Il Parc Naziunal Svizzer (PNS), situà al cunfin tranter l’Engiadina Bassa, l’Engiadin’Ota e la Val Müstair, ha trais finamiras principalas: proteger – perscrutar – infurmar. Areguard la perscrutaziun vegn fixà explicitamain en la lescha dal Parc Naziunal dal 1980: «Il Parc Naziunal è in object da perscrutaziun scientifica permanenta.»

Ils resultats da perscrutaziun duain meglierar la chapientscha da la natira e documentar co ch’ils spazis da viver sa midan senza l’influenza da l’uman. La perscrutaziun permanenta dal Parc Naziunal è damai er ina sort da ‹controlla da qualitad› per quest experiment a lunga durada. La Cumissiun da perscrutaziun fa attenziun ch’ils perscrutaders elavurian en il Parc Naziunal dumondas ch’interesseschan spezialmain e ch’els respundian er a dumondas impurtantas per il management dal Parc.

Questa publicaziun cuntegna ils resultats d’intginas retschertgas scientificas ch’èn vegnidas preschentadas ils onns 1993–1996 en la revista ‹Cratschla›. Las tematicas tractadas sa laschan attribuir als champs ‹Fauna›, ‹Flora›, ‹Spazi da viver› e ‹Visitar il Parc Naziunal›.

FAUNA

(Foto: MadGeographer / CC BY-SA 3.0)

Il capricorn: En l’istorgia e sco figura simbolica en il svilup dal Grischun

Il capricorn ha sveglià l’interess dals istoriografs dapi l’antica. Fin en il temp medieval na datti però betg bleras funtaunas davart il capricorn en il Grischun. El cumpara en il 12avel/13avel tschientaner sco animal da vopna da l’uvestgieu da Cuira sin cuvertas da cudeschs doradas. Indicaziuns concretas èn da chattar a partir dal 1490 en documents che cumprovan l’impurtanza dal capricorn sco animal da chatscha e sco regal. Il capricorn è stà en il Grischun gia baud ina figura simbolica preferida sin vopnas, sigils, bandieras, sco ornament sin fatschadas e mobiglias ed era en la poesia. Il pli vegl maletg enconuschent en la Currezia è da chattar sin il segund sigil da la citad da Cuira (1368). Lura cumpara il capricorn sin las vopnas da la Lia da la Chadé (l’emprima giada il 1529) ed en la vopna cuminaivla da las Trais Lias (1548), plinavant en ina retscha da vopnas communalas (tranter auter Zernez). Sin bandieras simbolisava il capricorn fermezza, prontezza da cumbat e solidaritad. Las emprimas bandieras enconuschentas dateschan dal temp da la guerra da la Chalavaina 1499. Il capricorn accumpagnava il Rets en lur campagnas. En chanzuns da guerra, chants e cronicas rimadas vegn il capricorn grischun dechantà fin en il 17avel/18avel tschientaner sco figura simbolica d’independenza retica e gugent cumpareglià cun l’evla austriaca, cun la cratschla u cun il pavun tirolais. Entant che la forza ed il curaschi dal capricorn ornava anc las vopnas e las bandieras, è l’animal sez sparì plaun a plaun da las muntognas grischunas. Gia il temp avant valeva el per fitg decimà. Pervi da las novas armas da fieu viveva il capricorn gia en il 16avel tschientaner sulettamain anc en l’Engiadina’Ota, en la Bregaglia e sisum il Partenz. Il 1612 è vegni decretà – per l’emprima giada sin territori da la Svizra − in scumond da chatscha ch’è alura vegnì mantegnì. Ma er questa mesira n’ha betg pudì impedir ch’il capricorn era svanì quasi cumplettamain da las Alps grischunas en la segunda mesadad dal 17avel tschientaner.

Co è sa sviluppada la colonia da capricorns en il Parc Naziunal Svizzer?

Ils 20 da zercladur 1920 èn vegnids reintroducids a la vart orientala dal Piz Terza ils emprims capricorns en il Parc Naziunal Svizzer. Suenter ulteriuras recolonisaziuns al Piz Terza èn suandadas il 1933 e 1934 reintroducziuns en la Val Tantermozza. A l’entschatta da la recolonisaziun hai dà ina stagnaziun, ma alura è la colonia da capricorns en il Parc Naziunal Svizzer sa sviluppada bain ed è sa stabilisada a 200 fin 300 animals. La Val Trupchun è adattada fitg bain sco spazi vital per capricorns.

