Il Grischun è il pajais da las muntognas e dal turissem cun si’architectura usitada. Il Grischun è er il pajais da las chasas signurilas, da las chasas purilas engiadinaisas, da la tendenza moderna a Tavau, da las chasas da Rudolf Olgiati. En questa tradiziun è sa sviluppada ils davos onns in’architectura multifara. Il cudesch ‹Edifizis en il Grischun› guida a 43 objects da l’architectura contemporana: chasas d’abitar, scolas, chasas communalas, edifizis turistics, museums, chapluttas, punts. El declera lur particularitads en text e maletg.

Regiun e lieu (introducziun)

Il davos temp discurr’ins pli e pli d’ina scena u schizunt d’ina scola d’architectura grischuna che vegn cumparegliada cun quellas dal Tessin e da Basilea. L’interess han sveglià las distincziuns e las publicaziuns davart la nova architectura en las Alps. Pelvaira registresch’ins en il Grischun suenter ils onns 1960 e 1970, orientads tradiziunalmain, in dumber creschent d’edifizis che tschertgan ina relaziun differenziada cun il lieu e l’istorgia. Quantitativamain van quels però quasi a perder en la predominanza d’ina architectura turistica nostalgica ch’imitescha, scufla e mutilescha las furmas da las veglias chasas purilas. Ils bajetgs da lain da Peter Zumthor, erigids tranter il 1985 ed il 1988 a Haldenstein, en il Welschdörfli a Cuira e surtut a S. Benedetg, vegnan considerads sco signals d’in nov regiunalissem. Referenza al lieu tutga dentant meglier, siond che l’idea na sa limitescha betg a la regiun. Il text suandant emprova da sclerir il fund architectur-istoric da las tenutas actualas, mettend en il center la relaziun da l’architectura cun la regiun e cun il lieu.

Il stil indigen

Tendenzas vers in’architectura regiunala han adina chattà buna accoglientscha en il Grischun. Quai stat en connex cun la schientscha istorica d’in chantun ch’era fin a l’helvetica in stadi autonom e ch’ha sco pajais da trais linguas adina tgirà sias particularitads. Il 1905 vegn la Lia svizra per la protecziun da la patria fundada ed anc il medem onn la secziun grischuna. L’entschatta dal moviment coincidescha cun la prosperitad turistica d’avant l’Emprima Guerra mundiala. En il senn d’ina ovra d’art cumplessiva sa sviluppescha in stil indigen regiunal ch’integrescha tut ils geners da l’art figurativ. Ils architects cun la pli gronda influenza èn Nicolaus Hartmann jun. a San Murezzan ed Otto Schäfer & Martin Risch a Cuira. Sco models prefersch’ins exempels pittorescs da l’architectura indigena, surtut veglias chasas purilas ed edifizis signurils dal baroc. Er per ils bajetgs turistics pretenda la Lia per la protecziun da la patria in’adattaziun a la cultura architectonica tradiziunala. Ludada vegn la lingia da la viafier da l’Alvra tranter Preda e Bravuogn cun sias punts e ses viaducts da crap che na disturbia betg, mabain vivifitgeschia ed enritgeschia la cuntrada. Ils loschs grand-hotels dal temp da pionier, che represchentan la derasaziun da las ideas architectonicas urbanas en las muntognas, vegnan dentant cumbattids.

La tendenza romantica, che punctuava suenter il 1900 l’atgnadad regiunala e naziunala, è in fenomen internaziunal ch’ha cumenzà en l’Engalterra cun la refurma da l’artisanadi da John Ruskin e William Morris. Ina rolla principala ha giugà la ‹romantica naziunala› finlandaisa che colliava las furmas dal jugendstil cun quellas da las atgnas tradiziuns. Il moviment grischun steva ideologicamain sut l’influenza da l’educaziun artistica tudestga. Martin Risch e Nicolaus Hartmann eran influenzads da magisters da las scolas autas da la Germania dal Sid: Risch ha studegià a Minca tar Friedrich von Thiersch, Hartmann a Stuttgart tar Theodor Fischer.

Il stil indigen da lez temp ha sias varts creativas e ses clischés. Las qualitads sa mussan surtut là, nua ch’ins ha interpretà pli libramain ils models. Problematica è la stilisaziun da veglias chasas purilas ad in tip architectonic valabel per ina regiun e la refusa da novas furmas per novas funcziuns. Questa tenuta sa mussa en l’Engiadina vi da tscherts hotels, nua che grondas cubaturas èn zuppentadas sut tetgs auts, fanestras a dratguir, balcuns torts ed irregularitads da parita antica. L’effect pittoresc da quest cumportament vegn anc rinforzà cun materials da construcziun indigens sco crap da tuf, granit e plattas da la Val Fex. La contradicziun tranter furmas veglias e funcziuns novas è expressiun d’ina crisa d’identitad. Sin plaun estetic exprima ella il desideri per fatschas dal vitg unifurmas che correspundevan ina giada ad in’economia unifurma. Sin plaun social regorda ella ad ina vita genuina ed autarca persa.

Raziunalissem a Tavau

Cumpareglià cun la vasta derasaziun dal stil indigen ha la nova architectura dal tranterguerras, orientada internaziunalmain, pudì sa sviluppar mo punctualmain en il Grischun. Quai stat d’ina vart en connex cun la crisa economica e da l’autra vart probablamain er cun il fatg che l’estetica da questa direcziun moderna na vegniva betg chapida. L’architect Rudolf Gaberel ensemen cun l’istoricher d’art Erwin Poeschel ed il landamma Erhard Branger han però chapì da derasar la tendenza raziunala a Tavau. La nova architectura è vegnida propagada cun explicaziuns pragmaticas. Gaberel declerava il tetg plat cun il pitschen spazi vid sur il palantschieu sur dal davos plaun sco construcziun ideala per il clima autalpin. Caracteristic per si’architectura è l’adiziun da cubus sco er ina tendenza classicistica da simmetrisar e frontalisar. Segns dominants da l’epoca moderna da Tavau èn daventads sper ils tetgs plats ventilads las loggias integradas che traversan senza sustegn la fatschada.

Il pli consequent sa mussan quests motivs en la construcziun dals sanatoris; l’exempel il pli pur è la clinica turitgaisa da Gaberel a Clavadel. Las loggias sco spazis per la cura da giaschair al liber e per l’elioterapia represchentan il cumbat cunter la tuberculosa. En in senn fitg direct adempleschan ellas las pretensiuns da glisch, aria e sulegl da la nova architectura. La cuntrada muntagnarda n’è betg pli culissa sentimentala, mabain in lieu da reconvalescenza.

Il regiunalissem suenter la guerra

Cun il progress economic dal suenterguerra è sa furmà in regiunalissem ch’aspirava ina sintesa tranter la moderna tradiziunala e l’architectura da las veglias chasas purilas. Contribuì a quella han Ulrich Könz, Bruno Giacometti e Rudolf Olgiati. A la tschertga d’edifizis da referenza è Olgiati ì il pli lunsch. Sco models han servì sper ils bajetgs tradiziunals grischuns l’architectura mediterrana da la Grezia e la classica moderna da Le Corbusier. En la cumbinaziun da questas influenzas en in stil individual s’exprima il desideri da reunir il regiunal cun l’universal. Entant ch’ils edifizis da la Viafier retica s’adattan a la tradiziun architectonica purila da las singulas vals, na sa differenzieschan ils bajetgs d’Olgiati betg d’ina regiun a l’autra. Il regiunalissem sa referescha qua a l’entir Chantun. Senza resguardar la posiziun da l’object, applitgescha Olgiati elements tradiziunals da la Surselva, da l’Engiadina e da las vals talianas dal Grischun. Formalmain è sia sintesa caracterisada dal basegn da corporalitad individuala che sa basa sin irregularitads en ils plans orizontals ed en las distribuziuns da la massa. Ils mirs han conturas gizzas ed ina liadira glischa chaltschinada en alv. Il tetg ha be pauca grunda u resta davos la fatschada. Las fanestras varieschan en grondezza e distribuziun. Artgs, colonnas sco er retagls en fatschada e tetg dattan a l’edifizi sia plasticitad. Ina relaziun sensuala cun il material s’exprima en il diever da chaltschina, en la predilecziun per fanestras da lain, tetgs da platta-crap, vegls elements da construcziun e qua e là en l’applicaziun da betun criv.

