Chanceliera Corina Casanova

L’october 2011 elegian las Svizras ed ils Svizzers in nov Parlament – in grond eveniment en il chalender da nossa democrazia. Tar nus n’ha la democrazia però betg lieu mo mintga quatter onns la dumengia d’elecziun. La democrazia ans garantescha las reglas da gieu, tenor las qualas nus schliain di per di ils quitads gronds e pitschens da nossa societad.

Dapi passa 150 onns è la Chanzlia federala cunresponsabla che las Svizras ed ils Svizzers possian pratitgar lur dretgs democratics. Ella ha gidà e gida a scriver la grond’istorgia da la democrazia. En sia memoria salva ella dentant er regurdientschas a diversas istorgias da la democrazia vivida. Jau vuless As laschar participar a quest stgazi per As encuraschar uschia d’As engaschar mintga di per la libertad e per la democrazia. Per ch’ella vegnia enritgida anc da bleras autras bellas istorgias.

Corina Casanova

Chanceliera federala

28 da mars 2011

La democrazia en il tact da valzer

Vienna, ils 28 da schaner 1861, bal dals giurists. Il comité ha engaschà l’orchester Strauss ed ha dumandà Johann Strauss figl da cumponer in valzer per quest eveniment. Strauss auza la batgetta, las fanfaras strasunan, ils pèrs sgolan sur il parchet. Els èn intgantads dal ‹Wahlstimmenwalzer›.

Cun ses opus 250 tutga Strauss tant musicalmain sco er politicamain la noda dal temp. El aveva experientscha cun cumposiziuns politicas, l’onn 1848 ha el gia cumponì chanzuns da libertad per ils revoluziunaris, sias ‹Freiheitslieder› (opus 52). L’imperatur Franz Josef, regent da la monarchia dal Danubi, è stà sfurzà – suenter grevas sconfittas politicas – da conceder dapli dretgs al pievel. El ha ordinà elecziuns regiunalas. A Vienna èn immediatamain vegnidas publitgadas glistas electoralas per il cussegl communal da la citad. Dals circa 550 000 abitants da la chapitala eran però registrads mo 18 000 sco burgais cun dretg d’eleger: sulettamain umens che pajavan almain 10 flurins taglia sin las entradas u 20 flurins taglia sin la facultad e lura er ils appartegnents a las ‹professiuns d’intelligenza› sco ils giurists, medis, professers ed uffiziers. Las elecziuns han gì lieu la primavaira da l’onn 1861; var 6000 umens cun dretg da votar èn sa participads.

La simpatia dal retg dal valzer per la revoluziun ha disturbà ditg sia relaziun cun l’imperatur. Els dus èn sa reconciliads pir suenter la cumposiziun dal ‹Kaiserwalzer› (opus 437); quel vala sco in dals sauts ils pli bels ed ils pli stimads e vegn er interpretà regularmain ozendi, entant ch’il ‹Wahlstimmenwalzer› na vegn quasi betg pli sunà. Sco Johann Strauss ha er ses frar Josef Strauss cumponì in valzer ch’è stà inspirà da la democrazia: Sias ‹Petitionen›, deditgadas als students da giurisprudenza, èn vegnidas interpretadas ils 18 da schaner 1864 al bal dals giurists en la sala da bogn da Sofia. Il bal dals giurists è anc oz ina part integrala da la stagiun da bal da Vienna ed ha lieu mintg’onn en la Hofburg.

Scena da bal a Vienna, 19avel tschientaner

4 d’avrigl 2011

In deputà per 20 000 ‹olmas›

Cur che la melodia dal ‹Wahlstimmenwalzer› ha purtà Vienna envers las emprimas elecziuns l’onn 1861 aveva la Svizra gia fatg experientschas cun quest dretg politic. Elecziuns dal pievel eran usitadas gia dapi tschientaners en ils chantuns ch’enconuschevan il cumin u la mastralia. Dapi la fundaziun dal stadi federal modern l’onn 1848 era il Cussegl naziunal vegnì renovà gia quatter giadas.

Las elecziuns en Svizra d’avant 160 onns eran dentant differentas en congual cun las elecziuns dal Cussegl naziunal dad oz.

Il Cussegl naziunal aveva quella giada 111 commembers empè da 200 sco oz. La cifra da 111 resultava d’ina disposiziun da la Constituziun federala da l’onn 1848, tenor la quala vegniva tschernì in represchentant per «mintgamai 20 000 olmas da la populaziun totala».

La perioda d’uffizi durava trais onns e betg quatter sco oz; fin l’onn 1931 han las elecziuns da renovaziun totala gì lieu mintga trais onns.

Gia l’emprima constituziun fixava che tut ils Svizzers sajan eguals davant la lescha. I na dettia «nagins subdits, nagins privilegis dal lieu, da la naschientscha, da la famiglia u da la persuna». Dunnas eran – sco er en autras democrazias, per exempel en la democrazia americana fin l’onn 1920 – tuttina exclusas anc per ditg da tut ils dretgs politics. Er burgais da religiuns betg cristianas eran exclus dals dretgs politics, ils gidieus fin l’onn 1866, auters sco p.ex. ils muslims ed ils budists fin l’onn 1874.

Perfin per ils umens na devi nagin dretg da votar general sin plaun federal. Tgi ch’era dependent da l’agid als povers u tgi che n’aveva betg pajà sias taglias, n’aveva en blers chantuns er betg il dretg da cundecisiun. Er stuevan umens ch’arrivavan d’auters chantuns spetgar eventualmain fin a dus onns, avant ch’els survegnivan il dretg da votar e d’eleger en lur nov domicil.

La vegliadetgna minimala per la participaziun a las votaziuns era 20 onns. L’onn 1991 ha il pievel sbassà la vegliadetgna minimala a 18 onns.

Il Cussegl naziunal vegniva elegì tenor il princip da la maioritad (maiorz); dapi l’onn 1919 vegnan las commembras ed ils commembers dal Cussegl naziunal elegids tenor il princip dal proporz (elecziun da proporz).

Ultra dal dretg d’eleger è er il dretg da votar in dretg politic. Votaziuns dal pievel tutgan en Svizra tar il mintgadi politic. L’emprima votaziun dal pievel naziunala ch’è vegnida fatga en scrit è però stada in stgandel per las Svizras e per ils Svizzers. Dapli davart quest tema vegnis Vus a savair en la proxima contribuziun.

Ils commembers da l’emprim Cussegl naziunal (1849–1851)

11 d’avrigl 2011

Co ch’in ‹na› è tuttina daventà in ‹gea›

Il fundament da la Svizra moderna è la Constituziun federala. Tar la votaziun davart l’emprima versiun l’onn 1848 hai dà in pèr particularitads che fan surstar en congual cun la pratica dad oz. A Friburg n’ha per exempel betg decidì il pievel, mabain il Cussegl grond. A Lucerna hai mo dà in gea perquai ch’ins ha quintà sco vuschs affirmativas er tut las vuschs da quels umens che n’han betg votà.

Ma la pratica tendenziusa da valitar las abstenziuns sco vuschs affirmativas aveva ina tscherta tradiziun. Quest tric politic ha procurà ch’il resultat da l’emprima votaziun dal pievel naziunala è daventà in ‹gea› imposant. Napoleun Bonaparte ha giavischà sco consul franzos al cumenzament da sia carriera sco imperatur da l’Europa ch’il pievel svizzer possia s’exprimer davart la segunda Constituziun helvetica. El ha ordinà in plebiscit ch’ha gì lieu dals 31 da matg als 3 da zercladur 1802.

Gia las premissas per in tal project n’eran betg idealas, perquai ch’i na deva nagin register electoral ed il secret da votaziun n’era medemamain betg garantì. Las autoritads helveticas ch’han organisà questa votaziun vulevan ch’i dettia in ‹gea›. Tar la votaziun hai dà diversas irregularitads. In exempel: En il district Interlaken dal chantun Oberland n’èn – tenor la decisiun da verificaziun uffiziala – vegnidas dadas giu insumma naginas vuschs! Dals totalmain 332 048 votants han 92 423 sbittà il project e mo 72 453 al han approvà. Perquai che 167 172 citadins n’han betg inoltrà lur vusch è la constituziun tuttina vegnida declerada sco acceptada.

Ina revolta dal pievel, il ‹Stecklikrieg›, ha la finala mess ord funcziun il sistem helvetic suenter la retratga da las truppas franzosas. Ils Franzos èn dentant puspè turnads. A la Confederaziun svizra ha quai purtà la Constituziun da mediaziun da l’onn 1803 che Napoleun Bonaparte ha dictà sco emprim consul en moda fitg prudenta. Questa segunda occupaziun da la Svizra tras las truppas franzosas è stada in da plirs motivs per ina nova guerra tranter la Gronda Britannia e la Frantscha.

Tgi dastga dentant insumma participar ad ina votaziun dal pievel? Questa dumonda vegn tractada en la proxima contribuziun.

La Republica helvetica enturn il 1798. Questa charta mussa la repartiziun dals territoris da la Republica helvetica (1798–1803), inserida en ina charta pli veglia. En la legenda cumparan ils novs nums dals chantuns, en la charta ils vegls

18 d’avrigl 2011

Il dretg da cundecisiun cun resalvas

En la halla d’entrada da la Chasa federala a Berna vegnan las visitadras ed ils visitaders beneventads da trais confederads surdimensiunads. Tagliads en crap, cun in’egliada severa e cun ils dets d’engirament ad aut, stattan els sco simbol per la coesiun e per l’amur per la libertad dals Svizzers. Las dunnas avevan en quest maletg ed en la politica ditg lur plazza cleramain davos las culissas. Pir l’onn 1971 han ils umens svizzers concedì a las dunnas ils medems dretgs politics.

La collavuraziun dad umens e dunnas enclegevan ins dentant gia bler pli baud sco in act politic. Sin il grond maletg en la sala dal Cussegl naziunal vegnan represchentads sco persunalitads egualas il Tell e la Stauffachra ch’ha encuraschà ses um targlinant Werner Stauffacher da s’unir cun ils conspiraturs. La Societad d’utilitad publica da las dunnas svizras ha sustegnì l’onn 1903 – in onn suenter l’inauguraziun da la Chasa federala – cun success la Crusch cotschna svizra (CCS) cun ina petiziun, per fixar la rolla uffiziala da la CCS en il servetsch da l’armada e sco promotura da la tgira da malsauns.

Ma er ils umens n’eran betg adina eguals davant la lescha. En bleras communitads da l’anteriura Confederaziun han els stuì cumprovar ch’els sajan en possess da terren per pudair far diever dals dretgs politics. Ulteriurs criteris per il diever dals dretgs politics eran la posiziun, l’onur, la cardientscha ed il dretg da burgais. Il fatg ch’il dretg d’eleger era lià al possess da bains immobigliars n’ha dentant en Svizra quasi mai gì per consequenza che possessurs da bains immobigliars avessan pudì decider praticamain sulets davart la distribuziun dals mandats en lur circul electoral. Per quest fenomen datti dentant en Engalterra ina designaziun aposta, ‹ils circuls electorals marschs› u ‹ils circuls electorals da giaglioffa›, perquai ch’els sa chattavan – en in senn figurativ – en la giaglioffa d’in possessur da bains immobigliars.