Il capricorn (capra ibex) en Engiadina: predaziun ed accidents

L’evla è (ultra da l’uman) l’unic inimi che chatscha regularmain il capricorn en ses spazi da viver sur il cunfin dal guaud climatic. Ella è però abla da mazzar sulettamain animals giuvens da l’emprim onn. La predaziun na s’effectuescha strusch sin la dinamica da la populaziun dals capricorns. Ina giada aveva l’evla però mazzà en in grip exponì 3 ansiels entaifer 22 dis. Ella aveva piglià ils animals, transportà quels in pèr secundas tras l’aria e lura als laschà crudar da grondas autezzas. Blers animals moran però tras accidents, surtut en lavinas e cun crudar da la grippa. En in cas documentà ha in capricorn mess en moviment ina ruttiva; il capricorn è crudà 300 meters aval, ma el è vegnì sutterrà be per part ed ha survivì. In auter capricorn è mort sur circumstanzas pli spezialas: el ha probablamain pers l’equiliber ed è s’encugnà cun las cornas tranter in grip ed in tschep. En ina gronda populaziun da capricorns infestada da la tschorvadad da chamutschs han ins chattà sin ina surfatscha da maximal 3 km² entaifer 16 mais 41 animals disgraziads, 44 % da quels eran ansiels; circa la mesadad dals animals eran crudads a mort (da grips per part da glatsch). Bucs moran pli savens tras accidents che chauras; ils mastgels han numnadamain ina perioda da madirezza sociala pli curta; ultra da quai vegnan cuvridas en in onn pliras femellas. La selecziun sexuala è colliada cun in grond consum d’energia e cun ristgas da mort che na sa basan betg sulettamain sin il svilup, il purtar ed il diever da las cornas impressiunantas, mabain er sin il cumportament spazial dals animals.

Reacziun dal capricorn sin salinas artifizialas

Salinas construidas d’umans vegnan utilisadas per liar il capricorn ad ina regiun. Malgrà che las salinas erigidas pli baud en la Val Trupchun e la Val Müschauns na vegnan betg pli duvradas dapi il 1987, èn ellas anc adina attractivas, oravant tut per ils capricorns. Ellas vegnan frequentadas cunzunt da las chauras, las ansolas ed ils animals giuvens. Las salinas cun ina quota da sal pli auta vegnan visitadas bler pli savens che quellas cun ina quota da sal bassa. Sch’ins cumpareglia las salinas en la regiun dal Bernina, che vegnan frequentadas surtut la damaun e la saira, chattan ins tar las salinas en il Parc Naziunal l’entir di capricorns. A las salinas las pli frequentadas ves’ins il di ora en media almain 2–4 e sur mezdi 4–8 animals. Probablamain han las salinas era effectuà ch’il capricorn ha extendì ses spazi da viver oriundamain alpin en il PNS sin las regiuns da guaud vischinas.

Reacziun dals capricorns sin in experiment en il Parc Naziunal: cuvrir las salinas artifizialas

En il Parc Naziunal Svizzer datti anc oz restanzas da salinas artifizialas ch’èn vegnidas provedidas fin l’onn 1987 cun craps da sal. Questas salinas attiran anc adina animals ad ungla ed han anc oz concentraziuns da sal mesirablas. Questa retschertga sa basa sin in experiment: ins ha cuvert durant la stad 1993 las salinas ed eliminà qua tras la purschida da sal. Ils pli gronds amaturs da las salinas, las chauras-capricorn ed ils bucs pli giuvens, èn vegnids privads qua tras d’ina funtauna attractiva. Ils animals èn lura sa retratgs en autezzas pli grondas. Er avant las salinas artifizialas en il Parc Naziunal (1962/63) vivevan ils capricorns sur il cunfin dal guaud en regiuns alpinas. Las salinas, che sa chattan tuttas sut il cunfin dal guaud, èn pia probablamain il motiv ch’ils capricorns èn sa spustads en ils guauds. Las salinas artifizialas na paran percunter betg d’influenzar il cumportament spazial dals tschiervs e dals chamutschs.

Capricorn da las Alps: sistem spazial e temporal en il Parc Naziunal Svizzer

Tschintg capricorns equipads cun culiers emetturs èn vegnids observads durant in onn en las Vals Trupchun e Müschauns. Ils resultats èn vegnids cumparegliads cun quels obtegnids tras observaziuns extensivas d’auters capricorns segnads cun marcas d’ureglia. Era sche questa lavur è mo in’emprova da s’avischinar a la dumonda e sto anc pudair vegnir perfecziunada metodicamain, pon tuttina vegnir preschentads ils suandants resultats:

Il spazi vital annual dals bucs-capricorn è pli grond che quel da las chauras (test dad U significativ per animals telemetrads). Percunter n’han ins betg pudì constatar ina relaziun tranter la grondezza dals spazis vitals (annuals e stagiunals) e la vegliadetgna dals animals.

La cumparegliaziun dals spazis vitals avant, durant e suenter il temp da far ansiel mussa ch’ina chaura telemetrada s’isolescha per parturir. Il spazi vital durant il temp da far ansiel n’è betg pli pitschen ch’avant e suenter il temp da parturir.

