tut da sasez.»

«Ma tge ha quai da far cun nus?»

«Vus essas ina part da l’entir. La CIA intervegn là nua ch’i va bain cun la glieud, nua ch’i regia la pasch politica, sociala e culturala.»

«Aha. Uss èsi cler. La CIA proveda quels dal Platzspitz e spera da cuntanscher qua tras er in u l’auter Rumantsch. Betg mal. La finala abiteschan…»

«Fallà! Fallà! Quai fan autras mafias. Forsa las medemas che provedan las citads dals Stadis Unids.

Ma qua sa tracti da tut in auter plan. Per l’ina vul la CIA cuntanscher ils resistents. E per l’autra lavura ella en moda clandestina. Sias intervenziuns èn talmain subtilas ch’ins ha l’impressiun ch’ils resultats sajan il fritg d’in process natiral.»

«Quai tuna spagnol.»

«Exact. Il cas spagnol è cumparegliabel cun il voss. Ma la constellaziun è differenta. Là avain nus ils Catalans… e surtut ils Bascs. Là na sto la CIA betg far diever da drogas. I basta che l’ETA survegn armas. La decumposiziun d’ina naziun cumenza là nua ch’ina da sias regiuns recloma l’autonomia.»

«Ti na vegns bain betg a vulair pretender che la Rumantschia reclomia l’autonomia?»

«Na! En Svizra è la constellaziun differenta. Forsa ch’ella è la naziun la pli indecumponibla dal mund. E quai malgrà sia diversitad. Guarda: Il Giura vuleva daventar in chantun, ma betg ina naziun u forsa schizunt in departament da la Frantscha. Er il Tessin na para betg da vulair daventar ina part da l’Italia.»

«Ed ils Rumantschs èn gia cuntents sch’els dastgan restar en il chantun Grischun…»

«Precis!»

«Tge precis?»

«Pensa be: la Rumantschia na vul betg esser autonoma. Gnanc entaifer il chantun. Quai dis ti gea tezza. Ella vul mo surviver. Sch’ils Rumantschs fissan sco ils Bascs, ils Cors u ils Flams dess quai gronds problems. En Svizra. Ma da quai na sto voss pajais avair nagina tema. Ils Rumantschs vegnan a restar ina minoritad senza ambiziuns.»

«Sche pertge duess la CIA insumma vulair intervegnir?»

«Perquai ch’ina naziun è adina uschè ferma sco sia pli flaivla regiun u, sche ti vuls, minoritad linguistica. Uschè ditg ch’il rumantsch è ferm, è ferma er la Svizra. E pli flaivel ch’il rumantsch daventa e pli che la Svizra perda forzas. Ella sto augmentar las subvenziuns ed elavurar mesiras d’urgenza. Quai po ir bain uschè ditg ch’ils Rumantschs pon far valair lur periclitaziun externa – la germanisaziun cuntinuanta, l’emigraziun dals giuvens e la mancanza d’ina gasetta quotidiana –, ma er be uschè ditg ch’il Cussegl federal po persvader er las autras regiuns linguisticas d’ina tala promoziun. Sche la Svizra perda la Rumantschia, perda la crusch in bratsch.»

«Ma Howard, sche tia teoria, perstgisa, sche la teoria da la CIA constat cun la realitad, lura stuess la Svizra gia daditg esser decumposta. La Rumantschia n’è gea anc mai stada uschè flaivla sco oz.»

«Ti sbaglias. Anc mai n’è la Rumantschia stada uschè ferma sco il davos temp. Ti has bandunà la Surselva avant pli ch’in onn. E dapi bunamain nov mais vivas ti ordaifer il Grischun. En il fratemp è sa midà bler.»

«Co vuls ti savair!»

«Ex officio, ex officio! Guarda: i para incredibel, ma ils Rumantschs han finalmain chattà ina lingua. Ina lingua cuminaivla…»

«Ma smetta, Howard! Ti raquintas pulaccas. Jau enconusch la Surselva. Là en gea tuts encunter.»

«Encunter forsa bain, ma els legian…»

«Tge?»

«Il standard!»

«Jau vuless savair nua!»

«Dapertut! Placats, prospects, leschas, annunzias da mort, inserats, brevs da lecturs ed artitgels da tut gener.»

«Ti discurras d’ina gasetta che n’exista betg.»

«Na, jau discur d’ina realitad. Las gasettas regiunalas han fatg fusiun parziala. Artitgels che pertutgan tut ils Rumantschs cumparan en standard. Quai vala pia per la gronda part da las paginas da text. Excepziun idiomatica: ils commentaris dals chauredacturs, las poesias da gratulaziun e las communicaziuns dal president da la CRR.»

«Ti battas, Howard!» «Na, jau na bat betg. Ed er ils Rumantschs han chalà da batter. Els han realisà ch’els pon surviver mo cun star ensemen.»

«Ed uss intervegn la CIA?»

«Exact. Per la segunda giada…»

«Tge?»

«Gea, ella intervegn per la segunda giada entaifer diesch onns. N’has ti mai remartgà che voss vegls na pon betg murir?»

«Na.»

«Propi betg?»

«Na. En la Gasetta Romontscha èn ils necrologs e las gratulaziuns gea strusch da tegnair in ord l’auter. Forsa che quels ch’èn gia sut terra dapi il venderdi survegnan il mardi ina gratulaziun; e quels ch’han festivà il mardi en il ravugl da lur famiglia l’otgantavel anniversari en buna sanadad e cumplaina frestgezza survegnan il venderdi in necrolog ord spir scumbigl.»

«Da preschent èn las gasettas plain gratulaziuns.»

«Ah, gea?»

«Gea, sco avant diesch onns. Forsa che ti ta regordas. Da lez temp era la Rumantschia pulit decumposta. Ma las valladas vivevan en pasch. Mintgina aveva ses vocabulari regiunal ed era cuntenta uschè ditg che las restampas vegnivan garantidas. Ina vita intra muros, sche ti vuls – senza conflicts interrumantschs e senza cumbats intraregiunals. Las guerras ortograficas appartegnevan al passà. La CIA n’aveva da lez temp nagins motivs d’intervegnir. Reagan era president pir dapi dus onns e las ensainas economicas mussavan ensi. L’Europa era strusch in tema. E la Rumantschia anc main.»

«Ed uss duai tut quai esser sa midà?»

«Gea. Ma lain far pass per pass: il process da standardisaziun ch’ha cumenzà, sco quai che ti sas, circa da lez temp, ha disturbà questa pasch mortala. Giuvens intellectuals, umens e dunnas – jau als numnel qua ils giuvens giuvens – han cumenzà ad eriger punts linguisticas tranter las valladas. Ins na discurriva betg pli dals tschintg idioms, mabain d’ina lingua scritta per tuts. Ed er Berna ha reagì spert. Translaziuns da tut gener. Inscripziuns dapertut. Gea, perfin ils chatschaders han pudì leger da qua envi la lescha da chatscha en lur lingua.»

«Pulaccas, Howard, pulaccas! Da quai che jau sai han ils chatschadurs fatg opposiziun.»

«Quai constat. Ma be grazia a la CIA… e grazia a voss vegls.»

«Ha?»

«L’emprim carteva il servetsch secret che la standardisaziun semnia automaticamain discordia e che la Rumantschia sa liquideschia entaifer curt temp sco resultat d’in process autoextirpatoric, d’in cannibalissem alpin. Ma igl è spert sa mussà che la voluntad d’acceptar la standardisaziun era pli gronda che quai ch’ins aveva cartì. La CIA è intervegnida ditg avant che la gronda opposiziun cunter il standard era sa manifestada. Gea, si’intervenziun è stada il catalisatur per tut las reacziuns suandantas. I bastava da reactivar ils vegls.»

«E co?»

«Cocain! La CIA pudeva sa basar sin resultats da la clinica medicinal-geriatrica da l’Ospital chantunal da Basilea. Pazients vegls pateschan, sco quai ch’ins sa, savens da sintoms d’adinamia. Els daventan dependents ed apatics. Cun in tractament da 3 x 0.5 fin 1.0 mg per di als pon ins dentant leventar da mort en vita. Il cocain vegn dà ad els en furma da sirup e vegn resorbà entaifer curt temp. En il sistem central da la gnerva stimulescha el l’activitad e sminuescha las retegnientschas. Ils vegls èn puspè qua – alerts e viscals. Els cumenzan a leger, tschertins prendan schizunt en maun in rispli, ils blers dentant sa cuntentan cun glorifitgar ils temps passads anc pli dad aut.

