FIL CULTURAL

Bainvegni

La pagina d’internet ‹Fil cultural› è ina plattafurma cuminaivla dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas da las duas regiuns dal Trentino-Tirol dal Sid e dal Veneto (Italia). Il portal furnescha infurmaziuns cumplessivas davart l’istorgia e la situaziun actuala da las duas cuminanzas linguisticas.

Malgrà ils impediments topografics ed ils cunfins politics demussan la Rumantschia e la Ladinia numerusas sumeglientschas: las ragischs linguisticas cuminaivlas, la situaziun geografica en il territori alpin, la cultura alpina tradiziunala, las sfidas actualas sco minoritads linguisticas e culturalas, la dumonda da las mesiras adequatas per il mantegniment e per la promoziun da linguas minoritaras periclitadas.

Pervi da la gronda quantitad da datas en l’internet n’èsi dentant betg adina simpel da chattar la resposta adequata ad ina dumonda concreta davart la situaziun linguistica en il Grischun u en las Dolomitas. Qua serva il portal ‹Fil cultural› per uschè dir sco register dal cuntegn. El ordinescha ils cuntegns ch’èn avant maun en l’internet tenor aspects tematics ed als renda accessibels davent d’in portal central.

Cumplementarmain porscha il portal texts d’access infurmativs ed infurmaziuns supplementaras multimedialas tar ils singuls temas. Ina fanestra da novitads fa attent a projects linguistics currents ed a svilups da la politica da linguas da la Rumantschia e da la Ladinia. Il portal duai dar impuls per purtar sur ils cunfins la ritgezza culturala da las duas linguas parentadas ed animar da schliar problems e dumondas actualas pli e pli da cuminanza. Medemamain sa drizza il portal a persunas d’ordaifer che s’interessan per las duas linguas minoritaras.

CULTURA

‹Your sweet is salty›, sculptura da Gehard Demetz

Introducziun

La noziun da cultura cumpiglia d’ina vart ils divers arts sco litteratura, teater, saut, musica, art figurativ e film. Tar la cultura tutgan dentant er la tradiziun materiala ed immateriala (cultura da bajegiar, mastergns, lingua, tradiziuns); medemamain la furmaziun dal spazi da viver (cuntrada culturala), la cultura da mangiar e da baiver e la vita da mintgadi en general.

In emprim punct da referiment communabel dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas èn ils Rets. Il stadi da perscrutaziun actual davart quest pievel originar legendar e davart la conquista romana da las Alps è documentà en numerus museums ed en numerusas publicaziuns. Las singulas etappas da la cristianisaziun ed il svilup politic durant il temp medieval resortan tranter auter en furma da numerusas baselgias, claustras e turs. Or dal mintgadi èn sa mantegnids numerus elements da la cultura alpina fin en noss temp: tradiziuns artisanalas, festas religiusas e profanas, caracteristicas professiunalas e socialas.

Il patrimoni cultural central e cuminaivel da las duas gruppas furma senza dubi la lingua sezza. Il diever oral da questa ha gì ed ha en emprima lingia in intent pratic, quotidian; daspera serviva ella da vegl ennà er per dar vinavant il stgazi da chanzuns e da raquints. Ils pli vegls fragments retoromans en scrit van enavos en il 10avel tschientaner. La tradiziun litterara ha cumenzà en las valladas retoromanas dal Grischun en il 16avel e 17avel tschientaner e quai en il rom da la refurma e da la cuntrarefurma. En il territori dals Ladins da las Dolomitas chattain nus las emprimas registraziuns en scrit en lingua ladina en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner, las emprimas ovras litteraras dateschan dentant pir da la mesadad dal 19avel tschientaner. Oz demussan las duas regiuns ina varietad considerabla da litteratura originala en ils differents idioms ed en il Grischun er pli e pli en la lingua da standard rumantsch grischun.

Teater, saut, musica populara e chant choral èn spartas culturalas ch’èn sa sviluppadas u almain sa stabilisadas en il rom dals moviments dal pievel durant il 19avel ed al cumenzament dal 20avel tschientaner. Oz furman ellas la basa per occurrenzas culturalas e fan part da la tgira da las ragischs retoromanas.

In barat cultural tranter ils Ladins da las Dolomitas e la Rumantschia ha lieu en diversas spartas culturalas, per exempel en la scena litterara, a chaschun da festivals da musica e da chor, dentant er en furma da films e da rapports en ils meds da massa. Gist er projects culturals novs ed innovativs en il sectur da la musica da rock e da pop u en il sectur da la scena da film giuvna pudessan anc vegnir tratgs a niz pli fitg per in barat sur ils cunfins or.

Lingua

Ladinia

Las tschintg valladas ladinas: Gherdëina/Gardena, Badia, Anpezo, Fodom e Fascia

Sco ladin da las Dolomitas vegn titulada quella gruppa d’idioms che vegnan discurrids en las vals enturn la gruppa dal Sella: il ladin da la Val Badia cun sias trais variantas: il badiot (part sura da la Val Badia), il ladin de mesaval (part centrala da la Val Badia) ed il marou (vischnanca da Mareo [Enneberg/Marebbe]); il gardenes (Gardena); il fassan che vegn repartì en las trais variantas cazet (part sura da la Val da Fassa), brach (part sut da la Val da Fassa) e moenat (dialect da Moena); il ladin da Fodom, tar il qual i vegnan differenziadas la varianta da Fodom e la varianta da Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia). Vitiers vegn anc l’ampezzan sco idiom da Cortina d’Ampezzo. Er sche quest ultim idiom sa differenziescha en tscherts puncts da las autras variantas, po el tuttina vegnir attribuì al ladin central, e quai betg il davos pervi da la basa istoric-culturala, pervi da las communitads linguisticas e pervi da las relaziuns ideologic-culturalas.

Ils idioms ladins badiot, gardenes, fassan ed ampezzan n’èn betg mo caracterisads d’ina retscha da tratgs linguistics sumegliants, mabain pon er renviar ad ina ierta istorica cuminaivla ed ad in’atgna tradiziun culturala. Da definir detagliadamain ils tratgs caracteristics dals idioms ladins è ina lavur stentusa, perquai che mintga varianta ha sias particularitads spezialas. Grondas difficultads chaschuna il fatg che betg tut ils linguists renconuschan il ladin sco in’atgna lingua, mabain subsummeschan ils idioms da la regiun da las Dolomitas als dialects da l’Italia dal Nord. E quai schebain che las variantas numnadas qua survart èn bler pli conservativas ch’ils dialects vischins.

Enturn l’onn 1850 ha cumenzà la perscrutaziun scientifica da la lingua ladina. Sco emprim linguist è Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) da Gorizia sa fatschentà detagliadamain cun il ladin. L’onn 1873 ha el publitgà si’ovra ‹Saggi Ladini›, en la quala el ha formulà per l’emprima giada ina definiziun dal ‹ladin› e determinà ils cunfins da l’intschess ladin. Tenor l’avis dad Ascoli tutgan il ladin da las Dolomitas ensemen cun il rumantsch e cun il furlan tar las trais inslas linguisticas ladinas.

Co sa distingua il ladin da las linguas dals territoris cunfinants?

Tenor l’avis dad Ascoli ston vegnir resguardads dus criteris per dar ina definiziun precisa dal ladin: la cumparsa a medem temp e la dretga cumbinaziun da tscherts tratgs linguistics. Ils tratgs che vegnan renconuschids sco tipics per il ladin pon er sa mussar en ils territoris cunfinants. Là sa mussan els dentant en autras cumbinaziuns u èn main frequents ed en in furma main intensiva. Quests territoris ha il scienzià gorizian numnà amfizonas.

Tar ils tratgs tipics da la lingua ladina tutgan:

La quantitad vocalica q.v.d. la cumparsa da vocals curts e da vocals lungs cun ils quals i vegnan differenziads tscherts pèrs da pleds che tunan sumegliantamain: per exempel ot (otg) – ôt (giada) u ros (brin) – rôs (bischens). Questa differenziaziun è tipica oravant tut per il badiot. Per tals cas prevesa quel er l’utilisaziun da l’accent circumflex.

La diftongaziun dals vocals latins lungs ‹e› ed ‹o› en ina silba libra per exempel en il pled latin FOLIA(M) che daventa fueia (feglia) en ladin u en il pled FOCU(M) che daventa fuech (fieu).

La palatalisaziun dal C e dal G latin avant A a ‹cia› e ‹gia›: per exempel en ils pleds ciasa (chasa) u giat. Questa particularitad vegn renconuschida da tut ils linguists sco in tratg essenzial dal ladin da las Dolomitas.

La conservaziun da la cumbinaziun latina da consonants cun ‹L› en las furmas PL, BL, FL, CL e GL. Per exempel en ils pleds plajëi (< PLACERE, plaschair) u fle (< FLATU[M], flad).

Il rotazissem q.v.d. la midada da ‹l› intervocalic ad ‹r›. Quest tratg è limità al badiot ed a l’ampezzan. Sco exempel pon vegnir numnads en quest connex ils pleds poresc (< POLLICE[M], polesch) u scora (SCHOLA[M], scola).

Rumantschia

Ils tschintg idioms rumantschs: sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader

Il territori rumantsch cumpiglia las regiuns dal Rain Anteriur (Surselva), parts da las regiuns dal Rain Posteriur (Sutselva), il Surses e la Val d’Alvra (Surmeir), l’Engiadin’Ota, l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Mintgina da questas regiuns posseda ses agen idiom. Ils tschintg idioms valan sco linguas da scrittira rumantschas. L’entir spectrum da tut ils dialects locals na pon las linguas da scrittira dentant lunschora betg tschiffar.

Dapi l’onn 1982 exista cun il rumantsch grischun ina lingua da scrittira rumantscha surregiunala, la quala è vegnida declerada l’onn 1996 sco lingua uffiziala da l’administraziun e da la dretgira da la Confederaziun e dal chantun Grischun.

Fin a la Segunda Guerra mundiala era la cultura rumantscha ina cultura fitg ritga che vegniva purtada dal puresser, dal mastergn e da l’industria. Questa cultura ha influenzà fermamain la lingua. Oz ha la cultura dal Grischun rumantsch fatg plazza en blers lieus ad ina cultura pli u main globalisada. Il svilup economic ha er ‹sragischà› linguisticamain las Rumantschas ed ils Rumantschs: La veglia lingua dals purs e dals mastergnants è daventada estra ad ellas ed ad els ed il mund modern entra savens en vestgì tudestg u englais en las valladas rumantschas.

L’isolaziun dals idioms ed ils stgars contacts tranter las Rumantschas ed ils Rumantschs da las differentas valladas han impedì fin oz il svilup d’in vair sentiment d’identitad rumantsch.

La linguistica è s’occupada per l’emprima giada enturn l’onn 1850 da la lingua rumantscha. L’onn 1873 ha Graziadio Isaia Ascoli publitgà sia retschertga, en la quala el ha perscrutà tut ils dialects rumantschs davent da l’Alpsu tras l’entir Grischun rumantsch e vinavant vers l’ost tras il territori ladin da las Dolomitas e tras il territori furlan fin al Golf da Triest. Ascoli partiva dal fatg ch’ils dialects da quest territori sajan fragments d’ina anteriura zona linguistica coerenta. Dapi l’onn 1910 vegn questa opiniun messa fermamain en dumonda (Questione Ladina). Classificaziuns pli giuvnas ch’èn vegnidas fatgas cun agid da meds da la statistica linguistica (dialectometria) paran dentant da confermar cumplainamain la commensurabladad da la definiziun dad Ascoli.

Qua duain vegnir skizzads mo intgins tratgs ch’èn caracteristics per il territori rumantsch:

Il mantegniment dal ‹s› final obtegna adina puspè ina posiziun extraordinaria sco caracteristica linguistica. Uschia furman tut ils idioms rumantschs (cun in’excepziun) il plural dals nomens cun ‹-s›: il mir < ILLO MURU – ils mirs < ILLOS MUROS.

L’excepziun menziunada davart la furmaziun dal plural pertutga ils particips flaivels dal perfect en il sursilvan che furman il plural masculin cun ‹-i›: il delegau – ils delegai.

Questa insla da plurals cun ‹-i› en ina mar da plurals cun ‹-s› è in arcaissem da la morfologia dal rumantsch, perquai ch’ella demussa in stadi da la flecziun a dus casus. In ulteriur indizi per ina flecziun veglia a dus casus sco quai che nus enconuschain dal franzos dal temp medieval è il ‹-s› predicativ da l’adjectiv sursilvan: il caschiel ei buns.

Ultra dal mantegniment da quest ‹s› final ha medemamain mo il rumantsch mantegnì il tip dal plural latin dals neutrums vegls ILLA CORNUA, ILLA BRACHIA cun l’artitgel particular ILLA < la: la corna, la bratscha.

Plirs idioms rumantschs n’han betg surpiglià il futur che vegn furmà en tut las linguas romanas cun HABEO. Il futur vegn furmà cun il verb VENIRE: el vegn a scriver – il écrirai.

Instituziuns culturalas

Ladinia

Majon di Fascegn: Istitut Cultural Ladin

L’instituziun la pli impurtanta ch’exista en mintga vallada è l’institut cultural: èn la Val da Fassa è quai l’institut cultural ladin Majon di Fascegn ch’è activ dapi l’onn 1975, en la Val Badia ed en la Val Gardena s’occupa l’institut cultural ladin Micurà de Rü dapi l’onn 1976 da la vita culturala, a Fodom cun Colle Santa Lucia (Col de Santa Lizia) e Cortina d’Ampezzo procura l’institut cultural ladin Cesa de Jan dapi l’onn 2005 per ina viva activitad culturala. Tut ils trais instituts culturals èn vegnids fundads cun las medemas finamiras e cun la medema incumbensa: perscrutaziun scientifica da la lingua, da l’istorgia e da la cultura populara; enritgiment e modernisaziun da la lingua e da la cultura; creaziun ed organisaziun d’ina biblioteca e d’in archiv; sustegn da las persunas ch’instrueschan ladin; purschidas da furmaziuns supplementaras per persunas creschidas; mantegniment e rinforzament da las relaziuns interladinas; publicaziun d’ovras davart la lingua e cultura ladina.

En il rom da l’activitad dals instituts culturals èn vegnidas creadas en il decurs dal temp er anc autras uniuns ed instituziuns pli pitschnas che gidan da lur vart a promover ed ad enritgir ils bains culturals da las valladas ladinas.

Uschia è per exempel vegnì fundà a Bulsaun l’onn 1987 l’Institut pedagogic ladin che procura per la scolaziun da las persunas ch’instrueschan ladin sco er per l’elavuraziun da materialias d’instrucziun.

Per la furmaziun da persunas creschidas è vegnì fundà in cussegl da furmaziun per la Val Badia e per la Val Gardena che porscha sairadas d’infurmaziun, curs e differentas autras occurrenzas, cun las qualas persunas creschidas pon absolver ina furmaziun supplementara e pon s’acquistar novas enconuschientschas.

Er la lavur da biblioteca è per part vegnida exclusa dal program d’activitad dals instituts culturals ladins, perquai ch’ins ha endrizzà bibliotecas centralas cun posts exteriurs en quasi tut ils vitgs ladins. La biblioteca dals instituts culturals è pervi da quai vegnida midada ad ina biblioteca spezialisada per dumondas linguisticas, nua che utilisaders pon prender invista d’ovras scientificas ch’èn per part grev da chattar.

D’ina impurtanza fitg gronda per la vita culturala è la creaziun da museums: il museum ladin Æiastel de Tor en la Val Badia, il museum d’etnologia Cësa di Ladins a St. Ulrich (Urtijëi/Ortisei) en Gardena, il museum da Vigo (Vich) en la Val da Fassa, il museum da Pieve (La Pli) a Fodom ed il museum Ciasa de ra Regoles ad Ampezzo cun la partiziun paleontologica en il nov center da cultura Alexander Hall.