Las salinas artifizialas en las Vals Müschauns e/u Trupchun paran d’avair in’influenza sin la repartiziun dal spazi da tscherts capricorns. L’observaziun intensiva d’in buc e d’ina chaura cun ansiel ha mussà ils suandants resultats: ils pli gronds spustaments quotidians han lieu il fanadur ed avust; la vegetaziun gioga in’impurtanta rolla en la tscherna dals spazis vitals stagiunals ed en la midada dals lieus; durant la stad sa trategnan ils capricorns en las regiuns las pli autas; la tscherna da las spundas e da las plauncas variescha fitg d’in individi a l’auter; la cumposiziun da la gruppa mida fermamain la stad, durant il temp da far ansiel.

La colonia da capricorns da Churfirsten: ina nova colonisaziun

Cun localisar animals che portan in emettur han ins pudì registrar fitg bain ils spazis da viver da stad e d’enviern dals capricorns che vivan dapi il 1984 en la regiun dal Churfirsten. Ils spazis dals mastgels èn pli vasts che quels da la chauras. Ma en general èn els plitost pitschens ed era la distanza tranter las regiuns da stad e d’enviern n’è betg gronda. I vegn cumprovà ch’ina structura variada sin in pitschen spazi creescha adina cundiziuns termicas favuraivlas che lubeschan als capricorns da restar pli u main fidaivels al lieu. Il fatg ch’ils basegns dals capricorns pon vegnir satisfatgs durant l’entir onn en in spazi da viver restrenschì e che la populaziun crescha spert, cumprova ch’ils animals sa sentan bain e che la regiun è bain adattada sco ambient per capricorns.

Monitoring dal tschess barbet (gypaetus barbatus)

Per incumbensa da l’Uffizi federal d’ambient, guaud e cuntrada (secziun chatscha e perscrutaziun da la selvaschina) e da la Societad per la recolonisaziun dal tschess barbet en las Alps svizras han ils auturs analisà las datas d’observaziun existentas fin l’entschatta dal 1995 e valità ils resultats. Els preschentan las datas relevadas, l’utilisaziun dal spazi dals utschels, la dispersiun tenor vegliadetgna, l’abilitad potenziala ed ina valitaziun dals resultats.

La basa da datas è eterogena. Il spazi da sgol è vegnì calculà cun duas metodas differentas. El ha ina surfatscha da 36 000 km² (tenor la metoda da la stimaziun da la spessezza dal nuschegl) resp. da 57 000 km² (tenor la metoda dal poligon convex). La dispersiun tenor vegliadetgna cumprova ch’ils utschels giuvens han gia ina mobilitad enorma. Durant ils emprims trais mais sursgolan els in territori da 7000 fin 14 000 km². Utschels giuvens turnan adina puspè enavos al lieu da recolonisaziun. Var 50 % dals tschess sa trategnan sur territori cun ina ‹vegetaziun nunproductiva›, pia sur grippa, blais e naiv eterna e 30 % sur guauds cun ina termica adattada. Ils tschess paran da preferir zonas orientadas vers il sid, sidost e sidvest. Questa lavur mussa ils cunfins da la valitaziun da datas e giavischa ina discussiun da princip davart metodas da marketing da monitoring.

La registraziun individuala dals tschess barbets − in studi preliminar en la Val Stabelchod

Per pudair profitar a lunga vista da la buna situaziun d’observaziun al lieu da recolonisaziun dals tschess barbet, ha la SRT (Societad per la recolonisaziun dal tschess barbet en las Alps Svizras) inizià il 1991 in studi da pilot. Cun fotografias en intervals da tschintg minutas han ins relevà datas davart il cumportament e l’utilisaziun dal spazi. Omadus tschess ch’èn vegnids recolonisads il 1994 magliavan e pussavan da las medemas uras. Per pussar preferivan els mintgamai in lieu determinà. En la vegliadetgna da sgular sa trategnevan els savens sin il fil da la muntogna nua ch’els eran vegnids mess en libertad. Differenzas en il cumportament na paran betg dad esser be particularitads individualas, ma era l’expressiun d’ina relaziun da dominanza tranter ils dus utschels giuvens. Ils tschess recolonisads cuntanschan svelt la capacitad da surviver sulets en la natira. Fin oz n’èn els però betg anc sa multiplitgads. La dumonda da lur cumpetenza sociala sto perquai en mintga cas vegnir sclerida. La cuntinuaziun dal project duess damai resguardar en moda detagliada ils cumportaments socials dals utschels.