Suenter paucas emnas avevan ils vegls cumenzà ad ir sin las barricadas. Per lur chaussa e per la generaziun futura, sco ch’igl aveva num. Ils giuvens vegls, quels ch’occupan ils posts impurtants – chauredacturs, scolasts, politichers –, als èn immediat suandads. L’armada cunter l’innovaziun era furmada. Il rest enconuschas ti gea. Vers la fin dals onns otganta era la Rumantschia sin buna via d’extirpar sasezza. Berna ha entschet a sa retrair, il Chantun ha tegnì serrà ils egls ed ils vocabularis regiunals èn vegnids restampads. A la standardisaziun carteva strusch pli insatgi, auter ch’in pèr intellectuals che speravan che la versiun standardisada dal cudeschet da servetsch militar possia almain motivar ils recruts da purtar lur standarta. Ma adumbatten.»

«Ed oz?»

«Oz è la situaziun sa midada. Per il suandant motiv: avant dus onns ha la CIA smess cun il tractament da cocain. Ella carteva che la decumposiziun saja oramai daventada in process automatic. E ch’ils vegls hajan fatg il lur. Sin quai han ils vegls cumenzà a taschair. E murir. Las paginas da las gasettas regiunalas eran puspè plain annunzias da mort. Ed ils giuvens vegls han cumenzà a perder l’orientaziun – u il respect davant ils vegls. Tscherts scolasts secundars han exprimì publicamain il patratg d’introducir il standard en scola ed han ditg: Noss scolars vulan er leger litteratura moderna. Politichers da tut las partidas burgaisas han tuttenina vis ils avantatgs d’ina gasetta quotidiana. E quai surtut en vista a las proximas elecziuns. L’industria privata ha fatg amogna als editurs da las gasettas regiunalas da cumprar pliras paginas d’inserats sut la cundiziun che quellas cumparian en standard. Ed ils editurs èn stads d’accord. Cler, i deva anc adina da quels che repetivan ils pleds dals vegls, che tegnevan aut ils vocabularis regiunals e ch’avevan tema ch’il standard sturneschia la Rumantschia. Ma lur vuschs èn daventadas pli e pli flaivlas. Ils vegls eran sortids dal fund da resonanza.»

«Per la CIA in motiv da reintervegnir…»

«Gea. Dapi quest atun survegnan ils vegls puspè lur sirup. Ma betg be quels dals asils. Questa giada ha la CIA en mira er quels sut settanta.»

«Ma da quai che jau sai èn lezs gea anc viscals avunda.»

«Betg tuts. Blers han pers il schlantsch suenter la pensiun.»

«E co vul il servetsch secret cuntanscher quels? Van ils agents da chasa en chasa – sco vendabiblas? E fan enstagl amogna Isostar?»

«Pressapauc. Ma la chaussa è pli simpla. Il cocain vegn sternì in pau dapertut: en il vin, en la biera ed en l’aua minerala. Bain inqual da quels ch’han bavì lur quintin gia avant messa sorta dal servetsch divin cun l’impressiun che ses rieu saja vegnì exaudì.

Ma questa giada ha la CIA er pensà a la giuventetgna. L’acziun duai gea avair success. E l’experientscha ha mussà ch’ins na duaja betg sa fidar mo dals vegls. Ed en pli han ins pudì constatar ils davos onns che la giuventetgna rumantscha ha survegnì vaira tschaffen dal standard. Ils giuvens fan gieus da pleds, chantan e scrivan brevs d’amur d’ina vallada a l’autra. Gea, ins po discurrer d’ina veritabla renaschientscha che surpassa perfin ils cunfins dal territori rumantsch. Ils davos dus onns han pli che ventg milli persunas da la Svizra tudestga frequentà in curs da rumantsch grischun. Ti vesas, il quart bratsch da la crusch è daventà pli e pli ferm.»

«E co vul la CIA franar quest svilup?»

«Cun fim!»

«Fim?»

«Gea, cun fim. N’has ti anc betg udì da las Millis?»

«Millis? Na!»

«Las emprimas cigarettas rumantschas?»

«Na. Po dar che jau na sun propi betg al current. Ma gnanc Ladina na m’ha insacura ditg in pled?»

«Dapi Numnasontga èn ellas dapertut: en las bars, sin via, sin las plazzas da scola.»

«E lura?»

«Las Millis en… cocarettas!»

«…»

I vegn pli e pli frestg. Jau trai en il pullover. Mias chommas survegnan pel-giaglina. Atgnamain stuess jau star si, tschiffar las crutschas ed ir per las chautschas da trenament. Ma ina giada che jau sun en stanza na turn jau strusch pli sin veranda. Jau sun anc memia debla per tals sforzs. Jau sfrusch las palmas-maun cunter ils chaluns – e quai stgauda.

Oz ma dumond jau tge che fiss capita, sche la CIA avess laschà far merda ils Rumantschs. Empè da sterner la merda en tut las valladas. Jau na sai betg. Franc è ch’il servetsch secret ha fatg lavur entira – e quai betg il davos grazia al nunstanclentaivel engaschament da Schlatter e Grond. Il resultat da lur lavur aveva cumenzà a sa mussar a la fin da l’onn passà.

Enturn il lai s’envidan plaun a plaun las glischs dals vitgs. E qua e là nascha ina staila…

Prest vegn il tgirunz per midar la fascha.

E suenter èsi uras d’ir a mangiar.

XIX

Jau envid ina segunda cigaretta e guard or da fanestra. L’aria da la mar è frestgentanta. La notg ruassaivla. Suenter paucas tratgas la stiz jau puspè. Jau na vi betg dasdar Jim cun mes fim. Jau turn en chombra. Entant è la chandaila stizzada. Uss gea nagina ramur. Jau vom sin la detta-pe fin a la sutga e tschif mias jeans. L’isch da l’appartament è serrà cun la clav. E lezza porta Jim sin sai. Jau na ves nagin’autra pussaivladad ch’il balcun da la cuschina. Ma co chattar ina suga? Jau guard tras il mez stgir. Senza success. Jau trai en las soccas, ils chalzers e la giacca da tgirom. Il revolver è anc qua. Jau pudess sa chapescha far diever da mia clav faussa. Ma jau tem ch’el pudess vegnir alerta, sche jau cumenz a manipular vi da la serra. Entant ha el chalà da runtgir. Malgrà la glisch fustga da la stanza poss jau pertschaiver las conturas da sia fatscha. El sto franc esser anc pli vegl che sessanta. Quai tradeschan las faudas dal mantun. Ed jau stoss rir: en la Flame Bar aveva el pretendì ch’el saja nat a Havanna, ch’el haja en sasez num Jaime Belindo e ch’el lavuria en ina fabrica da zutger. Po dar che quai constat. Ma la fatscha da quel che dorma là vi exprima tut insatge auter. Ils viertgels da ses egls e las faudas circumdantas, ma er la plainezza generusa da ses lefs paran da dar perditga d’ina profunda e veglia sabientscha. Jau scumet che Bell è daditg pensiunà. Forsa in anteriur magister da la High School, oramai daventà vaiv, damai solitari ed agen, frabiziechel dal whisky, caotic en cuschina, ma serain en il cor… Jau emprendess gugent ad enconuscher el pli bain, ma jau hai auter da far. L’emprim la suga u insatge auter che po tegnair mes pais. Ils lenziels en deplorablamain occupads. Jau vom plaunsieu tras la stanza, guntgind in u l’auter object sternì per il palantschieu enturn. Per avair ina meglra survista ma met jau cun il dies cunter la paraid e m’avanz da la vart. Jau ves il letg ed il chau da Jim, la sutga cun sia vestgadira, la televisiun, la maisina da notg, il tschendrer e las lantschettas fluorescentas dal svegliarin: igl è las quatter.