Il dilemma dal stil indigen d’enzugliar novas funcziuns en veglias furmas chatt’ins er tar Olgiati. Sco pass enavant po valair sia nunschenadadad d’integrar pretensiuns da confort modern, p.ex. garaschas e bogns cuverts. L’effect da la corporalitad è il pli ferm tar ils bajetgs ils pli gigins. L’impurtanza d’Olgiati per l’architectura grischuna actuala è surtut da chattar en il postulat da la plasticitad, en l’accentuaziun da la sensualitad dal material ed en l’intermediaziun da l’interess per la veglia cultura da construir. Il grond resun da si’ovra mussa er ch’igl è pussaivel da lavurar en il Grischun e da tuttina chattar attenziun surregiunala.

Idea e svilup

Il davos temp han ins prendì distanza da la concepziun da liar l’architectura a la regiun. Il nov chavazzin sa numna lieu e chatta sia culminaziun en il term dal genius loci. L’emprim mument pari forsa paradox che la denominaziun geografica pli stretga duaja esser pli universala: il lieu na cuntegna betg pli l’idea dal cas spezial d’ina part specifica dal pajais, mabain la realitad concreta e vivida. Cun la regiun è cumbinada collectivitad, cun il lieu er individualitad. Perquai nascha la pretensiun d’entrar en la normalitad ed en la dignitad dal lieu. Questa concepziun sa basa sin las experientschas da las tendenzas tessinaisas, las teorias urbanisticas d’Aldo Rossi e l’architectura analoga enturn Fabio Reinhart e Miroslav Sik. Da las vals talianas dal Grischun èn la Mesolcina ed il Puschlav influenzadas fitg da l’architectura tessinaisa. En il Grischun dal Nord è Peter Zumthor daventà il protagonist d’ina concepziun fenomenologica che s’exprima en sias ovras ed en ses texts. L’atelier da Zumthor a Haldenstein e la tendenza analoga a la Scola politecnica federala èn puncts da partenza per la lavur da plirs architects pli giuvens.

Cunter la retorica architectonica fa Peter Zumthor valair en ses texts la preschientscha dals objects. Tschertgà è il simpel, l’essenzial, il reducì. La modestadad duai evocar emoziuns en l’aspectatur empè d’anticipar questas cun figurativitad. Zumthor n’ha naginas retegnientschas da discurrer da sentiments, da la valaivladad dal subjectiv, da l’autentic. Las regurdanzas d’uffanza, las ragischs da l’agen jau, èn per el realitad e betg anecdota. La naivitad da l’uffant stat per mirveglia exploranta. Che la prontadad a l’avertura ed al svilup n’è betg be teoria, cumprovan ils edifizis da l’architect. L’idea da reconciliar intelletg e sentiment s’exprima en la relaziun sensuala cun la tipologia, la construcziun ed il material, en la realisaziun artisanala ed en l’integraziun dals arts vischins. Il patratg da la poesia, che dovra la quietezza, e da l’ovra construida sco lieu en l’infinit renvieschan al metafisic. L’architectura daventa l’expressiun melancolica da la vita che passa e fa a medem temp resistenza vers l’irrelevant.

Construir al lieu

L’architectura da Peter Zumthor cumenza ils onns 1970 en la Val Lumnezia, nua che l’anteriur collavuratur da la Tgira da monuments chantunala fascheva l’inventari dals abitadis. Da quests contacts èn resortidas incumbensas da construir a Lumbrein (renovaziun da la tur abitada ‹chasti›) ed a Vella (renovaziun dal ‹Café de Mont›). L’inventari da l’abitadi da Vrin, publitgà il 1976, è stà la basa per ina confruntaziun architectonica conscienta cun il vitg, singulara er en il Grischun. Las stentas han purtà il 1998 a la vischnanca il Premi da Wakker da la Lia svizra per la protecziun da la patria per avair integrà a moda exemplara novs edifizis d’economia per l’agricultura.

Il motor da quest svilup è Gion A. Caminada ch’abitescha a Vrin-Cons. El emprova da sviluppar vinavant il maletg dal vitg e da la cuntrada cultivada uschè natiralmain sco ch’ins fascheva quai pli baud a Vrin – senza imitar e bagatellisar, ma er cun distanza da l’idea da cuntrastar dals onns 1970 e 1980. La basa da scadina construcziun è l’economia e la politica sociala. En l’ambient survesaivel dal vitg entadim la val agescha l’architect er sco politicher communal e lavurer social. El s’interessescha per las pussaivladads da lavurar ed il sa sentir da la cuminanza.

Per impedir in sparpagliament vegnan las stallas da Vrin concentradas vinavant tant sco pussaivel entaifer ed a l’ur dal vitg. ‹Mantegnair il pur en il vitg› è la devisa. Cun amplifitgar pon clavads existents mantegnair lur funcziun. Duas grondas stallas novas èn vegnidas construidas en in’atgna zona per stallas sut la baselgia. Qua sa chatta dapi curt temp la mazlaria regiunala. Relativamain baud han ins introducì a Vrin la producziun biologica cun batgaria da chasa e vendita directa e qua tras spargnà il char commerzi intermediar. L’elavuraziun al lieu porta novas pussaivladads da gudogn en il vitg. Il sortiment cumpiglia sper la charn er ils products da la chascharia da l’alp da chauras ‹Parvansauls›.

En l’applicaziun da lain resta Caminada en la tradiziun ch’el sviluppescha vinavant cun integrar betun ed enten ordinar e construir ils edifizis. Dapi intgins onns lavura Caminada vi d’in sistem da construcziun per stallas e clavads, scuvert cun observar construcziuns da laina radunda entulada. In rom da travs da laina furma la construcziun da basa che vegn tavlegiada dadens cun plattas pressadas, dador cun aissas crivas. La cumposiziun dals chantuns cun ils roms cruschads che vargan or la tavlegiada regorda a la construcziun da travs tradiziunala ed evochescha in maletg da cuntinuitad: Vrin sa sviluppescha.

Vairs edifizis communabels èn la chasa communala, la halla polivalenta ed il mortuari planisà. En la chasa communala evochescha il tema ‹vegl-nov› in dialog en pitschnas parts sut in tetg unifitgant, entant che la gronda cubatura da la halla polivalenta cun schlondas (architect Gion A. Caminada, inschigner Jürg Conzett) sa collia a moda evidenta cun la chasa da scola en mir, construida a l’entschatta dals onns 1960. Bler temp ha Gion A. Caminada deditgà al mortuari. Adina puspè ha el mess en discussiun sia necessitad en vischnanca. La cultura da prender cumià dals morts en las atgnas stivas, pratitgada enfin qua, na duai betg vegnir sacrifitgada a la funcziunalitad d’in mortuari urban. Cun gronda premura han ins elegì in sulom che sa chatta a l’ur da la baselgia, ma entaifer il vitg. Il cumià ha lieu da la vart dals vivs.

Punts

Il pajais muntagnard dal Grischun è er in pajais da punts, galarias, tunnels ed implants electrics. Tranter pioniers da l’inschigneria en il 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner sa chattan Richard La Nicca, il constructur d’armadiras Richard Coray, Robert Maillart sco er ils constructurs dals artifizis da la Viafier retica. La lingia da viafier dal Bernina, averta il 1910, è sa sviluppada successivamain ad in ensemble d’artifizis ed edifizis en stil pittoresc-romantic cun ils puncts culminants enconuschents: il viaduct circular da Brusio, ils bajetgs da Nicolaus Hartmann sin l’Ospizi dal Bernina e sin l’Alp Grüm sco er las centralas da las Ovras electricas da Brusio a Palü e Cavaglia construidas dal medem architect.

Sco il pli impurtant construider da punts svizzer da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner vala Christian Menn ch’ha fundà il 1957 in biro d’inschigner a Cuira e ch’è stà dal 1971 fin il 1992 professer ordinari per statica e construcziun a la Scola politecnica federala a Turitg. Christian Menn ha construì numerusas punts da betun armà en il Grischun. Interessant per l’aspect da referenza al lieu è si’idea da surpigliar il caracter da la cuntrada en la construcziun purtanta. Cun las rudellas lateralas e l’artg rinforzà da sias emprimas punts ad artg en Avras sa referescha el a las ovras da Maillart. Caracterisanta per la cuntrada è la punt da Tumein (1962–63) che traversa il Rain reunì cun in artg da 100 m. Las largezzas dal support da 12 a 15 m armoniseschan la construcziun purtanta ed effectueschan il gest elegant dal sigl sur il flum. In’innovaziun era da lez temp la precumpressiun dal purtader dal vial. Las davosas punts ad artg èn stads il Ponte Nanin (1966–67) ed il Ponte Cascella (1967–68) a la rampa sid dal San Bernardino. Il fatg ch’ins ha pudì utilisar duas giadas la medema punt persa ha pussibilità ina segunda da questas construcziuns, be darar pli cumpetitivas en vista a las pajas creschentas. Il futur appartegneva uss a las punts da travs en tecnica da precumpressiun che lubivan grondas largezzas e cun quai dapli libertad en dimensiunar la trassaziun. Quai ha tenor Heinrich Figi da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun effectuà ch’ins ha savens resguardà memia pauc la relaziun cun il conturn. Concepida e furmada conscientamain sa preschenta percunter la punt Sunniberg dal sviament da Claustra che regorda en ses tip da punt cun sugas traversas a las largezzas giganticas dals monuments americans. Betg pli a moda abstracta mabain expressiva sa mussan ils pilons inclinads anorvers e las sugas en configuraziun d’arpa.