Sco consequenza da la Revoluziun franzosa è la discriminaziun en dumondas dals dretgs politics vegnida eliminada dal tuttafatg per in tschert temp. La Constituziun helvetica da l’onn 1798 ha purtà il dretg da votar e d’eleger general. (Ils conquistaders franzos n’han però betg gì il curaschi da laschar votar il pievel davart quai. Els han realisà ch’ins aveva en grondas parts da la populaziun il sentiment che la constituziun vegnia sfurzada si.) En il register electoral èn vegnids inscrits quella giada tut ils burgais masculins e tut ils figls da burgais a partir dal 20avel onn da vegliadetgna cumplenì ch’avevan lur domicil durant almain tschintg onns en la medema vischnanca.

Ozendi èsi absolutamain natiral che las dunnas pon exequir lur dretgs politics senza restricziuns. Anc adina contestada resta dentant per exempel l’extensiun dals dretgs politics a persunas da main che 18 onns ed a persunas estras.

La Stauffachra (a dretga) e Tell en la sala dal Cussegl naziunal

22 d’avrigl 2011

Ils cumins e las mastralias – ils labors da la democrazia directa

L’onn 1582 ha papa Gregor XIII ordinà cun ina bulla l’introducziun dal chalender gregorian. La gronda part dals pajais catolics ha ademplì questa ordinaziun immediatamain. Dapli fadia da far quai avevan in pèr vischnancas vallesanas. En il cussegl grond (il cumin vallesan da quel temp) han ins stuì debattar fin l’onn 1655 per chattar ina soluziun ch’è ida per staila a tut las vischnancas.

La Svizra n’è betg la democrazia la pli veglia, ma ella ha la tradiziun democratica confermada la pli lunga. Referendum, iniziativa, iniziativa dal chantun e maioritad dals chantuns: Ils dretgs democratics dal pievel ed ils dretgs da cundecisiun dals chantuns en il stadi federal modern han lur ragischs en la pratica democratica dals cumins e da las mastralias ch’è sa sviluppada durant tschientaners.

Perditgas vivas da questa tradiziun èn anc oz ils cumins, sco quai ch’els han lieu il prim da matg 2011 en l’Appenzell ed a Glaruna. En la veglia Confederaziun eran ils cumins sco las instanzas da decisiun las pli autas anc pli derasads. En quest connex pon ins differenziar da princip duas furmas: per l’ina la radunanza plenara dals umens onests e pronts da sa defender a partir da 14 u da 16 onns en ils chantuns Uri, Sviz, Sur- e Sutsilvania, Glaruna, Zug ed en ils dus Appenzell e per l’autra la radunanza da delegads en il Grischun ed en il Vallais. Là tramettevan las vischnancas ch’appartegnevan a la lia mess al cumin. Las vischnancas survegnivan la glista da tractandas avant il cumin, uschia ch’ellas pudevan instruir lur deputads. Quels turnavan da la radunanza en lur vischnancas e rapportavan ils resultats da las debattas. Sch’ins stueva prender decisiuns a curta vista ch’ins n’aveva betg pudì predeliberar en las vischnancas, valeva in termin da referendum. Il dretg da veto da las vischnancas è stà il motiv ch’igl ha durà en il Vallais 70 onns fin che l’ordinaziun davart il nov chalender dal represchentant da Dieu sin terra ha pudì vegnir realisada.

L’exempel dal chalender gregorian mussa er ch’ils cumins n’avevan pli baud betg mo l’ultim pled en dumondas profan-politicas, mabain er en dumondas religiusas e schizunt en dumondas da la giurisdicziun. Els decidevan davart dumondas uschè impurtantas sco allianzas suror ils cunfins e l’administraziun dals pajais subdits. En ils cumins vegniva dentant er debattì davart chaussas apparentamain trivialas sco la dumonda, sch’in pader en Vuclina dastgava purtar il titel da professer e sch’ils viticulturs da Maiavilla dastgavan reparar lur butschins u betg.

En la tradiziun tschientenara dals cumins hai dà mo ina curta interrupziun. Durant l’epoca helvetica (dal 1798 al 1803) eran els scumandads, èn dentant puspè vegnids permess a partir da l’onn 1803. Il remplazzament successiv dals cumins – a Zug ed a Sviz l’onn 1848, ad Uri l’onn 1928 ed ils onns 1990 en la Sutsilvana, en l’Appenzell Dador ed en la Sursilvania – tras furmas pli modernas da furmar ed exprimer la voluntad democratica ha gì divers motivs. La midada a la decisiun dal pievel a l’urna è però daventada pussaivla pir cun l’introducziun da la scola populara durant l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner. Burgaisas e burgais che na savevan betg leger e scriver, pudevan s’infurmar e far diever da lur dretgs politics mo al cumin, nua ch’i na vegniva resguardà nagin secret da votaziun.

Er sch’ils cumins da l’Appenzell Dadens e da Glaruna èn radunanzas plenaras, pon las burgaisas ed ils burgais da Glaruna tuttina influenzar pli directamain la politica da lur chantun che lur cumpatriotas e lur cumpatriots da l’Appenzell. Pertge che quai è uschia, vegnis Vus a savair en ina da las proximas contribuziuns.

Il maletg dal cumin dad Albert Welti en la sala dal Cussegl dals chantuns

2 da matg 2011

Co statti cun ils giuvens e cun ils esters?

Ditg valeva en Svizra il dretg da votar e d’eleger a partir d’ina vegliadetgna da 20 onns. L’onn 1991 ha il suveran concedì ils dretgs politics cumplains sin plaun federal er a las persunas da 18 e 19 onns. Cun quai n’è dentant betg anc liquidada la dumonda, tgi che dastga cundecider en dumondas politicas en Svizra. Anzi, il dretg da votar e d’eleger a partir d’ina vegliadetgna da 16 onns ed ils dretgs politics per persunas estras èn oz en discussiun.

Sco unic chantun ha introducì fin ussa il chantun Glaruna il dretg da votar e d’eleger a partir da 16 onns. Plitgunsch surprendentamain ha il cumin approvà l’onn 2007 ina proposta da la giuventetgna socialista (Giuso) da laschar cundecider las persunas da 16 e 17 onns davart projects communals e chantunals. La regenza da Glaruna ha vulì far concessiuns a la Giuso ed admetter il dretg d’eleger e da votar als giuvenils, dentant betg l’elegibladad en autoritads. Ella ha motivà sia tenuta schend che quai pussibiliteschia als giuvenils interessads da far plaunsieu experientschas cun ils process politics e da gidar a concepir lur futur. Il parlament n’ha dentant vulì savair nagut da quai ed uschia è la proposta vegnida suttamessa al cumin senza cuntraproposta. Auters chantuns han refusà d’introducir il dretg da votar e d’eleger per giuvenils a partir da 16 onns. Il chantun Basilea-Citad ha fatg quai il favrer 2009 cun 72 pertschient vuschs encunter, Uri il matg 2009 cun 79 pertschient e Berna il november 2009 cun 75 pertschient vuschs encunter.

La Svizra romanda ha ina rolla da piunier en connex cun ils dretgs politics per la populaziun estra residenta. Il pli lunsch van ils chantuns Neuchâtel e Giura che concedan a persunas estras residentas il dretg da votar ed il dretg d’eleger activ e passiv sin plaun chantunal e sin plaun communal. Ils chantuns Genevra, Vad e Friburg pussibiliteschan als esters la cundecisiun en chaussas communalas. En la Svizra tudestga han il chantun Turgovia e la citad da Son Gagl introducì in cussegl da persunas estras. A Son Gagl po quel inoltrar propostas al parlament da la citad cun il dretg che quellas vegnan tractadas entaifer in tschert termin. Ad Appenzell Dador pon persunas estras cundecider en 3 da 20 vischnancas, en il Grischun en 12 da 186. In onn e mez suenter il ‹na› al dretg da votar e d’eleger per giuvenils a partir da 16 onns ha il chantun Basilea-Citad refusà – en moda anc pli clera – il dretg da votar e d’eleger per persunas estras. A Berna ha la medema fin d’emna da votaziun fatg naufragi in’emprova da conceder il dretg da cundecider a persunas estras almain en dumondas communalas.

La concessiun dals dretgs politics a persunas estras en chaussas communalas è in dals criteris per il plazzament da las democrazias en il ranking internaziunal – dapli latiers vegnis Vus a savair en ina da las proximas contribuziuns.

Campagna da votaziun a Basilea: Placats cunter ed acziun da stan per il dretg da votar da las estras e dals esters

9 da matg 2011

In bigl dat perditga da l’istorgia dal stadi federal

En la curt da la Chasa federala vest, la sedia dal Departament federal da giustia e polizia, dal Departament federal d’affars exteriurs e da la Chanzlia federala, sa chatta in grondius bigl sin in fundament en furma da la crusch svizra. En il bigl stattan quatter grazias che simboliseschan las quatter stagiuns. Sur ellas, sin ina pitga da quatter meters autezza, stat ina figura feminina armada. Quai n’è betg la ‹Helvetia› sco ch’ins pudess crair, mabain la ‹Berna› cun l’urs bernais sin il scut.

Il stadi federal da l’onn 1848 n’aveva l’onn da sia fundaziun ni in edifizi ni biros per ils parlamentaris, per ils magistrats e per ils funcziunaris. Suenter diversas discussiuns èn il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns sa decidids per Berna sco sedia da la Confederaziun e cunter Turitg, Lucerna e Zofingen ch’ins aveva er tratg en consideraziun. La citad da Berna è vegnida obligada da porscher tetg al Cussegl federal ed al Parlament federal. L’onn 1851 ha il cussegl communal da Berna approvà la construcziun d’ina ‹chasa per il Cussegl federal›. Cun in act festiv è quella vegnida surdada sis onns pli tard a las autoritads federalas. Gia durant il temp da construcziun ha la citad publitgà ina concurrenza per la construcziun d’in bigl. Il bigl è vegnì construì l’onn 1858, la statua da Berna dentant pir l’onn 1863. L’artist Raphael Christen ha para creà la figura feminina suenter il model da la figlia dal vicechancelier da quella giada, Niklaus von Moos, in liberal da la Sursilvania.