Ed en quel mument s’avra in isch! Davos mes dies. Jau ma poss gist anc tegnair si dretg ed impedir il fracass da la cupitgada. Per in amen stun jau dal tuttafatg airi e tegn il flad. El n’ha sentì nagut. I regia silenzi. L’unic che jau aud è mes battacor. Suenter intginas secundas avrel jau l’isch dal tut ed entrel. L’emprim palp jau tschorva tras il spazi. El sto avair tratg ils sumbrivals. Jau fatsch pitschens pass e tegn ils mauns davant mai per betg vegnir surprendida d’in object invisibel. Ma en quel mument dun jau cun ina coissa cunter insatge dir. Jau sbass immediat ils mauns: igl è ina maisa. Uss prend jau nanavant il battafieu ch’il barist m’ha regalà ier saira e l’envid: l’emprim ves jau plirs mantuns da palpiri, differentas gasettas e revistas, cudeschs e la finala, enturada da buttigliettas da Tipp-Ex, ina maschina da scriver cun en in fegl. Jau m’avischin immediat, ma sbass e vi cumenzar a leger, ma en quel mument stoss jau laschar liber la rodina dal battafieu, chatsch il polesch en bucca e litg l’arsentada. Jau spetg in pèr secundas, prend lura il battafieu en l’auter maun, l’envid puspè e cumenz a leger: «Munids a la fin cun il sigil uffizial da l’Absorbing Stock Company vegnan ils pampers pachetads en emballadis da chartun a 100 exemplars. Ma cuntrari als emballadis da la furniziun regulara, emplenids cun pampers da bassa absorpziun destinads per ils uffants da l’Europa Centrala, vegnan las etichettas da quests emballadis marcadas ulteriuramain cun in pitschen «r» – l’ensaina distinctiva per la zavrada a Basilea.»

Jessas! Quai è gea mia… noss’istorgia? Nunpussaivel! Jau ves spierts.

E puspè stoss jau laschar liber il polesch. Jau spetg in’urella e prov da vesair in’ensaina che pudess sclerir mes tscharvè stgirentà. Ma adumbatten. Quel che dorma là vi scriva chaussas che gnanc Lynn u Simon na pon savair. Danor Howard e mai n’è nagin en possess da talas infurmaziuns, essend ch’ellas passan entaifer il Blow Up per autamain secretas. E puspè ma dumond jau: tgi ha tradì?

Bell sto avair scrit anc dapli, perquai che sin il fegl che jau hai gist legì stat il numer 65. Ma per tgi? Jau prend il battafieu en il maun dretg, l’envid puspè e vom cun el sur la maisa vi. Ma jau ves, abstrahà d’in magiel whisky mez plain e da las buttigliettas da Tipp-Ex, mo cudeschs e fegls cun scrivlims. Jau tschertg il truclet – e chat il truclet; ma el è serrà. Uss gida mo pli la clav faussa. Jau la prend or dal satg da mia giacca e prov d’avrir: plaunsieu… senza caneras… senza sforz… senza fladar… I funcziunescha! E per l’emprima giada hai jau l’impressiun da pudair profitar da la scolaziun a Langley. Jau avrel il truclet e dun immediat sin in mantun da palpiris. Jau prend l’emprim fegl e tegn el sut il battafieu – pagina 64: «Grazia ad ina cunvegna da credits maschadads tranter il Cussegl federal svizzer e differents pajais dal Terz Mund situads surtut en l’America Latina, po la Resorba Holding da Basilea exportar mintg’onn pliras tonnas pampers ch’èn dotads d’in grad d’absorpziun extremamain aut. A Miami vegnan las furniziuns mintgamai stgargiadas e repartidas sin differents aviuns – tut tenor la destinaziun finala da la rauba. Ina pitschna part dals emballadis resta però a Miami, vegn deponida en in magasin sutterran da l’Absorbing Stock Company situà ad Opa-Locka e resta là fin che la glieud da la CIA, ed en spezial sa chapescha McKinsey, sa mettan a la lavur. Vers anora vegn fatg valair ch’ils pampers en quels emballadis servian a differentas analisas da material e vegnian purtads d’ina gruppa represchentativa d’uffants pitschens dals Stadis Unids – ina mesira che duai sclerir la robustadad en vista ad eventualas epidemias da diarrea che pudessan erumper in di en ils pajais industrialisads causa l’alimentaziun unilaterala cun junk food. Ma en vardad han quels pampers da la Resorba, che vegnan tegnids enavos a Miami, in’autra sort ed in’autra destinaziun: suenter che McKinsey als ha impregnà, vegnan els immediat transfurmads en in product american, s’associeschan pia cun ils pampers da l’Absorbing Stock e turnan en l’Europa.

Entant preparan Schlatter e Grond ensemen cun ils agents dal servetsch secret, staziunads permanentamain en il Panama, il transport da la droga a Miami. Ina giada l’emna atterreschan els a Panama City, s’installeschan en l’Hotel Ejecutivo e sa mettan immediat a la lavur.

Ils satgets da cocain vegnan plazzads sin il fund da plirs satgs da tartuffels e cuverts cun vermaniglia fil a stritga ch’i bricla. Lura vegnan quests satgs chargiads en ina bartga rapida che spetga en in golfet zuppa, situà ordaifer la citad. Tut quai succeda da notg. Curt avant l’alva bandunan Schlatter e Grond cun la bartga il golf e navigheschan en direcziun da Miami. Avant il Cape Florida als vegn encunter in cutter da pestga. Schlatter e Grond transtgargian ils satgs sin il cutter e partan cun quel per Miami, entant ch’il pestgader s’allontanescha cun la bartga rapida en direcziun dal Panama. Sco dus pestgaders cun ina chargia custaivla da vermaniglia panamaisa, destinada per las fieras da peschs floridaisas – ina delicatessa per scadin pesch US-american – arrivan els en la Biscayne Bay.

Curt suenter vegnan els a Cocoplum, stgargian la rauba, la deponan en la remisa 52 A dal Sunrise Drive e spetgan sin la surdada. 24 uras pli tard èn els puspè en Svizra. Dus dis sisur atterrescha l’aviun cun ils pampers a l’eroport da Mulhouse. Schlatter è là e dat il bainvegni. Uffizialmain.»

Jau sun confusa: hai jau siemià? È quai real? U ina paranoia? Jau na chat nagina resposta. Ma ina chaussa è clera: quest’istorgia n’è betg inventada – ella correspunda pled per pled als fatgs reals. Uss prend jau l’entir mantun or dal truclet, al volv ed al tschent sin maisa. Jau pass cun il battafieu sur l’emprim fegl e legel il titel:

THE PAMPERS-CONNECTION

A NONFICTIONAL NOVEL

BY GEORGE IVORY

Ed en quel mument s’envida la glisch. Jau tir immediat il revolver e fatsch ina manada vers l’isch. Là stat Jim Bell en chamischa da notg, ils chavels drizzads en tut las direcziuns, ils egls da sien e di cun la vusch la pli calma dal mund: «Ti duessas far glisch cur che ti legias – uschiglio lavagas ti ils egls!»

«Sche ti fas er mo in pass sur quella sava, Jim, es ti in um mort!»

Ma el respunda: «Ti sas che ti na dastgas betg mazzar mai, Maria!»

XX

En sasez aveva el num Elfenbein. Klaus Elfenbein. Chemicher. Naschì a Minca.

Gia ses bab era stà magister da chemia. La mamma pianista. Il 1936 aveva la famiglia stuì fugir dals nazis. L’emprim en Svizra, pli tard en ils Stadis Unids. Ina giada m’ha George ditg: «Las emnas en Engiadina èn stadas il pli bel temp da mi’uffanza.»

Il 1952 ha el cumenzà in studi da chemia a la Columbia University.

«Pertge gist chemia, George?»

«Sas, Maria, quai che m’ha adina fascinà il pli fitg è la transfurmaziun da la materia.»

«Ma sche ti avessas per sumeglia studegià filosofia u litteratura, avessas ti gì transfurmaziuns avunda e la CIA na t’avess mai…»

«Ti pos avair raschun. Ma tgi po prevesair ils onns tschuncanta tge che capita cun el 40 onns pli tard? Sche jau avess savì ordavant che Elfenbein vegnia ad avair ils 24 da schaner 1991 ina dagutta dal tscharvè, fiss jau emerità avant il temp. Ma da l’autra vart hai jau d’engraziar a la chemia ed a la CIA che jau sun daventà novellist.»