Tranter ils inschigners da construcziun pli giuvens è Jürg Conzett daventà enconuschent ad in public professiunal internaziunal. El è il praticher professiunal, ma er autur da lavurs istoricas davart construcziuns d’inschigneria. Il 1994 ha il surpassadi Landquartlöser retschet la Distincziun da buna architectura dal chantun Grischun (biro Branger e Conzett). Spectacular era il purtader da trais sugas da la passarella Traversina en la Viamala ch’è vegnida destruida il 1999 e che duai uss vegnir remplazzada cun ina spezia da stgala pendenta.

Concurrenza

In dals motivs per l’existenza da l’enconuschenta scena d’architectura grischuna è la concurrenza d’architectura. Sco ch’i sa resulta d’in discurs cun Erich Bandi, en uffizi dapi il 1975 sco architect chantunal dal Grischun, cuntinuescha il Chantun cun l’applicaziun consequenta da quest instrument ina politica pratitgada gia da ses antecessur Hans Lorenz. En la concurrenza vesa Bandi ina procedura objectiva per ademplir l’incumbensa culturala d’eriger edifizis duraivels en construcziun ed architectura. L’introducziun da la cunvegna GATT da l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC) è tenor Bandi da valitar sco progress, damai ch’ella dat ina basa legala a la concurrenza d’architectura. Uschia è la concurrenza premissa per subvenziuns chantunalas a las vischnancas. Quai pertutga surtut chasas da scola, hallas da gimnastica e polivalentas, da temp en temp chasas da vegls e plitost darar chasas communalas. Da nov pon ins recurrer cunter la decisiun da concurrenza ed er cunter la publicaziun ed il program. Concurrenzas d’onurari fa il Chantun be tar renovaziuns. Predominanta è la concurrenza da planisaziun e qua la procedura averta u selectiva. En la pratica da l’Uffizi chantunal da construcziun auta succeda la prequalificaziun il pli savens sin fundament da concepts ch’èn d’inoltrar en furma da skizzas anonimas. Per la giuria vegnan surtut recumandads architects d’ordaifer ch’han gia sezs participà cun success a concurrenzas.

A giuvens architects porschan concurrenzas ina schanza da sa profilar independentamain da squadras. In’ulteriura raschun per il prosperar da l’architectura en il Grischun suppona Bandi en la conjunctura economica stagnanta da l’entschatta dals onns 1980. El regorda al proverbi che las meglras ideas naschan en la miseria. Ils edifizis da quels onns n’èn betg expressiun da bainstanza u d’interess materialistic, mabain da stenta per simpladad e funcziunalitad. En quest senn èn vegnids creads singuls edifizis da valur cumparabels en lur funcziun sociala sco edifizis publics cun las veglias baselgias. Favuraivel per il cumenzament da giuvens architects en il Grischun era tenor Erich Bandi dentant er il volumen da bajegiar modest en cumparaziun cun las grondas aglomeraziuns urbanas. Las chasas da scola grischunas, savens bler pli pitschnas, dumognan ins architectonicamain pli tgunsch che gronds cumplexs.

La politica da concurrenza da l’Uffizi chantunal da construcziun auta ha offrì ad architects sco Peter Zumthor ina situaziun da partenza decisiva. Consequentamain sa chattan blers edifizis publics, surtut chasas da scola, tranter l’architectura contemporana pretensiusa. In ulteriur instrument per tematisar la qualitad architectonica è la ‹Distincziun da buna architectura› purtada da las associaziuns professiunalas grischunas ed organisada fin oz duas giadas, il 1987 ed il 1994.

Che tscherts architects dal Grischun reageschan sensiblamain sin il lieu e sin concepziuns dal cumplessiv na fa betg surstar. La topografia da la cuntrada muntagnarda che renda vesaivel l’edifizi lunsch enturn stimulescha da bajegiar. En vitgs e vals quasi intacts, ch’existan anc adina malgrà tut, vali la paina da sa stentar per l’architectura. Champs da lavur pli vasts restan mantegnids, siond la spezialisaziun main progredida ch’en ils centers economics. La contemplaziun po mintgatant far frunt a la hectica.

Quai ch’ins considerescha sco architectura contemporana formalmain pretensiusa è surtut da chattar ordaifer ils lieus turistics. Che Tavau e Val S. Pieder èn en quest reguard excepziuns para però da sa midar. Il motiv per la situaziun fin uss en general problematica è forsa il fatg ch’il turissem è suttapost a clischés. Il privel da simplifitgar l’istorgia e da surpigliar superfizialmain models è sumegliantamain grond sco tar la vart naiva dal stil indigen. Nua che las furmas da la chasa engiadinaisa vegnan utilisadas per tut las funcziuns pussaivlas vegn la confruntaziun individuala a la curta.

L’idea d’in princip territorial en il mund da las furmas n’è betg be restrenschenta, ella cuntrafa er a la realitad istorica dals davos millennis. Gist las chasas engiadinaisas eran influenzadas fermamain d’ordaifer; baselgias, chasas signurilas e hotels s’orientavan a las prestaziuns dals centers europeics. Indigen ed ester stevan en in gieu avert e plain tensiun in cun l’auter. Questa relaziun dialectica po anc oz esser mussavia per in’architectura obligada tant al lieu sco al mund.

Peter Zumthor:

Chaplutta sogn Benedetg, Sumvitg (1988)

Nav ecclesiastica

Ina lavina ha destruì il 1984 la chaplutta medievala da Sogn Benedetg, in aclaun aut sur la val. La chaplutta nova en il nov lieu stat, sco usità en Surselva, ordaifer e sur il vitg. En dus puncts na suonda la chaplutta betg la tradiziun: Ella è da lain ed ella ha sco plan orizontal la furma d’in dagut. Cun il material mussa l’edifizi sacral ch’el appartegna al vitg e punctuescha las significaziuns da la furma da l’edifizi che sa midan tenor posiziun. Da sutensi è il bajetg ina tur che stat ferm e franc sco ils pigns davos el, che survesa il vitg e la val e collia terra e tschiel. Da surengiu è la chaplutta ina bartga che parta da la val ora. Tgi che entra en la chaplutta, banduna la terra franca. El passa sin il palantschieu distatgà da las paraids, sa tschenta en il banc-baselgia sut il baldachin da lain e sa metta sin in viadi quiet e contemplativ.

Werner Schmidt:

Atelier Jacomet, Surrein (1988–92)

Stalla deconstruida

A l’ur dal vitg en la val stat ina demonstraziun: Ina chista d’arom rectangulara ha perfurà sco in projectil ina simpla stalla ed è restada lien: deconstrucziun en Surselva. L’idea traversa ha salvà il bajetg en decadenza da la demoliziun. En la stalla sa chatta l’abitaziun da l’artist, l’amplificaziun è daventada ses atelier. En l’intern ed enturn chasa ha il proprietari però schlunganà il cler concept cun atgnas construcziuns exoticas.

Johannes Häusler, Luregn Cathomen:

Plazza militara, Breil (1995–2000)

Crest e chavorgia

Davent da l’autra vart da la val, per exempel davent da Sursaissa, dat Breil en egl cun ses tarments chalets robusts sin la spunda. L’implant militar dentant ves’ins strusch, malgrà ch’el sa chatta en in lieu exponì. El è zuppà sut in crest da pastg. Il verd intensiv dal prà cuntinuescha fin tar il mir da sustegn robust ch’è a medem temp la fatschada da l’edifizi. Ina sdrima da glisch sur il fil dal crest vi renda attent al sutterren chavortg. Er davent da la spunda sur il vitg, nua che sa chattan las aclas da Breil, ves’ins quasi be terra e verd e tranteren intgins egls fatgs per dar glisch da surengiu. Tranter il crest cuvert taglia dentant ina via da chavorgia. Qua dominescha l’architectura. En ils novs edifizis èn collocads implants da furmaziun e chantunaments per las truppas da defensiun cunter aviuns. Els èn construids en betun culà al lieu. La simpla structura purtanta da pitgas, chavrets e palantschieus sura pussibilitescha in’utilisaziun flexibla. Questa è gia sa cumprovada durant la construcziun; il militar sa mida pli spert che quai ch’ins po bajegiar.