La ‹chasa per il Cussegl federal› cun la curt è vegnida surdada a la Confederaziun l’onn 1875. En la ‹Cunvegna tranter il Cussegl federal svizzer ed il cussegl municipal da la citad da Berna concernent las prestaziuns da la citad da Berna per la sedia da la Confederaziun› (CS 112) è er vegnì reglà cler e net il destin dal bigl da la ‹Berna›. La vischnanca politica è s’obligada da mantegnair il bigl en in bun stadi, da far naginas midadas senza il consentiment dal Cussegl federal e da proveder il bigl cun aua sco enfin quella giada. La Confederaziun da sia vart è sa declerada pronta da surpigliar il bigl, da garantir sia cuntinuaziun sin sia proprietad sco recumpensa e d’al mantegnair accessibel a la publicitad per il diever persunal adequat.

A chaschun da l’inauguraziun festiva dal bigl da la ‹Berna› ils 23 da settember 1863 ha il president da la Confederaziun, Constant Fornerod, engrazià a la citad da Berna en num da la Confederaziun per quest regal generus. Il num Fornerod stat per ina da las pli remartgablas carrieras d’in cusseglier federal. Ina cuntinuaziun suonda!

‹Berna› sin il bigl en la curt da la Chasa federala vest

16 da matg 2011

Marketing politic – in’instrucziun electorala d’avant 2000 onns

Suenter che las tschernas chantunalas da la primavaira han servì sco basa per ina prima bilantscha, sa concentreschan las partidas e lur candidatas e candidats ussa sin il cumbat per ils sezs dal Cussegl naziunal. Tgi che candidescha e vul vegnir tschernì, dovra blers amis e partisans e sto persvader las massas. Co fan ins quai? Respostas dat dapi passa 2000 onns in’instrucziun detagliada e pratica.

L’onn 63 avant Cristus ha candidà l’advocat ed um da stadi Marcus Cicero per la carica la pli auta ch’i deva a Roma: il consulat. Ses frar pli giuven, Quintus Tullius Cicero, ha gì gronda fiduzia en las qualitads e las schanzas da Marcus. Tuttina ha el redigì per el in’instrucziun per il cumbat electoral. Quella declera punct per punct co ch’ins gudogna e trategna amis e partisans e co ch’ins persvada las massas. Ozendi discurriss ins d’in concept da PR. Il Cicero giuven recumonda al Cicero vegl da realisar ses concept minuziusamain e diligentamain tenor plan, senza spargnar ni forzas ni expensas.

Il pli impurtant per il success è l’atgna persvasiun. Perquai recumonda Quintus a ses frar Marcus da far in trenament mental, sco quai ch’i fan oz er las sportistas ed ils sportists. El scriva: «Sche ti es en la publicitad stos ti pensar d’in cuntin: Jau fatsch carriera politica, jau less daventar consul, consul da Roma!»

Marcus Tullius Cicero ha gudagnà il cumbat electoral ed è vegnì elegì sco consul l’onn 63 avant Cristus. Anc oz sa mintgin ch’el era l’oratur il pli renumnà da l’Imperi roman. I vala anc oz la paina per mintgin da leger l’instrucziun electorala da ses frar, betg mo per candidatas e candidats, mabain er per las burgaisas ed ils burgais che van ad eleger.

Cicero accusescha il senatur Lucius Sergius Catilina d’avair planisà in cumplot. Maletg da Cesare Maccari dal 1888

23 da matg 2011

Gudagnar e trategnair amis e partisans

D’avair ina gronda rait sociala è fitg impurtant per quellas e quels che fan politica. Gia ils organisaturs dals cumbats electorals en l’antica Roma savevan che la clav per il success en las elecziuns era d’avair ina massa amis e partisans. Ma tgi vala sco ami u partisan? E co pon ins gudagnar e trategnair ses simpatisants?

«Ti stos regurdar els a lur debits e lur duairs», recumonda Quintus Tullius Cicero a Marcus, ses frar pli vegl ch’ha candidà l’onn 63 avant Cristus sco consul da Roma. Cun inschign e rutina pon ins far il dubel da las vuschs. «Quels ch’han debits tar tai ston chapir ch’i na dat betg in meglier mument per ta demussar lur engraziaivladad», scriva il giuven Cicero a ses frar pli vegl, ed el cuntinuescha: «Quels che lessan insatge da tai, ston chapir ch’i na dat betg in meglier mument per sa render renconuschent envers tai.»

En connex cun la tscherna dals amis e partisans (las dunnas n’avevan quella giada betg anc il dretg d’eleger) ha Quintus recumandà a ses frar da betg esser memia pretensius: «En quests temps èsi pussaivel da far quai che n’è betg pussaivel uschiglio: Ti pos gudagnar l’amicizia da mintgin.» Tuts lessan gugent avair l’occasiun da daventar amis d’in pussibel consul futur.

Pagina da Facebook dal president american Barak Obama: a varga 20 milliuns umans ‹plascha› quai

30 da matg 2011

Gudagnar per sai il pievel

Quellas e quels che lessan avair success en la politica ston avair blers amis a partisans pussants per obtegnair ina carica. Ma en ina democrazia na basta quai betg: Tgi che less vegnir elegì dal pievel sto gudagnar per sai il pievel. En las instrucziuns electoralas da Quintus Tullius per ses frar Marcus Cicero chattain nus er recumandaziuns per cuntanscher questa finamira.

Per mintga candidatura ston ins per l’ina avair blers amis e partisans e per l’autra tschertgar cuntinuadamain la favur da las massas. Quellas pretendan «ch’ins clomia ellas per il num, ch’ins fetschia plaschentinas, fetschia bellinas, visitas, ch’ins saja generus, ch’ins haja in bun num e ch’ins demussia qualitads d’in um da stadi».

Da far las bellinas e da lusingiar è sco il gudagnar amis insatge auter durant il cumbat electoral ch’en la vita quotidiana. Normalmain èsi immoral da far las bellinas e da vender si’amicizia. Durant ina candidatura è tut quai dentant inevitabel. In candidat sto restar ferm internamain, envers anora sto el dentant adattar «sia fatscha, ses frunt e ses discurs al pensar ed als basegns da mintga visavi».

In talent teatral è damai insatge fitg util per ina candidatura ed era ina gronda facultad na fa betg donn. Betg mo per pudair finanziar tut ils viadis ch’èn necessaris per il cumbat electoral, mabain er per tut las invitaziuns, las tschainas ed ils aperos ch’ins sto organisar sco candidat e per pajar las assistentas ed ils assistents che trategnan ils amis e partisans. Cicero recumonda: «Ti stos avrir tatez di e notg per tes simpatisants, betg mo la porta da tia chasa, mabain er tia fatscha e tes frunt sco portas a ti’olma. Sche tia mimica e tes discurs signaliseschan che tes pensaments èn zuppads e serrads, na gidi nagut d’avrir las portas da tia chasa. Las massas na spetgan betg mo simplas empermischuns, mabain empermischuns generusas ed onurificas.» Er perquai recumonda Cicero a ses frar: «Ti stos procurar che tut tia candidatura saja fitg pompusa, ch’ella dettia en egl, ch’ella saja impressiunanta e fetschia sensaziun.»

Di da partida da la Partida liberala svizra ils 11 d’october 1975

6 da zercladur 2011

Per il 40avel anniversari dal dretg da votar per las dunnas en Svizra

En la lingua da mintgadi n’èsi mintgatant betg simpel da respectar en moda equilibrada las dunnas ed ils umens. Sco soluziun legian ins savens la remartga ch’i vegnia duvrada la furma masculina en il text, ma che las dunnas sajan natiralmain er pertutgadas. Questa floscla ha in’istorgia pauc gloriusa er en l’istorgia da la democrazia ed è er malvis en ils texts da l’administraziun federala.

Lily Maxwell viveva en il 19avel tschientaner sco commerzianta bainstanta a Manchester. Las dunnas n’avevan quella giada betg il dretg da votar e d’eleger en Engalterra. Causa in sbagl d’in uffizi è il num da Miss Maxwell dentant apparì il 1867 sin ina glista electorala. Ella è subit ida a l’urna cun la glista ed ha pretendì da dastgar sa participar a l’elecziun, pertge che tuts che dastgan vegnir elegids, han logicamain er il dretg d’eleger. Quai ha dà in’immensa agitaziun e la fin finala han ins per excepziun propi laschà eleger Miss Maxwell.

Quest cas è vegnì discutà dapertut enturn e bleras dunnas han silsuenter empruvà da vegnir sin glistas electoralas. Ad in pèr dad ellas è quai reussì, ins ha dentant scumandà ad ellas d’eleger. Ellas han fatg plant davant la dretgira, ma lur plant è vegnì refusà cun l’argumentaziun banala che las dunnas n’hajan en general betg il dretg da votar e d’eleger.

Il Parlament britannic aveva interessantamain decretà gia ill 1851 ina lescha davart l’interpretaziun giuridica che fixava che la furma masculina bastia. Sche las dunnas na vegnian betg exclusas explicitamain sajan adina pertutgadas er ellas. Ils legislaturs vulevan evitar uschia che las dunnas refuseschian da pajar taglias a basa da questas formulaziuns. Cur ch’i fiss dentant stà da realisar questa regla consequentamain er per il dretg da votar e d’eleger han ins ignorà cumplettamain las reglas davart l’interpretaziun da la lescha.

Var 100 onns pli tard hai dà en Svizra in cas cumparegliabel. Cur ch’il dretg da votar da las dunnas è vegnì refusà l’emprima giada l’onn 1959, han in pèr dunnas dal chantun Vad enturn Antoinette Quinche pretendì ch’ellas sajan precis sco ils umens ‹burgais svizzers› ed en la Constituziun stettia cler e net che tut ils burgais svizzer hajan il dretg da votar. Uschia han ellas purtà plant davart il Tribunal federal encunter la regenza dal chantun Vad. Il tribunal suprem ha refusà quest plant en la decisiun ‹Quinche› cun l’argumentaziun che l’interpretaziun tradiziunala d’in artitgel constituziunal na possia betg vegnir midada sin via giuridica, mabain pretendia ina midada da la constituziun. Fin che quella midada constituziunala è vegnida acceptada han las dunnas svizras stuì spetgar anc ina giada 20 onns. Per il renumnà expert dal dretg public Max Imboden è questa decisiun stada il motiv per in’analisa critica da la democrazia svizra ch’el ha publitgà il 1964 sut il titel ‹Helvetisches Malaise›.

Ozendi sa repeta il cumbat giuridic da las dunnas en auters pajais. Il 2011 han intginas dunnas pretendì en l’Arabia Saudita dal Ministeri da l’intern da dastgar sa participar a las elecziuns localas. Quai che vegn a resultar da questa dumonda na savain nus betg anc.

Avant che nus ans deditgain ad autras tematicas anc ina remartga en connex cun il dretg da votar da las dunnas: Igl è vair che la Svizra ha introducì pir tard il dretg da votar da las dunnas. Quai n’è betg in fatg glorius en l’istorgia da nossa democrazia, ma quai ha sias bunas raschuns.