«Ti es cinic, Klaus.»

«George, Maria, jau ta supplitgesch – George!»

Lezza damaun hai jau bandunà l’appartament da Jim Bell curt suenter las sis. Sin via hai jau l’emprim vulì currer, ma tuttenina sun jau ma decidida da prender patgific. Da Bell fin al Spider èsi sin il pli diesch minutas. Jau hai vesì che la Flame Bar era anc serrada. Jau sun passada sperasvi cun in surrir. Al kiosc hai jau cumprà cigarettas, ina Coca Cola ed il Miami Herald. Insacura hai jau cumenzà a tschivlar.

Arrivada al Spider, trai jau immediat ora la giacca, bit il revolver sin il letg e met si la perucca. Jau guard sin l’ura e vom sin tualetta. Da tschella vart vegni ad esser curt avant las dudesch e mesa. Mes chau è plain novitads. Jau ses sin il rintg da tualetta e ma prepar sin il discurs. En quest curt temp na pon ins betg dir la massa. Ma forsa tuttina l’essenzial. Ina giada guard jau engiu: l’urin è normal.

Turnada en stanza, tschern jau il numer e spetg. Suenter intginas secundas s’annunzia ina vusch feminina – in’emploiada dal Liceum. Ella chapescha spert e va a clamar. Jau spetg e ma guard en il spievel. Jau hai l’impressiun che la perucca ma rendia dira. Mia fatscha ha tratgs masculins. Tgi sa sche jau plaschess ad ella uschia? En quel mument che jau vi prender giu la perucca per cumparegliar aud jau ses flad, suenter la vusch: «Schi?»

«Qua sun jau…!»

«Ti!?»

«Gea – Co vai?»

«Bain, engraziel – ma ti ristgas gea…»

«Nagina tema, chara – jau hai tut sut controlla!»

«Manegias?»

«Gea, franc!»

«Di! – datti novas?»

«Precis, perquai telefon jau.»

Suenter ina curta pausa dumonda Ladina cun vusch alterada: «Has chattà?»

«Tge?»

«McKinsey!»

«Pssst, betg dir nums, dianter!!!»

«Perduna, perduna!» En quel mument prend jau giu la perucca, dun ina scurlattada e vom cun il maun tras ils chavels: «Never mind – la finala sun jau l’agenta…»

«Gea, ti has raschun – ma di, al has propi chattà?»

«Na, betg propi… Jau hai emprendì d’enconuscher tut insatgi auter.»

«E quai fiss?» Jau spetg in mument, met puspè si la perucca e scutin: «In elefant!»

«Tge – in elefant?»

«Gea – ier saira, en il Metro-Zoo da Miami, in vegl elefant, in char vegl elefant.»

«Ti ma mainas per il nas!»

Jau tegn la palma-maun cunter il corn e ri.

Ladina cloma: «Es anc qua?»

Jau spetg in pau, prend entant puspè giu la perucca e di: «Cler, Ladina – taidla!»

«Gea, ma be sche ti... Sas, elefants datti er tar nus.»

«Ma betg da quels – il mes ha duas chommas.»

«Quinta, quinta!»

Jau fatsch ina curta pausa, emprov da vesair Ladina, ses corp, sia fatscha, si’expressiun. La finala di jau: «Elfenbein!»

«Tgi?»

«Elfenbein! Klaus Elfenbein!»

Jau aud co ch’ella scutina – sco insatgi ch’emprova da manar enavos la roda da la regurdientscha: «Elfenbein…!?»

«Gea, Elfenbein, il re…»

«Tge, professer Elfenbein?»

«Gea!»

«Il famus chemicher ch’è stà il cussegliader da John F. Kennedy?»

«Gea!»

«L’autur da ‹Fom e Sulom›?»

«Exact quel, Ladina!»

Ella tascha.

Jau dumond: «Es anc qua?»

E Ladina: «Schi, schi, Ma…»

«El è vidlonder da scriver in roman… davart…»

«Ma, Maria! Quai è nunpussaivel! Elfenbein è mort!»

«Ah, gea?»

«Ma cler, na ta regordas betg? Quai han ins pudì leger en tut las gasettas. Avant in bun onn. A Harvard. El ha gì in culp!»

«Quai è mo la mesa vardad, Ladina!»

«Vuls ti dir cun quai ch’ins haja sepulì be ina part?»

«Gea, quai pudess ins dir.»

Ladina fa ina pausa. Jau aud ses flad. Jau studegel co sclerir la chaussa senza tradir, ma en quel mument di ella: «Ina da nus duas vesa spierts, Maria!»

Elfenbein aveva la disa da bandunar l’edifizi da chemia da la Harvard University en la gronda pausa d’avantmezdi per ir a baiver in café ordaifer. E quai ha el fatg er lez di da schaner dal 1991: Il pub era pli fullanà ch’uschiglio. Elfenbein entra, emposta in café e va sin tualetta. Sco savens. Paucas secundas pli tard s’avran las alas da la porta dubla cun in ruc andetg e vehement. E l’um che cumpara sin la sava cloma: «In’ambulanza! Dabot, dabot!» Immediat siglian trais ulteriurs umens si da lur stgabels e curran en tualetta. George m’ha raquintà ch’els al hajan tegnì in revolver cunter la tempra e pretendì da simular ina dagutta dal tscharvè – cas cuntrari…

L’emprima ambulanza arriva en dus e dus quatter. Entant al portan ils umens or dal pub. George ha ditg ch’el haja udì a scutinar la clientella regulara: «Elfenbein. – Elfenbein… – Elfenbein? – Elfenbein!»

Curt suenter sa ferma ina segunda ambulanza davant il pub. E tut che sa smirveglia. Ma la finala hai num: meglier ina da memia ch’ina che vegn memia tard.

Trais uras pli tard atterrescha la maschina da la CIA cun Elfenbein a Langley.

Uss ha Elfenbein la schelta: collavurar cun il servetsch secret u suandar – en charn ed ossa – la mort da ses num. «Vus As stuais decider, sche Vus vulais esser mort a chaschun da Voss funeral u betg!»

Elfenbein sa decida. Ed uschia è nat Murphy McKinsey. La medema saira pon ins leger, udir e vesair en tut ils meds da massa che professer Klaus Elfenbein haja subì curt suenter la prelecziun d’avantmezdi ina greva apoplexia cerebrala e ch’el saja mort anc durant il transport a l’ospital.

Schaner 1992. Nus sesain sin il balcun da la cuschina. Nà da la mar annunzia in vent svilups taifunescs. George di: «Nus stuain star attents che l’orcan n’engola betg nossas lingias…!» E surri sco in da Tschlin.

Dapi passa in’emna ans vesain nus mintga di: «ex officio». Vers anora sun jau la nova amanta da Jim Bell, camiunist da la fabrica da zutger Sugarlife che vegn manada d’ina gruppa da cubans en l’exil.

«Ma ti sas che quai è per mai l’emprima giada!?»

«Jau sai, Maria – ma la rauba è er d’emprima… qualitad, quai dastgas ti crair a mai. E l’effect: ti vegns a restar alerta l’entira notg – c’est tout! Ti emblidas tes quitads e ta pos concentrar sin l’essenzial.»

«Ma mes quitads èn l’essenzial, George!»

«Tant meglier, Maria. Dus per in!»

Sut nus la notg illuminada da Miami: las stailas ambulantas dals aviuns, las fanestras anonimas dals vischins, las colonnas dals autos, las amplas ed ils bustabs lontans da la Flame Bar.

«Cura has ti insumma cumenzà a t’occupar da la dumonda dal nutriment mundial?»

«Pertge?»

«Simplamain uschia. Jau vi savair dapli da tai.»

«E da McKinsey?»

«Lez poss jau er inventar.»