Peter Zumthor:

Bogn termal, Val (1994–96)

Terma da grip

La suletta funtauna chauda en il chantun Grischun sa chatta a Val. Qua cula l’aua cun 30 grads or da la profunditad dal culm. Dapi il 1893 vegn la funtauna er nizzegiada. Fin uss faschevan ils implants da bogn part da l’hotel da cura. Il nov bogn percunter è in edifizi autonom. ‹Aua› è ses tema architectonic, betun e quarzit da Val S. Pieder ses material. Il bogn termal sumeglia in bloc da grip chavà or endadens che sesa, surcreschì da la vegetaziun, profundamain en il grip. Il monolit n’ha nagina entrada. Ina galaria sutterrana maina en l’intern dal bogn. La galaria sa sroma, s’avra a hallas cun gronds bogns u finescha en vaus e chombras da grip cun stanzas da massascha e pitschens batschigls. Glisch dagutta da surengiu en ils corridors e creescha in ambient per aquambuls e siemiadras.

Jürg Conzett, Patrick Gartmann:

Punt Auta, St. Martin/Val (1998–99)

Punt dubla

La via vers Val S. Pieder è stretga e stortigliada e d’enviern è la val mintgatant isolada dal mund. Ma l’Uffizi da construcziun bassa dal chantun Grischun lascha strusch ina via maltransibla, uschia daventa er il viadi a Val S. Pieder pli e pli confortabel. La punt auta traversa il Rain da Val S. Pieder sper las galarias, in bun toc suenter S. Martin, là nua che la val vegn fitg stretga, avant che s’avrir als prads da Val S. Pieder. Là datti uss duas punts, ina veglia punt ad artg mirada dal 1879 che porta il vial che maina da la val en ed ina nova punt da betun gracila cun pitgas satiglias per il vial oppost. Ils automobilists percepeschan però be ina via da transit. Mo tgi che ristga da raiver giu tar il dragun, vesa co che la nova punt è agiuntada a la veglia. Ses supports da betun furman avant l’artg in retagl elegant ed enrameschan l’arvieut existent.

Gion A. Caminada:

Mazlaria, Vrin (1998–99)

Ensemble a l’ur dal vitg

Duas stallas e la nova mazlaria èn tschentadas sin l’ur d’ina plaunca sut il vitg. Ellas sbassan lur tetgs cun in’ala cuverts da sturs giu vers la val e stattan qua, nua ch’ellas tutgan. L’onn 1998 ha Vrin retschet il Premi da Wakker per avair integrà exemplaricamain ils novs edifizis agriculs en il maletg dal vitg. In postament da crappa rutta differenziescha la mazlaria da las stallas e signalisescha in’autra vita interna. En l’auzada dal postament, dadens in coc da betun glisch, mazza il mazler, staglia e sfradenta la charn. En il plaun sura da lain vegn la charn setgentada. La mazlaria lubescha als purs da mazzar lur animals al lieu, d’evitar il char commerzi intermediar e da vender brassads e schambuns crivs directamain als consuments. Ils da Vrin na mettan betg be pais sin in maletg dal vitg armonic per l’agen plaschair, per ils turists da cultura e per ils viandants da la Greina, els vulan er abitar e lavurar qua e perquai fan els lur agens andutgels savurus.

Valentin Bearth, Andrea Deplazes, Daniel Ladner:

Chasa da scola, Vella (1994–98)

Fanestras vers il sulegl

Duas paraids da culmar voluminusas e quasi senza fanestras creschan or dal prà e marcan la siluetta dal vitg. Quai èn las fatschadas da frunt da la nova halla polivalenta e da la chasa da scola secundara. En ils simpels blocs cun tetgs senza grunda èn tschentadas grondas fanestras a dratguir cuntrastadas en alv che regordan a l’Engiadina. Las fanestras tschiffan il sulegl, las paraids ed ils palantschieus sura massivs accumuleschan la chalira. Sustegnida d’ina circulaziun d’aria mecanica basta l’energia solara passiva per stgaudar tut las stanzas. En la chasa da scola mussa il palantschieu sura da gnervs or da betun armà, co che funcziun e furma van in en l’auter. Ils gnervs augmentan la surfatscha e qua tras er la capacitad d’accumulaziun. Ensemen cun il tavlegià da pign ed ils palantschieus da quarzit da Val S. Pieder dattan els però er vita a las stanzas da scola. Ils edifizis da scola existents han ins sanà. Vegl e nov sa preschentan en la medema liadira grischa sco la terra. Ils edifizis sa gruppeschan enturn ina plazza che serva er sco spazi avert per ils aspectaturs davant la tribuna ch’ins po trair ora. Curius paran però ils tetgs da las chasas da scola veglias ch’ins ha privà da la grunda. Qua è l’avischinaziun tranter vegl e nov surfatga.

Gion A. Caminada:

Chasa da scola, Duvin (1994–95)

Chasa da scola dal vitg

Duvin è in dals vitgs muntagnards en Lumnezia ch’è restà intact fin als ladimers. Il puresser exista anc adina qua. La tradiziun marca er la nova chasa da scola. Sco construcziun da travs s’adattescha il bajetg al sistem da construcziun usità e cuntinuescha la structura spaziala da tavla da schah cun chasas e stallas e streglias stretgas. Las qualitads dals edifizis vegls èn er quellas dal bajetg nov. La construcziun resta fin a la distribuziun dal spazi transparenta e chapibla. Las travs da las fatschadas n’èn betg tavlegiads, ellas portan effectivamain. Il temp s’avanza dentant er a Duvin. La chasa da scola n’imitescha betg la moda da construcziun tradiziunala, mabain sviluppescha quella. Novs per la construcziun da travs èn il palantschieu da lain e betun da fin 9 m, las grondas averturas per las fanestras e las paraids sustegnidas be en ils chantuns. Ponderada da nov dictescha però la veglia construcziun cleramain la furma da la chasa da scola.

Rolf Gerstlauer, Inger Molne:

Lavuratori forestal, Castrisch (1995–96)

Chasas cumponidas

Sco quasi tut ils vitgs obedescha era Castrisch ad in simpel plan da construcziun. Ins ha construì ils singuls bajetgs tenor basegn ed als accumulà libramain. Uschia èn las vias, las giassas e las plazzas simplamain sa resultadas. Er il lavuratori forestal e communal a l’extrada dal vitg suonda quest model. Sco tar ils bajetgs tradiziunals determinescha la construcziun ils dus simpels bajetgs novs. Tar la halla dal manaschi forestal è il tetg la part la pli impurtanta da la construcziun. Cuvrida e fatschada furman in fin mantè enturn ils purtaders ed ils sustegns dal tetg. La giatrera dal skelet da betun percunter determinescha il bajetg polivalent che cuntegna ils biros e duas salas per la vischnanca. Sulettamain il tschaler ed il palantschieu il pli sisum èn betunads, uschiglio è il raster da betun emplenì cun gronds elements quadrats da lain. Construcziun e colur dals bajetgs marcan lur impurtanza. Il bloc grev picturà en nair sper la via è il lavuratori; la chasa da la vischnanca cun mantè da laresch è il pavigliun liger en curtin. Bloc e pavigliun èn edifizis independents in da l’auter che la plazza da gera tranteren collia ad ina cumposiziun.

Andrea Rüedi:

Chasas d’energia solara, Trin (1994)

Pigliasulegl

Las chamonas solaras prototipas da Trin guardan or sco cugns da lain criv fitgads en la spunda stippa. Ellas na punctueschan ni tetg ni postament e giogan cun il minimum da material ed energia. Il sulegl è la suletta funtauna d’energia per stgaudar las chasas d’abitar solaras. La fatschada tut da vaider vers il sid recepescha ils radis dal sulegl. Palantschieus e paraids massivas accumuleschan la chalira ed ina grossa isolaziun protegia dal fraid. L’architect n’ha però betg be guardà ch’ils abitants dovrian pauc energia, el ha er elegì ils singuls elements da construcziun tenor lur energia grischa. Materials da bajegiar regenerabels e pauc elavurads cun minima energia grischa garanteschan ina bilantscha energetica favuraivla.