Ultra da quai exista a la Libra Universitad da Bulsaun dapi l’onn 1998 ina partiziun ladina affiliada a la Facultad da scienzas da la furmaziun da Porsenù ch’è responsabla per la scolaziun da la magistraglia ladina da scola primara e scolina.

Degna da vegnir menziunada è er la lavur da l’Uffizi per la cultura ladina da la Partiziun per la cultura ladina ch’è vegnida installada l’onn 2001. Quest uffizi coordinescha e promova l’activitad culturala en la Val Badia ed en Gardena, el organisescha en divers secturs concurrenzas per artists ed occurrenzas che duain render pli enconuschenta la lingua e la cultura ladina a la populaziun tudestga e taliana dal Tirol dal Sid (Di da la cultura ladina ed il Forum cultural ch’han mintgamai lieu ina giada l’onn).

Ultra dals trais instituts culturals che sa stentan per la protecziun da la lingua e cultura ladina en l’atgna val, ston ins er menziunar l’Union Generela di Ladins dla Dolomites, l’organisaziun da tetg da l’Union di Ladins ch’è activa en tut las tschintg valladas. Fin oz è quai l’unica uniun resp. instituziun che s’engascha en tut las tschintg valladas en medema moda e maniera per il mantegniment e per la protecziun da la cultura ladina. Oravant tut cun la gasetta emnila La Usc di Ladins sa stenta quest’uniun per la protecziun da la lingua, per l’introducziun da neologissems e per la derasaziun d’infurmaziuns e da novitads. Ultra da las tschintg Union di Ladins datti anc in grond dumber da societads culturalas: Ert por i ladins, Uniun Maestri ladins, Circolo Rovisi e.u.v. Infurmaziuns detagliadas davart las societads culturalas e davart ils indrizs culturals en Ladinia dat la pagina d’internet www.ladinia.net.

Rumantschia

Lia Rumantscha

L’instituziun la pli impurtanta da la Rumantschia è la Lia Rumantscha (LR). Ella è vegnida fundada l’onn 1919 sco federaziun tetgala rumantscha. La LR s’engascha per la promoziun e per il mantegniment da la lingua e da la cultura rumantscha entaifer ed ordaifer il territori da tschep rumantsch. Ella promova ils idioms (en tut tschintg: sursilvan, Surselva; sutsilvan e surmiran, Grischun central; vallader e puter – ensemen er numnads ladin – Engiadina) e l’elavuraziun e la derasaziun da la lingua unifitgada rumantsch grischun. Ella planisescha e realisescha projects che servan a la lingua discurrida sco er a la lingua scritta. Da sia sedia a Cuira anora sustegna, promova e coordinescha ella las lavurs da las organisaziuns regiunalas.

La LR porscha diversas prestaziuns da servetsch:

Amplificaziun e tgira da la lingua: La LR ha in agen servetsch linguistic, en il qual collavuraturas e collavuraturs scientifics pratitgeschan ina planisaziun linguistica moderna ed elavuran material da basa linguistic (vocabularis, grammaticas, software linguistica e.u.v.).

Translaziuns: La LR maina in servetsch da translaziuns ch’ha pudì vegnì amplifitgà considerablamain grazia al grond interess.

Cussegliaziun ed infurmaziun: La LR cusseglia persunas singulas u er organisaziuns en dumondas davart la lingua rumantscha.

Furmaziun supplementara e scolaziun: Quest servetsch da la LR sa concentrescha en emprima lingia sin dumondas da la scolaziun e da la furmaziun supplementara sco er sin il sustegn e sin la cussegliaziun en dumondas davart la lingua en scola. Plinavant accumpogna el persunas d’instrucziun en scolas rumantschas, elavura materialias e meds d’instrucziun ed organisescha curs da lingua.

Promoziun da la lingua e da la cultura: La LR maina trais centers da cumpetenza regiunals. Quai èn la Lia Rumantscha Surselva e la Lia Rumantscha Center Ladin sco er la Lia Rumantscha Grischun Central. Quests surpiglian l’animaziun culturala sco er lavurs da planisaziun e da coordinaziun per la promoziun regiunala dals idioms e dal rumantsch grischun. La lavur e la preschientscha en las regiuns vegnan actualmain schlargiadas.

Lavur da giuventetgna: La LR sustegna e promova las furmas las pli diversas da la lavur da giuventetgna rumantscha, en spezial l’organisaziun da giuventetgna rumantscha GiuRu cun sia gasetta ‹Punts›.

Scolina: La LR maina ina scolina rumantscha cun duas classas en sia sedia principala a Cuira. Questa scolina prepara tranter auter uffants per las classas rumantsch-tudestgas da la scola bilingua a Cuira.

Ediziuns: La LR producescha e commerzialisescha numerus cudeschs, portatuns e discs rumantschs en sia libraria a Cuira ed en ils centers regiunals. Ella sustegna dentant er ovras rumantschas d’autras chasas edituras.

A la LR èn affiliadas las suandantas societads linguisticas e societads culturalas regiunalas e surregiunalas:

Surselva Romontscha / regiun Surselva (fundada l’onn 2006); organisaziun successura da la Romania (fundada l’onn 1896) per las regiuns catolicas da la Val dal Rain Anteriur.

Uniun dals Grischs (UdG) / Engiadina, Val Müstair, Bravuogn (fundada l’onn 1904).

Uniun rumantscha da Surmeir (URS) / Surses, Val d’Alvra (fundada l’onn 1921).

Renania / regiuns refurmadas da la Val dal Rain Posteriur ed Anteriur (fundada l’onn 1922); la Surselva Romontscha ha surpiglià l’onn 2006 las regiuns da la Val dal Rain Anteriur.

Societads surregiunalas cun incumbensas spezialas:

Societad Retorumantscha (SSR): La pli veglia societad linguistica (fundada l’onn 1885), purtadra da l’Institut Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuira ed editura dal dicziunari naziunal cun il medem num (DRG).

Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun, CRR; dapi il 2008 SRG.R: Societad da Radio e Televisiun Rumantscha (fundada l’onn 1946).

Uniun per la litteratura rumantscha (ULR): Fundada l’onn 1946; fin l’onn 2004: Uniun da scripturas e scripturs rumantschs (USR).

Giuventetgna rumantscha (GiuRu): Organisaziun tetgala da la giuventetgna rumantscha, fundada l’onn 1991 (commembra da la LR dapi l’onn 1997).

Pro Svizra Rumantscha (PSR): Uniun ch’ha tranter auter l’intent da mantegnair e promover ina gasetta quotidiana rumantscha (fundaziun da l’Agentura da Novitads Rumantscha ANR, furmaziun supplementara dals schurnalists rumantschs).

Uniuns rumantschas ordaifer il chantun Grischun:

Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB): Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs che vivan ordaifer il Grischun (commembra da la LR dapi l’onn 1991). La lingua rumantscha vegn dentant er tgirada en numerusas uniuns e gruppaziuns (adressas da contact: pagina d’internet da la Pro Raetia).

Quarta lingua (QL): Societad da simpatisantas e da simpatisants da la lingua e da la cultura rumantscha cun sedia a Turitg (fundada l’onn 1972, commembra da la LR dapi l’onn 2003). Intent e finamira: far la punt tranter las linguas naziunalas svizras, promover il barat e la chapientscha sur ils cunfins linguistics ora e promover il rumantsch grischun sco lingua da punt.

Tradiziuns ed usits

Ladinia

Gruppa da saut da Gardena

Las valladas ladinas han conservà in grond dumber da tradiziuns e d’usits da temps vegls. Tar la gronda part dals usits datti ina colliaziun stretga cun la natira e cun la lavur sin il funs. En connex cun differentas occurrenzas en il decurs d’in onn vegnan tgiradas numerusas tradiziuns; en spezial enturn eveniments impurtants en la vita da la famiglia èn naschids usits multifars. Ils usits populars che vegnan pratitgads tar ils differents puncts culminants festivs durant l’onn èn pervi da quai ina part impurtanta dals bains culturals ladins. En spezial la vita dals purs e dals mastergnants è ritga d’exempels da tradiziuns che tractan las particularitads che caracteriseschan la populaziun e la cultura ladina. Er sch’ina gronda part da quests usits è ida a perder cun il svilup dal turissem a partir dals onns 1960, han parts da las isanzas tradiziunalas che caracteriseschan la vita da la populaziun muntagnarda ladina pudì vegnir dadas vinavant e mantegnidas fin oz.

La gronda impurtanza da la cardientscha cristiana ch’ha fermas ragischs en las vals dolomitanas è per exempel vegnida tradida da generaziun a generaziun. Ensemen cun las valurs cristianas èn er vegnidas dadas vinavant differentas autras tradiziuns. Mintg’onn ha per exempel lieu ina scuntrada da tut ils Ladins en il lieu da pelegrinadi Maria Weissenstein (Baissiston/Pietralba), e quai l’ultima dumengia da settember. Tar las tradiziuns da la Val Badia tutga il pelegrinadi ch’ha lieu mintga trais onns e ch’ils umens badiots fan tar la claustra da Säben (Jeunn/Sabiona). Mintgatant vegnan els accumpagnads d’umens da las ulteriuras vals. Questas èn las processiuns las pli enconuschentas. Vitiers vegnan dentant anc autras processiuns pli pitschnas che vegnan fatgas regularmain en mintga val a chaschun da differentas occurrenzas en il decurs da l’onn. Ultra da las processiuns datti anc auters eveniments ch’èn impurtants per la vita religiusa da la populaziun ladina. A chaschun dals firads ecclesiastics ils pli impurtants da l’onn decoreschan las famiglias lur chasas en moda festiva: cun parsepen, cun pignol e cun ghirlandas durant il temp d’advent e da Nadal e cun frastgas d’ulivas, cun ovs colurads e cun in chanaster benedì durant il temp da Pasca. Ma er la stad e l’atun datti la pussaivladad da tgirar ils usits dals perdavants. Il firà da l’Assumziun da Maria, che vegn encletg sco festa da solstizi e d’engraziament, portan dunnas chanasters cun flurs en baselgia per las laschar benedir. Da Numnasontga survegnan las figliolas ed ils figliols da lur madritschas e da lur padrins tradiziunalmain in paun dultsch en furma d’in chaval u d’ina giaglina.

Betg mo durant l’onn chalendar, mabain er en la vita persunala dals umans datti ina retscha d’eveniments impurtants ch’èn colliads cun la cardientscha. Tar ils muments ils pli impurtants da nossa vita tutga segir la nozza; pli baud vegniva questa festa resguardada sco ina pussaivladad fitg speziala per iniziar la fortuna futura dal giuven pèr cun usits populars. Mintga detagl aveva si’atgna impurtanza; la moda da sa vestgir, ils accessoris e la tenuta mussavan tge relaziun ch’ils giasts avevan cun ils spus. Il di da nozzas devi da la damaun marvegl fin ch’igl era ura dad ir a durmir ina retscha da rituals. Blers da quests usits èn ids a perder oz; mo pli darar vegnan mess sin maisa ‹fortaies› (ina spaisa dultscha en furma d’ina spirala) il di ch’i vegn communitgà publicamain la maridaglia, quasi nagin na stat si da bun’ura per urar in rusari cun la mamma, mo paucs preparan la spusa ‹faussa› avant che la spusa gista vegn surdada a la perditga da matrimoni. Il di da nozzas tutga anc adina tar las festas las pli pompusas; degns da vegnir menziunads èn er auters usits, per exempel las paradas cun las qualas la via en baselgia vegn bloccada (l’uschenumnada ‹sarada›) u la vendita d’ina chaura senza cornas als fragliuns pli vegls dal pèr ch’èn nubils.

Er sche la religiun e la baselgia èn las pitgas las pli impurtantas da la vita culturala ladina, datti bleras isanzas er en la vita da mintgadi. Oravant tut ils purs observan las reglas da las isanzas tradiziunalas; davos mintga activitad simpla, saja quai il segar, la cultivaziun dals ers u tar la tratga d’animals, stat in ritg stgazi da savida ch’ha pussibilità als umans da las valladas ladinas da sviluppar lur agen mund cultural.

Er en connex cun auters eveniments festivs sco per exempel la perdunanza èn vegnids creads numerus usits. Menziun speciala meritan las spaisas dultschas tipicas che mintga vitg e che mintga vallada fa per questa festa. Tranter ils giuvenils èsi per exempel er usit ch’ils mats regalan l’atun in pair a las mattas, entant che las mattas din engrazia als mats da Pasca cun ovs colurads.

In usit fitg vegl vegn tgirà fin oz: Da Bumaun van ils uffants da chasa a chasa e portan ils buns giavischs per l’onn nov.

Rumantschia

Chalandamarz

Il territori linguistic rumantsch enconuscha blers usits vegls e savens significativs da derivanza pajauna, romana u cristian-tempriva che vegnan anc oz tgirads en las differentas valladas.

Il Chalandamarz è ina festa d’uffants populara che vegn celebrada en Engiadina, en la Val Müstair, en Bregaglia, en il Puschlav, en il Surses ed en la Val d’Alvra. Quest usit vegn festivà il prim da mars. Tenor il chalender roman valeva il prim da mars (< CALANDAE MARTII) sco cumenzament da l’onn. Quest di va la giuventetgna cun zampuns, talacs e stgellas, cun brunsinas e cun plumpas ch’èn per part ornadas cun flurs da palpiri da tuttas colurs tras las vias e tras las giassas e stgatscha l’enviern cun sias chanzuns da primavaira. La saira vegn alura fatg il bal da Chalandamarz. Il cortegi da Chalandamarz sumeglia ina chargiada d’alp. Quest usit vegn attribuì a la gruppa vegliandra dals cortegis canerus ch’avevan oriundamain tranter auter il senn da svegliar la fertilitad. La represchentaziun bain la pli bella da questa festa da primavaira da la giuventetgna da scola chattain nus en l’‹Uorsin›, il cudesch d’uffants renumà da Selina Chönz ed Alois Carigiet.

Il tschaiver vegn festivà oravant tut en las regiuns catolicas dal Grischun rumantsch. La cursa da mascaradas – in usit pajaun per stgatschar l’enviern – ha ina tradiziun speziala a Domat. Qua va a fin il ‹tscheiver› cun la ‹gievgia grassa› e betg cun la mesemna da la tschendra. Ses puncts culminants èn il ‹margis bel› e la ‹gievgia grassa›. Ozendi ha dentant er il tschaiver da Domat in caracter ordinari ed universal.

L’Hom Strom vegn ars l’emprima sonda dal favrer sin il lieu da dretgira a Scuol. I n’è betg cler, sche quest usit vegliander signifitga la stgatschada simbolica da l’enviern u sch’el va enavos sin in usit originar d’adurar il sulegl sco ch’el vegn celebrà sin tut il mund.

A Tschlin ed a Ramosch (Engiadina) vegnan celebradas mintg’onn las ‹mattinadas› durant trais dis. La festa sa drizza a grond ed a pitschen. Ils 2 da schaner van ils uffants cun ina schlitta che las mattas han ornà cun flurs da palpiri tras il vitg e rimnan las ‹mattinadas› (biscuits da tutta sort fatgs en chasa). A mezdi vegni mangià, il suentermezdi e la saira sautà e ballà. A mesanotg vegn la brajada d’uffants clamada a maisa e survegn groma sbattida, ‹fuatscha grassa› e ‹grassins› (biscuits engiadinais da paintg). Er la cumpagnia da mats rimna ils 2 da schaner las ‹mattinadas›. Lur festa, accumpagnada d’ina mangiada, è oriundamain vegnida fatga ils 3 da schaner, ozendi per regla la sonda che suonda.