Cun in cuntè stauscha el vi e nà las lingias alvas sin la maisa per las proteger il meglier pussaivel dal vent. El para da dar grond pais al fatg ch’il spazi tranter las lingias saja adina il medem. Suenter in’urella auza el il chau e di: «Quai vegn ad esser stà avant circa 25 onns. Spetga: il 1962 sun jau vegnì nominà professer a Harvard. Dapi là hai jau publitgà differents artitgels en connex cun ils fomazs en il Terz Mund. Jau era da l’avis che la fom mundiala na possia betg vegnir cumbattida mo cun chemia – a la Nestlé, ma ch’i dovria anzi midadas pli radicalas: ina repartiziun pli gista dals bains da quest mund, l’eliminaziun dals differents commerzis intermediars e lur profits smesiraivels ed uschia vinavant…»

«E lura?»

«Suenter la mort da JFK hai jau intensivà mias retschertgas. E prest hai jau gì dispitas cun la Banca mundiala e surtut cun l’United Fruit Company. U lezzas cun mai – tut tenor.»

El sbassa puspè il chau e posa il mantun en la palma dal maun sanester. Il maun dretg gioga cun la loma dal cuntè e disfa las lingias alvas ch’el aveva mess uschè bain en retscha.

Davant mai sesa in chemicher da renum mundial, degradà avant in onn d’in di a l’auter ad in simpel laborant. Ma el na lascha sentir gnanc ina sumbriva da resignaziun. El gioga cun las lingias sco in uffant che gioga cun sablun. George Ivory para cuntent.

Uss auza el puspè il chau, ma guarda en fatscha e di: «Il 1982 sun jau daventà delegà spezial da l’ONU. E quai malgrà ils protests da l’administraziun da Reagan. Tut sias emprovas da metter sut pressiun il secretari general èn stadas invanas. Ma a lunga vista stueva Elfenbein vegnir mess or da cumbat.»

«Ed uschia è naschì McKinsey…»

«Gea. Mes pensums primars: survegliar l’entira acziun, impregnar ils pampers cun cocain – e taschair.»

«Il segund avessan pudì far er auters.»

«Franc!»

«E vi dal terz n’has ti betg ta tegnì!»

Ivory auza il chau anc in pau dapli e ma guarda cun expressiun severa: «Vers anora bain, Maria, quai sas ti. Uschiglio avessas gea er vus savurà l’aura. Ma Elfenbein dueva surviver.»

Entant ha George puspè drizzà las lingias. Ina sper l’autra: lingia, spazi, lingia… El envida la davosa cigaretta dal pachet, stgarpa dapart quel e cumenza a rudlar il chartun. «Ti has raschun: l’impregnaziun è ina pitschna chaussa. Ma ella fa part da l’umiliaziun. En ils egls da la CIA era quai la dretga occupaziun per Elfenbein: far bletsch ils pampers da Schlatter.»

E suenter ina curta pausa: «Il cocain-idroclorid vegn dissolvì en aua e lien vegnan bagnads ils pampers. In suenter l’auter. Cur ch’els èn puspè sitgs, als met jau immediat en ils emballadis… e via per Basilea.»

«E là?»

«Là spetga Schlatter. El transporta ils emballadis en in zup tranter Pratteln e Schweizerhalle e cumenza cun il proceder invers: bagnar ils pampers en l’aua, als struclar or en in’avnaun e far buglir; l’aua svapurescha ed enavos restan ils cristals.»

«Pertge avais vus atgnamain tschernì gist ils pampers da Schlatter?»

George spetga in mument e di: «La Resorba è l’unica firma che producescha pampers cun in tal grad d’absorpziun.»

«E pertge Grond?»

«Tge sai jau. Quai stuessas ti dumandar quels da Langley. Forsa ch’i stueva esser in Rumantsch che discurra mal sia lingua. In che na s’identifitgescha betg propi cun sia lingua materna e ch’è pia pront da far donn als ses – forsa ord pura scuidanza. U simplamain per daners.»

«E las Millis?»

«Quellas vegnan medemamain fatgas a Basilea. Tenor mes recept. Grond turna mintg’emna cun Schlatter a Basilea. Entant che l’emprim va en Svizra franzosa per las cigarettas da marca prepara l’auter il freebase: el maschaida ils cristals cun aua ed in dissolvent da cloroform. L’idroclorid sa dissolva en l’aua, entant che la part basica resta en la fasa dal cloroform ch’è pli leva che la fasa liquida, pia l’aua. La substanza zavrada, il freebase, po uss vegnir injectada en las cigarettas. Nus discurrin er d’ina vaccinaziun. Da là èsi in pitschen pass en Grischun. Ils pachets survegnan ina nova fatscha ed in nov num, Grond sa metta davos il guvernagl d’in combi cun ina gronda tavla da reclama sin il tetg e proveda ils kioscs ed automats rumantschs cun Millis. That’s it!»

«E ti?»

«Dapi ils 19 d’october vom jau mintga sonda a Cocoplum per prender en consegna ils satgs, als transport a l’Opa-Locka Boulevard 99, chatsch lien ils mauns per prender ora l’emprim la vermaniglia, lura il coca e cumenz a bagnar ils pampers. En sasez èsi absurd: il medem di ch’il Miami Herald publitgescha mes artitgels, fabritgesch jau exact quella rauba cunter la quala jau scriv.»

«Schizofren – u betg?»

«Tschert. Ma per surviver prend’ins en cumpra bain inquala malsogna.»

«Uschè ditg ch’ins sa ch’ella passa.»

«Quai na san ins betg. Quai pon ins sin il pli sperar. L’unic che jau hai adina savì: jau stoss prender serius omadus mastergns. Ed il venderdi saira baiv jau in, dus, trais whiskys. Ma il mender da tut èn ils verms.»

Nus taschain. Entant ha il vent cedì in pau. Jau guard giu sin las glischs da la citad e ser levamain ils egls. Entaifer paucas secundas ves jau ina via che maina sur ina punt en il guaud; jau ves ils chalzers da Silvia, la chapitscha da Letizia... e duas lingias en la naiv.

George sbassa uss il chau e tegna il bavriel cunter ina rusna-nas. El s’avischina a l’emprima lingia e schnuffa. Suenter che la lingia è svanida auza el puspè il chau, sfruscha il nas, bitta enavos il chau, respira e di: «Fantastic!»

Nus taschain puspè. Sin maisa restan anc trais lingias. En quel mument sbassa Ivory puspè il chau, ma guarda e di: «Sas, in minier columbian che va a la lavur senza mastegiar sin via in fegl da coca sto sa sentir sco in uffant che va a scola senza ensolver. Dal temp da Columbus enconuschevan ils Indians gia daditg il coca. E dal 1885 al 1906 fascheva l’interpresa da chemia Parke Davis amogna cigaras cun fegls da coca cunter difficultads da respirar.

Oz èn ils indigens da l’America Latina dependents dal coca sco quai ch’ils vegls tar vus en Surselva eran dependents da lur cluntga.»

«Ed oz han er els lur cocain…»

E puspè mussa George quest surrir che ma regorda il temp da mi’uffanza ed ils muments che bab scheva: duai jau mussar co che quels da Tschlin rin?

George s’avischina uss a la segunda lingia e schnuffa. Lura ma guarda el puspè: «Il problem è in auter: per dismetter il commerzi da drogas ed impedir qua tras che la giuventetgna da las terras industrialisadas vegnia en contact cun in product dal tuttafatg alienà da sia funcziun primara che vegn stendì en pli cun substanzas estras pauc sanadaivlas, stuain nus sustegnair las terras latinamericanas cun tut auters meds.»

«Ed arrestar McKinsey!»

«Gliez è in auter problem, Maria – tes problem. E tant sco che jau poss giuditgar, es ti sin buna via!»

«Manegias?»

«Gea, ma per il mument dependa tut da tai. Per quai che reguarda mai: cun George pos ti quintar.»

E suenter ina pausa: «Per eliminar in sco McKinsey tanschain ti ed jau. Ma co liquidar ils baruns da drogas? U in sco Pablo Escobar? En ils pajais da l’America latina passan quels per veritabels benefacturs. Els bajegian vias, chanalisaziuns, scolas, chapluttas – tge che ti vuls. Ed i dat vischnancas che vivan exclusivamain da las plantaziuns da coca. Quellas na pos ti betg dismetter senza far amogna in’alternativa. Fa quint: sch’ins serrass per exempel d’in di a l’auter las Ovras da Domat.»