En nagin auter stadi n’han ins dumandà tut ils umens, schebain las dunnas dessan cundecider politicamain. En la maioritad dals cas ha decidì il parlament. Ed ils parlaments decidan savens tut insatge auter ch’il pievel, sco che nus vesain adina puspè en nossa democrazia da referendum.

D’interess èn er las cundiziuns ch’han manà a l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas en ils divers pajais: En blers cas eran quai revoluziuns, guerras u la fundaziun da stadis. Il 1918, suenter la fin da la sanguinusa Emprima Guerra mundiala, ha l’Engalterra dà il dretg da votar a sias burgaisas. Ellas stuevan esser sur 30 onns veglias, scoladas academicamain, posseder ina chasa u esser maridadas cun il possessur d’ina chasa per dastgar sa participar a las elecziuns e votaziuns. Pir 10 onns suenter han ins extendì il dretg da votar sin tut las persunas sur 21 onns. L’Irlanda ha introducì il dretg da votar da las dunnas l’onn 1919, durant la revoluziun irlandaisa cunter l’Engalterra. En Finlanda han las dunnas survegnì il dretg da votar il 1905, suenter la liberaziun da la dominaziun russa e la fundaziun d’in agen stadi. Er qua era il dretg da votar e d’eleger l’emprim lià al possess da bains funsils. Questa restricziun è vegnida abolida pir l’onn 1928.

Propugnaturas dal dretg da votar da las dunnas en Engalterra: Annie Kenney e Christabel Pankhurst, figlia dad Emmeline Pankhurst

14 da zercladur 2011

Empermischuns durant ina candidatura

En il cumbat per la favur da las electuras e dals electurs ston las partidas e lur candidatas e candidats demussar persvadentamain ch’ellas s’engaschan per ils giavischs e basegns da lur partisans. Igl è bain simpel da far empermischuns, da propi tegnair ellas dentant betg adina. En ils temps moderns cun l’access general a l’internet èsi daventà anc pli precar da far empermischuns vidas. Las votantas ed ils votantas pon ozendi observar constantamain lur parlamentaras e lur parlamentaris, oravant tut er sco ch’i stat cun lur empermischuns. Quai vesan ins per exempel sin la pagina www.abgeordnetenwatch.de.

Quest dilemma n’è betg insatge nov. Gia Quintus Tullius Cicero enconuscheva el ed ha da tips a ses frar co ch’el pudess mantegnair sia credibilitad er sch’el stat sut gronda pressiun. El recumonda a ses frar d’adina porscher generusamain ses agid: «Tia chasa na vegn betg a s’emplenir sche ti envidas mo quels che ti es segir da pudair metter sut tetg.» Cicero fa ina simpla calculaziun: «Sche ti empermettas che ti vegns a ta stentar per insatge è quai insatge magari general ed a curta vista en mintga cas pussaivel mo per paucas chaussas. Sche ti dias dentant da na, lura perdas ti tschert e spert la bainvulientscha da blers.»

Ditg auter: I dat bler dapli umans che dumondan tes sustegn che da quels ch’al dovran lura er propi. Sche quels paucs vegnan dischillus, n’è quai betg uschè terribel. Er perquai ch’ils umans s’agitan bler dapli da quels che snegan lur sustegn che da quels che garanteschan lur sustegn e na pon suenter tuttina betg sustegnair els.

Cun questa quarta contribuziun davart l’instrucziun electorala da Cicero ser jau questa pitschna seria. La proxima giada ans deditgain nus lura puspè a la democrazia.

Libertad sco empermischun electorala – placats electorals dal 2003

20 da zercladur 2011

La Chasa federala illustrescha l’istorgia da la Confederaziun

La sessiun da stad è ida a fin venderdi passà, ils 17 da zercladur 2011. Ussa èsi puspè pli quiet en la Chasa federala. Quai ans dat l’occasiun d’ir a guardar in pau pli precis tge che questa chasa ans ha da raquintar. Da la crappa che porta la chasa fin a las ovras d’art che la decoreschan, tut raquinta l’istorgia da la Svizra ed ans regorda a las valurs da la democrazia.

Sur la Plazza federala ans avischinain nus a la Chasa federala, la chasa dal Parlament svizzer. La fatschada principala cun sias quatter colonnas corinticas e la culmaina a piz fa pensar ad in tempel grec e cun quai als lieus nua che la democrazia è naschida. L’inscripziun latina inditgescha che questa chasa è ina ‹Curia›. ‹Curia› è il num da la chasa dal senat da l’emprima republica sin quest mund, quella romana. Per tschientaners era la democrazia pratitgada ina domena reservada als umens, las virtids dals umens da stadi vegnan dentant represchentadas da figuras femininas. L’independenza sa chatta cun ina bandiera sgulatschanta sin la culmaina. A dretga sesa la pussanza legislativa cun in scut ed ina batgetta d’in meter, a sanestra sesa la pussanza executiva cun palpiri ed ina penna. En las nischas a dretga ed a sanestra da las colonnas stattan e sesan duas ulteriuras figuras femininas, la libertad e la pasch, tuttas duas armadas.

A l’intern da la Chasa federala vegnin nus beneventads da dus urs, per uschè dir ils represchentants da la citad e dal chantun ospitants. La via en la sala da la cupla maina speravi in paster che suna ina tiba ed in pestgader che bitta or sia rait. Davant nus vesain nus ils trais confederads. Els n’auzan betg lur mauns per engirar, mabain ans preschentan il Patg federal da l’entschatta avust dal 1291, l’emprim document federal. Forsa er per che nagin bratsch n’impedeschia la libra vista sin lur fatschas. En il zenit da la cupla che cuverna la sala d’entrada stat la crusch svizra, circundada dal motto ‹In per tuts, tuts per in› e la lingiada da las vopnas chantunalas. Il Chantun Giura ch’è vegnì fundà bler pli tard ha ina posiziun speziala, siond che sia vopna n’ha betg pudì vegnir integrada senza disturbar la simmetria.

Las salas dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns èn decoradas mintgamai cun ina enorma pictura. Il Cussegl naziunal vesa durant sias debattas adina la tgina istorica da la Svizra, il prà dal Rütli, il Lai dad Uri cun las duas muntognas dal Mythen en il fund. Ina scena viva e colurada d’ina mastralia u d’in cumin dat curaschi al Cussegl dals chantuns durant sias sedutas.

Ins pudess anc raquintar bler dapli davart las decoraziuns en la Chasa federala. Jau As recumond il cudeschet ‹Il Palaz federal a Berna› sco guid per ina visita en Chasa federala. Quests pèr exempels demussan dentant che la Chasa federala è unica. Nagin auter edifizi n’ans mussa en moda uschè variada l’istorgia da la Confederaziun e las valurs ch’èn sia basa.

Favurisescha l’architectura la fortuna ed il bainstar dals umans che vivan en e cun ella? Per ils aderents d’ina nova Chasa federala l’onn 1883 eri evident che l’Assamblea federala stueva survegnir salas impressiunantas che duevan avair la meglra influenza sin sias fatschentas e debattas. Quest’ovra monumentala na dueva betg esser be ina bella chasa per las autoritads federalas, mabain manifestar la superbia e l’onur da l’entir pajais.

Ils adversaris da la nova Chasa federala vesevan en ella mo in luxus impussibel. I na dettia nagin basegn per ina nova chasa e las finanzas federalas na sajan er betg las meglras. Las cundiziuns da la citad da Berna e las purschidas ch’ella saja pronta da far, tut quai saja propi pretendì da memia per la Confederaziun.

Avais Vus gia ina giada udì da questas melodias? Ans deditgain damai ad in’autra tematica: Co èn las autoritads statalas insumma sa drizzadas en a Berna suenter il 1848?

Sboz per la sala a cupla dal 1897

27 da zercladur 2011

Boom da construcziun a Berna

La decisiun che la citad da Berna daventia la chapitala da la Svizra ha chaschunà il 1848 in veritabel boom da construcziun. In suenter l’auter han ins realisà fin il 1902 trais mega-projects da construcziun statals: la citad da Berna ha construì la Chasa dal Cussegl federal, la Confederaziun ha construì l’odierna Chasa federala ost e lura sco punct culminant la Chasa federala centrala, il palaz dal Parlament cun l’imposanta cupla.

L’entschatta era stada modesta. Il Cussegl federal aveva giavischà ina chasa cun stanzas da seduta per il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns, intginas stanzas per el sez, 96 biros per l’administraziun ed in’abitaziun per il chancelier federal. In architect turitgais ha gudagnà la concurrenza. Ma la citad da Berna stueva pajar l’edifizi – in’ierta dal grond cumbat tranter las citads svizras tgenina ch’aveva da daventar la chapitala. Il bernais Jakob Friedrich Studer ha survegnì l’incumbensa da manar la construcziun. La Chasa dal Cussegl federal è stada pronta l’onn 1857 ed era gronda avunda per perfin anc dar alloschi en il terz plaun a la collecziun da la Societad bernaisa per ils arts. Ma i n’ha betg durà ditg fin ch’i mancava bler spazi ch’ins pudeva mo procurar construind anc edifizis annectads.

Igl è vegnida publitgada ina concurrenza per in edifizi per l’administraziun (l’odierna Chasa federala ost) e – pli tard – per in edifizi per il Parlament. Dals 36 projects inoltrads ha gudagnà la concurrenza il project dal professer d’architectura turitgais Alfred Friedrich Blunschli. Propi fabritgà han ins lura dentant il project sin la segunda plazza da l’architect songagliais, activ a Vienna, Hans Wilhelm Auer. El n’aveva betg pudì persvader la giuria da la concurrenza cun ses palaz federal, ma il schef dal departament responsabel, Karl Schenk, ed il schef da la Direcziun per edifizis federals èn stads per ses project. Er tar il segund project dal 1891 per il palaz federal ha Blunschli pers encunter Auer. Questa giada eran dentant decisivs motivs pratics. Auer abiteschia gia a Berna e n’haja nagina professura che l’impedeschia permanentamain da survegliar la construcziun impurtanta.

Ils projects da construcziun statals han er stimulà investiziuns privatas. L’hotelier Jean Kraft, il fundatur d’ina dinastia d’hoteliers fitg prosperaivla ed activa fin oz, ha fatg construir sper las chasas da la Confederaziun il nobel hotel ‹Bernerhof›, spetgond ils signurs dals cussegls ed ils impurtants giasts dal stadi. L’emprim avess l’hotel gì d’avair num ‹Krone›, sco la chasa da Kraft en la citad veglia, ma lura han ins rendì attent Kraft a l’allusiun da quest num a las monarchias, in’allusiun simbolica problematica per la Confederaziun. Tgi ch’observa attentamain la fatschada principala dal ‹Bernerhof› chatta dentant tuttina la curuna. Il ‹Bernerhof› è vegnì inaugurà l’onn 1858 e valeva ditg sco ina da las meglras adressas en Europa. Tranter ses giasts chattain nus Napoleon III, imperatur da la Frantscha, l’imperatur tudestg Wilhelm II (1912), l’imperatura russa, il maharadscha da Jodhpur, il barun da Rotschild, il perscrutader dals pols Roald Amundsen e blers auters.