In auter usit da la giuventetgna engiadinaisa è la ‹schlitteda›, da la quala ins na sa betg danunder ch’ella deriva. I sa tracta d’ina festa da divertiment che n’ha betg ina derivanza istorica. Ils giuvenots mettevan sut lur chavals ina dumengia da schaner e gievan alura cun lur schlittas e cun ina giuvna da vitg a vitg fin ad x-in’ustaria, nua ch’ins ha giudì la vita per in pèr uras cun mangiar e cun baiver, cun chantar e cun ballar. Ozendi sa participeschan er pèrs maridads a la ‹schlitteda› ch’è daventada, oravant tut en Engiadin’Ota, in’attracziun turistica.

A Salouf (Val d’Alvra) ed en la Surselva catolica van dad Epifania (6 da schaner) gruppas da trais chantaduras e chantadurs (gruppas dals trais retgs) cun stailas tras ils vitgs e raquintan chantond la buna nova da la naschientscha da Jesus. En singuls vitgs èn las gruppas da trais s’unidas ad ina gruppa pli gronda. Quella da Breil (Surselva) dastgass bain esser la pli originala da tut il chantun Grischun en quai che reguarda ils vestgids ed il cunfar affectà.

In usit d’amur, numnadamain il ‹trer schibettas›, vegn tgirà a Danis-Tavanasa ed a Dardin (Surselva). Sur ils vitgs schlavazzan mats e giuvenots rudellas da lain ardentas giu en la val la saira da l’emprim di da la Passiun. Durant il schlavazzar vegn la rudella da lain deditgada ad ina matta u ad ina giuvna. Tenor la cretta populara duai il sgol da la rudella ardenta dar tschertas infurmaziuns davart la relaziun d’amur che sa sviluppa.

Litteratura

Ladinia

Concurrenza de litteratura, auturs ladins

La litteratura da las valladas ladinas ha sias ragischs en la tradiziun orala da ditgas e da raquints ch’èn vegnids dads vinavant da generaziun a generaziun. Las ditgas tiran endament in auter mund che quel che vegn descrit en la litteratura moderna. Las ditgas raquintan d’in mund precristian e prepatriarcal, en il qual la dunna aveva fitg savens ina rolla impurtanta. Pensain a Dolasilla, Moltina, Luianta u a Merisana che giogan la rolla principala en numerus raquints. Davart questas ditgas datti mo paucas registraziuns en scrit; abstrahà da las lavurs d’in pèr scripturas e scripturs locals (Tita Alton da la Val Badia u Hugo de Rossi da la Val da Fassa) sto vegnir menziunà spezialmain il studi voluminus e detaglià dal schurnalists tudestg Karl Felix Wolff.

Uschia è la litteratura ladina dotada bain cun ovras, er sche quellas èn vegnidas redigidas pir ils ultims onns. Ils emprims texts dateschan dal 17avel tschientaner, perquai ch’en quest temp èn vegnidas scrittas las emprimas communicaziuns e publicaziuns. Ina communicaziun en fassan datescha da l’onn 1631, ina da Fodom da l’onn 1632. L’onn 1703 ha l’uvestg Kaspar Ignaz König scrit ina communicaziun per clamar la schuldada sut las armas; quest text cuntegna 250 pleds badiots.

 A partir da l’onn 1800 cumparan las emprimas translaziuns, ils emprims studis scientifics e las emprimas emprovas poeticas. L’onn 1807 ha Matie Ploner (1770–1844) scrit sis raquints populars curts e 150 pleds en gardenes. Ils texts ils pli impurtants che valan er sco emprimas perditgas da l’art poetic gardenes èn las duas poesias cun ils titels La vedla muta e L vedl mut. Pli u main a medem temp (1809–1840) ha Tone Agreiter da la Val Badia, il figl dal magister-caluster dad Enneberg-Pfarre (La Pli de Mareo/Pieve di Marebbe), scrit ina poesia da 28 strofas. Sco emprim poet ladin vala dentant il giuven Angelo Trebo (1862–1888) dad Enneberg (Mareo/Marebbe); el ha scrit 27 poesias e trais tocs teater: Le æiastel dles Stries (1884), Le Scioz de San Jenn (1885) e Trëi dis regina (ovra betg terminada). Ad Ampezzo ha scrit Joani Gregorio Domenego Caisar (1821–1867) ina rima cun il titel Satira bela longa e piena de pear.

Ultra da quests texts originals èn avant maun er diversas translaziuns d’ovras; en badiot datti ina translaziun dal catechissem e dals diesch cumandaments da l’onn 1836 u l’istorgia da la Sontga Genoveva (1879) ch’è vegnida translatada da Matî Declama e che porta il suttitel ‹emprim cudesch ladin›.

Quests texts valan sco ils emprims pass precauts dal svilup da la litteratura ladina; la litteratura ladina moderna sa preschenta oz en mintga cas en moda bler pli segira. Numerus auturs cumprovan lur abilitads litteraras. Las auturas ed ils auturs ils pli enconuschents èn Rut Bernardi da Gardena ed Iaco Rigo da la Val Badia. Rut Bernardi è enconuschenta sco autura da texts ladins e tudestgs. Tar sias ovras tutga in toc da teater cun il titel Ladin defin, il roman Lëtres te n fol ch’ella ha translatà er en tudestg ed en ladin da standard. Bernardi ha er redigì ina retscha da poesias sco publicaziuns autonomas, dentant er per las publitgar en diversas revistas. Ultra da quai ha ella edì in disc cumpact cun istorgias prelegidas.

Iaco Rigo ha cumenzà si’activitad litterara cun la collecziun da poesias Momonć, alura ha el er publitgà differents discs cumpacts cun texts da musica sco er numerus raquints e romans: Da doman le ćiarü, La fata, Les vites de Elena R., La Maschera ed Anastasia o L’aurela dla vita. Rigo na scriva betg mo poesias, raquints e romans, mabain er tocs da teater ed auters texts per ils quals el è er gia vegnì undrà diversas giadas cun premis renconuschids, e quai tant en l’Italia sco er a l’exteriur. Rut Bernardi lavura en moda independenta sco litterata, Rigo è chauredactur da la revista emnila La Usc di Ladins.

Per il svilup da la litteratura ladina èn las occurrenzas litteraras che vegnan organisadas da differentas instituziuns (p.ex. da l’Uffizi per la cultura ladina da la provinza da Bulsaun) e las revistas litteraras da grond’impurtanza. Grond resun d’auturs ladins e betg ladins ha la revista TRAS che cumpara ussa dapi passa diesch onns ed en la quala vegnan publitgadas poesias e prosa en tut las tschintg variantas ladinas, texts furlans e rumantschs sco er singuls texts en lingua taliana e tudestga.

Rumantschia

Cudeschs rumantschs

Ils documents linguistics ils pli vegls dateschan dal 10avel tschientaner: L’uschenumnada ‹emprova da plima da Würzburg› (suenter 950), la ‹versiun interlineara da Nossadunnaun› (fragment d’ina translaziun tranter las lingias d’ina part d’ina pregia latina, 11avel/12avel tschientaner), la ‹perditga da Müstair› (fragment d’in reglament d’astg e pastg en il dialect da la Val Müstair, 1389). Il cumenzament da la tradiziun litterara rumantscha vegn datada en general en ils onns 1527–1562 (Gian Travers, chanzun istoric-politica, 1527; Jachiam Bifrun, catechissem, 1552; Durich Chiampel, text biblic, 1560).

Tenor enconuschientschas pli novas cumenza la tradiziun litterara rumantscha gia decennis pli baud e stat en in stretg connex cun la problematica linguistica (diglossia tudestg-rumantscha) en l’Engiadina Bassa, en la Val da l’En Superiura (Danuder) ed en la Val Müstair/Vnuost Superiur (fin il 1500 exclusivamain rumantsch).

Ils motivs principals per il success definitiv da la codaziun scritta dal rumantsch èn stads ils cumbats confessiunals dal temp da la refurmaziun e da la cuntrarefurma e l’istorgia politica da las Trais Lias. Uschia èn naschidas entaifer paucs decennis quatter furmas rumantschas scrittas.

Sper la litteratura religiusa èn vegnids translatads dal latin e cunzunt dal tudestg oravant tut statuts giuridics e reglaments communals.

Ina litteratura belletristica rumantscha per propi è naschida pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Quai è sa resultà or da l’uschenumnada ‹renaschientscha rumantscha›, ina reorientaziun ideologica sin valurs ed utilitad dal rumantsch.

Suenter la Segunda Guerra mundiala èn las auturas rumantschas ed ils auturs rumantschs s’occupads surtut da la crisa da l’agen mund. Ellas ed els han tematisà las grondas midadas economicas e socialas sco er la regressiun progressiva da la lingua e da la cultura rumantscha ch’èn creschidas sur tschientaners.

La generaziun pli giuvna sa fatschenta cun temas pli generals, cun ils quals nossa societad è confruntada.

Ultra da quai vegnan adina puspè translatadas en rumantsch er ovras litteraras d’autras linguas.

L’onn 1946 è vegnida fundada l’uniun da scripturas e scripturs rumantschs (USR, dapi il 2004 Uniun per la litteratura rumantscha, ULR). Ina fin duas giadas l’onn publitgescha ella la revista ‹Litteratura›. Questa revista pussibilitescha a las auturas ed als auturs da s’exprimer davart la litteratura sco er davart eveniments contemporans actuals.

L’ULR organisescha dapi l’onn 1990 mintg’onn ils Dis da litteratura a Domat, in’occurrenza che dura trais dis e che s’adressa a tut quellas e quels ch’èn interessads vi da la litteratura rumantscha entaifer ed ordaifer il Grischun.

En rumantsch datti numerus cudeschs per uffants, ma relativamain paucs cudeschs per giuvenils. Il cudesch d’uffants rumantsch il pli famus, translatà en numerusas linguas, è l’‹Uorsin› da Selina Chönz, illustrà dad Alois Carigiet. La plipart dals cudeschs per uffants e per giuvenils èn translaziuns.

Musica

Ladinia

ValgardenaMusika

La musica ha ina lunga tradiziun en las valladas ladinas; quai vala tant per la musica populara sco er per la musica classica. Mintga vitg ha sia chapella da musica. L’emprima è vegnida fundada la fin dal 18avel tschientaner ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei); la chapella la pli giuvna è vegnida creada l’onn 2006 a Fodom. Ultra da la chapella da musica ha mintga vitg er in chor da baselgia che contribuescha essenzialmain a dar in aspect festiv als firads religius.

La tradiziun musicala ladina cumenza cun Jan Batista Runcher ch’è naschì l’onn 1714 a Badia/San Linêrt (Abtei/St. Leonhard) e mort l’onn 1753 a Trento. El ha cumprovà ses talent musical oravant tut a Venezia ed a Trento, nua ch’el è stà activ sco organist e sco musicist. El ha cumponì numerusas ovras musicalas ch’èn per part vegnidas publitgadas pir il 20avel tschientaner, tranter quellas in melodrama cun il titel ‹Achill in Sciro› ch’è vegnì represchentà per l’emprima giada a Venezia l’onn 1747.

Il medem temp ha era vivì il gardenes Matie Ploner (1770–1845) ch’era er activ sco organist e sco musicist l’emprim a Æiastel (Kastelruth/Castelrotto) e pli tard a Porsenu (Brixen Porsenu/Bressanone). Sco Runcher ha er Ploner scrit divers tocs da musica ecclesiastics che valevan ditg sco sparids e ch’èn puspè vegnids chattads e publitgads l’onn 2004.

Las emprimas perditgas da musica populara dateschan dal cumenzament dal 19avel tschientaner. En quest temp èn vegnidas creadas las emprimas melodias. Fitg infurmativs èn dus studis davart il chant popular: L’emprim è vegnì fatg da Theodor Gartner il cumenzament dal 20avel tschientaner; l’autur da la segunda lavur scientifica ch’è vegnida fatga ils onns 1940 è Alfred Quellmalz. Entant che Gartner è anc ì da chasa en chasa ed ha scrit si las singulas melodias, ha Quellmalz registrà sco emprim las melodias popularas sin bindel.

Cun l’installaziun da las scolas da musica ils onns 1970 han ils differents tips da musica fatg in viv svilup. Igl èn naschidas las emprimas bands da musica moderna, ils emprims festivals da rock èn vegnids organisads. Ils onns 1990 ha l’Union Generela di Ladins dla Dolomites contribuì essenzialmain a la promoziun da la musica moderna. Il festival da musica Ladiniatour – che vegn organisà mintga segund onn alternativamain en ina da las tschintg valladas ladinas – duai unir ils giuvenils ch’èn entusiasmads da la musica ed als porscher in rom per inscunters musicals.

La medema finamira ha er l’occurrenza Æiantede cun nos, in concert al qual sa participeschan oravant tut scolars, ed il di da chant Dé dla Æiantia ladina che vegn organisà da l’institut cultural ladin Micurà de Rü ed al qual vegnan envidads tut ils chors da las valladas ladinas.

Sper ils chors èn er numerus chantauturs e musicists da rock sa fatgs in num en la scena da musica: Iaco Rigo, Alexander d’Al Plan, Jan Daniel Granruaz, Acajo, The Pëufla e.u.v.

Ultra dals musicists ch’èn activs en lur patria, ston vegnir numnads qua ils nums da Ladins ch’èn s’acquistads in renum mundial cun lur musica: tar ils pli enconuschents da questa gruppa tutga il gardenes Giorgio Moroder d’Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) che viva actualmain en California e ch’ha scrit la musica per differents films, per la quala el è er vegnì undrà cun in Oscar. Dal mund dal jazz sto vegnir menziunà il musicist giuven Alessandro Trebo da San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia) che attira adina pli fitg l’interess internaziunal. Er el ha gia scrit musica per films e dà concerts sin il nivel il pli aut a Londra ed a New York.

Ils Ladins fan gugent sezs musica, ma els stiman er las represchentaziuns da musicists e da chantadurs esters. Per enritgir la purschida da musica è vegnida fundada l’uniun ‹Badiamusica› en la Val Badia. Quella organisescha mintg’onn concerts e festivals da musica en emprima lingia per musica classica. Er en Gardena datti in’uniun da musica che organisescha concerts sin il nivel il pli aut; tar questas occurrenzas èn sa preschentadas las chantaduras indigenas da musica classica Milena Rudiferia, Sabina Willeit e Manuela Demetz sco er l’orchester Sonoton ch’è vegnì fundà l’onn 1992.

Rumantschia

Simona Caminada

Sco en tut ils territoris rurals ed alpins da la Svizra ha la musica er en il Grischun rumantsch ina lunga tradiziun ed è anc oz francada là fermamain. Ozendi na chattan ins il rumantsch dentant betg mo en tocs da musica tradiziunals, mabain er en ils pli differents geners da musica (da la chanzun populara cun musica populara tradiziunala e moderna, dal pop e dal rock fin al folk ed al rap u a musicals ed ad operas).

Mintga vitg posseda in’atgna uniun da musica tradiziunala che contribuescha a dar in aspect festiv als firads religius e profans.

Ils numerus chors rumantschs entaifer ed ordaifer il Grischun han gia adina giugà ina rolla impurtanta per l’identitad culturala sco er per la promoziun e per il mantegniment da la lingua.

Il dirigent Hans Erni (1867–1961) vala sco bab dal chant rumantsch.

En la ‹Bibliografia da la musica vocala retorumantscha› (Cuira, 1986) èn rimnadas tut las chanzuns rumantschas ch’èn documentadas tranter ils onns 1661 e 1984.

Il Radio Rumantsch (RR) sa stenta d’integrar tradiziun e moderna en ses program da musica. RR sustegna la musica rumantscha sin differentas vias, cunzunt porscha el a las musicistas ed als musicists la pussaivladad da registrar tocs da musica u singles.

Intgins exempels or da la scena da musica rumantscha:

Il 2004 è l’opera rumantscha ‹Tredeschin› vegnida dada per l’emprima giada a Cuira. Il cumponist G.A. Derungs ha collià questa paraula engiadinaisa cun motivs da chanzuns popularas e cun melodias libras, cun elements tonals ed atonals ad in stil musical individual.