Rudolf Fontana:

Chaplutta son Nepomuc, Cazis (1994)

Chaplutta commemorativa

La chaplutta ad Oberrealta è situada a l’ur d’ina terrassa sur la planira da la val dal Rain Posteriur. Qua steva fin a l’entschatta dal 20avel tschientaner ina chaplutta deditgada a Son Nepomuc. Quel dueva proteger la val d’inundaziuns dal Rain Posteriur. Suenter la regulaziun dal Rain ha il sontg pers sia funcziun ed ils abitants dal vitg, ses anteriurs protegids, han laschà ir en decadenza l’edifizi. Sin ses mirs da fundament han ins erigì il 1994 ina nova chaplutta sco segn da commemoraziun. L’edifizi che cumpiglia in sulet local vul plitost marcar il lieu extraordinari che punctuar l’aspect religius. Levamain elevà ed en la vischinanza d’ina gruppa da plantas è la chamona da betun architectura pura avant la culissa da las muntognas.

Valerio Olgiati:

Chasa da scola, Paspels (1996–98)

Betun e lain

La chasa da scola è postada en il prà verd. Imposantamain s’auza il bloc cun chantuns gizs sur il vitg. Il betun criv ha in effect arcaic, il volumen è glisch, be in sbarbut chantunus varga or sco ina sculptura. Il bronz ch’enramescha la porta d’entrada e las fanestras dat ina parita mundana a l’edifizi. En l’intern collideschan dus munds, quel da las stanzas da scola fludradas cun lain ed il mund fraid da betun dals corridors e da las stgalas. La crusch d’avertura finescha en ils plauns sura en tuttas direcziuns encunter la paraid dador. Stratgas chapriziusamain s’avran d’auzada ad auzada autras figuras da spazis. Qua fan effect las chavas da sumbriva, ils pairs electrics sfundrads en il palantschieu sura, la surfatscha da vali dal betun ed il verd dals prads che glischa tras las fanestras. Las grevas portas da ruver èn montadas senza rom en la paraid da betun. Las stanzas da scola dentant èn stivas da lain fabritgadas sin mesira. Qua entra il mintgadi da scola cun mobiglias da standard e posters vi da las paraids.

Valentin Bearth, Andrea Deplazes:

Halla polivalenta, Tschlin (1992–93)

Edifizi da betun e lain

A Tschlin, giudim l’Engiadina Bassa, è la baselgia il pli aut e la scola il pli dominant edifizi dal vitg. Ma in ulteriur bajetg croda en egl: La halla polivalenta da colur cotschna sper la scola. Il nov edifizi s’adattescha a las furmas dals auters bajetgs dal vitg, mida dentant l’univoc en equivoc. Univoca è la posiziun: La halla e la scola giaschan a l’ur sut dal vitg ed han davos e sur ellas il vitg cumpact e las muntognas, davant e sut ellas las pastgiras stippas e la val. In mir da sustegn sutvi marca l’ur dal vitg. Davos fermamain sfundrada en la terra varga la halla davant sur la spunda or ed accentuescha uschia sia posiziun a l’ur. Equivoca è la cumparsa: La halla è ina construcziun massiva sco la chasa da scola. Ma la colur transparenta da la fatschada ed il tetg cun lev arvieut fan parair il bajetg da betun in vasch cun paraids satiglias. Dalunsch sumeglia la halla in pavigliun da lain liger, damanaivel in edifizi da crap solid che protegia la construcziun interna tut da lain da las auras crivas.

Teodor Biert:

Scolina Trü, Scuol (1994)

Pavigliun da paraulas

Las pretensiuns da la vischnanca per la scolina eran las sequentas: L’edifizi duai custar pauc ed esser construì uschè svelt sc’ina baracca. Consequentamain èn la furma e la construcziun dal provisori simplas. La scolina è ina chista lunghenta cun paraids exteriuras da mir smaultadas sin in postament betunà; palantschieu, tetg e construcziun interna èn da lain. Pli extraordinarias che la construcziun èn la posiziun e la colur. La scolina stat en l’enclar d’in pitschen guaud, tschinclada da trais varts da plantas e chaglias, e sa drizza al sulegl ed a l’areal avert. Il mantè dal bajetg glischa en blau, il postament è d’in nair profund e la grunda è viv cotschna. La colur fa dal pavigliun liger in lieu striunà: Dadens è la scolina ina stiva agreabla da lain da pign, dador ina creaziun fantastica da colur en in pitschen guaud idillic.

Beat Consoni:

Center Augustin, Scuol (1984–86)

Chasa d’affars

Scuol è s’engrondì cun il turissem. Hotels, negozis e chasas da vacanzas èn creschids sco bulieus or da la terra ed han midà il vitg muntagnard en ina citadina alpina. Il Center Augustin, ina chasa d’affars e d’abitar al passagi dal center vegl dal vitg a la citad nova, emprova da far urden cun il caos construì. Il tract da las stgalas, construì sco spazi autonom avant l’edifizi, sparta la retscha da bajetgs da la via. L’edifizi principal ha vers il center dal vitg in bajetg da chau minimal. In mir da betun multiangular lia ils gronds bajetgs novs cun ils pitschens bajetgs vegls. La chasa d’affars na fa naginas plaschentinas, ella sa mussa cler e bain sco bajetg dals onns 1980 che chapescha da reagir sin ina situaziun urbanistica. Las conturas gizzas, la construcziun vesaivla ed ils materials vardaivels èn segns d’ina architectura da l’epoca moderna. A ses temp ha il Center Augustin irrità la populaziun da Scuol: ins ha considerà l’edifizi sco ina provocaziun ch’ins ha a la fin punì cun ina midada da l’urden da construcziun.

Robert Obrist, Ernst Schmid:

Scolina, La Punt-Chamues-ch (1997)

Chasa d’uffants enstgatlada

La pedagogia di che far termagls saja la dretga furma da viver e d’emprender per uffants. Giugond emprendan els da scuvrir e d’enconuscher l’ambient social, ma er il spazi. La scolina da La Punt-Chamues-ch è in lieu, nua ch’ils uffants pon emprender quai. Sco in legher termagl stat ella en l’alea tranter La Punt e Chamues-ch sin in champ spazius. Ils dus tetgs enstgatlads in en l’auter, la construcziun ligera, la dimensiun e las colurs laschan parair la chasetta estra en vischinanza da las chasas d’appartaments ch’il stil tirolais-gualser-engiadinais neorustical ha parturì. L’intern porscha spazi per duas stanzas da scola – locals vasts e clers cun bler surfatscha da giugar ed ina galaria, bler vaider e paraids mai serradas dal tut. Quai lubescha vistas, invistas e survistas. In gieu da sa zuppar da dadens e da dador. E suren sut il tetg datti averturas radundas – ina sort dad uras, tras las qualas il sulegl reflectescha sin las paraids alvas da la galaria il decurs dal di.

Hans-Jörg Ruch, Pia Maria Schmid:

Hotel Saratz, Pontresina (1995–96)

Stirà da frestg veglia glischur

Dapi ch’il progenitur Gian Saratz ha engrondì e transfurmà suenter il 1850 la veglia chasa da purs en in hotel è l’edifizi sa sviluppà en bleras etappas davent da la via communala vers la costa, è daventà pli grond e pli maiestus e preschenta als giasts ina loscha fatschada classicistica tardiva. Al vegl hotel en furma da palaz han ins agiuntà in edifizi schumellin cun ina frunt modesta da tuf. In tract bass cun ina halla da recepziun generusa collia vegl e nov. Sut la halla sa chatta il bogn cuvert cun access al parc magnific. Il vegl edifizi han ins renovà a moda miaivla. Stanzas senza bogn han ins mess ensemen cun chombras gia equipadas. La sala da mangiar, ils saluns e las chombras han ins colurà da nov. Las mobiglias en las stanzas veglias derivan da diversas epocas, venerablas chaiselongues surtratgas en diversas colurs paradeschan en las chombras ospitalas. Las stanzas cleras da l’edifizi nov èn mobigliadas a moda simpla ed empernaivla. Ina stgaffa posa sco ina tarmenta valisch veglia da viagiar encunter la paraid e porscha bler spazi da mantunar a tut tgi che vul giudair la vista vers la Val Roseg per pli lung temp.