Il 1865 ha il ‹Bernerhof› survegnì concurrenza da l’autra vart, dal nov ‹Bellevue› sper la Chasa federala ost. Suenter l’Emprima Guerra mundiala hai dà ina midada che nagin n’avess spetgà. Jean Kraft è mort l’onn 1923 e sia vaiva ha vendì l’hotel a la Confederaziun. Dapi il 1924 residieschan là las scheffas ed ils schefs dal Departament federal da finanzas. En il ‹Bellevue›, ch’è er el vegnì en ils mauns da la Confederaziun sin via legala ma extraordinaria en il 20avel tschientaner, van dentant fin oz en ed or giasts illusters da tut il mund.

Ina curuna ornescha la fatschada dal ‹Bernerhof›, la sedia dal Departament da finanzas federal

7 da fanadur 2011

Ils dretgs politics divergeschan da chantun a chantun

‹Gea›, ‹Na› e propostas directas – cur che las burgaisas ed ils burgais dals chantuns Appenzell Dador e Glaruna participeschan a lur cumins n’han els betg en tuts dus chantuns las medemas pussaivladads d’influenzar la politica.

En il chantun Appenzell Dadens pon las votantas ed ils votants mo dir ‹gea› u ‹na› tar las propostas e decisiuns dal Cussegl grond. En il chantun Glaruna po mintga persuna ch’ha il dretg da votar inoltrar propostas directamain durant il cumin, senza stuair rimnar suttascripziuns. Las Glarunaisas ed ils Glarunais han er il dretg d’inoltrar durant il cumin propostas davart la modificaziun, la refusaziun, repassada e suspensiun d’ina fatschenta politica. Uschia han las votantas ed ils votants en il chantun Glaruna ina influenza fitg directa sin la politica en lur chantun.

Mo grazia a questa spezialitad dals cumins glarunais èsi stà pussaivel ch’in um ha chaschunà quasi sulet ina da las refurmas las pli radicalas en il chantun. La regenza aveva dumandà l’onn 2006 al cumin da fusiunar las 25 vischnancas dal chantun a diesch vischnancas administrativas. In burgais ha prendì il pled e ditg che diesch vischnancas sajan anc adina da memia, che trais vischnancas bastian. Entant che divers han pretendì da refusar la dumonda da la regenza, ha quest um fatg la proposta da decider immediatamain. Las votantas ed ils votants han acceptà questa proposta e decidì la fusiun radicala da las vischnancas. Ch’i n’era betg mo in cletg mumentan ch’ha manà a questa victoria han mussà la verificaziun dal Tribunal federal ed in segund cumin extraordinari.

Dentant datti er differenzas grondas e pitschnas en la pratica democratica dals chantuns en ils quals las decisiuns politicas vegnan tratgas a l’urna. Dapli davart quest tema datti lura suenter la pausa da stad en avust. Jau As giavisch paschaivlas vacanzas.

Tuts èn craps – e tuts èn divers in da l’auter

22 d’avust 2011

Maiorz, proporz e consortas

En l’ultima contribuziun avain nus tractà ils differents dretgs politics da las burgaisas e dals burgais che participeschan als cumins dals chantuns Appenzell Dadens e Glaruna. I dat dentant per part er grondas divergenzas en la pratica democratica dals chantuns senza cumins.

La gronda part dals chantuns elegia il parlament tenor il sistem electoral da proporz: Ils sezs en il parlament chantunal vegnan repartids sin las partidas en proporziun a lur quota d’electurs. Pir suenter vegnan distribuids ils mandats a las candidatas ed als candidats. Las regenzas chantunalas vegnan dentant elegidas tenor il sistem electoral da maiorz: quellas candidatas e quels candidats èn elegids ch’han survegnì la maioritad da las vuschs. En ils chantuns Zug e Tessin vegn er la regenza elegida tenor il sistem da proporz. Percunter vegn elegì il parlament chantunal per part tenor il sistem da maiorz en ils chantuns Grischun, Uri ed en ils dus Appenzell. Per regla han las elecziuns lieu tenor il sistem da maiorz en ils circuls electorals ch’han a disposiziun mo in sez en il parlament.

Elecziuns gistas èn in dals pli vegls problems da la democrazia. Cun l’ir dals onns han ins sviluppà diversas proceduras per garantir il meglier che la voluntad da las votantas e dals votants vegnia realisada. Dals divers sistems da proporz dovra la maioritad dals chantuns la procedura per la repartiziun dals mandats tenor Hagenbach-Bischoff. Questa vala er per l’elecziun dal Cussegl naziunal. Ils chantuns Turitg, Schaffusa ed Argovia han dentant midà il sistem electoral per las elecziuns dal parlament chantunal e dovran ussa la procedura sviluppada dal matematicher tudestg Friedrich Pukelsheim, l’uschenumnà ‹Pukelsheim dubel›. Questa procedura egualisescha meglier las sfalsificaziuns ch’i po dar pervi da la differenta grondezza dals circuls electorals.

Er en connex cun ils dretgs democratics directs datti differenzas tranter ils chantuns. Per exempel divergescha il dumber minimal da suttascripziuns necessari per inoltrar iniziativas e referendums en proporziun cun la populaziun dals chantuns. Tscherts dretgs politics datti er mo en singuls chantuns, per exempel datti en ils chantuns Soloturn e Neuchâtel la moziun dal pievel, en ils chantuns Berna, Tessin e Schaffusa l’iniziativa per la desditga d’ina elecziun, en ils chantuns Turitg, Berna, Basilea e Sutsilvania il referendum constructiv.

Independentamain da la moda e maniera cun tge proceduras ch’ils dretgs politics vegnan realisads, la finamira è adina la medema: d’eruir il meglier ed il pli precis pussaivel la voluntad dal pievel. Dapli davart quest tema vegnis Vus a savair en la proxima contribuziun.

Di da las elecziuns: ils cedels da votar inoltrads vegnan sortids

30 d’avust 2011

Dal local da votaziun al Vote électronique

Jau hai dastgà ir a votar l’emprima giada ils 21 da mars l’onn 1976. Quella giada sun jau partida da chasa cun ils documents da votar en maun per ir a votar en il local da votaziun da Ruschein (GR). Jau ma regord er anc da la segunda votaziun a la quala jau hai participà, trais mais pli tard, ils 13 da zercladur l’onn 1976. In dals projects federals era la nova lescha davart la planisaziun dal territori. Il cusseglier federal Kurt Furgler s’engaschava per la reussida da la votaziun, il president da la Societad da mastergnanza Otto Fischer cumbatteva encunter. Il project da votaziun è vegnì sbittà cun ina maioritad fitg stgarsa.

Quella giada n’avess jau mai pensà che jau vegnia ad avair ina giada la responsabladad per l’introducziun dal sistem per las votaziuns ed elecziuns electronicas en Svizra. Che nus voteschian a l’urna u al computer, la cundiziun primordiala è che la procedura saja correcta. Ina da las grondas prestaziuns da la democrazia è numnadamain che Vus ed jau acceptain il glindesdi suenter ina votaziun ils resultats che nus avain forsa anc cumbattì ferventamain il venderdi avant la votaziun. Quai funcziuna mo sch’ina decisiun en libertad è garantida e sche la procedura da la votaziun è correcta. Perquai èsi indispensabel che tut las persunas ch’han il dretg da votar possian cundecider e che las vuschs inoltradas vegnian quintadas correctamain.

La furma la pli tradiziunala è la votaziun persunala a la radunanza communala u al cumin. Là nua che tuts èn testimonis na po strusch vegnir embruglià. Questa votaziun publica ha dentant er ina vart problematica: L’um vesa co che sia dunna votescha, il president dal cussegl da scola vesa co ch’ina scolasta votescha. Quai po avair consequenzas dischagreablas. Quest risico è reducì tar la votaziun secreta a l’urna. Per la paja crescha il risico da manipulaziuns davos las culissas da la democrazia. Quest risico datti dentant perfin tar ils cumins tradiziunals. Quai mussa il fatg ch’ins ha introducì a Glaruna attests da votar en colur, per diminuir la tentaziun da tegnair si dus mauns tar la votaziun, e controllas d’access a la plazza dal cumin. La dumbraziun da las vuschs en ils biros electorals vegn adina survegliada. La dumbraziun decentrala en ils singuls circuls electorals dat la garanzia che eventuals sbagls da dumbraziun na pon betg propi influenzar il resultat final.

Per ch’il sistem politic saja credibel èsi er impurtant ch’i dettia uschè paucas barrieras sco pussaivel per la participaziun a las votaziuns ed elecziuns. Persunas flaivlas, malsaunas ed impedidas, analfabets, abitants da regiuns periferas e las Svizras ed ils Svizzers a l’exteriur, tuts ston pudair far diever da lur dretg da votar e d’eleger. Perquai èsi per exempel impurtant che las paginas d’internet da las autoritads sajan sche pussaivel accessiblas er a persunas tschorvas u impedidas da vesida. E che las leschas ed il carnet federal per las votaziuns sajan bain enclegentaivels.

Ils chantuns Argovia, Son Gagl e Sviz han introducì il sistem da las urnas ambulantas per collecziunar las vuschs. Sco antruras il camiunet da Gottlieb Duttweiler fan questas urnas las fins d’emna da votaziuns il gir tras las vischnancas periferas. En la Svizra romanda pon persunas che ston restar en letg telefonar fin la gievgia avant ina votaziun a l’administraziun communala per ch’ina delegaziun da duas persunas vegnia a retschaiver lur cedels da votar. En auters chantuns pon ins laschar purtar ses cedel da votar a l’urna tras ina persuna ch’ins enconuscha. Tgi che na sa betg scriver, dastga laschar emplenir or ses cedel da votar tenor sia veglia d’ina votanta u d’in votant giavischà.

L’introducziun da la votaziun per correspundenza l’onn 1994 ha facilità considerablamain la procedura da votar. Per bleras Svizras e per blers Svizzers a l’exteriur è dentant perfin questa soluziun memia plauna per pudair participar a las votaziuns ed elecziuns federalas. En emprima lingia per ellas e per els vegn perquai introducì il Vote électronique, il sistem per la votaziun ed elecziun electronica. La Svizra è in da paucs pajais che promova questa furma da la participaziun politica. La sfida la pli gronda è la segirezza dal sistem e la protecziun cunter manipulaziuns. I na dastga en nagin cas capitar ch’hackers influenzeschian il resultat d’ina votaziun dal pievel, quai mettess en disfidanza noss’entira democrazia.