La chantadura rumantscha la pli enconuschenta è segiramain Corin Curschellas che cumbinescha variantas rumantschas cun il tudestg svizzer e cun l’englais.

La gruppa che dat il pli fitg en egl il mument en il mund rumantsch (ed en il mund tudestg) èn las ‹Liricas Analas›, ina gruppa da rap ch’ha edì dapi l’onn 2000 plirs albums e ch’è sa fatga in num en la scena da hip-hop helvetica.

In album dubel original è ‹Lain fabular› ch’è vegnì edì l’onn 2005 e che cumpiglia 27 songs dals Beatles transponids en rumantsch e chantads da numerusas artistas e da numerus artists rumantschs.

‹Accent› è il num d’in DC rumantsch cumpilà. El è cumparì la primavaira 2007 ed è en cas da persvader tant areguard la qualitad sco er areguard il divertiment. ‹Accent› porscha ina dimensiun remartgabla da stils da musica, davent dal hip-hop al rock, al punk, al pop fin a l’electro.

Film

Ladinia

Entant che l’art, la litteratura e la musica han ina lunga tradiziun en il territori ladin, stat il film ladin pir al cumenzament. Abstrahà da las producziuns da la televisiun ladina da la RAI, per la quala ils emprims films èn vegnids fatgs gia l’onn 1979, stat a disposiziun relativamain pauc material da film. Ils unics films ladins èn ‹Ci co cunta› (2004) e ‹Le rëgn de Fanes› (2005).

‹Ci co cunta› è l’emprim film da ficziun ch’è vegnì fatg unicamain en ladin (badiot). El raquinta l’istorgia d’in pèr giuvenils da la val che aman la musica e che vulan fundar ina gruppa da rock. Mintgin dad els ha sias atgnas ideas ed imaginaziuns da l’art, e precis questas differenzas chaschunan ils problems ils pli gronds tar la realisaziun dal project. Quest film è vegnì fatg sut la reschia da Valentina Kastlunger.

Il film ‹Le Rëgn de Fanes› tracta la ditga enconuschenta dal reginam da quels da Fanes, da ses retg e da sia figlia Dolasilla ch’èn gist per ir en guerra. En questa producziun da Roland Verra vegnan discurridas tut las variantas dal ladin da las Dolomitas.

Ultra da questas duas producziuns stuessan vegnir menziunads ils nums da las artistas e dals artists ch’han gidà a realisar films da dissegns animads; ils pli enconuschents èn Maria Pezzedi e Harald Pizzinini che derivan tuts dus da la Val Badia. Lur lavurs èn per gronda part films mits, en ils quals la lingua na gioga nagina rolla. Degna da vegnir menziunada è l’istorgia da Lunca ch’è vegnida stgaffida da Harald Pizzinini per ils dis d’art, da musica e da litteratura da l’onn 2004. Raquintada vegn l’istorgia dal striun Laurus che zuppa tut las linguas dal mund en ina stgatla. En quella manca mo il ladin. Suenter l’inscunter cun Lunca arriva Laurus d’al trumpar e d’al prender davent er questa lingua; Lunca emprova alura cun tut ils meds pussaivels da puspè reacquistar sia lingua.

In pèr chapitels remartgabels da l’istorgia da film ha scrit ina da las grondas persunalitads dal temp passà; manegià è Luis Trenker ch’è naschì l’onn 1892 ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) e che n’ha betg mo cuntanschì in renum mundial sco autur, mabain er sco reschissur. Tar sias ovras las pli enconuschentas tutgan ‹Berge in Flammen› (1931) e ‹Der verlorene Sohn› (1934) ch’han er gì grond success en l’America. Luis Trenker viveva a Berlin, nua che la gronda part da ses films è vegnida realisada. El ha dentant er lavurà per Cinecittà a Roma.

Las valladas ladinas da las Dolomitas èn stadas diversas giadas la culissa per producziuns da film internaziunalas. Uschia èn vegnidas fatgas in pèr registraziuns per il film ‹Tanz der Vampire› da Roman Polanski a Gardena ed il film ‹L’urs› (titel original: ‹L’Ours›) è per part vegnì fatg en la Val Badia ed ad Ampezzo. Il lieu d’acziun il pli impurtant ed apprezià per films è en mintga cas Cortina d’Ampezzo, nua ch’igl è vegnì fatg l’onn 1981 il film da James Bond ‹For your Eyes only›. In pèr scenas èn vegnidas filmadas en il stadion, sin la schanza, vi dal vial da bobs ed en il center da Cortina. Ils films ‹Il grande silenzio/Le grand silence› (1968) cun Klaus Kinski e ‹Cliffhanger› (1993) cun Sylvester Stallone èn vegnids registrads en las muntognas enturn Cortina d’Ampezzo. Là è er vegnida registrada ina part da ‹The Pink Panther› (1963).

Rumantschia

La gronda part dals films rumantschs èn films documentars u films da purtret. Els vegnan cunzunt realisads da la televisiun rumantscha (TvR), dentant er d’instituziuns regiunalas (p.ex. da la societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna) e da persunas privatas.

Daspera datti intgins films sin basa da cudeschs (p.ex. ‹Accord› tenor la novella cun il medem num dad Oscar Peer, ‹Levzas petras› tenor il roman cun il medem num da Gion Deplazes).

L’emprima giada ha la TvR emess l’onn 1963 ina documentaziun davart il rumantsch sco lingua naziunala. En ils onns 1970 èn numerus films vegnids realisads che documenteschan bains culturals ch’èn pers per adina, sco per exempel professiuns artisanalas (‹Il terscher da Flond›), u maletgs da la cuntrada ch’èn svanids (‹L’En raquinta›).

En ils onns 1990 ha cumenzà ina producziun da films documentars rumantschs ch’han obtegnì resun naziunal ed internaziunal. In exempel per quai è il film sur da dus architects grischuns (A. Caminada, P. Zumthor) che n’eran anc betg vegnids scuvrids dals cineasts documentars. Entant na datti quasi nagin museum d’architectura da lontan e da datiers che n’ha anc betg mussà quest film.

En collavuraziun cun auturas libras e cun auturs libers ha la TvR sveglià l’attenziun en tut la Svizra. Per exempel cun il film dal cineast svizzer-iracais Samir, ch’è sa mess l’onn 1998 en l’Engiadina sin ils fastizs d’anteriurs fugitivs dal Tibet. ‹Increschantüm – Da Fränzli Waser als Fränzlis da Tschlin› da Stefan Haupt è stà l’onn 2000 l’emprim film documentar rumantsch ch’è stà da vesair emnas a la lunga en ils kinos da la Svizra tudestga.

Films sco ‹Die weisse Hölle von Piz Palü› (Engiadin’Ota, 1929, drama), ‹Spuren im Eis – Adrenalin Junkies› (Surselva, 2000, thriller), ‹Heidi› (Engiadina Bassa, 2001), ‹Marmorera› (Grischun Central, 2006, mistery-thriller) mussan ch’il Grischun è dapi il cumenzament da la cinematografia culissa e lieu da filmar per films dals pli divers geners e da las pli diversas orientaziuns.

Art ed architectura

Ladinia

Willy Verginer: Flommas sin la glina

Las trais scolas d’art ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei; Gardena), a Poza (Pozza; Val da Fassa) ed a Cortina d’Ampezzo promovan las activitads artisticas en las valladas ladinas. Tuttas trais scolas èn vegnidas endrizzadas per dar vinavant a la generaziun giuvna las abilitads, las capacitads ed il talent artistic ch’è sa sviluppà en il decurs dals tschientaners en las valladas ladinas. Entant ch’ins è sa spezialisà a Gardena sin la producziun da giugarets da lain che vegnan exportads dapi tschientaners en tut il mund, stat la lavur filigrana en il center da las activitads da la scola d’art a Cortina d’Ampezzo; en la Val da Fassa percunter s’occupan ins en emprima lingia cun la pictura.

L’art da baselgia è sa sviluppà en las valladas ladinas spezialmain en connex cun la construcziun da baselgias pitschnas e grondas. Cura che l’emprima baselgia è vegnida construida n’è betg enconuschent; dal temp avant l’onn 1000 na datti quasi naginas perditgas ed er davart ils emprims edifizis dal 11avel tschientaner na pon ins betg far constataziuns segiras. I dat però tscherts renviaments ch’ina baselgia saja vegnida construida a La Pli de Mareo (Enneberg-Pfarre/Pieve di Marebbe) enturn l’onn 1030. Ins na sa dentant nagut ni davart il lieu ni davart la moda da construcziun. L’emprim lieu da cult en la Val da Fassa, ch’è consecrà a sontga Giuliana, vegn datà cun l’onn 798, ma er qua na datti naginas infurmaziuns pli precisas.

La gronda part da las baselgias è vegnida construida en il decurs dal temp medieval, las baselgias romanas veglias, premess ch’igl haja insumma dà talas, èn vegnidas remplazzadas da baselgias goticas ch’ins enconuscha anc oz per part vi da la furma dal clutger. Ils tschientaners suandants èn questas baselgias vegnidas engrondidas e restauradas ed adattadas mintgamai al stil architectonic actual. Menziun speziala meritan las baselgias da Badia, da Cortina d’Ampezzo e d’Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei); tuttas trais èn vegnidas construidas vers la fin dal 13avel ed al cumenzament dal 14avel tschientaner. Questas baselgias han caracteristicas baroccas cun ritgas picturas, decoraziuns e stuccatura.

Ultra da las baselgias dals vitgs ston vegnir menziunads las numerusas chapluttas, ils altars pitschens ed ils ediculums en ils ‹viles› (aclauns) u per lung da las sendas che mainan en ils vitgs. Fitg savens cuntegnan ellas picturas preziusas, statuas da protecturas sontgas e da protecturs sontgs u pitschnas sculpturas. Pensain per exempel a la chaplutta dad Al Bagn a La Val (Wengen/La Valle) u al capitel da Col dala Pelda a Sëlva (Wolkenstein/Selva). Preziusas dal puntg da vista artistic èn er las chapluttas da muntogna, per exempel la chaplutta da la Sontga Crusch a Badia cun ses frescos ch’èn vegnids a la glisch a chaschun da la restauraziun l’onn 1984.

Sper l’art sacral èn er anc mantegnidas in pèr construcziuns noblas sco il chastè d’Andraz a Fodom, il chastè da Dosses a Santa Cristina (Sankt Christina), il chastè Colz a La Villa (Stern) u il chastè da Tor a San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia). Entant ch’il chastè d’Andraz ed il chastè da Tor a San Martin de Tor èn vegnids construids gia enturn l’onn 1200 sco sedia per il vicari da l’uvestg da Porsenu (Brixen/Bressanone), datescha il chastè Colz a La Villa da l’onn 1537 ed il chastè da Dosses a Santa Cristina da l’onn 1620. Il chastè da Dosses a Santa Cristina è vegnì construì da la famiglia dal cont da Sëlva suenter ch’il chastè da Val (Langental) era ì en muschna. Il chastè d’Andraz ed il chastè da Tor èn tuts dus en il possess dal maun public; la restauraziun e la midada dal chastè d’Andraz en in museum n’èn anc betg finidas, entant ch’il museum ladin, che furma il museum il pli modern da tut il territori ladin, è vegnì inaugurà en il chastè da Tor gia l’onn 2001. Ils dus auters chastels sa chattan en possess privat.

Tar il maletg tipic da la cuntrada abitada da las valladas ladinas tutgan ils viles. Quests aclauns attractivs èn integrads en moda armonica en la cuntrada e consistan d’in pèr chasas e clavads ch’èn gruppads enturn auters indrizs cuminaivels impurtants sco il furn, la funtauna u ils indrizs per setgentar fava. Er dal puntg da vista architectonic han ils viles caracteristicas tut spezialas; quai vala tant per las chasas cun lur furma tipica da bulieu, da las qualas il plaunterren è construì cun in mir da crap ed il plaun sura or da lain e che pon vegnir attribuidas a la gotica, sco er per las chasas ch’èn construidas mo da crap ch’han plitgunsch tratgs romans.

Degns da vegnir menziunads en il sectur da la pictura èn ils frescos ch’embelleschan las fatschadas da tschertas chasas. L’apoteca a Cortina d’Ampezzo, ch’ins enconuscha er sco ‹Ciasa de i Pupe›, è ornada cun differentas picturas; per la gronda part sa tracti da represchentaziuns allegoricas davart ils temas dal mastergn, da l’art, da la tecnica e da la musica. Interessant è er l’edifizi da la cassa da Raiffeisen a Cortina d’Ampezzo, nua ch’ins po admirar frescos fitg bels che represchentan profetas cun lur orachels.

I ston anc vegnir numnads in pèr auters monuments che tiran endament persunalitads renumadas ch’han lur merits per las valladas ladinas. Latiers tutgan per exempel il monument da Vijo Pupp ad Antermeia, quel da Johann Baptist Purger mess si ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei), il monument da Catarina Lanz davant la baselgia da La Pli da Fodom u quel per il guid da muntogna Angelo Dibona a Cortina d’Ampezzo.

Rumantschia

Chaplutta Sogn Benedetg, Sumvitg. Architect: Peter Zumthor

Fin enturn l’onn 1300 restan las perditgas d’ovras artisticas restrenschidas sin il sectur ecclesiastic-religius. Quai dentant betg mo en il Grischun rumantsch, mabain en l’entir Chantun, er sche singuls fastizs da picturas da paraid profanas tanschan fin en il temp enturn l’onn 800 (Crest Val-Casti, Sagogn). Er dal temp tranter il 6avel ed il 8avel tschientaner èn avant maun fragments d’ornaments da baselgia (picturas da paraid, mosaics da palantschieu, stuc, plastica da construcziun). Ciclus da frescos coerents cumenzan enturn l’onn 800 cun la vetta da colur pli veglia da Müstair.

Pli spessas e pli multifaras sa preschentan las ovras or dal temp autmedieval. Ellas tradeschan influenzas or da la regiun dal Lai da Constanza (Reichenau) ed or da la Lumbardia (vetta da colur pli giuvna da Müstair, palantschieu sura da la baselgia S. Martin a Ziràn, statua da Carl il Grond a Müstair, picturas sin vaider a Pleif).

Ils cumins-baselgia ch’èn sa furmads davent dal 1450 fin a la refurmaziun han effectuà ina construcziun intensiva da bajetgs ecclesiastics. Da quai dattan perditga numerusas baselgias e chapluttas.

La populaziun dal Grischun rumantsch construiva chasas da lain e da crap. La chasa engiadinaisa posseda sia furma caracteristica grazia a duas particularitads da construcziun: chasa d’abitar e stalla cun clavà èn bajegiadas en in’unitad, uschia ch’ellas paran vers anor sco in sulet edifizi. Tras la gronda porta-chasa dividida en trais parts, plazzada vi da la fatschada da la culmaina, entravan ins en in lartg suler che manava en direcziun da la culmaina tras l’entira chasa. Tras quest suler pudevan ins charrar cun la racolta directamain en il clavà. D’ina vart dal suler s’alingiavan stiva, cuschina e chaminada, sura sa chattavan las chombras. Il tetg era cuvrì cun lungas schlondas e cun aissas da laresch. Davent dal 1500 caracterisescha il sgrafit la tipica chasa engiadinaisa. Questa tecnica ha cuntanschì ses punct culminant en la segunda mesadad dal 17avel tschientaner. Ils vitgs dal Grischun Central han per gronda part surprendì la chasa engiadinaisa.