Lorenzo Giuliani, Christian Hönger:

Academia Engiadina, Samedan (1996–97)

Bloc da plattamorta

In bloc precis e nair terminescha il cumplex fin uss nunstructurà da l’Academia ed enserra ina curt da pausa vers la costa. Plattamorta criva cuvra il cubus e dat ad el ina surfatscha glischanta. Il crap stgir para da pasar grevamain, ma las grondas averturas da vaider cuntrasteschan cun quest’impressiun. Sur ils chantuns da la chasa s’extendan lingias da fanestras tschentadas a medem livel sco la fatschada. Ultra da quai èn surfatschas da vaider autas sco las stanzas cun roms da metal clers montadas en las paraids. L’edifizi vegn purtà da pitgas da betun culà e colurà en nair. Ils architects han nizzegià la flexibilitad gudagnada per stgaffir spaziusas zonas avertas, corridors e locals da segiurn enina che sa repetan d’auzada ad auzada: En il plaunterren sa chatta la cafetaria. Ina stgala maina en in tratg vinavant si tar l’entrada vers la spunda e da qua sin il segund plaun, nua che s’avra vers il sid in spazi vast e cler cun vista vers il massiv dal Bernina. La promenada finescha sin la magnifica terrassa da tetg che vegn però a stuair ceder en ina segund’etappa ad in auzament.

Mike Guyer, Annette Gigon:

Chasa da la patinera, Davos (1994–96)

Chasa dal sport

Il center da sport remplazza la chasa da la patinera da l’architect da Tavau Rudolf Gaberel ch’è arsa il 1991. Lunghent, cun colurs giaglias e grondas scrittiras picturadas directamain sin la fatschada, renviescha l’edifizi al mund dal sport. Sco il vegl edifizi stat il bajetg nov da trais plauns cun gardarobas, restaurants e stanzas da giasts a l’ur da la patinera. Da la vart dal nord maina in volumen bass e cumpact avant la fatschada serrada vi vers l’entrada. Da la vart dal sid, vers la patinera, s’avra l’edifizi cun fanestras autas sco il plaun ed ina leva tribuna davant. Il coc dal center da sport è construì cun betun. Avant quel è tschentada sco emprima rasada da la fatschada ina platta da lain colurada. Ina gradella d’aissas da laresch collia sco segunda rasada il center da sport cun la tradiziun dals edifizis da lain alpins. Questa cuverta transparenta cun inscripziun regorda a la vestgadira d’in giugader da hockey.

Annette Gigon, Mike Guyer:

Museum da Kirchner, Davos (1989–92)

Reliquiari da vaider per l’art

L’expressiunist Ernst Ludwig Kirchner (1880–1938) ha vivì durant ils davos ventg onns da sia vita a Tavau. Iniziativa e finanziaziun privata han pussibilità da construir il 1989 in museum per ses ritg relasch artistic. L’ovra da Kirchner n’ha dentant betg influenzà la concepziun dal museum; ils locals d’exposiziun na duevan ni imitar ni inscenar l’artist. Els duevan furmar il fund neutral per ses maletgs e sias plasticas. Il museum stat sin ina stretga terrassa a la promenada e via principala da Tavau. La bassa zona d’avertura collia quatter cubus tuttina auts e da differenta grondezza ad ina sculptura cristallina. La prescripziun da tetg plat e la naiv han determinà la furma exteriura. Tras las autas construcziuns suren penetrescha la glisch era d’enviern da la vart en l’edifizi. Ina pel verda da vaider surtira il bajetg da betun ed empè da gera cuvran scalgias da vaider il tetg plat. En l’intern interpreteschan las salas ruassaivlas cun glisch da surengiu da nov la sala d’exposiziun dal 19avel tschientaner. Glisch senza sumbrivas, che na tschorva betg, sclerescha ils locals picturads en alv. Dador renviescha il bajetg a ses conturn. Il vaider regorda a naiv che sbrinzla fraid sin blocs grippus.

Christian Menn:

Sunnibergbrücke, Klosters-Serneus (1998)

La vasta curva

Il chantun Grischun aveva publitgà ina concurrenza per la punt che dueva traversar davos Serneus il Partenz e deliberar cun in sviament Claustra, il lieu da cura turmentà dapi decennis dal traffic. Ils resultats n’han betg pudì cuntentar il Chantun. En la giuria seseva er il construider da punts Christian Menn, professer gist pensiunà da la Scola politecnica federala. El ha prendì la chaussa en maun. La punt da 525 m cun sugas traversas è la suletta ovra vesaivla dal sviament da 14 km lunghezza; 60 m sur la val è il vial encugnà cun ina curva tranter quatter pitgas schladadas che creschan or da las plantas sco sculpturas elegantas en furma da furtgas. Il purtader dal vial è collià senza chavas cun ils cuntraforts, las pitgas e la surstructura furman in’unitad constructiva, damai ch’il pais dals purtaders cula sur ils pilons directamain en las pitgas. L’automobilist vegn strusch a sentir insatge da tut quai, cura ch’el fila sur la punt vers la staziun da chargiada dal Vereina u vers Tavau. A Claustra han mo paucs vista sin la sculptura eleganta, be tgi che sesa a Serneus Bogn sin la veranda e baiva ina biera po admirar quest’ovra imposanta da construcziun bassa, la segunda en il Partenz sper la punt sur la chavorgia dal Salgina.

Martin Spühler:

Wohnüberbauung Feld, Schiers (1986)

Vita urbana en la champagna

En il chantun Grischun è ina surbajegiada ordaifer la Val dal Rain grischuna ed ordaifer ils centers turistics ina raritad. In abitadi sco la surbajegiada Feld ad Aschera, che sa stenta per creanza architectonica ed integraziun en il conturn, è quasi unic. Il cumplex cun 24 abitaziuns ed 8 chasas en retscha reagescha en material e furma sin ils bajetgs dal conturn e sin la topografia. Cun la liadira e cun il lain da laresch surpiglia el las materialias da las fatschadas dal vitg. Il lung bloc da quatter plauns marca il passagi da la spunda sid al fund da la val. Ils trais corps postads davant il bloc intermedieschan tranter il vitg e l’edifizi nov, entant che las trais lingias da chasas en retscha davos mainan vers la spunda stippa. Er il spazi spundiv tranter las chasas en retscha ed il bloc è nizzegià cun effect. Auzà per in plaun daventa el grazia a las averturas en il bloc ina terrassa cun vista vers la val.

Walter Bieler:

Punt Sagastäg, Schiers (1992)

Nova construcziun per punts da lain

La punt da lain da 37,5 m sur il flum da Landquart remplazza ina punt ch’era daventada memia flaivla per ils camiuns da selvicultura pli e pli grevs. Malgrà che la nova punt porta in aut pais, è ella filigrana grazia a duas novaziuns da construcziun: 1. Il vial consista d’ina platta da lain emplunà furnida, da pretsch favuraivel, en la grossezza da mo 75 mm che porta e protegia er da las auras. 2. Il sistem sparunà cun 24 pitgas satiglias inclinadas maina il pais da las travs principalas en ils cuntraforts da betun. Las entuladas da las varts na portan percunter betg; las aissas da laresch protegian da las auras e servan da tschabargal.

Conradin Clavuot:

Sutstaziun, Seewis (1993–94)

Fortezza da l’electricitad

Il bloc da betun da la sutstaziun da las Ovras electricas grischunas stat a l’entrada en il Partenz, encugnà tranter la via principala e la via che maina vers Sievgia. En il stabiliment da betun criv vegn il current dal conduct a distanza sutterran transfurmà ed alimentà en la rait da repartiziun regiunala. Il provediment d’electricitad sa manifesta en ils lais ed en ils mirs da fermada, en las centralas da la ovras electricas, en las pitgas ed en las lingias. La sutstaziun è ina nova contribuziun a la tradiziun da quests edifizis che marcan il territori muntagnard. L’electricitad incumprensibla survegn en il bloc da betun ina furma tranter grip e stgaffa d’apparats. Cun sias conturas gizzas, ses mantè criv, sias portas da betun approfundadas e sias stretgas fessas da ventilaziun è la fortezza dal transfurmatur l’expressiun da l’inquietant da la tecnica e dal mund muntagnard.

Pablo Horváth:

Chasa da scola, Fläsch (1998–99)

Chasa da scola modesta

A l’ur sura dal vitg da Fläsch stat la chasa da scola. In edifizi sco dissegnà dals uffants da Fläsch: in rectangul cun culmar, trais auzadas e da colur bescha. Ina chasa da scola modesta e glischa, be ils roms da betun da las fanestras vargan or in zichel. Sin la frunt da l’entrada sa stauscha ina fanestra en il plaunterren vers l’ur e dat sustegn a la fatschada, uschiglio na croda nagut or da l’urden. La chasa enramescha ensemen cun la veglia halla polivalenta ina plazza levamain elevada. Per lung dal mir da sustegn è situà in portic cuvert. Il spazi intern è caracterisà d’ina vasta zona d’avertura cun paraids da betun criv e terrazzo cler. Ina stgala directa maina d’auzada ad auzada. Las paraids da las stanzas da scola èn smaultadas cler, plauns e palantschieus sura en laresch cuntrasteschan cun las zonas d’avertura fraidas ed avertas. Las grondas stanzas da scola n’han betg mo fanestras da la vart, ils scolars pon er guardar sper il magister vi ed or en il verd sin ils pumers.