Per ch’ina votaziun u elecziun haja il resultat che tschertas pussanzas giavischan, na dovri dentant betg per forza manipulaziuns illegalas. I po tut tenor bastar d’influenzar la geometria dals circuls electorals… La Svizra ha fatg sias experientschas er cun quel tema, sco che Vus vegnis a vesair…

November 1965: Umens da la vischnanca da Bottenwil (AG) durant l’elecziun a l’urna mobila; ina dunna guarda tiers

7 da settember 2011

Da la controlla da la fatscha a l’attest dal dretg da votar

Per che la democrazia funcziunia na sto betg mo esser garantì l’access liber ad infurmaziuns e locals da votar. I sto er dar la pussaivladad da differenziar claramain las persunas ch’han il dretg da votar da las persunas che na disponan betg da quel dretg.

La furma la pli simpla da controllar l’identitad d’ina persuna è sch’ins enconuscha ella persunalmain. A la radunanza communala en ina vischnanca po mintgin controllar vesend ils preschents tgi ch’ha il dretg da cundecider e tgi betg. En il stadi american South Dakota è questa furma da l’identificaziun sa mantegnida fin oz. I basta che duas persunas garanteschian vicendaivlamain d’esser burgais e da dastgar votar.

En communitads pli grondas ed en in temp marcà d’ina gronda mobilitad n’è questa metoda natiralmain betg pli adattada. Perfin il chantun Appenzell Dadens cun sia lunga tradiziun da cumins ha introducì in attest dal dretg da votar, vinavant valan per ils umens dentant er la baionetta e la spada sco segns per il dretg da votar. L’arma simbolisescha che quel che la porta è pront da defender en cas da basegn il cuminesser cun corp ed olma. Als cumins dal chantun Glaruna datti controllas d’entrada.

Cun l’introducziun dal dretg da votar e d’eleger per las dunnas avant passa dus decennis è il dumber da las persunas cun dretgs politics quasi vegni redublà. Quai è stà in dals motivs per l’aboliziun dals cumins en ils chantuns Sutsilvania (1996), Sursilvania (1998) ed Appenzell Dadora (1997). Ils cumins dad Uri (1928), Sviz (1848) e Zug (1848) eran vegnids abolids gia bler avant per diversas raschuns politicas e pervi da novas ideas. En la corporaziun d’Uri ed en la ‹Oberallmeind› da Sviz vivan dentant vinavant las furmas dals anteriurs cumins en il rom da societads cooperativas.

Ozendi èn ils chantuns obligads da manar in register electoral. En quests registers vegnan enumeradas tut las persunas ch’han il dretg da votar e d’eleger, e quai en il register da lur domicil. En Frantscha è quai tut auter, là pon tuts ch’han il dretg da votar e d’eleger tscherner tge adressa ch’els lessan inditgar, lur domicil, in domicil secundar, l’adressa da biro, il lieu nua ch’els pajan las taxas u l’adressa d’in ami u d’ina amia. En Svizra vegnan ils registers electorals curregids ed actualisads mintgamai fin il pli tard tschintg dis avant ina votaziun u ina elecziun. En Italia vegnan ils registers electorals per exempel actualisads mo ina giada l’onn il favrer, en Frantscha e Germania perfin mo mintga quatter onns.

I po dentant er funcziunar senza in register electoral, sco che divers exempels en ils Stadis Unids da l’America demussan. Ils stadis California ed Ohio sa basan per la spediziun dal material electoral sin las adressas dals quints d’electricitad. Sche quels quints èn pajads vegn il material electoral tramess a quella adressa, supponind che l’adressat vivia anc adina en il stadi e saja anc en vita.

Cumin glarunais dal 2005: las burgaisas ed ils burgais voteschan l’emprima giada cun in attest da votar en colur

14 da settember 2011

Da 111 sin 200!

En in pèr emnas han lieu las elecziuns dal Cussegl naziunal. Igl èn d’occupar 200 sezs. Avant 150 onns devi pir 111 da quels.

«Il Cussegl naziunal consista da 200 deputads dal pievel», prescriva l’artitgel 149 da la Constituziun federala. Quai dentant pir dapi stgars 50 onns. Avant sa midava il dumber da sezs cun il creschament da la populaziun.

En l’emprima constituziun dal 1848 han ins fixà la regla: «Il Cussegl naziunal vegn furmà da deputads dal pievel svizzer. Per mintga 20 000 olmas da la populaziun totala vegn elegì in commember.» Da quai resultava ditg il dumber da 111 deputads.

L’onn 1904 aveva il Cussegl naziunal gia 167 commembers ed a basa da la dumbraziun dal pievel da l’onn 1910 è il dumber vegnì augmentà a 187. «Oz avain nus 198 deputads ed il biro federal da statistica prevesa ch’il dumber vegnia augmentà a 206 suenter la dumbraziun dal pievel dal 1930», ha communitgà il Cussegl federal al Parlament l’onn 1930. Quai vulevan ins impedir. Igl avess bain gì anc plazza avunda en la sala dal Parlament, ma i vegniva argumentà ch’in dumber adina pli elevà da parlamentaris prolungheschia las debattas e sminueschia la communicaziun tranter ils deputads. Quai haja per consequenza ch’i vegnia politisà dapli per l’agen profit che per il cuminesser. L’onn 1931 ha il pievel lura acceptà da fixar la cifra da represchentanza a 22 000, a partir dal 1950 valevan 23 000.

L’emprim auzament da la cifra da represchentanza ha gì ina lung’istorgia. La discussiun è vegnida lantschada da cussegliers federals turitgais. Els vulevan realisar la dumbraziun dal pievel dal 1900 gia l’onn 1899 per ch’il nov resultat influenzeschia gia las elecziuns dal Cussegl naziunal da quel onn. Il chantun Turitg era numnadamain creschì fitg en quels onns, sco er auters chantuns urbans. A questa pretensiun impertinenta han respundì ils chantuns agrars cun ina cuntermoziun: En futur na duajan ils esters betg pli vegnir resguardads tar la calculaziun dal dumber da represchentants per mintga chantun. Ch’i saja ingist ch’il chantun Genevra cun mo 78 724 abitants svizzers haja il dretg d’avair 7 deputads, entant ch’il chantun Friburg cun 123 898 burgais svizzers possia trametter a Berna mo 6 deputads e ch’il chantun Basilea-Citad cun mo 69 446 svizzers haja 6 cussegliers naziunals, ma Basilea-Champagna cun 60 949 damain che la mesadad.

Il Cussegl federal, il Parlament ed ils 25 d’october 1903 er il pievel han dentant refusà da pigliar sco basa per la calculaziun dal dumber da represchentants mo il dumber dals abitants svizzers d’in chantun. Enfin oz vegnan ils sezs dal Cussegl naziunal repartids sin ils chantuns en relaziun cun lur populaziun totala.

Dentant n’ha betg mo la calculaziun dal dumber da represchentants evocà dispitas, mabain er la grondezza dals circuls electorals. Dapli davart quest tema vegnis Vus a savair en la proxima contribuziun.

La sala dal Cussegl naziunal en l’edifizi dal Parlament a Berna

21 da settember 2011

La geometria dals circuls electorals

Tranter democratas e democrats è la geometria dals circuls electorals in concept malvis. La finamira saja da definir ils circuls electorals tenor ils basegns da las partidas pussantas. Er en Svizra han ins pratitgà quai per blers onns.

En ils Stadis Unids da l’America discurran ins en connex cun la geometria dals circuls electorals da ‹Gerrymandering›. Quest term fa referenza ad Elbridge Gerry, in guvernatur dal stadi Massachusetts da l’entschatta dal 19avel tschientaner. Siond ch’el temeva da betg vegnir reelegì ha el modifitgà ils circuls electorals per garantir ses success. In caricaturist ha assozià a las conturas dals novs circuls electorals la figura d’in dragun ed ha numnà quest monster ‹Gerry-Mander›.

Il ‹gerrymandering› è fitg usità en ils Stadis Unids enfin oz, dentant mo per las elecziuns en la chombra dals represchentants. Tar las elecziuns dal senat, che correspunda a noss Cussegl dals chantuns, valan ils singuls stadis sco circuls electorals. Quests cunfins na sa laschan betg spustar uschè facilmain.

Er en Svizra han ins gia pratitgà il ‹gerrymandering›. Ils liberals, la forza politica dominanta en il giuven stadi federal, han pers pli e pli electurs tranter il 1848 ed il 1918. Els han tuttina pudì mantegnair tut lur sezs en il Cussegl naziunal. Quai als è gartegià per l’ina cunquai ch’il Cussegl naziunal vegniva elegì fin il 1918 tenor il sistem da maiorz e per l’autra han els modifitgà grazia a lur maioritad absoluta en il Parlament quasi suenter mintga dumbraziun dal pievel la lescha electorala. Uschia han els er adattà la geometria dals circuls electorals per dischavantagiar lur concurrents, l’emprim ils catolics conservativs, pli tard lura ils socialdemocrats e diversas gruppaziuns da purs e mastergnants da l’atgna partida ch’han pir ristgà da sa preschentar a las elecziuns cun atgnas glistas suenter l’introducziun dal sistem da proporz.

Questa midada dal sistem electoral è succedida en il rom d’in postulat ch’aveva da far mo per part cun la definiziun dals circuls electorals ed igl ha duvrà trais iniziativas dal pievel per introducir l’elecziun dal Cussegl naziunal tenor il sistem da proporz. L’emprima iniziativa n’ha cuntanschì ils 4 da november 1900 ni la maioritad dal pievel ni la maioritad dals chantuns. La segunda iniziativa ha fatg naufragi ils 23 d’october 1910 cun 52,5 pertschient vuschs cuntrarias, er sch’ella ha cuntanschì la maioritad dals chantuns. Ils 13 d’october 1918 è lura vegnida acceptada la terza iniziativa dal pievel cleramain cun 66,8 pertschient. Dapi quella giada vegnan las elecziuns dal Cussegl naziunal realisadas tenor il sistem da proporz e mintga chantun e mez-chantun vala sco in circul electoral.

Il Cussegl federal aveva bregias d’acceptar quest postulat. Che l’idea d’ina represchentanza equilibrada da tut las gruppaziuns politicas haja natiralmain ina tscherta fascinaziun, ha el scrit en sia missiva. Dentant argumentava il Cussegl federal: «En la democrazia gioga la procedura cun la quala ils deputads vegnan elegids en il Parlament ina rolla marginala. Perquai n’è il sistem da proporz, er sch’el avess tut ils avantatgs ch’ils aderents pretendan, betg necessari en ina democrazia stgetta.»

Independentamain dal sistem electoral – sch’i saja proporz u maiorz – dovri mintgatant er simplamain bler cletg per vegnir elegì, sco che nus vegnin a vesair en la proxima istorgia.