Ina furmicla colonialisanta en il Parc Naziunal Svizzer

La ‹Formica exsecta› è ina spezia da furmicla fitg derasada en il Parc Naziunal. Sia structura sociala è il pli savens poliginica (pliras reginas en in gnieu) e policalica (pliras furmiclas en ina colonia). L’autur discuta ils avantatgs d’ina tala organisaziun sociala, tegnend quint dal fatg che las giuvnas reginas n’èn betg capavlas da fundar ina nova societad senza recurrer a l’agid da la structura sociala existenta e senza vegnir acceptadas suenter il sgol nupzial en in furmicler existent.

Nua èn ils peschs da l’aua dal Fuorn?

L’aua dal Fuorn è la pli gronda aua currenta anc intacta dal Parc Naziunal Svizzer. Il curs e las rivas natiralas da quest flum porschan in spazi da viver adattà per las litgivas, il pesch originar en questas autezzas. Il curs superiur da l’aua dal Fuorn maina, cun excepziun d’in tschancun da 2 km, tras territori dal Parc Naziunal. Qua na dastga betg vegnir pestgà. Dador il Parc Naziunal, sur Buffalora, èn vegnidas fatgas singulas correcziuns, l’ultima avant ca. 4 onns. Pervi d’obstachels antropologs en la part inferiura e mesauna da l’aua dal Fuorn èn migraziuns da peschs fermamain limitadas (p.ex. migraziuns da cumpensaziun suenter auas grondas). Quest flum che vegn protegì per gronda part tras ils cunfins dal Parc Naziunal e ch’ha ina structura natirala, parta uschia il destin da bunamain tut ils uals e flums da la Svizra: el na posseda betg pli ina fauna da peschs originara ed autoconservativa.

FLORA

(Foto: Hansueli Krapf / CC BY-SA 2.5)

Replantaziun da guaud sin surfatschas nuncultivadas – ina sperdita per la percepziun da la cuntrada?

Per respunder a la dumonda tschentada en il titel èn vegnidas fatgas a Ramosch (Engiadina Bassa) intervistas qualitativas cun glieud indigena e turists. Cun las persunas intervistadas è vegnì fatg in gir standardisà tras territoris cun differents grads da replantaziun. La replantaziun spontana è vegnida valitada ambivalentamain sin basa da criteris sco ‹natira›, ‹rendita› u ‹atmosfera›. A las dimensiuns – per part cuntradictoricas – correspunda il meglier ina cuntrada cun in grad da replantaziun mesaun.

Ungulatae (animals d’ungla sfessa), la dinamica dal guaud ed il svilup da la cuntrada en il Parc Naziunal

Il referent commentescha duas tesas – numnadamain ch’il regiuvnament dal guaud na saja betg periclità a pli lunga vista e ch’i na dettia en il Parc Naziunal Svizzer betg memia blers, mabain plitost memia paucs animals ad ungla per garantir il mantegniment da la biodiversitad. La tesa d’in regiuvnament dal guaud a pli lunga vista – malgrà la gronda concentraziun da selvaschina – vegn cundividida. Quai na vul betg dir ch’i na dettia betg autras prioritads ordaifer il Parc Naziunal. I vegn intimà en quest connex da verifitgar insaquants dogmas forestals ch’èn sa cumprovads fin qua. Il referent s’oppona percunter a la finamira postulada da mantegnair las pastgiras ed a la tesa ch’ina concentraziun da selvaschina pli gronda contribueschia al mantegniment da la biodiversitad. Questas supposiziuns sa basian sin examinaziuns statisticas ed hajan strusch da far insatge cun las finamiras dal Parc Naziunal. Il referent è er sceptic envers la tesa ch’ils animals ad ungla contribueschian a la furmaziun dal spazi da viver cun schluccar il guaud serrà fin a la savanna da plantas. Da l’autra vart ha il guaud selvadi dapli glisch che quai ch’ins carteva fin qua. Las fasas a glisch favuraivlas a las plantas dal Parc pon tut il pli vegnir prolungadas tras gronds erbivors. Questa contribuziun animescha la discussiun e relativescha l’idea d’in guaud climatic stabil e sumbrivant. Ella fa medemamain urden cun l’idea ch’igl existia ina spezia d’armonia tranter il guaud e la selvaschina.