«Ma quai è insatge auter, George!»

«Jau sai. La chemia è differenta – be la fom fiss la medema. Ma uss stos ti sagiar. Schnuffa ferm! E ti vegns a vesair cler.»

George ma dat il bavriel da chartun, jau al tegn cunter il nas e ma sbass vers las lingias.

Ed el scutina: «Ins di ch’ins possia perfin leger en ils fegls da coca il futur – sch’ins sa leger!»

XXI

Sonda l’emprim da favrer 1992. Nus levain ad uras. Sco mintga sonda. Entant che jau vom a cumprar cigarettas ed il Miami Herald, prepara George l’ensolver. El è da buna luna e di: «Oz datti flapjack, schambun ed ovs en paintg!» Sco sche nus n’avessan anc mai gì ensolver a l’americana. Jau na vi dentant betg lavagar ad el il di e fatsch: «Ma tge surpraisa, George!»

Jau hai auters problems. Speranza va tut tenor plan. Jau sun malsegira. Al duai jau avertir? Na! Jau na sai gea betg co ch’el vegniss a reagir. Ed ultra da quai na vi jau betg disfar nossa cunvegna: el resta fidaivel a ses servetsch secret – ed jau al mes. «Nus stuain tegnair in ord l’auter quels dus uschiglio datti scumbigls!» Quai aveva el ditg gia a l’entschatta.

Curt avant las otg sun jau enavos. El ha gia mess a maisa e di: «Ve, Maria – il café è pront!» Jau entrel en cuschina, bit la quotidiana sin ses taglier, muss cun il det sin la lingia grassa dal frontispizi e di cun vusch agitada: «Ti m’avevas empermess da betg pli publitgar artitgels, fin che… Ti has rut nossa cunvegna, George!»

«Na, Maria, quai n’è betg vair, jau…»

«Sche guarda tez!»

El prenda en mauns la gasetta, stauscha ils egliers cunter il frunt e legia, da bass, il titel: «Millis kill native language». El legia las emprimas lingias, auza lura il chau, ma guarda cun egls ruassaivels e di: «Maria, jau t’engir: quest artitgel n’hai betg jau scrit!»

«Ma tgi auter!»

«Ti sas ch’ils mes cumparan sut il num George Ivory… e mias inizialas èn GI e betg LR sco qua, vesas?»

Jau guard. George ha raschun.

Ma l’ensolver è lavagà.

Nus bandunain l’appartament curt avant las nov. Senza perder in pled. Nus prendain l’ascensur per descender en il parcadi sutterran. En mes tscharvè ina confusiun da bustabs: tgi stat davos quest LR? George savura da whisky. Pauc emporta. Oz n’è tuttina betg il di per charsinadas.

Suenter avair muventà la clav da contact di jau: «Nus stuain anc metter en benzin.»

Lura sortin nus dal parcadi.

A l’Okeechobee Road ma ferm jau a l’emprim tancadi e sort dal Pontiac. Mia davosa emplenida. George resta en l’auto, envida ina cigaretta ed avra la fanestra. Jau al observ da la vart. El para stanchel. Ses egls èn levamain serrads. In um tranter sien e concentraziun. Melanconic e serain enina. Attempà e lev.

Pauc pli tard bandunain nus Miami Springs e prendain il Palmetto Expressway en direcziun d’Opa-Locka. Insacura marmugna George: «Quels dus Svizzers ma dattan plaunsieu sin la gnerva.»

Jau taschel.

Sin mia «arrestaziun» dals 5 da november reageschan Schlatter e Grond en moda bunamain isterica. Els sgolan gia l’auter di a Miami e quai malgrà ch’igl è pir mesemna. In telefon cun McKinsey als po dentant calmar, els proseguan lur viadi en direcziun da Panama City e cumenzan a preparar il proxim transport. «Mi’amanta m’ha bandunà d’in di a l’auter, Murphy, ed jau n’hai nagin’idea tge che quai munta!», haja Schlatter ditg quel di. E la resposta da George: «Quai paran amantas da far da temp en temp. Prenda quai cun calma, Schlatter. Tgi sa, forsa ch’ella turna puspè. You never know!»

En la sumbriva da Murphy McKinsey nascha lez atun però anc in’autra figura, cun la quala nagin n’aveva quintà. Auter che Elfenbein sez.

L’emprim artitgel per il Miami Herald cumpara curt suenter l’emprima spediziun da pampers en l’Europa. A partir da quel di na passa betg in’emna senza ina nova revelaziun da George Ivory alias GI sin il frontispizi da la quotidiana floridaisa. Las testas dirigentas da la CIA buglian dal fel. Ed il FBI sa smirveglia… e spera fermamain d’esser pli spert che la pressa. Almain quella giada.

Las stentas da la CIA d’eruir la funtauna da quests artitgels èn per il giat. Elfenbein giauda il refugi intact dal pseudonimadi e scriva senza chal.

Ina giada m’aveva el ditg: «Senza pudair scriver e publitgar avess jau pers mi’ identitad.»

Durant ina spassegiada lung la riva da Miami Beach al di jau: «Quels dal Blow Up han tut in auter maletg da tai.»

«Ah, gea!?»

«Gea, là passas ti per pervers.»

George ri: «Transfurmaziun, Maria, transfurmaziun!»

«Na, serius – co decleras ti quai?»

George spetga in mument, sa volva vers la mar, guarda e di: «Fitg simpel: jau hai stuì far tut il pussaivel per impedir che la CIA vegnia a savair insatge da mia identitad dubla. Pli che jau pudeva manar en errur il BU e pli pauc ch’ils mes avevan raschuns d’avair suspects.»

«Donn! Uss che jau m’era dada tanta fadia dad ir cun chaltgogns auts.»

En quel mument stuain nus rir tuts dus. Las undas muntan la riva, bognan il sablun e turnan en la mar. Jau trai ora ils chalzers.

«Sas, cur che tut è passà giain nus en sortida.»

«Ed ils dessous erotics? Il portasain smesà?»

«Salva quai per tes proxim amant… u per tes um. A mai di quella rauba pauc. E dal rest: il meglier ma plaschan tes sains sco quai che jau als ves uss sut il t-shirt. Libers. Quai è mia perversitad.»

George ma prenda enturn la vita. Cun mintga pass sfundran noss pes in pau en il sablun. Nus sesain sin in banc. Davant nus la mar. Jau fitg ils pizs da mes pes en il sablun ed envid ina cigaretta. A l’orizont sa mussan las conturas d’in bastiment.

«George?»

«Gea.»

«Co savevas ti tgi che jau fiss?»

«Ti eras gea ta preschentada tezza!»

«Chala, George – jau na tschantsch betg da Jessica.»

George metta il bratsch sin mes givè e posa ses chau cunter il mes.

«Il FBI n’è betg l’unic servetsch secret. Quai sas ti gea tezza. E tut ils agents da la CIA n’èn betg simplamain canagls u idiots. I dat er intgins che lavuran serius – ed en nossa favur. Quels dal Blow Up sa fan gugent da grond e crain d’esser ils unics che servan al bain da l’umanitad.

E lura na dastgas ti betg emblidar: er las paraids da Langley han ureglias.»

«Gea, ma co savevas ti che jau vegniss lezza saira en la Flame Bar?»

«Quai na saveva jau betg. Jau saveva mo che ti abitavas en il Spider e che nossas vias vegnissan a sa cruschar baud u tard. Quai era inevitabel. E crai a mai: jau hai spetgà vess sin quel di.

Cur che ti es entrada en la Flame hai jau spert savì che ti sajas Jessica. Che Jessica saja il pseudonim da Maria e che ti sajas grischuna saveva jau gia avant. Per esser exact: dapi che Howard t’ha manà a Londra.»

«Ma co savevas ti che jau fiss Jessica gia avant che jau m’era preschentada?»

«L’emprim hai jau mo sminà. Jau era irrità dal fatg che ti avevas emblidà da metter si la perucca. Er ti na correspundevas pia betg dal tut al maletg che la CIA aveva fatg da tai. Ma autras chaussas t’han tradì. Primo: igl è darar il cas ch’ina dunna entra da quellas uras en ina bar. Suletta. Secundo: tia reacziun sin mes artitgel.»