En Surselva èn chasa e clavà duas unitads ch’èn separadas ina da l’autra. La chasa da purs veglia era ina construcziun da travs en crusch cun tetg da schlondas. La part da la cuschina che guarda vers la muntogna era savens mirada. Il plan orizontal il pli primitiv mussa – en in rectangul cun la vart da la culmaina ch’è orientada vers la val – davanttiers ina stiva quadratica e davostiers ina part pli u main tuttina gronda ch’appartegneva oriundamain mo a la cuschina e da la quala in tschert sectur è vegnì laschà liber sco spazi per in suler. Sur la stiva sa chattava la chombra da durmir, la cuschina tanscheva oriundamain fin al tetg. Il plan orizontal pli tardiv mussa ch’il spazi da la cuschina è vegnì schlargià per ina stiva accessorica e ch’igl ha dà sper la cuschina spazi per ina chaminada.

Questas chasas tradiziunalas, savens adattadas als basegns d’ozendi, pon ins chattar anc oz en il Grischun rumantsch. Daspera chattan ins edifizis ch’èn vegnids influenzads da la tradiziun architectonica e da la moda da construcziun generala da l’Europa Centrala.

Per finir vegnan preschentads trais artists contemporans rumantschs ch’èn enconuschents sin plaun naziunal ed internaziunal:

Alois Carigiet, naschì l’onn 1901 a Trun († 1985). Dasper bleras exposiziuns ha el er illustrà il cudesch d’uffants ‹Uorsin› ch’ha fatg enconuschent sin l’entir mund il ‹Chalandamarz›, l’isanza da l’Engiadina e dal Grischun Central. Ils ulteriurs cudeschs d’uffants sco ‹Flurina› n’èn betg daventads uschè enconuschents, n’èn dentant betg main prezius or dal puntg da vista artistic.

Not Vital, naschì l’onn 1948 a Sent, appartegna sin plaun internaziunal als sculpturs principals dal preschent. Cun motivs or da naiv e glatsch sco er or da culadas d’animals ha el creà in’ovra surrealistica ch’è er equivoca a nivel cultural. Vital sa serva da gip e da bronz, da marmel cler e stgir, d’argient e dad aur. Tema da sia lavur èn las forzas da la vita e da la natira.

Gion Caminada, naschì l’onn 1957, è in dals represchentants principals da la cultura architectonica svizra actuala e giauda ina gronda reputaziun internaziunala. Dapi circa diesch onns sa fatschenta el cun ses lieu d’origin Vrin en la Val Lumnezia, nua ch’el è architect e planisader dal vitg.

GEOGRAFIA

Acla a Gardena

Introducziun

La geografia da las duas regiuns demussa numerus tratgs cuminaivels. Omadus territoris sa chattan en las Alps ed èn pauc populads. Pitschens vitgs, autas muntognas, prads spundivs e vasts guauds caracteriseschan en omaduas regiuns d’ina vart il maletg real da la cuntrada, da l’autra vart orneschan els er ils prospects da reclama da numerusas destinaziuns turisticas en moda da clisché. Il maletg real da las duas regiuns stuess dentant vegnir amplifitgà cun las varts positivas dals bains acquistads sco er cun ils svilups problematics da la societad moderna.

La situaziun actuala da la geografia da las linguas è il resultat d’in svilup ch’ha durà passa 2000 onns: Da la lingua dal pievel originar e dal latin vulgar èn sa sviluppadas las furmas preliminaras da la lingua rumantscha e da la lingua ladina da las Dolomitas d’ozendi. En ils tschientaners sequents han influenzà il talian ed il tudestg l’ulteriura concepziun da questas duas linguas. Entaifer las duas gruppas linguisticas han manà motivs politics, en il Grischun er motivs confessiunals, sco er la fragmentaziun topografica a la furmaziun da mintgamai tschintg idioms. Da quels èn sa furmads linguas da scrittira ch’èn sa mantegnidas fin oz. Pir l’ultim temp èn vegnidas interprendidas emprovas d’unifitgar ils idioms scrits en ina lingua cuminaivla da standard, e quai cun in success ch’è pli u main bun (rumantsch grischun resp. ladin dolomitan).

In ulteriur tratg cuminaivel da las duas regiuns è l’orientaziun vers centers politics e culturals ordaifer il territori linguistic rumantsch e ladin da las Dolomitas. La collavuraziun entaifer las gruppas linguisticas vegn plinavant engrevgiada tras l’appartegnientscha a differentas unitads administrativas: Entant ch’ils Retoromans da la Svizra tutgan politicamain tar il chantun Grischun, sa repartan ils Ladins da las Dolomitas enturn il massiv dal Sella sin duas regiuns e trais provinzas.

Qua la survista:

Ladinia

Calfosch

Geograficamain sa chatta la Ladinia precis là, nua che las duas regiuns dal Trentino-Tirol dal Sid e dal Veneto sa scuntran. Dal massiv dal Sella (3152 m) partan las quatter vals dolomitanas: vers il sidvest la Val da Fassa, vers il nordvest la Val Gardena, vers il nord e nordost la Val Badia cun sia val laterala da Mareo (Enneberg/Marebbe) che s’unescha cun tala en il nordost e vers il sidost la val da Fodom cun Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia). Tar questas vals vegn anc vitiers en l’ost la foppa d’Ampezzo.

Tut en tut cumpiglia la Ladinia 18 vischnancas: en la provinza da Trento (Trentino-Tirol dal Sid) las 7 vischnancas da la Val da Fassa (Moena, Soraga, Vich/Vigo, Poza/Pozza, Mazin/Mazzin, Ciampedel/Campitello e Ćianacëi/Canazei), en la provinza da Bulsaun (Trentino-Tirol dal Sid) las 3 vischnancas da la Val Gardena (Sëlva [Wolkenstein/Selva], Santa Cristina [St. Christina] e Urtijëi [St. Ulrich/Ortisei]) e las 5 vischnancas da la Val Badia (Corvara, Badia [Abtei], La Val [Wengen/La Valle], San Martin de Tor [St. Martin in Thurn/San Martino in Badia] e Mareo [Enneberg/Marebbe]) ed en la provinza da Belluno (Veneto) las vischnancas da Fodom, da Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia) e da Cortina d’Ampezzo.

La cuntrada alpina tipica cun muntognas d’ina autezza tranter 2000 e 3000 meters e cun vals stretgas e spundivas ha caracterisà essenzialmain la structura da l’abitadi e la cultura da questas valladas. Vitgs èn vegnids construids tranter ina paraid-crap e l’autra. Las vias da colliaziun tranter ils vitgs èn stippas e plain stortas. Pleds sco ‹orizont› u ‹infinit› mancan, percunter existan en la lingua ladina expressiuns spezialas per designar ils trutgs e las sendas u furmaziuns dal terren e da la cuntrada dals conturns, en ils quals ils umans vivan. Questa varietad d’expressiuns ensemen cun per exempel las designaziuns differentas per naiv che dependan da sia consistenza caracteriseschan il maletg dal mund da questa regiun muntagnarda.

Las singulas valladas ladinas èn colliadas ina cun l’autra tras las vias dals quatter pass dolomitans ils pli impurtants: il Pass da Frara (Grödner Joch), il Pass da Sela (Sellajoch), il Pass da Pordù (Pordoijoch) ed il Pass da Ćiaulunch (Campolongo) sco er tras il Pass Falzares (da Falzarego) ed il Pass da Giau, entant che las regiuns vischinas tudestgas e talianas èn mintgamai bain cuntanschiblas sur las vias da val ladas e confortablas.

Pir cun il svilup dal turissem èn naschids vitgs pli gronds. Entant che la populaziun lavurava mo en l’agricultura, era la gronda part dals bains purils situads dapertut a mesa spunda. En ils viles enconuschents abitavan ina giada pliras famiglias ch’eran en sasez autarcas, perquai ch’ellas avevan tut quai ch’era necessari per viver e per surviver. Intgins viles avevan schizunt ina pitschna chaplutta ed in pèr er ina scola. Oz sa chattan tut ils indrizs publics, oravant tut las scolas e las instituziuns dal sectur da sanadad, en il center dal vitg u – sche quai n’è betg pussaivel – en ina da las fracziuns da la vischnanca; er la populaziun ha ozendi la tendenza da construir lur chasas en vischinanza dal vitg.

Las tschintg vals han caracteristicas geograficas fitg differentas: la Val Badia e la Val da Fassa han tuttas duas ina lunghezza da circa 40 km. La part sura da la Val Badia ha ina furma sco in u, la part sut sco in v. La Val da Fassa percunter è pli largia ed ha in fund pli plat, dentant spundas stippas da tuttas duas varts da la val. La val da Fodom e la Val Gardena èn pli curtas; l’emprima è però pli stretga e pli stippa che la Val Gardena. Cortina d’Ampezzo da sia vart sa chatta en ina foppa da la val ch’è dal tuttafatg circumdada da muntognas e da pizs.

Ils flums ils pli impurtants èn l’Avëisc (Avisio) en la Val da Fassa, il Derjon (Grödnerbach) en la Val Gardena, la Gran Ega (Gader) en la Val Badia, il Cordoul (Cordevole) a Fodom ed il Boite ad Ampezzo. Mintgin da quests flums ha divers affluents pli gronds e pli pitschens da vals lateralas ch’èn per part abitadas, uschia per exempel Mareo (Enneberg/Marebbe) ch’è ina val laterala da la Val Badia. Per part datti en questas vals lateralas alps ch’èn abitadas mo durant la stad sco per exempel la Val da San Nicolò (Valle di San Nicolò) en la Val da Fassa.

Enturn il massiv dal Sella èn naschidas destinaziuns turisticas fitg enconuschentas; la fusiun dals implants da transport da las destinaziuns Ćianacëi (Canazei), Sëlva (Wolkenstein/Selva), Corvara e Reba (Arabba) ad ina gronda rait permetta als skiunzs da midar svelt d’ina val a l’autra. En il center da las vals sa chattan dentant ils vitgs pli pitschens tipics cun lur maletg dal vitg ch’è caracterisà dal mastergn ed ils gronds vitgs cun ils indrizs culturals. Latiers tutgan San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia) cun il museum e cun l’institut cultural, Vich (Vigo) di Fassa ch’ha er in museum ed in institut cultural u Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia), nua ch’exista er in institut cultural.

Rumantschia

Tschlin

Il Grischun è il chantun il pli en l’ost da la Svizra ed er il pli grond. El s’extenda sur l’entira part dal sidost da la Svizra ed è caracterisà en spezial da cuntradas da muntogna e da vals.

La cuntrada alpina cun las autas muntognas ha caracterisà fermamain la structura da l’abitadi e da la cultura. Avant il svilup dal turissem en il 19avel tschientaner eran ils blers lieus bainquant pli pitschens che ozendi. Anc oz na dumbra nagina vischnanca rumantscha dapli che 3000 abitantas u abitants.

Il territori linguistic tradiziunal rumantsch cumpiglia tschintg regiuns linguisticas. La Surselva (regiun dal Rain Anteriur) cumpiglia il sectur grond en il nordvest. En il Grischun Central vegniva antruras discurrì rumantsch bunamain per lung da l’entir Rain Posteriur, oz vegni anc discurrì rumantsch en parts da la Val Schons, en il Surses ed en la Val d’Alvra. La Tumleastga che sa chatta en il Grischun Central e la Mantogna (Heinzenberg) na pon betg pli vegnir quintadas tar l’intschess rumantsch. En il sidost furman l’Engiadina per lung da l’En e la Val Müstair il territori linguistic rumantsch.

Il territori da flum dal Rain Anteriur vegn numnà Surselva davent da las funtaunas fin a la sbuccada en il Rain Posteriur (La Punt). Cunquai che la sedimentaziun da la bova da Flem ch’è cuverta fermamain cun guaud separa cleramain quest territori areguard la cultura ed areguard la geografia, vegn el sutdividì en Sutselva (‹sut il guaud›) ed en Surselva (‹sur il guaud›). La part sura da la Surselva cumenza tar la Val Russein ch’è encrennada profundamain. Questa val separa il territori cultural rumantsch vegl – cun il ‹vitg sisum› Sumvitg (< SUMMUS VICUS) – da la part sura da la val che n’era quasi betg abitada avant la fundaziun da la claustra da Mustér (cumenzament dal 8avel tschientaner).

A la Sutselva sa collia la Val Schons. Questa val germanisada fermamain cumpiglia l’intschess dal Rain Posteriur davent da la sbuccada dal Reno di Lei fin a la chavorgia da la Viamala.

Il Surses porta ses num grazia ad ina stretga che vegn numnada ‹Crap Ses› (‹crap crap›). El furma ensemen cun il Pass dal Güglia (Surses – Engiadin’Ota) ina da las rutas da transit las pli impurtantas dal Grischun. Il traffic sur ils pass ha gia adina gì in’influenza considerabla e multifara sin la cuntrada e sin sias midadas. Las numerusas ruinas da chastels e da turs da defensiun mussan l’impurtanza da la via.

La Val d’Alvra sumeglia – en quai che pertutga sia structura – al Surses vischinant. La spessezza da la populaziun è dentant bler pli pitschna. Il motiv per questa urbanisaziun flaivla stat en connex cun la natira dal reliev, la Val d’Alvra è in bun toc pli stretga ch’il Surses. La Val d’Alvra ed il Surses furman l’intschess dal surmiran, l’idiom entamez ils tschintg idioms rumantschs.

A la Val d’Alvra sa collia l’Engiadin’Ota. Engiadin’Ota vegn numnà l’intschess da l’En, davent da la funtauna fin tar la Punt Ota (veglia punt da la via tranter Cinuos-chel e Brail). Da l’autra vart da la Punt Ota s’extenda l’Engiadina Bassa.

La Punt Ota furma er il cunfin linguistic tranter ils dus idioms puter (Engiadin’Ota) e vallader (Engiadina Bassa). In dumber considerabel dals pizs da l’Engiadin’Ota èn pli auts che traiamilli meters. Er il Piz Bernina (4049 m s.m.), la muntogna la pli auta dal Grischun, sa chatta en l’Engiadin’Ota.

L’Engiadina Bassa è la successiun da l’Engiadin’Ota vers nordost. La val sa sbassa davent da la Punt Ota (1560 m s.m.) fin al Schalkhof (1010 m s.m.) sut Vestmezia (Finstermünz), nua che l’En furma il cunfin dal pajais cun il Tirol. Vers sid sa collia la Val Müstair. En il quadrangul da Zernez – S-chanf – Pass dal Fuorn – Scuol sa chatta er il Parc Naziunal Svizzer.

ISTORGIA DA LA LINGUA

Antica colonna romana en Engiadin’Ota

Introducziun

Las ragischs cuminaivlas dal ladin da las Dolomitas e dal rumantsch – ch’èn dentant contestadas tranter filologs – van enavos pli che 2000 onns. Da quel temp han colonisà pievels Celts e Rets parts da la Svizra dal Sidost d’ozendi e da las vals alpinas cunfinantas en il nordost da l’Italia. L’onn 15 a.C. han ils Romans suttamess ils territoris numnads ed als han attribuì a la provinza Raetia (pli tard Raetia prima).

Areguard la politica territoriala han ils territoris colonisads dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas percurrì svilups fitg differents suenter il sgurdin da l’Imperi roman. Contacts pli intensivs tranter las duas gruppas linguisticas hai puspè dà pir blers tschientaners pli tard, numnadamain a la fin dal 19avel tschientaner. D’ina vart sa fatschentavan da quel temp filologs cun las sumeglientschas da las duas linguas, da l’autra vart ha effectuà la periclitaziun creschenta da las duas linguas minoritaras in’avischinaziun da questas gruppas linguisticas. En il Grischun è il moviment linguistic ch’è resultà da quai (l’uschenumnada ‹renaschientscha rumantscha›) culminà l’onn 1938 en la renconuschientscha dal rumantsch sco quarta lingua naziunala da la Svizra. La Ladinia ch’aveva appartegnì fin lura al reginavel dals da Habsburg è vegnida annectada suenter l’Emprima Guerra mundiala da l’Italia faschistica: Il ladin da las Dolomitas è vegnì declerà per in dialect talian, il territori linguistic è vegnì repartì sin trais provinzas. Questa divisiun en trais parts exista anc oz.

La segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha chaschunà per omaduas gruppas linguisticas ina meglieraziun da la situaziun da la politica da linguas. Per la regiun dal Trentino-Tirol dal Sid po vegnir numnà l’emprim statut d’autonomia da l’onn 1948, cun il qual ils Ladins da las Dolomitas èn vegnids renconuschids sco communitad etnica, l’onn 1951 èn ils Ladins da las Dolomitas lura vegnids definids cun in decret dal president da la Republica sco gruppa linguistica. Cun realisar il statut d’autonomia è vegnì introducì en Gardena ed en la Val Badia l’uschenumnà sistem da scola paritetic. Cun il segund statut d’economia l’onn 1972 èn ils dretgs per la communitad etnica vegnids meglierads anc ina giada. Per ils Rumantschs dal Grischun èn las revisiuns da la Constituziun federala (1996/2000), la revisiun da la Constituziun chantunala (2003) e l’entrada en vigur da la Lescha da linguas chantunala (2008) e federala (2010) stadas da muntada centrala. In sustegn impurtant porscha ultra da quai la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dal Cussegl da l’Europa (ratifitgada da la Svizra l’onn 1997, suttascritta da l’Italia l’onn 2000). Malgrà tut las stentas da la politica da linguas è il dumber d’abitantas e d’abitants regressiv per omaduas gruppas linguisticas (stadi 2000: ca. 60 000 Rumantschas e Rumantschs; ca. 30 000 Ladinas e Ladins da las Dolomitas). Quest svilup stat per part en connex cun ils trends demografics generals. El mussa dentant er cleramain che las mesiras da promoziun actualas èn necessarias.

Ladinia

L’istorgia da la lingua ladina va ensemen cun l’istorgia da la colonisaziun dal territori alpin e cumenza cun la conquista tras ils Romans ch’èn avanzads en las vals alpinas per suttametter la populaziun che viveva là. Gia il num lascha supponer ch’ella è stretgamain parenta cun il latin, cun la lingua dals schuldads e dals martgadants da Roma.

Ils territoris ladins èn vegnids conquistads da differents temps: Sco emprim territori è la Gallia Cisalpina vegnida suttamessa a l’Imperi roman, e quai gia il terz tschientaner avant Cristus. L’onn 181 è vegnida fundada Aquileia. Da qua davent ha cumenzà la romanisaziun dals Paleoveneters e dals Carns. L’onn 35 para la conquista dal Cadore d’esser terminada, entant che la Rezia ha stuì sa suttametter als Romans l’onn 15 a.C. La finamira da la politica dals Romans, cunzunt tala da la politica da l’imperatur Augustus, era da mantegnair la pasch e d’evitar grondas battaglias e guerras.

Da la lingua retica u celtica, vul dir da la lingua ch’è vegnida discurrida en quests territoris avant la conquista tras ils Romans, na datti quasi nagins fastizs pli. In pèr pleds èn sa mantegnids fin oz: per exempel bedoi (badugn), brama (groma) u dlasena (izun [vaccinium myrtillus]). Auters pleds sco barantl (zundrin), crëp (grip/muntogna), morona (chadaina), nida (penn) u roa (bova) valan sco anc pli vegls e na pon betg vegnir attribuids a ragischs latinas. Pervi da quai vegnan els en general subsummads al stgazi da pleds alpin dal temp avant la conquista tras ils Romans.

Areguard la pronunzia mussa la midada dal fonem lung latin /û/ ad in ‹ü› ch’ins chatta actualmain mo pli en Val Badia, ch’era dentant ina giada er frequent en ils dialects da las autras vals, ch’i sa tracta qua d’ina influenza d’in substrat celtic. Dal rest vegn il ladin da las Dolomitas caracterisà exclusivamain da tratgs che pon vegnir attribuids a ragischs latinas, e quai tant tar la furmaziun da pleds sco er en quai che reguarda ils pleds sco tals. Exempels èn plöia (plievgia/latin PLUVIA[M]), fre (frar/latin FRATRE[M]) u će (chau/latin CAPUT).

L’element neolatin en las linguas alpinas è alura plaun a plaun vegnì stgatschà u schizunt remplazzà da l’influenza germana dals pievels da l’Europa Centrala. A partir dal 6avel tschientaner s.C. avanzan quests pievels adina pli fitg vers il sid. Il process da germanisaziun sa derasa pli fitg e cuntanscha en curt temp er las regiuns vischinas enturn las valladas ladinas actualas. Ils territoris neolatins vegnan adina pli fitg sut l’influenza dals conquistaders giu dal nord ed il dumber da quels che discurran ladin sa diminuescha cuntinuadamain. Er en ils territoris nua ch’il ladin ha pudì sa mantegnair vegnan assimilads fitg blers pleds germans. Ultra da quai hai dà in svilup che sumeglia quel ch’è vegnì inizià dal latin in pèr tschientaners pli baud; l’element german è sa fatg valair en differents secturs ed influenzescha la fonetica, il stgazi da pleds, la morfologia e la sintaxa.

Tar il substrat german tutgan pleds sco stlet (nausch/da schlecht), galber (cuntschader/da Gerber) u plata (fegl/da Blatt). En quai che reguarda la sintaxa ha il german rinforzà in fenomen ch’ha caracterisà pli baud er ils dialects da l’Italia dal Nord, il franzos vegl u autras linguas romanas; manegià è il subject obligatoric, ina caracteristica fin oz tipica da la lingua tudestga e natiralmain er dals idioms ladins.

Rumantschia

Vopna da las Trais Lias

L’onn 15 a.C. han Drusus e Tiberius – ils dus figliasters da l’imperatur Augustus – conquistà il territori alpin che dueva furmar pli tard la provinza Rezia. Er sch’i na constat betg dal tuttafatg ch’il retorumantsch è ‹naschì› l’onn 15 a.C., han ils eveniments politics da quest onn procurà per las premissas per la furmaziun da quest rom dal latin vulgar ch’è sa midà tras svilups pli tardivs en la lingua neolatina.

Davart las relaziuns linguisticas ch’ils Romans han chattà en il territori alpin il temp da la conquista savain nus mo pauc. Igl è cumprovà che plirs pievels vivevan da cuminanza en il territori alpin. Ils Celts ed ils Rets paran dad esser stads ils principals. Ils Celts appartegnan a la famiglia da las linguas indogermanas, l’appartegnientscha linguistica dals Rets è dispitada. Oz predominescha l’avis ch’ils Rets na sajan betg Indogermans. En las valladas dal Grischun dad oz han ils Rets probablamain colonisà mo l’Engiadina Bassa.

La situaziun linguistica en il territori alpin dal temp da la romanisaziun è impurtanta per l’istorgia dal rumantsch mo en il sectur da la toponomastica ed en ina pitschna part dal stgazi dals pleds appellativs. 2 fin 2,5% (400 fin 500 pleds da circa 20 000) dals pleds rumantschs èn preromans, q.v.d. ch’els n’han nagina ragisch latina. Ils pleds preromans appartegnan per il solit al sectur d’expressiuns per furmas da la cuntrada, per la fauna, per la flora e per l’economia d’alp. In pèr pleds èn sa mantegnids fin oz: per exempel crap, grip, tschut, ampuauna, alaussa. Remartgabel è ch’ina gronda part dals nums da vitgs grischuns èn da provegnientscha preromana (p.ex. Ardez, Zernez, Breil, Glion). La gronda part dal stgazi linguistic rumantsch sa basa dentant sin il latin (vulgar).

Ils contacts cun il nord germanofon ch’èn stads decisivs per il rumantsch cumenzan gia en il temp preroman. Las emprimas invasiuns germanas han gì lieu en la mesadad dal quart tschientaner. Tras novas orientaziuns da la politica e da la baselgia cumenza davent dal 8avel tschientaner ina germanisaziun cuntinuanta da la Rezia. Er en ils secturs nua ch’il rumantsch è vegnì da sa mantegnair è la lingua vegnida influenzada relativamain ferm dal german (stgazi da pleds, morfologia, sintaxa e fonetica). L’invasiun dals Germans ha effectuà in svilup linguistic sumegliant sco quai ch’il latin ha effectuà in pèr tschientaners pli baud. Exempels per pleds germans en il rumantsch èn baud (< BALDA), guaud (< WALDA), giavischar (< GAWUNSKIA).

En il 16avel/18avel tschientaner han ins cumenzà a scriver rumantsch. Ils impuls decisivs per crear ina lingua litterara èn stads la refurmaziun (partind da la Engiadin’Ota) e la cuntrarefurma catolica.

En il 19avel tschientaner ha l’avertura da las regiuns alpinas per la tecnica da traffic e per il turissem prosperant periclità il rumantsch. Diversas persunalitads han alura appellà a las Rumantschas ed als Rumantschs da defender lur lingua materna. Quai ha effectuà ina reorientaziun a las valurs dal rumantsch. L’onn 1938 è il rumantsch vegnì renconuschì dal pievel e dals chantuns sco quarta lingua naziunala svizra.

SERVETSCHS PUBLICS

Introducziun

Ils servetschs publics prestan ina part essenziala per mantegnair las duas linguas periclitadas. En Svizra è il rumantsch renconuschì sco lingua parzialmain uffiziala. Sin nivel chantunal valan tenor la nova Constituziun chantunala il tudestg, il rumantsch ed il talian sco linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas.

En l’Italia possedan ils Ladins che vivan en il Tirol dal Sid ed en il Trentino disposiziuns da protecziun fitg detagliadas en cumparegliaziun cun ils Ladins da la provinza da Belluno. Là èn la protecziun da minoritads e la promoziun da la lingua savens liadas a persunas singulas engaschadas che lavuran en uffizi d’onur.

En la regiun dal Trentino-Tirol dal Sid vegnan promovidas instituziuns culturalas che s’occupan da la lingua e cultura ladina da las Dolomitas, sco per exempel l’institut cultural ladin Micurà de Rü en il Tirol dal Sid u la Majon de Fasceng en il Trentino. Er en l’administraziun publica è la lingua ladina da las Dolomitas vegnida integrada. Ina part essenziala en il sectur dals servetschs publics presta senza dubi la scola che sa basa en las vals ladinas da las Dolomitas sin in sistem paritetic.

Situaziun giuridica

Ladinia

Sch’ins reflectescha pli precis la situaziun giuridica da la minoritad ladina, dat en emprima lingia en egl ch’il tractament giuridic è fitg different en las singulas valladas ladinas. Entant che la Val Badia e la Val Gardena avevan gia adina dretgs privilegiads, era la minoritad ladina da Fodom e d’Ampezzo suttamessa a restricziuns considerablas. La consequenza da quai è stada in’assimilaziun pli gronda.

In sguard sin il svilup istoric mussa che la protecziun dals Ladins vegn gia garantida da la Constituziun da la Republica taliana – dentant en moda plitgunsch indirecta. L’artitgel 6 da la Constituziun taliana prevesa che «la Republica protegia las minoritads linguisticas cun disposiziuns spezialas». Avant che quest princip è vegnì realisà effectivamain è dentant passà fitg bler temp; numerusas ulteriuras disposiziuns han stuì vegnir relaschadas ch’han la fin finala garantì als Ladins la protecziun da lur lingua e cultura. En la regiun dal Trentino-Tirol dal Sid ha la retscha da questas disposiziuns cumenzà cun la deliberaziun dal statut spezial l’onn 1948. Cun l’emprim statut d’autonomia èn vegnids realisads ils cuntegns dal Contract da Paris ch’è vegnì suttascrit suenter lungas tractativas en il rom dal contract da pasch dals alliads cun l’Italia dal minister talian da l’exteriur De Gasperi e dal minister austriac da l’exteriur Karl Gruber. Schebain ch’ils Ladins sco minoritad han survegnì er ina francaziun dal dretg constituziunal cun quest document, èn passads ulteriurs 20 onns fin a sia realisaziun concreta. Quai vala en spezial per ils Ladins da la provinza da Trento. En il Tirol dal Sid è la situaziun stada differenta; als Ladins da la Val Badia e da Gardena èn vegnids concedids bainbaud differents dretgs. Cun ina disposiziun dal ministeri d’instrucziun è per exempel vegnida introducida la scola paritetica ladina gia l’onn 1948; l’artitgel 69 da las disposiziuns executivas DPR nr. 574/1951 preveseva la renconuschientscha da las trais gruppas da linguas. Tar las ulteriuras prestaziuns da quest temp tutga l’installaziun dals cussegls consultativs per tuttas trais gruppas da linguas, grazia als quals han pudì vegnir prendidas mesiras concretas en ils secturs ch’èn previs en l’art. 87. Ultra da quai èsi vegnì pussibilità da duvrar la lingua ladina davant dretgira ed en general en il contact cun l’administraziun publica. Cun excepziun da l’armada e da la polizia pon ils Ladins dal Tirol dal Sid sa drizzar en lur lingua materna als uffizis publics en las vischnancas ladinas sco er a quels uffizis regiunals che sa chattan per exempel a Bulsaun e che «exequeschan exclusivamain u principalmain funcziuns per la populaziun ladina».

Suenter la deliberaziun dal segund statut d’autonomia datti differenzas considerablas tranter las provinzas da Bulsaun e da Trento en quai che reguarda la protecziun da la minoritad ladina. L’onn 1972 è vegnì introducì a Bulsaun il princip da la trilinguitad, tenor il qual l’enconuschientscha da las trais linguas uffizialas ha stuì vegnir cumprovada sin basa d’in agen examen, sch’ins ha vulì avair ina plazza da lavur publica. Per las vischnancas ladinas vegnan previs in urden da scola autonom e l’installaziun da la scola paritetica; l’art. 19 dal statut d’autonomia prevesa il ladin sco lingua d’instrucziun en las scolas. Ils collavuraturs da las corporaziuns localas han il dretg da contestar las acziuns da l’administraziun publica davant la dretgira administrativa, sche quellas violeschan il princip da l’egualitad da las gruppas linguisticas. A la gruppa linguistica dals Ladins vegn garantida ina represchentanza politica sin plaun regiunal e provinzial. Cun l’artitgel 102 è vegnì concedì als Ladins da la Val da Fassa – ultra da l’instrucziun da la lingua e cultura ladina – in «dretg general da promover lur iniziativas e lur activitads sin il champ da la cultura, da las medias e da la concepziun dal temp liber sco er il dretg da mantegnair lur nums locals e lur tradiziuns».

Ils onns 1980 è sa midà bler per ils Ladins da la Val da Fassa; il pass qualitativamain il pli grond è dentant vegnì fatg pir ils onns 1990 cun la deliberaziun da differentas disposiziuns. Avant la campagna electorala per las elecziuns regiunalas il november 1993 è vegnida deliberada da la cumissiun da 12 ina nova disposiziun executiva che preveseva «disposiziuns per proteger la populaziun ladina da la provinza da Trento». Quellas èn vegnidas relaschadas da la Regenza il december dal medem onn cun il decret da lescha nr. 592 dals 16 da december 1993. Cun quella èsi vegnì previs da far in’enquista davart l’appartegnientscha ad ina gruppa linguistica en il rom da la dumbraziun dal pievel e d’adattar l’attribuziun da plazzas da lavur publicas tenor il model dal Tirol dal Sid. Cur ch’ils Ladins da la Val da Fassa han er survegnì ina represchentanza politica tant en il parlament sco er en il cussegl regiunal, han las differenzas tranter questas duas provinzas pudì vegnir gulivadas.