Tge signifitgan ils animals ad ungla per il Parc Naziunal? In studi davart la purschida da pavel e la regeneraziun dal guaud

Perscrutaziuns da la vegetaziun mussan ch’ina pitschna part da las pastgiras subalpinas dal Parc vegnan utilisadas oz intensivamain dals animals ad ungla. En la zona alpina na datti praticamain naginas pastgiras che vegnan pasculadas permanentamain da la selvaschina. Sin naginas da las surfatschas observadas che vegnan utilisadas intensivamain e permanentamain da la selvaschina, è il dumber da spezias da plantas sa diminuì durant ils ultims 50 fin 80 onns – en la plipart dals cas è quel dumber schizunt s’augmentà. En in sulet territori dal Parc cun spezialmain blera selvaschina eran ils donns d’erosiun il 1989 pli gronds ch’il 1938 e l’unic lieu pli grond nua ch’ils animals selvadis han stgavà davent la vegetaziun è puspè creschì en. En diversas parts dal Parc han ils guauds conquistà cun success las zonas subalpinas. En ils guauds determinads e perscrutads fin qua èn sa regiuvnadas las plantas fitg bain. La grondezza odierna da la populaziun dals animals ad ungla para plitost da promover che d’impedir la regeneraziun e derasaziun dal guaud. Ils resultats d’ina calculaziun approximativa mainan a la suandanta constataziun: Las pastgiras subalpinas ed alpinas dal Parc èn lieus nua ch’i crescha ina quantitad da pavel che bastass teoreticamain per nutrir la stad tranter 11 000 e 25 000 tschiervs. La purschida da pavel durant la stad è natiralmain be in dals facturs che determinescha la grondezza pussaivla d’ina populaziun da tschiervs. La mancanza da pavel en ils quartiers da stad en il Parc na po betg esser la raschun per il fatg ch’ils tschiervs bandunan la notg il reservat u per il fatg ch’els èn qua pli pitschens e pli levs ch’en las ulteriuras parts da l’Engiadina Bassa.

L’influenza da capricorn, chamutsch e tschierv sin la vegetaziun e l’erosiun da las pastgiras alpinas

Il punct da partenza per questa lavur è stada la tema ch’il grond dumber da selvaschina d’ungla en il Parc Naziunal Svizzer accelereschia l’erosiun dal terren, perquai ch’ils animals reduceschian la cuverta da vegetaziun da la pastgira alpina. Ils responsabels principals sajan probablamain ils capricorns ed ils tschiervs, per part era ils chamutschs. La destrucziun da la cuverta da vegetaziun vegn alura per il solit definida sco in indizi da ‹surpopulaziun›.

Ils resultads dal studi avant maun mussan dentant ch’ils capricorns, chamutschs e tschiervs en la regiun retschertgada da la Val Müschauns han chaschunà mo paucs donns evidents a la cuverta da vegetaziun. En pli para il capricorn da donnegiar il pli fitg il pastget, suandà dal tschierv e dal chamutsch. Entras cumparegliar fotografias dals onns 1983 e 1989 han ins plinavant constatà che la vegetaziun da las pastgiras alpinas è sa sviluppada en la regiun retschertgada aifer quest temp en moda fitg differenta. Per gronda part n’è ella betg sa midada, pli darar hai dà novas largias resp. èn parts avertas puspè creschidas en. Quest svilup è stà pussaivel, malgrà ch’il dumber da la selvaschina d’ungla è creschì en questa perioda il quatterdubel! L’abilitad da la vegetaziun da sa regenerar e l’influenza da la selvaschina d’ungla sin la vegetaziun èn, sco ch’i para, s’equilibradas enfin oz. Quest equiliber po vegnir declerà tras il fatg ch’il sistem ecologic retschertgà è sa sviluppà e sa stabilì durant blers onns tras ina pasculaziun intensiva da nursas. Ils capricorns, tschiervs e chamutschs paran pia da surpigliar oz en quest sistem la funcziun da pasculaziun da las nursas. La tema surmenziunada ch’ils gronds effectivs da selvaschina d’ungla accelereschian considerablamain l’erosiun n’è damai betg giustifitgada. Sin basa da ‹l’erosiun chaschunada dals animals d’ungla› na pon ins perquai betg discurrer d’ina surpopulaziun da selvaschina d’ungla – e quai vala probablamain per l’entir spazi alpin dal Parc Naziunal Svizzer.

Animals ad ungla, dinamica da la vegetaziun e varietad botanica en il Parc Naziunal Svizzer

Novas perscrutaziuns rendan attent al fatg ch’il mantegniment da la biodiversitad è be pussaivel a lunga vista en ambients cun ina dinamica pli u main exprimida. Ils process necessaris vegnan iniziads surtut d’erbivors e − en moda spectaculara – da catastrofas da la natira. Ils resultats d’observaziun da passa 80 onns sin surfatschas determinadas dal Parc Naziunal Svizzer cumprovan che l’intensitad da pasculaziun è actualmain plitost memia pitschna che memia gronda per mantegnair la diversitad botanica e las relaziuns actualas tranter il guaud ed il terren avert en il stgalim subalpin.

Concurrenza en in guaud da tieus spess da la medema vegliadetgna sin il territori da Stabelchod: in studi dendrocronologic da la dinamica da l’effectiv

Per perscrutar l’influenza da la concurrenza sin las singulas plantas e sin la structura dal guaud, è vegnì perscrutà en in guaud da tieus a Stabelchod l’effect da plantas concurrentas sin il svilup e la survivenza dals tieus.