«Co hai jau reagì?»

«Sco quai che Maria Coller reagescha cur ch’ella è propi pertutgada.»

«E quai fiss?»

«L’emprim has ti fatg ina tschera sco in glatscher che dat permez – sche ti ma lubeschas questa metafra pauc maritima. E suenter has ti ditg dus, trais pleds, da bass. Jau n’hai betg chapì. Ma il tun t’ha tradì.»

«E terzo?»

«Terzo: la moda e maniera co che ti has ditg grazia suenter che jau t’aveva da fieu.»

«Co?»

«Na ta regordas betg?»

«Na.»

«Ti has ditg: Thank you, Sir.»

«E lura?»

«A Miami na discurra nagin uschia. Qua sa cuntenta la glieud d’in simpel ‹thanks›. Ed il ‹Sir› è ina moda da dir dals Englais. Ti t’es tradida perquai che ti has tractà in simpel camiunist cuban cun in chapè da fieuter ed ina barba da trais dis sco in galantum.»

«Forsa che jau hai sentì che ti eras anc insatgi auter che mo Jaime Belindo. A guardar tes egls, tes mauns…»

Nus stain si dal banc. Uss trai er George or ils chalzers. Nus turnain. Bratsch en bratsch.

Jau ma sentiva dachasa. Tgi sa, forsa che quai aveva da far cun il fatg che George ed jau n’avevan anc mai fatg l’amur. Gliez avess probablamain destruì l’intimitad ch’era naschida d’in possess cuminaivel: il secret da noss’acziun. Sche nus avessan cumenzà a vulair posseder in l’auter sut l’ensaina d’ina apparenta libertad emoziunala, fiss il secret forsa ì en paglia. Mintgin avess alura stuì construir in secretariat individual. E gliez avess nutrì la disfidanza.

Il fatg che George na saveva betg tge sonda ch’il Blow Up vegniss a tschinclar Cocoplum ed arrestar el n’era betg mes secret, mabain nossa cunvegna. E ses giavisch.

Insacura al dumond jau: «Tge vegns ti a far, suenter che tut è passà?»

George spetga in amen e di: «Vacanzas en Grischun… ed emprender rumantsch!»

«Na, serius, George!»

«Quai è grev da dir, Maria. Bler dependa da Howard e da sia glieud. Ed in pau er da tai. En praschun vi jau en scadin cas scriver a fin mes roman. Sche l’arrest d’inquisiziun na dura betg pli ditg ch’il temp che jau dovrel per tippar las davosas paginas, sun jau liber entaifer paucs dis. Lura al vi jau publitgar… e pussar. Jau sun stanchel. E vegl.»

Nus taschain.

En paucas minutas arrivain nus tar l’auto.

George ma vegn a mancar.

Tuttenina stat el airi: «Maria, co schais vus per rumantsch: I love you?»

«I love you? Quai dependa. En sursilvan din ins: Jeu hai bugen tei ed en ladin: Eu n’ha jent a tai. Ma per englais vul gliez er dir: I like you.

En standard hai dentant num: Jau t’am.»

Jau stun en schanuglias e scriv ils pleds en il sablun. George legia da bass letra per letra. Lura di el: «Ai thäm, Maria!»

«Betg ai, George – jau!»

George schlucca las missellas, fa exercizis cun ils lefs e di: «J…ou!»

Jau ri: «Ti stos forsa tuttina vegnir in di en Grischun… ed emprender rumantsch, George!»

E nus ans embratschain.

Ventg minutas avant las diesch arrivain nus a l’Opa-Locka Boulevard. L’usitada controlla. Oz è la tschintgavla sonda che jau accumpogn McKinsey a Cocoplum. L’emprima giada eran Schlatter e Grond stads vaira surprendids da vesair Murphy en cumpagnia d’ina dunna. Quai avevan tradì lur buccas mez avertas. Sch’i na fiss betg stà scumandà da tschantschar, avess Schlatter forsa ditg: Pertge has ti in’amanta – ed jau betg? Mintgatant avess jau gì mirveglias da savair tge che Schlatter e Grond avessan ditg u fatg, sch’els m’avessan enconuschì en la halla da la remisa. Ma per gliez eran nus memia distants in da l’auter. George na s’avischinava mai dapli che diesch meters. Ed ils satgs prendeva el pir cur che tschels dus eran sa fatgs ord la pulvra. I fiss dentant er senza quai stà grev da m’enconuscher. E quai betg be pervi da la perucca ed ils egliers da sulegl. Er senza camufladi sumegliava jau strusch pli Luisa Lenzi. Jau era daventada in’autra. A medem temp aveva jau dentant l’impressiun d’anc mai esser stada uschè manaivla da Maria…

A partir da quel di che Jim Bell ed jau ans eran entupads, m’era jau rendida mintga di al Spider per infurmar Howard. Er sch’il maletg che nus ans avevan fatg da McKinsey na correspundeva betg a la realitad, vuleva jau tuttina giugar mia rolla. A Langley na m’avess numnadamain nagin cret l’istorgia dad Elfenbein. Ed anc main quella dad Ivory. Uschia hai jau raquintà a Howard las istorgias las pli abstrusas – ed el era satisfatg.

Insatgi stueva gea restar fidaivel a sasez…

Da las diesch sortin nus da l’edifizi. Tut è normal, sco adina. Avant che serrar l’isch da l’auto guarda George anc ina giada ensi e lura sin mai e di: «Tut okay!»

Oz guid jau mal. El para da s’accorscher da quai. Ina giada di el: «Uss stos ti ir ora, uschiglio dain nus sin il Julia Tuttle Causeway!» Mes patratgs èn insanu’auter. E sch’il Blow Up na crai betg a George? E sche Howard na crai betg a mai? Jau emprov da fugentar quests dubis e di: «Jau sai, George.» Ma ils patratgs turnan d’in cuntin. Forsa fissi tuttina meglier da dir ad el la vardad. Uss. Da rumper la cunvegna. Jau na sai gea betg co ch’el reagescha, sche si’arrestaziun daventa propi reala. Almain ina da sias duas rollas vegn el gea a stuair sutterrar. Jau hai battacor.

E sche nus faschessan ina vieuta? Immediat? E prendessan il proxim aviun per las Bahamas? McKinsey spariss gea er uschia. E Howard pudess sa cuntentar da Schlatter e Grond.

Cun entrar en il Granada Boulevard interrump jau il silenzi e dumond: «Lain anc baiver in café?» Ma George na vul betg ed jau accept. Forsa èsi er meglier uschia. Bandunar la tribuna diesch minutas avant la fin fiss in act imperdunabel. Almain per Howard.

Insacura ma dumonda George: «Tut en urden, Maria?» Ed jau respund: «Yes!»

Nus essan uss a mesa via. Igl è exact las indesch. Jau hai il maun sin la pistola. E tremblel. Schlatter e Grond deponan ils dus ultims satgs. Ma en quel mument s’avanza Schlatter, surpassa il cunfin fixà, sa ferma in pèr meters davant nus e di cun vusch agitada: «Murphy – nus n’avain nagins verms pli!»

George reagescha immediat: «Sche ti fas anc in pass, Schlatter…!»

Ma en quel mument ma fixescha Schlatter cun ses egls, sco sch’el vesess in spiert e sbragia: «Luisa!!!»

George sa volva immediat vers mai, guarda sin mes chau, tira la pistola e la drizza cunter Schlatter. El vul dir insatge, ma en quel mument cumpara Howard sisum la stgala e cloma: «FBI – hands up!»

Durant in amen regia in silenzi mortal. Ma curt suenter udin nus ils agents pustads en la halla a dearretar lur armas. Schlatter ma fixescha anc adina. Tuttenina tira el la pistola, sa volva e sajetta. Ma el tutga mo in stgalim. Howard sajetta immediat enavos – ed en quel mument sent jau ina dolur ardenta en mes schanugl, sco sch’in paliet l’avess penetrà. Jau guard, tir, aud il sbratg da Howard e crod.

Intginas secundas pli tard dat George ensemen.

XXII

Prest datti tschaina.

Jau schel. La detta è tut marva. Jau vom cun ils mauns sut mes slip. Gliez stgauda in pau.