Sch’igl è vegnì discurrì fin ussa mo da la situaziun dals Ladins en las provinzas da Bulsaun e da Trento ha quai er da far cun il fatg ch’ils Ladins da Fodom e d’Ampezzo han survegnì lur renconuschientscha uffiziala pir cun l’entrada en vigur da la lescha statala nr. 482 da l’onn 1999. Schebain che la regiun dal Veneto aveva deliberà ina lescha gia l’onn 1983, cun la quala ella è s’obligada da promover e da proteger la lingua e la cultura ladina, n’han ins en quella regiun quasi betg pudì prender mesiras per cuntanscher questas finamiras.

Rumantschia

Sin plaun federal:

Il dretg da linguas da la Svizra sa basa principalmain sin l’artitgel 70 da la Constituziun federala e sin il dretg constituziunal betg fixà en scrit ma renconuschì dal Tribunal federal. La libertad da lingua ha in cuntegn different, tut tenor sch’ella vegn duvrada tranter singulas persunas privatas u sch’ella vegn duvrada tranter persunas privatas ed il stadi.

L’onn 1938 è il rumantsch vegnì renconuschì – dasper il tudestg, il franzos ed il talian – sco lingua naziunala. Il tudestg, il franzos ed il talian valevan dentant sco linguas uffizialas.

L’onn 1996 ha il pievel svizzer acceptà la revisiun da l’artitgel da linguas da la Constituziun federala. Dapi lura vala il rumantsch sco lingua parzialmain uffiziala sin plaun federal. Quai vul dir ch’il rumantsch vala mo en contact cun persunas da lingua rumantscha sco lingua uffiziala da la Confederaziun.

En la nova Constituziun federala (2000) ha obtegnì er la promoziun da la cultura federala ina basa constituziunala (art. 69). La Confederaziun è obligada da prender resguard da la diversitad culturala e linguistica dal pajais. Ulteriurs artitgels davart il rumantsch en la nova Constituziun federala fixeschan che decrets da la Confederaziun d’impurtanza particulara ston vegnir publitgads er en lingua rumantscha en furma da stampats separads; ch’i sto vegnir prendì resguard tar l’elecziun da las derschadras e dals derschaders dal Tribunal federal che las linguas uffizialas sajan represchentadas en moda adequata; che la derschadra u il derschader sco er las partidas pertutgadas ston sa servir d’ina da las linguas naziunalas da la Confederaziun.

Sin plaun chantunal:

La Confederaziun ceda la cumpetenza en dumondas da lingua als singuls chantuns. Il Grischun è il sulet chantun triling (tudestg, rumantsch, talian). Tenor la lescha da linguas grischuna (2008) è il rinforzament da la trilinguitad in’incumbensa cuminaivla dal Chantun e da las vischnancas. Per cuntanscher questa finamira regla ella:

Il diever da las linguas chantunalas uffizialas tudestg, rumantsch e talian tras las autoritads chantunalas (Cussegl grond, Regenza, administraziun, dretgiras). Per las proceduras davant dretgiras chantunalas han tut las trais linguas chantunalas uffizialas ils medems dretgs.

Co ch’il rumantsch e co ch’il talian duain vegnir mantegnids e promovids: il Chantun paja contribuziuns a la Lia Rumantscha (LR), a la Pro Grigioni Italiano (PGI) ed a l’Agentura da Novitads Rumantscha (ANR). Il Chantun po er pajar contribuziuns a vischnancas, ad autras corporaziuns da dretg public ed a persunas privatas.

Tenor tge criteris che las trais linguas uffizialas dal Chantun ston vegnir applitgadas en las vischnancas ed en ils circuls politics: vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d’ina cuminanza linguistica tradiziunala d’almain 40 pertschient valan sco vischnancas monolinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala la lingua communala uffiziala; vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d’ina cuminanza linguistica tradiziunala d’almain 20 pertschient valan sco vischnancas plurilinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala ina da las linguas communalas uffizialas. Per fixar la part procentuala d’ina cuminanza linguistica èn decisivs ils resultats da l’ultima dumbraziun federala dal pievel; en lur legislaziun reglan las vischnancas la lingua da scola per l’instrucziun en la scola populara, e quai tenor ils princips da questa lescha. En vischnancas monolinguas ha lieu l’instrucziun da l’emprima lingua en la lingua uffiziala da la vischnanca. En vischnancas plurilinguas ha lieu l’instrucziun da l’emprima lingua en la lingua uffiziala tradiziunala; en vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d’ina cuminanza linguistica tradiziunala d’almain 10 pertschient sto vegnir purschì rumantsch u talian durant il temp da scola obligatoric.

Administraziun

Ladinia

Entant ch’ils Ladins en il Tirol dal Sid han survegnì il dretg da duvrar la lingua ladina en il contact cun l’administraziun publica gia suenter la deliberaziun dal decret dal president da la Republica nr. 574 dals 15 da zercladur 1988, han ils Ladins da la provinza da Trento stuì spetgar fin l’onn 1993, avant ch’els han survegnì quest dretg (decret da lescha nr. 592 dals 16 da december 1993). Ils Ladins da la provinza da Belluno han schizunt stuì spetgar fin a la deliberaziun da la lescha da basa nr. 482/99, avant ch’els han pudì duvrar lur lingua en il sectur administrativ.

En la Val Badia ed a Gardena pussibilitescha actualmain il stadi da l’organisaziun da l’administraziun che documents pon vegnir emess en trais linguas. Il burgais ha uschia la pussaivladad da communitgar en sia lingua materna cun l’administraziun publica. A Bulsaun è vegnì installà in agen uffizi che procura per la translaziun da las communicaziuns da la regenza provinziala ch’èn destinadas per burgais da lingua materna ladina. En la Val da Fassa coordinescha in uffizi dal circul ladin la translaziun dals documents da l’administraziun. Il persunal da quest uffizi è er responsabel per ils contacts cun il persunal communal che vegn incumbensà pass per pass cun las lavurs da translaziun. A Fodom ed a Cortina d’Ampezzo s’occupa oravant tut l’institut cultural ladin ‹Cesa de Jan› da l’incarica da far las translaziuns e da scolar ils translaturs; ultimamain èn vegnids purschids in pèr curs per emprender il ladin administrativ. En questas duas valladas n’han ins anc betg chattà ina soluziun definitiva per emetter documents administrativs en ladin ed en talian.

D’ina impurtanza speziala è l’applicaziun dal ladin per tavlas da via sco er per nums ladins en general e vi d’edifizis publics. En la provinza da Bulsaun è il ladin sa fatg valair uschè bain, ch’igl èn vegnidas fixadas tavlas en ladin er en citads sco Bulsaun, Meraun, Porsenu (Brixen/Bressanone) u Bornech (Bruneck/Brunico) (p.ex. signals en ospitals, en l’universitad e vi d’edifizis da l’administraziun provinziala e.u.v.). En las duas autras provinzas èn ins anc fitg lunsch davent da questa finamira.

Cun l’installaziun dal consorzi da las vischnancas ladinas è vegnì fatg in pass impurtant per crear ina collavuraziun politica ed administrativa tranter las singulas administraziuns communalas. Ina da las finamiras da quest consorzi è tranter auter il mantegniment e la protecziun da la lingua ladina. Las aspectativas che las valurs culturalas da las minoritads ladinas possian vegnir protegidas uschia e ch’ellas survegnian la libertad d’agir ch’è necessaria en lur valladas correspundentas èn fitg grondas.

Per la represchentanza politica sin plaun provinzial prevesan il statut d’autonomia e las disposiziuns executivas per la gruppa linguistica dals Ladins en il Tirol dal Sid ed en il Trentino in represchentant en il parlament tenor lescha. Displaschaivlamain n’han ils Ladins da Fodom e da Cortina d’Ampezzo betg quest dretg; tenor il dretg administrativ appartegnan els a la provinza da Belluno da la regiun dal Veneto, a la quala i n’è betg pussaivel – sco regiun cun in statut normal – da prevair ina tala regulaziun.

La pussaivladad da declerar si’appartegnientscha ad ina gruppa linguistica ch’è vegnida introducida en il rom da la dumbraziun dal pievel è per ils Ladins dal Tirol dal Sid d’ina impurtanza speziala, perquai che l’occupaziun da plazzas da lavur publicas vegn er reglada sin basa da questa decleraziun. En la provinza da Trento vala il princip territorial, tenor il qual persunas che pon cumprovar ch’ellas sajan bilinguas han la precedenza tar l’occupaziun da plazzas da lavur publicas en la Val da Fassa.

Perquai che la lingua ladina vegn duvrada tant en l’administraziun publica dal Tirol dal Sid sco er dal Trentino, è vegnida installada spezialmain ina cumissiun ch’examinescha las enconuschientschas dal ladin. Ils burgais da la communitad etnica dals Ladins en las provinzas da Bulsaun e da Trento han il dretg da duvrar lur lingua materna en il contact a bucca ed en scrit cun l’administraziun publica e cun las instituziuns ch’adempleschan exclusivamain funcziuns ch’èn en l’interess da la populaziun ladina. Ils uffizis e las administraziuns ston er respunder en ladin sin dumondas u sin decleraziuns ch’èn vegnidas inoltradas en ladin. Quai vala er per il persunal da scola: Avant ch’el survegnia in engaschament fix sto mintga magister cumprovar sias enconuschientschas linguisticas e culturalas. La constataziun da las enconuschientschas dal ladin è ina premissa fundamentala per tut las mesiras da protecziun, cun las qualas i duai vegnir garantì ch’il ladin e che la populaziun ladina existian vinavant.

Rumantschia

Il rumantsch ha sin plaun chantunal dapi ils onns 1880/1892, sin plaun federal dapi l’onn 1938 formalmain ils medems dretgs sco las autras linguas dal Grischun (tudestg, talian) e da la Svizra (tudestg, franzos, talian).

La populaziun rumantscha po duvrar sia lingua materna en il contact cun instanzas federalas, chantunalas e communalas. Las respostas vegnan per regla formuladas en rumantsch grischun (lingua da standard) da la Confederaziun e dal Chantun, en l’idiom correspundent da las vischnancas.

Qua sutvart vegn skizzà co ch’il rumantsch vegn applitgà sin ils trais plauns da l’administraziun menziunads (Confederaziun, Chantun, regiun):

Sin plaun federal vegn duvrà il rumantsch grischun sco lingua administrativa uffiziala sin il passaport svizzer e sin la carta d’identitad e sin las bancnotas dal franc svizzer. Plinavant vegnan redigidas las paginas d’internet da la Confederaziun en rumantsch grischun.

En l’administraziun privata applitgeschan organisaziuns socialas e culturalas il rumantsch grischun per broschuras, per formulars, per flyers, per lur paginas d’internet e.u.v. Posts da servetsch publics sco La Posta e las Viafiers federalas (VFF) dovran sporadicamain il rumantsch grischun per lur stampats e per inscripziuns.

Sin plaun chantunal regla la lescha da linguas dal chantun Grischun il diever dal rumantsch (cf. ‹La situaziun giuridica›). Il rumantsch vala sco lingua uffiziala e sco lingua da scola en vischnancas monolinguas (vischnancas cun ina part da passa 40% da la populaziun ch’appartegna a la cuminanza linguistica rumantscha en il territori tradiziunal); vischnancas plurilinguas (vischnancas cun ina part da 20 fin 40 pertschient da la populaziun ch’appartegna a la cuminanza linguistica rumantscha) ston duvrar la lingua rumantscha en il sectur uffizial en moda adequata. En vischnancas plurilinguas vegn l’instrucziun en scola fatga en rumantsch u eventualmain en moda bilingua.

En l’economia privata dovran interpresas indigenas per part il rumantsch. Filialas da fatschentas naziunalas dovran il rumantsch – sche insumma – oravant tut per intents da reclama.

Sin plaun regiunal è il rumantsch savens la lingua principala en famiglia, per la vita en il vitg, en uniuns ed en il ravugl d’amias e d’amis; medemamain en la vita publica e per part en la vita professiunala.

Er en la vita ecclesiastica ch’ha ina rolla relativamain impurtanta en bleras vischnancas vegn savens duvrà il rumantsch. Servetschs divins vegnan fatgs per rumantsch en vischnancas rumantschas, en vischnancas bilinguas savens en moda alternanta per rumantsch e per tudestg.

Posts da servetsch publics sco la Viafier retica u las uniuns turisticas fan per part diever dal rumantsch grischun, per exempel per communicaziuns generalas, per inscripziuns da reclama e per infurmaziuns.

La cultura rumantscha en ils vitgs rumantschs è fitg ritga e variada. Ella tanscha dal teater popular, d’uniuns da chant e da musica fin a la furmaziun da persunas creschidas, a bibliotecas sco er ad autras occurrenzas publicas e privatas.

Scola

Ladinia

Sch’ins discurra da la scola ladina, pensan ins immediatamain ad in model da scola triling cun las linguas talian, tudestg e ladin. Questa furma d’instrucziun vegn pratitgada en la Val Badia ed a Gardena, nua che la populaziun ha gia adina stuì sa fatschentar cun las duas culturas vischinas impurtantas. Tar l’introducziun dal model da scola èn vegnids instruids quasi tut ils roms en lingua tudestga cun in pèr uras talian. Suenter la Segunda Guerra mundiala è dentant vegnì introducì in model da scola, il qual prevesa il medem dumber da lecziuns per tuttas duas linguas uffizialas. Grazia a las stentas dal vicemanader da l’uffizi per las scolas tudestgas, Josef Ferrari, ha pudì vegnir introducì ils onns 1950 in model da scola ch’è vegnì renovà totalmain e tar il qual ina mesadad dals roms vegn instruida en talian e l’autra en tudestg. Vitiers vegnan anc in pèr lecziuns ladin, perquai che la gronda part dals scolars è da lingua materna ladina. Uschia pon tut ils scolars s’occupar cun la cultura tudestga e taliana ed emprender il medem mument las duas autras linguas senza perder l’atgna identitad. Quest model da scola vegn applitgà actualmain da l’emprima classa da la scola da basa fin tar la matura.

Mintga vischnanca ha – cun excepziun da Calfosch (Kolfuschg/Colfosco) – si’atgna scola da basa, nua ch’ils uffants frequentan ils emprims tschintg onns da scola. Alura vegn fatg la midada a la scola media; en la Val Badia datti ina scola media a La Villa (Stern/La Villa) per las vischnancas da la part sura da la Val Badia, ina a San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino) per las vischnancas da la part centrala da la Val Badia ed ina ad Al Plan de Mareo (St. Vigil in Enneberg/San Vigilio di Marebbe) per ils vitgs da la vischnanca da Mareo (Enneberg/Marebbe). A Gardena sa chatta ina scola media ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) ed ina a Sëlva (Wolkenstein/Selva). Suenter la scola media pon ils giuvenils frequentar ina scola auta; en la Val Badia pon els tscherner tranter la scola auta commerziala ed il liceum da linguas; en Gardena po vegnir tschernì tranter la scola auta commerziala cun ils secturs spezials ‹economia da manaschi› e ‹turistica e linguas› e tranter la scola d’art cun ils secturs spezials ‹sculptura›, ‹pictura› e ‹grafica›.

En las trais autras valladas ladinas prescriva il sistem da scola in’instrucziun en talian da tut ils roms e supplementarmain in pèr lecziuns davart la lingua e cultura tudestga sco er in pèr lecziuns davart la lingua e cultura ladina. Quest fatg sto vegnir attribuì a la situaziun che la Val da Fassa, Fodom e Cortina d’Ampezzo appartegnan a las provinzas da Trento e da Belluno. Istoricamain n’exista nagina relaziun uschè stretga cun la cultura tudestga. Er en questas vals datti en mintga vischnanca ina scola da basa, entant che las scolas medias sa chattan en moda centrala en las vischnancas pli grondas. Ils scolars da la Val da Fassa pon tscherner directamain tranter la scola d’art ed il collegi da skis cun liceum da linguas; tar la purschida da furmaziun a Cortina tutga la scola d’art, la scola auta commerziala, il liceum da linguas, il gimnasi real e la scola d’hotellaria. Ils scolars da Fodom ston – per pudair frequentar ina scola auta – ir u en Val Badia u en direcziun da Belluno.