A la sava dal 20avel tschientaner han ins replantà a Stabelchod in guaud ch’era vegnì taglià cumplettamain per pascular. Ils 100 tieus èn vegnids cartads e lur creschientscha radiala (annada) è vegnida mesirada cun agid da nuschegl da sondagi ch’ins ha retratg da la basa dal mutagl. A maun da retrocalculaziuns han ins cumpareglià il cresch da mintga singula planta cun la grondezza da distanza da sias plantas vischinas.

Il guaud è sa sviluppa fitg spert. Ils tieus èn creschids bain en quest’emprima fasa (0,9 mm); suenter 20 onns èn els però creschids adina damain. A medem temp è l’influenza da la concurrenza daventada pli e pli gronda. En questa segunda fasa èn pirids intgins dals tieus pli giuvens. Tras il cresch pli pitschen da las plantas e la spessezza diminuida dal guaud po vegnir cumpensada la stgarsezza da las resursas (glisch, aua, substanzas nutritivas). Il guaud resta in effectiv serrà, cumbain che 20 % da tut las plantas pareschan. Suenter ca. 60 onns è il cresch annual constant (0,3 mm) e la concurrenza tranter las singulas plantas vischinas diminuescha puspè. Diesch onns pli tard: dapi la fin dals onns 1970 moran er las plantas pli veglias. Ellas na moran dentant betg per raschuns da concurrenza, mabain tras in parasit, il hallimasch. Las plantas veglias laschan enavos largias che pon vegnir occupadas da plantas giuvnas. Il hallimasch pussibilitescha uschia ina regeneraziun da l’effectiv.

SPAZI DA VIVER

 (Foto: Hansueli Krapf / CC BY-SA 2.5)

La cultivaziun dal terren en l’Engiadina Bassa en temps preistorics ed en epocas temprivas

Cun agid da pollens ch’èn vegnids deponids dapi la davosa epoca glaziala e ch’èn sa mantegnids en terras suffizientamain umidas, èsi pussaivel da persequitar millis onns enavos il svilup da la vegetaziun e l’istorgia da l’utilisaziun da quella. Entras definir la vegliadetgna dal carbon (14C) en turba u en lain charvunà san ins datar eveniments impurtants, sco p.ex. l’entschatta da la cultivaziun d’ers. En l’Engiadina Bassa mussan pollens or da differents profils da perfuraziun che l’uman ha cumenzà durant la perioda da 3600–3200 a.C. a transfurmar ils guauds primars da pigns, maschadads per part cun tieus e lareschs, en prads da laresch che vegnivan pasculads. Pollens da graun (furment, ierdi/dumiec) che cumparan relativamain andetg a la fin dal temp neolitic (vers 2200 a.C.) cumprovan il cumenzament da la cultivaziun dad ers. Enfin la fin dal temp da bronz (vers 1000 a.C.) para la cultivaziun d’avair gì lieu cuntinuadamain. Las pli veglias terrassas dad ers anc oz existentas dateschan almain da l’entschatta da l’epoca da bronz. Tras la cultivaziun dad ers han pudì sa derasar bleras plantas ch’eran da chattar enfin lura be en cleragls, sin grippa ed en lavineras u lung ils flums. Igl èn sa furmadas cuminanzas da plantas sco chaglias da coller, saivs vivas, guaudets da badugn, prads da chagliom, prads sitgs e vegetaziun da steppa. Dapi il temp neolitic è la cultivaziun dad ers stada suttamessa a diversas fluctuaziuns. Suenter in ferm declin durant il temp medieval tempriv suonda in temp da prosperaziun durant il temp autmedieval e medieval tardiv. Ils fastizs da l’istorgia da l’utilisaziun dal terren sur 5000 onns fin oz èn damai sa mantegnids en la cuntrada culturala inalienabla ed en il colorit local caracteristic per la vegetaziun multifara da l’Engiadina Bassa. Il conturn dals vitgs ch’è sa furmà durant millis d’onns ans para ina ierta inappreziabla ch’è da proteger per il bainstar da la glieud che viva ed abitescha qua e per il bainstar da las generaziuns vegnintas.

Regress augmentà dals glatschers en las Alps grischunas

A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner, dapi la fasa finala dal ‹temp glazial pitschen›, sa chattan ils glatschers dal Grischun, gea schizunt quels da las Alps en general, en ina fasa regressiva marcanta. La diminuziun da la surfatscha per radund 40 pertschient dapi ‹l’avanzament maximal dal 1850› e las davos stads excepziunalmain chaudas sveglian dumondas brisantas davart la raschun e las consequenzas da quest fenomen. Quant svelt e tenor tge reglas da la natira sa reduceschan ils glatschers dal Grischun, sch’il clima sa stgauda vinavant en tala moda? E tge consequenzas vegn ‹l’effect da serra augmentà› ad avair per la natira e l’uman?