Il ‹Gerry-Mander›: caricatura davart las manipulaziuns en connex cun la geometria dals circuls electorals tras il guvernatur dal stadi Massachusetts, cumparida ils 26 da mars 1812 en la ‹Boston Gazette›

28 da settember 2011

Cur che Fortuna cumonda las festas

En la democrazia è – sco che tuts san – il pievel quel che cumonda. Ma quai n’è betg propi adina uschia. Mintgatant influenzescha er Fortuna, la deessa dal cletg, las elecziuns.

Tar las elecziuns dal Cussegl naziunal da l’onn 1939 èn vegnids elegids en il chantun Basilea-Champagna il catolic-conservativ Hugo Gschwind ed il socialist Walter Hilfiker. Dentant eran tuts dus er en la regenza chantunala. Il chantun Basilea-Champagna permetteva quella giada tenor sia constituziun chantunala dentant mo ad in commember da la regenza da far part er d’in cussegl en il Parlament a Berna. Perquai han ins tratg la sort en ina tschentada dals 10 da november 1939. Gschwind ha gudagnà. Empè da Hilfiker è entrà en il Cussegl naziunal Leo Mann da Pratteln che suandava sin la glista electorala dals socialists cun las segund bleras vuschs.

Mo en paucas situaziuns sto vegnir tratg la sort. La sort decida normalmain mo sche dus candidats han survegnì il medem dumber da vuschs u sche duas partidas han exactamain il medem dretg sin in mandat restant. In tal cas n’hai dentant anc mai dà dapi ch’ins ha introducì il sistem da proporz per las elecziuns dal Cussegl naziunal.

Adina puspè datti en la discussiun davart elecziuns gistas persunas che pretendan ch’ils sezs dal Parlament duessan vegnir distribuids tenor la sort. Ins argumentescha che tuts sajan eguals davant la sort. Uschia n’influenzassan ni ils sponsurs da las partidas ni las reportaschas da las medias il resultat d’ina elecziun. En la citad d’Athen han ins pratitgà suenter avair perdì la Guerra dal Pelopones e suenter avair stgatschà ils 30 tirans a l’entschatta dal quart tschientaner avant Cristus la democrazia da la sort. Il filosof grec Aristoteles era da l’avis che questa procedura saja degna d’ina democrazia. Elecziuns tradiziunalas sajan insatge da l’aristocrazia, da la regenza tras ils megliers, u perfin da l’oligarchia, la regenza tras paucs, che politiseschan mo per l’agen profit e betg per il cuminesser. Dentant han ins er suenter questa decisiun elegì vinavant a moda tradiziunala ils strategs ed ils generals ad Athen. Ins na vuleva tuttina betg dar enta maun a la sort la reussida da la guerra… Er en l’istorgia svizra existivan – en ils cussegls ed avant ils cumins – en l’Ancien Régime per part proceduras da sort che vegnivan percepidas sco pli gistas.

Dat ch’è varga 4800 onns vegl, chattà tar exchavaziuns en Mesopotamia. Fotografia enturn il 1930

Hugo Gschwind

5 d’october 2011

Elecziun taciturna

L’elecziun taciturna datti mo sch’i stat a disposiziun per in uffizi mo ina candidata u in candidat. Ina giada èn però vegnids elegids quasi in quart dals cussegliers naziunals tras ina elecziun taciturna.

Il 1939 han las elecziuns federalas gì lieu ils 28 e 29 d’october. La populaziun svizra aveva dentant quella giada auters quitads, la guerra! 

Ils 28 d’avust 1939 ha il Cussegl federal decretà la defaisa dals cunfins; 80 000 schuldads han gì dad ir en servetsch als cunfins svizzers. Ils 30 d’avust 1939 ha l’Assamblea federala plenara elegì suenter Dufour il 1849 ed il 1856, Herzog il 1870 e Wille il 1914 cun Henri Guisan il quart general dal stadi federal. Il prim da settember 1939 a las 05.45 ha la Wehrmacht tudestga attatgà la Pologna – Hitler ha provocà la Segunda Guerra mundiala. Il medem di ha il Cussegl federal decidì la mobilisaziun generala da l’armada. Passa 600 000 umens èn entrads en il servetsch militar il di suenter. La vita da la populaziun è sa midada totalmain d’in di a l’auter.

En las emnas suandantas n’ha natiralmain nagin pensà al cumbat electoral. Tge far? Ils chantuns e las partidas han decidì ensemen da reducir ils sforzs. Ins ha mess si exactamain tants candidats sco sezs a disposiziun. «Sche tut las glistas ensemen na proponan betg dapli candidats che mandats ch’èn da reparter, declera la regenza chantunala tut ils candidats sco elegids», uschia stevi en la lescha. Sco consequenza han gì lieu elecziuns taciturnas en ils chantuns Lucerna, Sviz, Zug, Soloturn, Appenzell Dadora, Tessin, Vad, Vallais e Neuchâtel.

Dal 1919 al 2007 hai dà elecziuns taciturnas en totalmain 26 cas. Il record ha il chantun Appenzell Dadora cun 9 elecziuns taciturnas. Elecziuns taciturnas èn pussaivlas er anc oz, per il Cussegl naziunal na datti dentant quasi mai pli talas. L’ultima giada è quai stà il cas l’onn 2007 cur ch’il cusseglier naziunal Edi Engelberger (FDP) è vegni elegì da la regenza dal chantun Sutsilvania «en elecziun taciturna».

In schuldà ed in civilist legian il placat da mobilisaziun da las truppas da protecziun dals cunfins da l’armada svizra, publitgà ils 29 d’avust 1939. Ils 2 da settember è suandada la mobilisaziun generala

12 d’october 2011

In’unda d’iniziativas

Dapi la fundaziun dal stadi federal èn vegnidas lantschadas almain 400 iniziativas dal pievel en Svizra. I dat en egl ch’il dumber d’iniziativas inoltradas crescha mintgamai cur che las elecziuns federalas s’avischinan.

Tantas iniziativas novas sco quest onn n’èn anc mai vegnidas lantschadas. Actualmain vegnan rimnadas suttascripziuns per 21 iniziativas dal pievel. La rimnada da suttascripziuns da 16 iniziativas ha cumenzà quest onn. Enfin uss era il 2007 cun 11 iniziativas inoltradas l’onn electoral cun la lantschada da las pli bleras iniziativas dal pievel. L’onn 1998 è stà enfin ussa cun 19 iniziativas a la testa da la rangaziun. L’onn passà èn vegnidas lantschadas 15 iniziativas. 

Tiers las 21 iniziativas per las qualas vegnan actualmain rimnadas suttascripziuns vegnan anc 17 per las qualas ins ha gia rimnà las suttascripziuns necessarias e ch’èn ussa en divers stadis d’elavuraziun. 7 èn tar il Cussegl federal, 8 en il Parlament federal, 2 èn prontas per la votaziun dal pievel.

Il dumber precis d’iniziativas lantschadas na sa lascha betg eruir. Avant l’onn 1978 n’eri betg obligatoric d’annunziar mintg’iniziativa tar la Chanzlia federala per la controlla avant che cumenzar a rimnar las suttascripziuns. Las schanzas ch’ina iniziativa vegnia acceptada dal pievel n’èn tenor la statistica betg fitg grondas. Da tut las iniziativas lantschadas dapi il 1848 èn vegnidas en la votaziun dal pievel mo 175. Da quellas èn vegnidas acceptadas mo 18.

Ins na dastga dentant perquai betg argumentar che las iniziativas dal pievel sajan in instrument da pauca valur che vegn duvrà mo pli per il cumbat electoral. Bleras iniziativas instradeschan midadas politicas senza ch’i vegnia votà davart ellas. Sch’ina pretensiun vala sco impurtanta ed ha schanzas da vegnir acceptada, elavureschan il Cussegl federal ed il Parlament federal savens cuntrapropostas. Sche questas adempleschan las pretensiuns principalas d’ina iniziativa, retira il comité d’iniziativa savens sia proposta. Enfin ussa è quai stà il cas tar passa 80 iniziativas.

In chamel porta l’iniziativa en Chasa federala: ils iniziants da l’iniziativa ‹Servetsch postal per tuts› surdattan ils 26 d’avrigl 2002 a Berna varga 107 000 suttascripziuns a la Chanzlia federala

19 d’october 2011

La chatscha da vuschs

Il cumbat electoral è quasi terminà. Il material d’eleger è distribuì dapi almain in’emna. Bleras burgaisas e blers burgais han gia elegì per correspundenza. A la fantasia ed als sforzs da las candidatas e dals candidats na metta la lescha nagins limits, als meds ch’els dovran dentant bain.

«Tgi che ramassa, emplenescha u modifitgescha cun intenziun cedels electorals u tgi che distribuescha tals cedels electorals, vegn chastià cun ina multa», quai definescha il Cudesch penal svizzer. Quest scumond exista pir dapi l’onn 1939. Ins ha introducì quest passus suenter eveniments da quest gener en il chantun Son Gagl tar las elecziuns dal Cussegl naziunal l’onn 1935.

I dat adina puspè process cunter la chatscha da vuschs, chastis datti dentant be darar, perquai ch’igl è savens fitg difficil da demussar il delict. Tenor la Lescha federala dals dretgs politics dastgan votantas e votants che na san betg scriver «laschar emplenir lur cedel da votar u lur cedel electoral tenor lur instrucziun tras ina persuna cun dretg da votar e d’eleger da lur tscherna».

La dumonda è, cura ch’ina candidata u in candidat ha l’intenziun da far ina chatscha da vuschs illegala. Il Tribunal federal ha statuì l’onn 1977 en connex cun in cas tar las elecziuns dal Cussegl grond en il chantun da Friburg ch’i na saja nagin problem sch’intgins cedels electorals vegnian emplenids d’in confamigliar u en in rom cumparegliabel. Quai saja dentant mo credibel sch’i sa tractia d’intgins cedels electoral e na saja betg credibel sch’i sa tractia da var 20 cedels electorals.

Glindesdi che vegn èn las elecziuns federalas dal 2011 passadas. Speranza senza chatschas da vuschs, dentant tschertamain cun nunreelecziuns. Datti giuridicamain dentant insumma nunreelecziuns?

Umens cun dretg da votar èn londervi d’emplenir il cedel da votar, foto dals 25 da schaner 1942

25 d’october 2011

Candidar da nov mintga quatter onns

Tar las elecziuns dal Cussegl naziunal da dumengia passada n’èn intgins parlamentaris ch’eran en uffizi betg vegnids reelegids. Er tar elecziuns dal Cussegl federal hai gia dà il cas ch’ina cussegliera federala u ch’in cusseglier federal n’è betg vegnì reelegì. En tudestg discurran ins en quel connex savens dad ‹Abwahl›. Quai n’è dentant giuridicamain betg propi correct. Auter ch’en blers stadis na datti en Svizra betg la pussaivladad d’ina ‹Abwahl›, damai da desdir in’elecziun u da relaschar ina persuna d’uffizi.