Dieter Jüngling, Andreas Hagmann:

Alimentaziun e chantunament da las truppas, Maienfeld (1994)

Blocs segirs

Sco ina serra sa stenda in mir grisch tranter il Falknis e la muntogna da Fläsch. La via da Maiavilla a Liechtenstein vegn stretga e traversa in portal; qua è l’entrada a la lunga caserna da St. Luzisteig. Nua ch’il mir protegia dal vent sa chattan las veglias stallas ed ils vegls chantunaments, edifizis bass e discrets. Ils novs blocs per l’alimentaziun ed il chantunament da las truppas èn integrads en la cuntrada. Ils volumens glischs che vargan or èn tschentads sin in postament da betun da glera grop e lavà or. En ils dus corps modests han las pitschnas aissas d’entulada imprimì ina leva structura ch’è tar l’in orizontala, tar l’auter verticala. Er las auzadas da postament èn variadas a moda fina: ina giada èn las sfessas per la vista a medem livel, l’autra giada èn ellas sfundradas en roms clers en la fatschada. E da dadens? – A civilists cun mirveglias architectonicas è l’entrada scumandada. In terz edifizi, in’ustaria publica, è en construcziun, ina chasa da scola per ils schuldads è planisada. Tras il portal ed il foss maina la via la finala vinavant en il Liechtenstein; en il dies sgulatscha la bandiera svizra.

Valentin Bearth, Andrea Deplazes:

Chasa Wegelin, Malans (1988–89)

Bargia abitada

Il lieu d’abitar e da lavurar per in architect da cuntrada stat en in curtin cun pumera a l’ur dal center vegl da Malans. Questa modesta chasa vul far part da l’architectura rurala nunspectaculara, ma er reagir sin la topografia e sin la vista. La chasa mirada d’ina famiglia surpiglia cun il tetg stip ed il mantè d’aissas da laresch crivas il vocabulari da construcziun da las bargias, stallas e chasas da vigna dal conturn. Ils plauns sura che vargan sur il plaunterren or, accentueschan la posiziun en il terren levamain spundiv. Cun lungas fanestras panoramicas s’avra la chasa vers sid sur la vasta planira da la val dal Rain. Vers nord è la chasa serrada. Qua è l’entrada e qua citeschan las fanestrettas quadratas quellas da las chasas signurilas en la vischinanza.

Conradin Clavuot:

Chasa da scola e halla polivalenta, St. Peter (1997–98)

Sviluppà vinavant

Davos la baselgia stgarpa ina halla da parcadis ina fora en la costa. Ina stgala maina sper la veglia chasa da scola e communala si sin la plazza da sport che cunfina per lung cun la halla da gimnastica. Paucs stgalims plinensi enramescha la nova chasa da scola ensemen cun la fatschada da frunt da la halla e la chasa da scola veglia ina segunda plazza da pausa pli pitschna. En quest territori stip hai duvrà grondas lavurs da terra per mintga surfatscha da construcziun. Ils dus edifizis novs èn tschentads profundamain en la plaunca, lur postament betunà suonda la furma da la collina. La chasa da scola e la halla èn construidas cun travs da lain. En l’intern da l’edifizi èn las travs nuntavlegiadas. Chavrets da lain surstendan la halla da sport e polivalenta che siglienta cun ina lunghezza da 35 meters e las grondas surfatschas da vaider la dimensiun da la construcziun da travs tradiziunala. Da dador reprenda in mantè d’aissas da laresch formalmain la construcziun: las aissas van fin als chantuns ed èn endentadas ina cun l’autra.

Dieter Jüngling, Andreas Hagmann:

Scola e center communal, Mastrils (1994–95)

Gravera ordinada

Mastrils sur Landquart è in vitg fermamain sparpaglià sin la stippa spunda orientala da la Val dal Rain grischuna. Il program da spazi multifar dal nov center communal cun stanzas da scola, halla da gimnastica e chanzlia communala sa reparta sin sis plauns. Quels èn ordinads sco ina stgala sin il terren spundiv. Ils volumens paran tant emplunads sco stgalimads. Sco singuls bajetgs stgalimads e postads cun la culmaina vers la spunda s’adattescha il cumplex als bajetgs usitads dal conturn. Emplunà sumeglia l’edifizi ina gravera. Er la materialisaziun sustegna omaduas vistas. Curnischs orizontalas e betun sco material da la fatschada e dal tetg evocheschan il maletg da la pluna da crappa. Il tetg plat diagonal, las fanestras ed ils ischs da laresch criv ed er il betun lavà, che para ina liadira, renvieschan a las furmas da construcziun en las muntognas. Pluna e stgala marcan er l’intern da la scola. Las stanzas èn ruassaivlas, spazis emplunads ed illuminads lateralmain. L’avertura interna però è ina successiun graduada da spazis penetrads d’ina cascada da stgalas.

Dietrich Schwarz:

Chasas d’energia bassa, Domat/Ems (1995–96)

Furma d’energia solara

La tecnica solara autsviluppada determinescha las duas chasas d’ina famiglia a Domat. L’isolaziun termica transparenta, ils collecturs d’aua chauda, la pumpa da chalira e l’indriz fotovoltaic na produceschan betg be la chalira e l’electricitad, mabain er la furma. L’isolaziun transparenta mida ils dus bajetgs da betun en bajetgs da vaider. Da la vart dal sid transfurmescha l’isolaziun transparenta la glisch directa dal sulegl en chalira; ina paraid da betun davos l’isolaziun accumulescha quest’energia e la distribuescha en la stanza. Nua ch’i na dat nagin sulegl, na dovri er nagin accumulatur termic. Perquai consista la fatschada dal nord be d’ina isolaziun transparenta che cumpensescha sco paraid da glisch la sperdita da glisch tras la fatschada dal sid. La nova tecnica d’energia n’è en quest cas betg mo in’installaziun, mabain determinescha la furma dal bajetg.

Isa Stürm, Urs Wolf:

Halla da deposit Plarenga, Domat/Ems (1988)

Halla da betun

La halla Plarenga a Domat è ina garascha per maschinas da construcziun. Senza isolaziun e senza installaziuns sanitaras duai ella be proteger il material da las auras. Perquai è la construcziun simpla. La halla è tut da betun culà al lieu. Nov roms da duas giugadiras furman la basa da la construcziun. Paraids e tetg da betun rinforzan quella. La halla è ina staffetta da maletgs. Da lunsch para ella d’esser in immens grip en la planira da la val. Da manaivel daventa il grip ina susta squamada cun paraids satiglias. Il tetg dentà regorda als tetgs da shed da l’industria, ma er al cuirass squamà d’in animal primar.

Dieter Jüngling, Andreas Hagmann:

Chasa da duas famiglias, Felsberg (1994–96)

Edifizi annex cun senn dubel

La chasa da duas famiglias stat a l’ur dal center dal vitg vegl da Favugn, nua che la culegna è main cumpacta. Sco ils edifizis vischins ha la chasa da trais plauns in tetg stip ed ina fatschada da mir smaultada. Autras parts constructivas tipicas per il lieu sco edifizis annexs e fanestras da lain chatt’ins en furma transfurmada er en il bajetg nov. La fanestra da lain cumpara sco element ch’emplenescha la surfatscha. Edifizi massiv ed architectura da lain sa maschaidan. Er il volumen gioga cun la percepziun. Tut tenor posiziun para il bajetg da consister d’in, dus u trais corps. Ina chasa d’ina famiglia daventa la chasa annexa da l’autra e viceversa. La cumplexitad exteriura n’è dentant betg il resultat d’ina concepziun cumplitgada, siond che la furma dal bajetg consista da dus plans orizontals in sper l’auter, simpels e quasi identics.

Dieter Jüngling, Andreas Hagmann:

Chasa d’abitar e da fatschenta, Cuira (1997–99)

Bloc urban

L’edifizi d’administraziun è in bloc marcant en quatter parts che dat d’encleger: qua cumenza la city. L’edifizi suonda la storta da la Ottostrasse. Las averturas profundas creeschan situaziuns d’entrada protegidas e structureschan il bajetg voluminus. Il bloc sa preschenta qua, envers il quartier d’abitar vischin, en pitschnas parts ed in pèr chaglias furman in iertet plaschaivel. Il plaunterren è quasi tras e tras vitrifitgà e cuntegna vers las vias foyers, ina legra pizzeria rusticala e fatschentas. La fatschada en ils plauns sura porta. Ella è concepida sco construcziun da travs romboida. En ils elements da chaltschina conchilifera prefabritgads èn montads cabels prestendids ch’ins ha fixà sin il bajetg vi da las plattas da palantschieu culadas al lieu. Las plattas da palantschieu furman strivlas da betun criv en la fatschada e structureschan ella. Tranteren sa chattan las fanestras autas sco las stanzas spustadas d’auzada ad auzada en muster da tavla da schah. Ina fatschada criva, povra da detagls.