En ina voluminusa lavur glaziologica da l’Institut geografic da l’Universitad da Turitg han ins inventarisà tut las surfatschas glazialas en il Grischun ed en las regiuns muntagnardas cunfinantas e valità sistematicamain tut las midadas a partir dal 1850. Sin fundament da quests resultats han ins pudì far per l’emprima giada prognosas precisas e glaziologicamain fundadas davart il digren futur dals glatschers en las Alps. Ins ha medemamain empruvà da visualisar en diversas simulaziuns il digren dals glatschers en las Alps.

Plum en il terren al Munt la Schera – danunder vegn el?

En il rom d’ina lavur da diplom per inschigners da l’ambient a la Partiziun per tecnica da cultura e mesiraziun da la SPF Turitg è vegnì empruvà d’elavurar basas davart l’origin dals metals grevs en il terren al Munt la Schera. Intimà a questa lavur han retschertgas en il rom da la Rait d’observaziun naziunala (RONA/NABO), en la quala èn vegnidas observadas quantitads da plum fitg autas en la regiun dal Munt la Schera da differentas derivanzas geologicas. Ins supponiva che la metallisaziun en il crap carbonat basalt-grugl e dolomit sajan la raschun per questas autas concentraziuns e che las regiuns contaminadas stuessian sa restrenscher sin terren cun crap carbonat. Ils resultats da las mesiraziuns han cumprovà questa supposiziun. Surtut process pedogenetics fissan perquai la raschun per ina concentraziun pli auta da metals grevs en il terren al Munt la Schera.

Ils motivs tecnics da la derschentada dal lai da serra Ova Spin

Las grondas massas da sediments en vischinanza dal mir da serra Ova Spin na pudevan betg pli garantir a lung termin in funcziunament dals organs da segirezza existenzials en in cas da catastrofa. Ina reducziun maschinala dals sediments da ca. 300 000 fin 400 000 m³ ha stuì vegnir refusada per motivs tecnics, ecologics ed economics. Ina derschentada era perquai inevitabla ed è vegnida preparada minuziusamain en stretga collavuraziun cun l’Uffizi chantunal per la protecziun da l’ambient, cun il Parc Naziunal, cun la Cumissiun per la perscrutaziun scientifica dal Parc Naziunal, cun il guardiapestga e cun ulteriurs circuls interessads. Grazia a las grondas quantitads d’aua da naiv ed a la pussaivladad d’agiuntar aua da rarificaziun en grondas quantitads sur las galarias existentas al pe dal mir da serra, han ins pudì observar per gronda part durant la derschentada ils limits rigurus da la quantitad da substanzas insolublas. Ils effects ecologics da la derschentada pon vegnir cumparegliads cun quels d’auazuns natiralas.

Co statti cun la fauna e flora suenter la derschentada?

Ils effects da la derschentada dal lai da serra Ova Spin sin la morfologia da l’aua e sin la fauna e flora en la part inferiura dal Spöl èn vegnids documentads detagliadamain cun cartaziuns, rimnadas e fotografias a vista d’utschè. Be la part dal Spöl da la sbuccada da la Cluozza engiu dispona anc d’ina tscherta dinamica en temps d’aua gronda. Avant la derschentada dal lai artifizial existivan gronds effectivs d’agrostin capillar e da pastgets. En la part inferiura avevi numerus bancs da glera cun ogn, saleschs e plantas pionieras. A las rivas fermamain structuradas ed en las parts calmas e stabilas dal Spöl existiva ina fauna extremamain ritga da microorganissems (macrobentos) e da litgivas d’ual che sa nutrivan da quests organissems.

La forza da l’aua gronda durant ed il deposit da material fin a la fin da la derschentada han influenzà il pli ferm la fauna e flora. Concentraziuns problematicas da substanzas turschas u ina mancanza d’oxigens n’han dentant betg pudì vegnir constatadas.

VISITAR IL PARC NAZIUNAL

 (Foto: PD)

Protecziun da la natira e turissem en il Parc Naziunal – ina sfida regiunala

Per il turissem n’è il Parc Naziunal betg in flatg alv sin la charta da geografia, il cuntrari: il Parc è oz in territori da viandar ed in lieu d’excursiun fitg dumandà da giasts da regiuns da vacanzas limitrofas e pli distantas. Il travasch ch’il turissem chaschuna durant tscherts temps en il Parc Naziunal sveglia percunter tar las autoritads dal Parc la dumonda davart la cumpatibilitad da l’access general al Parc Naziunal sin la rait da sendas existentas e da l’intent da proteger il reservat. Las autoritads dal Parc Naziunal vegnan tranter auter confruntadas cun interess economics che vulessan mitigiar las mesiras actualas per ina repartiziun adequata dals visitaders dal Parc e schlargiar anc pli fitg l’infrastructura turistica. Ils conflicts tranter il turissem dal Parc Naziunal e la protecziun da la natira pon uschia vegnir schliads a lunga vista ed en moda efficazia be en consideraziun dal svilup economic da la regiun. La dumonda dal turissem en il Parc Naziunal sto perquai chattar ina soluziun regiunala.