Or sin il lai passa speravi in bastiment illuminà. Ins auda musica. Forsa ina nozza – u uschiglio ina societad che sauta.

La mort dad Elfenbein m’occupa anc adina. Er sche mes sentiments da culpa èn oramai sa diminuids in pau. En l’ospital militar da West Point sun jau savens vegnida alerta amez la notg e m’hai tegnì il chau – svegliada da dischariels e plain suaditsch. Ma i n’era betg la plaja. Per lezza m’avevani gea dà medicaments.

Igl era la perucca. Jau na poss anc oz betg chapir pertge che jau l’aveva emblidà gist quel di. E pertge n’aveva George badà nagut? El che veseva gea bunamain tut?

Quai resta in misteri.

Ma a l’entschatta da tut stevan ils verms – e Schlatter. Meglier ditg: la mancanza da verms e la preschientscha uschè manaivla da Schlatter. El m’ha enconuschì… e scuvert il secret. Forsa era quai stà da memia per George. Jau na sai betg. Forsa en il sajettim. U il fatg che Howard aveva tutgà mai empè da Schlatter.

Quai è speculaziuns. Po dar che Elfenbein aveva gì ses infarct independentamain da tut questas constellaziuns.

El aveva gea passa sessanta.

Tut las emprovas da reanimaziun eran stadas invanas.

George m’aveva guardà – ma or d’in auter mund.

A Ladina hai jau perdunà. Oz sun jau persvadida che ses artitgel n’ha gì nagin’influenza sin l’andament da las chaussas a Cocoplum. El ha mo lavagà in ensolver e chaschunà confusiun.

Ma la finala sun er jau la culpa. Jau l’aveva adina tegnì al current. Jau vuleva parter. Sche jau avess dentant savì che Ladina Ruschain era abunenta dal Miami Herald, avess jau forsa supprimì quella u tschella infurmaziun. Il davos atun ed enviern è Ladina stada la persuna la pli cudeschada en chaussa: ella pudeva leger, schegea cun retard, ils artitgels da George, ella era en possess da mias infurmaziuns ed ella veseva ils resultats concrets da quai ch’ins po numnar la consequenza finala da la Pampers-Connection.

En sia brev da tschel di scriva Ladina: «Curt avant Son Niclà han las gasettas rumantschas cumenzà a far reclama per las Millis. Ins pudeva leger inserats sco: Millis per nus Millis, ubain: Nus fimain rumantsch. Jau saveva gia alura ch’i sa tractava da cocarettas e tgi che steva davostiers.

Il freebase aveva gì l’effect giavischà. Entaifer paucas emnas era il livel linguistic da la pli gronda part da la giuventetgna crudà sin quel da Grond. Strusch insatgi ch’era anc abel da far duas construcziuns rumantschas correctas. E mintg’auter pled: englais. Jau n’hai nagut encunter, sche la giuventetgna sa famigliarisescha cun l’englais. Anzi, quai è il giavisch da mintga anglista. Ma il fatg ch’ins fa diever d’elements d’ina nova lingua, na signifitgescha gea betg ch’ins stoppia perder quella ch’ins posseda gia. E perquai hai jau scrit…»

Ivory aveva calculà la dretga dosa. Ella era gronda avunda per promover la degeneraziun linguistica e pitschna avunda per betg dar en egl. Igl ha bain dà qua e là er surreacziuns: tscherts consuments sa depurtavan numnadamain sco sch’els fissan pli rumantschs che rumantschs, fimavan trais fin quatter pachets al di e crudavan – suenter «runs» da plirs dis – en profundas depressiuns. Auters daventavan agressivs. Ma la gronda part era cuntenta sch’ella pudeva fimar e dir: «Hit!»

Suenter las vacanzas da Nadal èn scolastas e scolasts sa radunads per discutar las mesiras necessarias. Tgi plirava che la basa rumantscha dals scolars na saja betg avunda sviluppada e ch’ins stoppia en secundara savens puspè cumenzar tar Adam ed Eva. Tgi manegiava ch’ins duaja scumandar la televisiun u almain emetturs sco CNN e MTV. E tgi deva la culpa als geniturs.

Ma da las Millis nagin che tschantschava. In u l’auter columnist ha bain exprimì sia preoccupaziun en vista al consum smesirà da tubac: «Fimar fa donn a la sanadad!» Auters han però fatg valair ch’i saja fallà da crititgar gist en quel mument istoric il consum da cigarettas: «Uss che nus avain finalmain ina marca indigena!», e ch’ins duess esser pli che led che la giuventetgna rumantscha na prendia betg drogas.

Dumengia, ils 12 da schaner, ha il moderatur da la televisiun rumantscha dumandà a l’entschatta dal quiz Tuts encunter tuts in candidat da la scola secundara da Pustretg: «Tgei vul ti daventar?» Ed il candidat ha respundì: «Plot». In auter, scolar da Furn en Engiadina Bassa, ha ditg: «Cuc». Sin fundament d’in tal svilup n’èsi nagina surpraisa ch’il chauredactur da la Gasetta Romontscha ha scrit dus dis pli tard in commentari cun il titel: «Ei nossa giuventetgna gaga?»

Ma er il sirup ha gì ses effect. Ladina scriva: «Curt avant Nadal han ils residents da l’asil da vegls da Spürbügl vulì organisar ina concurrenza litterara cun il titel: La pü bella rima da Spürbügl. Quai ha dà bunamain ina guerra. Ils residents oriunds da Marsina, Larez, Planüra e Plif han immediat protestà. Resultat: la pli mitta festa da Nadal en l’asil dapi decennis…»

La catastrofa ha cumenzà a survegnir conturas adina pli cleras. A partir da schaner eran las gasettas plain contribuziuns en chaussa. Las bleras devan la culpa al bastard: «Tgi che scaffescha in zuic astga buc esser surstaus, sch’ils giuvens survegnan in tic!», scriva per exempel in ustier giu da Maufers (Gasetta Romontscha dals 17-1-92).

Tscherts linguists han però manegià ch’il svilup actual na saja nagut auter che la consequenza logica da la glorificaziun idiomatica. Tenor els hajan ils idioms deplorablamain manchentà il tren dal temp modern. Ins na possia betg installar telecabels sin ils aclauns ils pli bandunads e pretender a medem temp che tut la Rumantschia fetschia vinavant il pur. Sin quai hai dà vehements protests dals purs… e da Gieri Vuliu, anteriur dentist da Laviras. Che las buccas dals standardisaders toffian ulcerus, da pestilenza ed imperialissem, ha el scrit e constatà cun gronda satisfacziun: «Vus vegnis prest a piarder ils dents – e lu murdein nus!»

Tuttenina han tuts gì tema. Ils vegls èn sa retratgs ed han tgirà lur idiolects. Da las guerras intercommunalas davos las tendas dals asils deva perditga mo anc il tü-ta-tü da las ambulanzas.

Ed ils auters han cumenzà a scuar davant l’agen isch-chasa. Sco la dumengia, ils 26 da schaner, a Mirera: per mancanza d’augsegners ha la plaiv stuì clamar in plevon da Surmeir. Ma strusch che quel cumenza cun la messa stat in si, va a l’altar, prenda en maun il microfon e scandescha: «Quei va encunter il principi territorial – nus vein in’autra bibla!», serra la Sontga Scrittira e banduna la baselgia.

Ladina scriva ch’ils chauredacturs da las gasettas rumantschas hajan dacurt decidì da sistir ad interim la discussiun. E che la Regenza haja installà ina cumissiun da spezialists per sclerir la materia cumplexa.

La fin da mars è il cocain svanì da las valladas rumantschas sco quai ch’el era vegnì. La giuventetgna sa cuntenta puspè da Marlboros, Camels e Barclays. Ils vegls han lur quintin e taschan. Ed ils chors han cumenzà a sa preparar per la festa da chant.

A la fin scriva Ladina: «Da quai che jau poss giuditgar, n’ha l’absenza da la droga anc mussà nagins resultats positivs dal punct da vista linguistic…»

Jau hai mirveglias co ch’i va vinavant.

Ma uss hai jau fom!

Indicaziuns bibliograficas

Flurin Spescha. Fieu e flomma. Roman. Cuira 1993. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).