Valentin Bearth, Andrea Deplazes:

Chasa Bearth, Cuira (1995)

Villa urbana

La chasa d’ina famiglia da l’architect stat en in vegl quartier d’abitar da Cuira. Bajegiada sco villa sa referescha il modest edifizi da trais plauns a la tradiziun dal conturn. Il tip da villa è reducì qua sin tschintg segns caracteristics: Sin il cubus smaultà, sin la fatschada simmetrica vers il curtin, sin l’enfilada dals locals d’abitar e sin l’autezza surdimensiunada dals plauns che cumenzan pir en il plaunterren auzà. Il segn caracteristic il pli impurtant da la villa urbana è dentant sia posiziun sin il sulom. Il parc è in prà lunghent avant l’edifizi, l’entrada ina stretga plazza da gera davos chasa. Il curtin cun plantas, enserrà d’ina saiv, è in spazi intern per la chasa, siond che las fanestras autas sco il plaun midan mintga stanza d’abitar en ina stanza da curtin. Pir questa unitad architectonica d’edifizi e spazi exteriur fan da la chasa d’ina famiglia ina villa urbana.

Pablo Horváth, Jürg Ragettli:

Baselgia dal salvader, Cuira (1993–94)

Vegl edifizi nov

La crisa economica dals onns 1930 ha segnà la baselgia dal Salvader, construida da Walther Sulser davent dal 1934. Ils edifizis da mir èn volumens smaultads e simpels che vegnan be nobilisads cun ils tetgs d’arom ed ils postaments da crap. L’amplificaziun dal 1995 na tschertga betg il cuntrast, mabain cumplettescha il cumplex existent en il medem stil. Fin als detagls surpiglia il bajetg annex da dus plauns il linguatg architectonic da Sulser ch’è marcà dal modernissem conservativ dals onns 1930. I sa tracta d’in volumen stereometric gigin; quai che quinta è la surfatscha e la cumposiziun dals bajetgs, la construcziun sparescha. L’amplificaziun fa da la baselgia dal Salvader, ch’è trida a l’emprima egliada, in lieu impressiunant. La liadira grisch bescha, il tetg da sturs brin, la glera en la curt d’entrada e las platanas romusas attiran l’attenziun sin in’architectura ordinaria che vegniva ignorada fin uss.

Peter Zumthor:

Chasa da dimora per attempads, Cuira (1992–93)

Ina chasa sc’ina mobiglia

A Masans cunfinescha la citad da Cuira a la champagna. In tarpun da chasas cun anzas largias surtira la prada levamain spundiva. A mesa autezza, tranter ils curtins da las chasas d’ina famiglia e las pastgiras, stat la chasa da dimora per attempads en il parc da la chasa da tgira da vegls. La lunga lingia suonda las lingias altimetricas, tutga vers la spunda miaivlamain il terren e varga ora vers la val per la profunditad dal balcun. Ina gruppa da plantas marca il punct central e l’entrada en l’edifizi. La chasa da dimora è construida cun perfecziun e raffinezza sco ina mobiglia. I na sa tracta betg d’ina construcziun da mir smaultada e tavlegiada; las materialias da betun, vaider, atschal, lain e crap natiral èn vegnidas montadas cun surfatschas tractadas e finidas. Tut è disponì sin il millimeter. Nunexactadads na vegnan betg zuppentadas cun glistas, filadiras da silicon e liadiras. Er il betun ed il crap da tuf obedeschan a la mesira exacta da las lavurs da scrinari. Vasts corridors avant las abitaziuns flexiblas, grondas terrassas e spazis exteriurs offran a las abitantas ed als abitants spazi da viver privat e tuttina public.

Dieter Jüngling, Andreas Hagmann:

Scol’auta per tecnica ed economia, Cuira (1991–93)

Container cumponì

La Scol’auta per tecnica ed economia (pli baud Scol’auta per tecnica ed architectura) stat là, nua che Cuira cumenza a sumegliar tut las citads svizras, là, nua che las citads sfilan en vias ladas, interpresas da mastergnanza, centers da cumpra e colliaziuns cun las autostradas. En quest conturn ordinari dat la chasa da scola en egl, ma ella na croda betg or dal rom. Igl è in container da sturs, ma sias proporziuns constattan, ils detagls èn construids pli fin che quels dals vischins ed ils materials èn pli nobels. Ils dus tracts per lung cun plirs plauns e cun las stanzas d’instrucziun e da labor e la halla pli a bass tranteren fan da la chasa da scola ina sculptura. Il mantè d’arom da l’edifizi collia las parts ad in’unitad e distingua la scola sco bajetg public. I sa tracta d’in dubel exempel: La scola mussa a ses conturn la differenza tranter ina chista postada là casualmain ed in’architectura cumponida sapientivamain. La chasa serva a sias studentas ed a ses students d’architectura sco norma e model.

Gioni Signorell:

Chasa Conrad, Cuira (1991–92)

Ovra d’art da colur

La chasa da la famiglia Conrad è la transfurmaziun d’ina chasa pli veglia che stat sin la stippa spunda nord sur Cuira. Amplificaziun e bajetg vegl n’èn betg cuntradicziuns, mabain s’uneschan ad ina cumposiziun da trais corps colurads. Il plaun dal postament grisch franca la chasa en la spunda. Sur quest plaun sa repartan il volumen plat da la stiva en colur brin siena ed il quader blau grisch cun las chombras. La colur daventa il material dals corps, il tun da la colur differenziescha lur pais. Per ina giada vala il detagl constructiv pauc. La chasa è dadens e dador in’ovra d’art da colur.

Richard Brosi, Robert Obrist:

Staziun dals autos da posta, Cuira (1993)

Porta al Grischun

Igl era ina giada in pajais ritg che prestava a sasez generusamain in traffic public e mussava quel cun luschezza. Per exempel cun la staziun dals autos da posta a Cuira cuverta d’in tetg da vaider cun artg giagliard che glischa en la notg sco ina tartaruga sa persa en las Alps. Quest edifizi è stà il cumenzament d’ina entrada generusa en il Grischun – d’ina nova staziun da Cuira. Ma quai era ina giada – oz n’enconuscha nagin la cuntinuaziun. Quai che resta è almain l’arvieut imposant stendì sur 52 m, che marca lunsch enturn il center da Cuira, ed ils dus edifizis a la testa ch’enrameschan il tetg. L’artg da vaider na collia betg be la citad veglia cun la nova, mabain pussibilitescha er als passagiers da midar confortablamain dal tren a l’auto da posta e viceversa.

Peter Zumthor:

Edifizis da protecziun Welschdörfli, Cuira (1986)

Nov urden da bajegiar

Ils edifizis che protegian las scuvertas romanas a Cuira han mess novas mesiras en l’architectura da la Svizra tudestga. Els mussan, co che l’architectura po transportar significaziuns cun meds minimals. L’incumbensa era banala: Ina cuverta dueva proteger las restanzas archeologicas ed a medem temp furmar in pitschen museum. Construidas èn vegnidas trais hallas ligeras ed ina passarella sco via da colliaziun. Las hallas creschan or dals fundaments antics sco reconstrucziuns abstractas dals edifizis romans; ellas renvieschan al passà, ma senza reproducir el. La cuverta exteriura da lamellas da lain è il vel che duai zuppentar il particular. Las fanestras èn vitrinas che lubeschan in’egliada sin l’extraordinari a l’intern. Er la passarella è plaina d’allusiuns. La construcziun da metal distatgada dal terren penetrescha ils volumens sco in tunnel transparent. La via daventa l’axa cronologica, sin la quala las visitadras ed ils visitaders entran en il passà. Las furmas da l’entrada e da las parts che collian las hallas, regordan als passagis tranter ils vaguns da viafier u, en dimensiun pli pitschna, al fol d’in apparat da fotografar – er quai maletgs d’in viadi tras il temp.

Indicaziuns bibliograficas

Köbi Gantenbein, Jann Lienhart, Cordula Seger. Edifizis en il Grischun. In guid a l’architectura contemporana. [Introducziun: Leza Dosch]. 2. ediziun. Glattbrugg 1999. Versiun online: www.graubuendenkultur.ch/rm. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).