Dapi insaquants onns s’occupan differents projects da perscrutaziun cun dumondas davart il turissem dal Parc Naziunal, s’orientond ad in concept general intern che tegna quint da las correlaziuns tranter la situaziun en il Parc Naziunal e sia posiziun en la regiun. En il center stattan dumondas davart disturbis e contaminaziuns tras visitaders ed autos, davart ils cunfins da questas chargias per plantas, animals e cuntradas, davart l’impurtanza economica dal PNS e davart las perspectivas planisatoricas per la collavuraziun tranter il Parc Naziunal e las regiuns limitrofas (Engiadin’Ota, Engiadina Bassa, Val Müstair).

Visitaders dal Parc Naziunal Svizzer

L’avust 1991 ed il settember 1992 èn vegnidas organisadas mintgamai durant dus dis dumbraziuns ed enquistas da visitadras e visitaders dal Parc Naziunal. Ils resultats dattan in’emprima survista da la structura, dal cumportament e da la distribuziun da las visitadras e dals visitaders en il Parc. La gronda part da las visitas èn famiglias (surtut durant las vacanzas da stad) e pèrs (la plipart tranter 45 e 59 onns e l’atun). Giasts da l’ester derivan surtut da la Germania e da l’Italia. Lur part fa la stad 50 % e l’atun anc 26 %. 75 % da las visitadras e dals visitaders èn giasts da vacanzas da las regiun limitrofas (da quai: Engiadina Bassa 45%, Engiadin’Ota 30 %, Val Müstair 9 %, ulteriur Grischun 5 %, Italia 10 %, Austria 1 %). 47 % da las visitadras e dals visitaders èn per l’emprima giada en il Parc Naziunal. In terz s’interessescha surtut per animals, in auter terz per la cuntrada ed in ulteriur terz consista da ‹generalists›. 80 % da las visitadras e dals visitaders vegnan cun auto ed il medem pertschient sa trategna pli pauc che 5 uras en il Parc. I n’è perquai betg surprendent che 94 % da las intervistadas e dals intervistads visitan mintgamai be ina part dal reservat e che 50 % turnan puspè al lieu da partenza. Las vias e sendas en vischinanza da plazzas da parcar ed en las vals vegnan frequentadas pli fitg. La visita al Parc Naziunal sa concentrescha surtut sin il territori dal Fuorn (Margunet e Grimmels) e sin la Val Trupchun. Las pli grondas frequenzas dal di ha la stad il Margunet, l’atun la Val Trupchun.

Questas caracteristicas che valan per la totalitad da las visitadras e dal visitaders dal Parc varieschan per part considerablamain en las singulas regiuns ed ins po constatar structuras da visitadras e visitaders differentas d’ina regiun a l’autra sco per exempel las visitas pli curtas en il territori da Margunet u las visitas da la fin d’emna en la Val Cluozza.

Ecologia da turissem en regiuns muntagnardas – in studi conceptual

Il pli nov svilup dal turissem en regiuns muntagnardas cumpiglia en ina tscherta moda schanzas e privels. Quai vala surtut er per las regiuns dal Parc Naziunal Svizzer (Engiadin’Ota, Engiadina Bassa, Val Müstair). La finamira duai esser in turissem qualitativ en senn d’ina simbiosa da natira, turissem ed economia regiunala. Quai premetta l’elavuraziun d’in concept da turissem organisatoric e structural che tegna quint d’ina planisaziun adequata dal territori. En quest connex vegnan preschentads differents models da divisiuns en zonas che s’adattan a la planisaziun en regiuns cun parcs naziunals. Per il Parc Naziunal Svizzer ston ins sviluppar strategias per in’ecologisaziun da las visitas al Parc, surtut sin ils champs repartiziun dals visitaders, traffic ed educaziun / cumportament. Questas strategias pon però vegnir realisadas be en ina stretga collavuraziun tranter las regiuns pertutgadas ed il Parc Naziunal.

Indicaziuns bibliograficas

Div. autur(a)s. Resultats da retschertgas scientificas en il Parc Naziunal Svizzer. [Resumaziuns en lingua rumantscha]. Cumparì en: Cratschla 1993–1996. Maletg da la cuverta: PD via Wikimedia. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).