Fin avant pauc temp han tut las persunas d’instrucziun en scolaziun stuì sa decider per ina lingua d’instrucziun, perquai ch’i n’existiva nagin liceum pedagogic en nagina da las tschintg valladas ladinas. Ils ultims diesch onns è vegnida installada a Porsenu (Brixen/Bressanone) la facultad per las scienzas da furmaziun cun in’atgna professura per ladinistica. Uschia exista ussa ina pussaivladad da scolar persunas d’instrucziun che vulan lavurar en scolas ladinas cun sistem paritetic. Er en la facultad per las scienzas da furmaziun vegnan perquai instruids tscherts roms en tudestg ed auters en talian, vitiers vegnan anc ils curs en ladin. Perquai ch’i n’è betg previs d’installar in’instrucziun paritetica en las scolas da la Val da Fassa, da Fodom e da Cortina d’Ampezzo, ston las persunas d’instrucziun per questas scolas vegnir scoladas en scolas talianas. Per restar en contact cun la cultura tudestga e per tegnair averta la porta envers questa cultura datti adina puspè giuvenils che s’immatriculeschan a scolas autas tudestgas u a la facultad per las scienzas da furmaziun a Porsenu (Brixen/Bressanone).

Per sustegnair, administrar e sviluppar vinavant las scolas a Gardena ed en la Val Badia è vegnì installà ils onns 1970 l’uffizi ladin da scolas per la gruppa linguistica ladina. Quel uffizi s’occupa dals differents aspects dal manaschi da scola.

Per il perfecziunament da las persunas d’instrucziun e per l’elavuraziun da materialias d’instrucziun e da perscrutaziun stat a disposiziun l’institut pedagogic ladin a la gruppa linguistica ladina da la provinza da Bulsaun.

En la Val da Fassa vegnan ils meds d’instrucziun elavurads da la secziun fassana dal O.L.F.E.D. (Ofize Ladin Formazion Enrescida Didattica) ch’è responsabel per il perfecziunament da las persunas d’instrucziun da las scolas. A Fodom ed ad Ampezzo na datti anc nagin’instituziun per quest’incumbensa. Perquai ston las persunas d’instrucziun elavurar sezzas ils meds per l’instrucziun da ladin ch’ellas basegnan per lur plan d’instrucziun.

Rumantschia

A la fin dal 18avel tschientaner èn las ideas da l’illuminissem er arrivadas en il Grischun. Questa nova moda da patratgar è stada l’impuls per l’introducziun da las emprimas scolas publicas. Fin ussa devi mo duas scolas privatas, ina a La Punt e l’autra a Haldenstein. Ils paucs che savevan leger e scriver avevan emprendì quai a maun da texts religius difficils. L’onn 1818 ha Andrea Rosius A Porta scrit ed instruì per l’emprima giada cun in cudesch concepì aposta per la scola (a Ftan en l’Engiadina). Pauc pli tard ha er Mattli Conrad fatg sco el (ad Andeer en Sutselva). A Porta e Conrad eran omadus reverendas evangelics ed han finanzià sezs ils cudeschs e l’instrucziun.

L’onn 1843 ha lura il Chantun surpiglià la scola. Uschia è la scola daventada obligatorica per mintgina e per mintgin. L’onn 1846 èn vegnids edids trais cudeschs da scola: in per tudestg e dus per rumantsch.

Er oz metta il Chantun a disposiziun ils meds d’instrucziun per las scolas primaras. Ils plans d’instrucziun grischuns differenzieschan ozendi tranter scolas primaras tudestgas, rumantschas e talianas (cf. il chapitel ‹Situaziun giuridica›).

La scola rumantscha tradiziunala appartegna als sistems da scola bilings ils pli vegls ed ils pli cumprovads. Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs models da scola ch’èn sa sviluppads a partir dals onns 1970 en consequenza dals resultats da perscrutaziun positivs, è la bilinguitad da la scola rumantscha sa sviluppada plitost casualmain or da la realitad politic-linguistica e culturala dal Grischun dal 19avel tschientaner. Cunquai che quest sistem da scola n’è betg vegnì creà da geniturs u da magistras e da magisters interessads, reflectescha el simplamain la normalitad, uschia che la populaziun e las autoritads n’èn betg – u mo pauc – conscientas da posseder insatge ordvart prezius.

Il chantun Grischun dumbra actualmain (schaner 2009) 190 vischnancas, da quellas sa chattan var 100 en il territori tradiziunal rumantsch. Rumantsch vegn instruì davent da la scolina fin las universitads. Las vischnancas rumantschas mainan ina scolina rumantscha u tudestg-rumantscha. Las scolinas han ina funcziun impurtanta per il mantegniment e per la promoziun da la lingua sco er per l’integraziun linguistica d’uffants d’autras linguas.

La gronda part da las vischnancas en il territori linguistic tradiziunal maina ina scola rumantscha (en scolina e davent da l’emprima fin la quarta classa è l’instrucziun sulettamain en rumantsch, davent da la 4. fin la 6. classa vegn il rumantsch instruì sco rom). L’avust 2007 han cumenzà emprimas scolas primaras cun l’introducziun dal rumantsch grischun sco lingua scritta en las emprimas classas.

Sin il stgalim superiur ston vischnancas cun ina scola fundamentala rumantscha dar 3 lecziuns rumantsch l’emna sco rom obligatoric. Las scolas professiunalas e las scolas medias porschan rumantsch sco rom d’elecziun u sco rom obligatoric en differents dumbers da lecziuns. Duas universitads svizras offran in vast program da furmaziun per la lingua e per la litteratura rumantscha. Ultra da quai porscha la Scola auta da pedagogia dal Grischun a Cuira dus studis, scolina e scola primara, en las trais linguas chantunalas tudestg, rumantsch e talian.

MEDIAS

En il studio da RTR

Introducziun

Entant ch’il rumantsch vegn duvrà en il Grischun gia davent dal cumenzament dal 19avel tschientaner en la pressa, han ils Ladins da las Dolomitas stuì spetgar pli ditg fin ch’els han pudì leger l’emprima gasetta en lur lingua materna. Il Grischun posseda oz ina gasetta dal di rumantscha, La Quotidiana, la Ladinia posseda ina gasetta emnila, La Usc di Ladins. Ch’igl è pussaivel d’edir en il Grischun ina gasetta dal di è segiramain in merit da l’agentura da pressa Agentura da Novitads Rumantscha.

I vegnan edids regularmain chalenders annuals, cronicas ed autras publicaziuns tant per rumantsch sco er per ladin da las Dolomitas. La purschida d’emissiuns per la lingua materna rumantscha da radio e televisiun (Radio e Televisiun Rumantscha) è pli vasta che quella dals Ladins da las Dolomitas. Enturn il 1955 ha cumenzà l’emettur ‹Bulsaun› da la RAI ad emetter emissiuns da radio en lingua ladina da las Dolomitas, pir pli tard èn vegnidas tiers er emissiuns da televisiun.

Ladinia

La Usc di Ladins

Las medias han cumenzà pir relativamain tard a derasar novitads en lingua ladina. Er sch’in pèr students da l’universitad da Puntina avevan empruvà gia l’onn 1905 da crear ina gasetta cun il titel L’amich di ladins èsi reussì pir l’onn 1949 d’edir la gasetta Popul ladin ch’è vegnida distribuida en tut las chasadas enturn il Sella. L’onn 1972 ha l’Union Generela di Ladins dla Dolomites surpiglià questa gasetta e procurà per l’installaziun d’ina redacziun en tut las valladas. Il num da la gasetta è vegnì midà diversas giadas: il Popul ladin è daventà Nos Ladins ed a la fin finala La Usc di Ladins, il num actual da la gasetta. L’emprim è la gasetta vegnida edida ina giada il mais, dapi l’onn 1990 cumpara ella ina giada l’emna. Sia funcziun è da derasar infurmaziuns davart l’istorgia e davart la cultura dals Ladins. I vegnan dentant er resguardads numerus auters aspects da la vita sociala. Il cuntegn dals artitgels e la structura da la gasetta resplendan la repartiziun geografica da las valladas ladinas; in’emprima part cun artitgels per gronda part davart temas politics ed actuals vegn suandada d’ina part cun rapports locals ch’èn destinads per ina gruppa en mira pli pitschna. Ils artitgels introductivs vegnan en general redigids en la lingua da scrittira ladina unifitgada (ladin da standard). Ultra da la gasetta La Usc di Ladins vegnan artitgels en lingua ladina er publitgads en la gasetta Gazzettino da Belluno ed en las duas gasettas dal di dal Tirol dal Sid las pli derasadas Dolomiten ed Alto Adige, che vegnan legidas oravant tut en la Val Badia ed a Gardena. Dapi l’onn 1982 ha la gasetta dal di Dolomiten in’atgna pagina per ses lecturs ladins. L’emprim è questa pagina speziala vegnida publitgada ina giada l’emna sut il titel Cin valades, öna na jënt, oz cumpara la pagina ladina trais giadas l’emna sut il titel Dala Ladinia. Ils artitgels da la pagina ladina tractan adina temas ch’èn relevants per ils Ladins e pon esser scrits en tudestg u en ils idioms da la Val Badia u da Gardena. En la gasetta dal di Alto Adige datti gia dapli l’onn 1979 ina pagina ladina. Il circul dals lecturs da questa gasetta dal di è in zic pli grond, perquai che questa gasetta publitgescha – ultra dals texts en talian, en badiot ed en gardenes – er artitgels en las autras variantas ladinas da la Val da Fassa, da Fodom e da Cortina d’Ampezzo. En il radio ed en la televisiun èn las emprimas novitads vegnidas emessas l’onn 1946. In pèr persunas intellectualas ed idealistas, a las qualas la dumonda ladina steva fitg a cor, han cumenzà a rimnar infurmaziuns davart eveniments en l’intschess ladin, per alura rapportar da quai en il radio. Dapi l’onn 1953, q.v.d. dapi l’onn, il qual l’Union Generela di Ladins dla Dolomites è s’obligada d’endrizzar ina rubrica regulara, vegnan emessas duas giadas l’emna contribuziuns en ladin. Dapi l’onn 1962 vegnan emess – ultra da las novitads – er rapports culturals en il radio. Novitads en ladin vegnan emessas actualmain mintga di da las 13.30 fin las 14.00; glindesdi e gievgia è sin il program er in’emissiun culturala cun il titel La Copa dal Cafè. La saira vegnan percunter emessas – supplementarmain a la rubrica culturala Dai Crëps dl Sela – novitads curtas.

En la televisiun èn vegnidas emessas emprimas emissiuns da test dals 22 da schaner fin ils 25 da zercladur 1979 per guardar, quant enavant che quests programs vegnan approvads dal public. Dapi l’onn 1988 vegnan emessas regularmain novitads ladinas. L’emprim è questa emissiun da novitads stada previsa mo duas giadas per emna (il mardi e la gievgia); dapi l’onn 1996 vegn ella emessa mintga saira tschintg minutas avant las otg q.v.d. directamain avant la Tagesschau tudestga. Ultra da quai vegnan emessas mintga gievgia saira ca. da las 20.30 fin las 21.00 differentas emissiuns culturalas, tranter auter Bancorin, Paladina ed Eurotv.

Da menziunar èn plinavant las emissiuns ladinas che vegnan concepidas da Silvano Ploner per l’emettur privat RTTR. Quel emetta actualmain ses programs en tut la regiun dal Trentino-Tirol dal Sid.

Ultra da l’emettur Bulsaun da la RAI datti er anc auters emetturs privats che porschan infurmaziuns en lingua ladina: Radio Gherdëina (gardenes), Radio Studio Record (fassan) u Radio Cortina (ampezzan). En la Val Badia èn oravant tut las finanzas stadas il motiv per sistir l’emissiun da l’emettur privat Radio Ladinia ch’è vegnì fundà il cumenzament dals onns 1970 sin iniziativa d’in pèr represchentants da las uniuns culturalas.

Quai che manca a la minoritad ladina è in’agentura da pressa. Tenor il plan da plazzas da l’uffizi da medias da la provinza da Bulsaun è previsa en mintga cas ina plazza per ils Ladins; uschia pudessan almain las communicaziuns da l’administraziun provinziala vegnir publitgadas en lingua ladina.

Rumantschia

La Quotidiana

La pressa rumantscha va enavos sin il cumenzament dal 19avel tschientaner, cur che las Trais Lias èn s’unidas per furmar il chantun Grischun. En il 19avel e 20avel tschientaner èn cumparidas en il Grischun rumantsch numerusas gasettas e scrittiras, da las qualas intginas han survivì fin oz.

L’onn 1996 existivan anc quatter gasettas emnilas rumantschas, mintgina en in auter idiom. L’onn 1997 è vegnida lantschada ina suletta gasetta dal di rumantscha: La Quotidiana, en la quala ina part da las gasettas emnilas èn vegnidas integradas.

Il svilup da La Quotidiana (LQ) è ina lunga istorgia. Malgrà ch’il basegn d’ina gasetta rumantscha dal di era sa manifestà incontestablamain gia dapi decennis, ha ina cumissiun da pressa remplazzà l’autra, suenter in emprim numer nulla (1988) è cumparì in segund (1992). Pir l’Agentura da Novitads Rumantscha (ANR), fundada l’onn 1996 da la Pro Svizra Rumantscha e finanziada da la Confederaziun e dal chantun Grischun, ha furnì ina basa impurtanta per ina gasetta dal di.

Ultra da la renovaziun linguistica promova la gasetta dal di rumantscha l’avischinaziun dals tschintg idioms, fa la punt tranter las valladas rumantschas e favurisescha il svilup d’ina identitad communabla.

Il Radio e la Televisiun Rumantscha (RTR) èn integrads en las structuras organisatoricas da la SRG SSR idée suisse. Tenor la lescha federala ha la SRG SSR idée suisse da realisar almain in program da radio per la Svizra rumantscha. Dal rest fixescha il Cussegl federal ils princips, tenor ils quals ils basegns dal radio e da la televisiun da quest territori linguistic ston vegnir resguardads supplementarmain (cuntegn dal service public, q.v.d. d’ina offerta da program che resguarda ils differents basegns ed interess da la populaziun en tut las quatter regiuns linguisticas da la Svizra).

L’emprima emissiun rumantscha da radio è vegnida emessa l’onn 1925, l’emprima emissiun rumantscha da televisiun var 40 onns pli tard, l’onn 1963.

Il Radio Rumantsch (RR) emetta oz in program cumplain da 24 uras. Las emissiuns porschan in program multifar: divertiment da tut gener, infurmaziuns localas, regiunalas, naziunalas ed internaziunalas sco era sport. Tut quai vegn enramà d’ina vasta paletta musicala. In accent spezial dat il RR a la musica autentica da la Rumantschia.

La Televisiun Rumantscha (TvR) è preschenta sin il chanal da la televisiun svizra tudestga SF1 (cun repetiziun sin SFinfo e RSI LA 2). TvR emetta davent da glindesdi fin sonda l’emissiun d’infurmaziun Telesguard cun infurmaziuns actualas dal di davart il Grischun e davart la Rumantschia. Mintga dumengia vegn emessa l’emissiun da magazin ‹Cuntrasts› che mussa durant circa ina mesa ura films e documentaziuns davart ils temas ils pli divers.

Ils proxims onns è planisada in’extensiun dals programs da radio e da televisiun che prevesa tranter auter in agen chanal per la TvR.

Sin la pagina d’internet da RTR pon ins tadlar il Radio Rumantsch e guardar emissiuns da la Televisiun Rumantscha dapertut e da tut temp.

Indicaziuns bibliograficas

Provinzia Autonoma de Balsan / Chantun Grischun. Fil cultural. www.filcultural.info. Online 2009. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d'autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chatta.ch (2013).