Sco president dal Cussegl dals chantuns è el entrà en l’arena dal cumbat electoral, sco simpel burgais senza uffizi è el puspè sortì: quai è stada la sort dal politicher cristian-democrat Jost Dillier dal chantun Sursilvania. El era al zenit da sia lunga carriera politica cur ch’il cumin da Sarnen ha decis l’avrigl da l’onn 1982 da trametter a Berna Wilfried Hophan empè da Dillier. Betg reelegì! Er auters politichers han gì questa sort, er cussegliers federals, per exempel Ulrich Ochsenbein (1854), Jean-Jacques Challet-Venel (1872), Ruth Metzler (2003) e Christoph Blocher (2007).

En il Parlament federal ed en il Cussegl federal vegn ins elegì en Svizra mintgamai per ina durada d’uffizi da quatter onns. Suenter ston tuttas e tuts candidar da nov; nagin n’ha il dretg da vegnir reelegì automaticamain. Dentant èsi er nunpussaivel da relaschar ina persuna d’uffizi cunter sia voluntad durant ina perioda d’uffizi. Mo ina gronda pressiun politica po quasi sfurzar insatgi ad ina tala decisiun, sco ch’igl è succedì l’onn 1989 cun Elisabeth Kopp.

En intgins chantuns datti il dretg da revocar in’elecziun. Quel vala dentant mo per gremis entirs, per il parlament u per la regenza, betg per singulas persunas. Da quest dretg vegn fatg diever ordvart darar e savens senza success. En il chantun Schaffusa ha il pievel sbittà cleramain ils 12 da mars 2000 ina dumonda da relaschar la regenza. E passa 150 onns avant ha fatg naufragi a Berna la dumonda da relaschar la regenza conservativa da Blösch.

Empè da revocar elecziuns fa il pievel svizzer diever da ses dretgs d’iniziativa e da referendum per curreger il curs politic. A l’ester è quai different. Il Bundestag tudestg u las duas chombras dal Parlament talian pon relaschar la regenza exprimind in votum da disfidanza. Il Parlament talian po uschia perfin sfurzar da far novas elecziuns. En auters pajais datti proceduras da relaschada d’uffizi (Impeachment) per cas ch’ina persuna d’uffizi violass il dretg vertent.

Interessantas metodas per sa liberar da politichers presumtivamain u propi incapabels devi en la Grezia antica. Dapli da quai lura in’autra giada.

Las votaziuns dal 2011 èn terminadas; il material da reclama po vegnir dismess

31 d’october 2011

La fin dal temp da stad

Questa fin d’emna avain nus puspè midà las uras al temp d’enviern. Il midament tranter il temp da stad ed il temp d’enviern na chaschuna ozendi betg pli grond rumpatesta. Nagin na metta pli en dumonda che las uras a Juf e Genevra mussan la medem’ura sco quellas a Hamburg ed a Roma. Quai era tut auter avant 120 onns.

Ina da las emprimas fatschentas dal Cussegl federal en il giuven stadi federal era d’unifitgar l’indicaziun da l’ura en Svizra. La differenza dal temp tranter l’ost ed il vest dal pajais, tranter la Val Müstair e Genevra, importava quella giada var 18 minutas. Quai cumplitgava il svilup da la communicaziun e dal traffic naziunal ed internaziunal. La fin finala ha il Departament da posta decretà il 1853 per l’entir traffic da posta e da telegrafia en Svizra sco temp unitar il temp local da Berna che vegniva fixà mintga di da l’observatori da Neuchâtel.

A nivel internaziunal èn ils stadis sa cunvegnids il 1884 d’introducir sin tut il mund in sistem che pussibilitava in’indicaziun dal temp unitara. Sco punct da referiment han ins fixà il meridian da Greenwich ed ins ha dividì il globus en 24 zonas da temp. «Ins po propi star stut che la necessitad d’ina calculaziun dal temp unitara ed internaziunala n’è betg stada pli urgenta. Uschè ditg ch’i na stevan anc ni la vapur ni l’electricitad en il servetsch dal traffic pudevan exister bleras diversas uras localas, senza che quai fetschia fastidi», ha scrit il Cussegl federal l’onn 1892 al Parlament en in rapport. Il 1892 ha el ordinà per il traffic public il temp da l’Europa Centrala sco temp uffizial. En ina brev uffiziala ha el envidà las interpresas da transport da «metter enavant Vossas uras d’uffizi per 30 minutas a mesanotg dals 31 da matg al prim da zercladur 1894». Il Cussegl federal na pudeva betg introducir il temp da l’Europa Centrala sco temp uffizial en tut il pajais; quai era in privilegi dals chantuns.

Dapi l’onn 1981 è il temp reglà en la Lescha federala davart il temp, ina da las pli curtas leschas dal dretg federal. La lescha definescha ch’i vala en svizra il temp da l’Europa Centrala. Questa vegn definida sco il temp universal plus in’ura. E la lescha dat la pussaivladad al Cussegl federal d’introducir il temp da stad (temp universal plus 2 uras). L’emprima versiun da la Lescha federala davart il temp ha fatg naufragi l’onn 1978 causa in referendum dals purs. Suenter che tut ils pajais enturn la Svizra han introducì il temp da stad ha il Cussegl federal purtà il 1980 anc ina giada la proposta da lescha en il Parlament. Questa giada n’èsi betg gartegià da far in referendum, ins n’ha gnanc pudì ramassar avunda suttascripziuns.

I dat enfin oz en Svizra persunas che n’acceptan betg il temp da stad. Ellas regordan als chantuns refurmads Turitg e Berna ch’han – causa sia derivanza papala – introducì pir il 1701 il chalender gregorian ch’existiva dapi il 1582. Er en talas dumondas tutga la diversitad da las opiniuns tar l’urden republican ed ozendi tar la democrazia. Questa po viver cun ina tala diversitad d’opiniuns siond ch’ella porscha mecanissems che permettan da cuntanscher resultats che vegnan acceptads da la maioritad da la populaziun.

Il mund – dividì en zonas d’urari

11 da november 2011

Duess il pievel eleger il Cussegl federal?

Ussa cumenza lura l’emprima sessiun dal Parlament nov elegì. Ina da sias emprimas incumbensas è l’elecziun dal Cussegl federal per ils proxims quatter onns. La discussiun sch’il Parlament u il pievel duess eleger il Cussegl federal ha adina puspè dà da discurrer.

A l’entschatta dal stadi federal devi ina sort elecziun dal Cussegl federal tras il pievel, ma en ina varianta indirecta: Dal 1848 fin il 1888 valeva la regla betg scritta ch’ils cussegliers federals sa stuevan preschentar a las elecziuns dal Cussegl naziunal. In resultat pauc onuraivel pudeva signifitgar la fin da la carriera en la regenza federala.

Questa sort han gì per exempel il politicher bernais Ulrich Ochsenbein, in dals babs dal stadi federal, ed il genevrin Jean-Jacques Challet-Venel. Ochsenbein è daventà l’onn 1848 per l’emprima giada president dal Cussegl naziunal, diesch dis pli tard è el vegnì elegì en il Cussegl federal. En sia carriera sco cusseglier federal è quest uffizier versà arrivà en las stretgas tranter ils radicals ed ils conservativs. Il 1851 è el sa preschenta a las elecziuns dal Cussegl naziunal per ils conservativs. El è vegnì elegì e lura reelegì per paucas er sco cusseglier federal. L’onn 1854 ha el fatg naufragi tar las elecziuns dal Cussegl naziunal, er sch’el è sa preschentà sco candidat en dus circuls electorals. Sco consequenza n’è el betg vegnì reelegì sco cusseglier federal – l’emprima giada en l’istorgia dal stadi federal che quai è succedì. Il di da las elecziuns dal Cussegl federal n’ha el gnanc fatg il viadi en Chasa federala – el è ì a chatscha. Ses successur sco cusseglier federal e daventà Jakob Stämpfli, oriundamain in da ses camarats e pli tard in grond adversari e rival politic.

Challet-Venel è vegnì elegì en il Cussegl federal l’onn 1864 sco emprim genevrin, en ina elecziun ch’ha duvrà sis scrutinis. Sco schef dal Departament federal da finanzas e da posta era el fitg bainvis. E tuttina n’è el betg vegnì reelegì l’onn 1872. Sco federalist persvadì aveva el crititgà tschintg mais avant las elecziuns la revisiun totala da la Constituziun federala. Blers parlamentaris da la svizra tudestga n’al han betg perdunà quai. Suenter ch’el era vegnì elegì malapaina sco cusseglier naziunal, èsi lura stà cler ch’el n’è betg pli vegnì reelegì en il Cussegl federal.

Dapli cletg ha gì l’emprim cusseglier federal tessinais, il liberal Stefano Franscini, ch’ha manà il Departament federal da l’intern dal 1848 al 1857. Ses partisans tessinais eran da l’avis ch’el saja memia pauc radical e n’al han betg mess si sco candidat per las elecziuns dal Cussegl naziunal. Lura al han però mess a disposiziun ils radicals da Schaffusa ina plazza sin lur glista. Uschia è il represchentant dal chantun il pli al sid dal pajais vegnì reelegì sco cusseglier naziunal e lura er sco cusseglier federal grazia al sustegn dal chantun il pli al nord.

Da quels onns era l’elecziun en il Cussegl naziunal ina cundiziun necessaria, dentant betg l’unica cundiziun per vegnir elegì en il Cussegl federal:

Friedrich Frey-Herosé è vegnì elegì il 1866 senza problems en il Cussegl naziunal, ha lura dentant annunzià sia demissiun sco cusseglier federal, siond ch’igl era magari cler che ses rival argovian Emil Welti aveva dapli sustegn en il Parlament. 

L’onn 1900 e l’onn 1942 ha il pievel svizzer refusà d’eleger sez ils cussegliers federals ed ha surlaschà quest’incumbensa a l’Assamblea federala.

Placats da votaziun davart l’iniziativa da la PS per l’elecziun dal Cussegl federal tras il pievel, foto dal schaner 1942 a Turitg

16 da november 2011

Da stgaglias e feglia

Tar mintga elecziun datti il ristg ch’il resultat na cuntentia betg tuts. En Svizra pudain nus curreger in’elecziun che sa demussa sco faussa pir a la fin d’ina perioda d’uffizi, sco quai che nus avain vis en la contribuziun dals 25 d’october. Ils Grecs da l’antica avevan ina soluziun immediata per quest problem.

La dretgira da stgaglias (ostracissem) era usitada en la citad suverana d’Athen tranter ils onns 508 e 417 avant Cristus. Ella vegniva duvrada cunter citadins che politisavan memia fitg per l’agen profit. L’emprim decideva l’assamblea populara sco l’autoritad la pli auta dal stadi, sch’ina dretgira da stgaglias era necessaria. Tar in resultat positiv scrivevan ils umens cun dretg da votar sin stgaglias d’arschiglia ils nums da citadins che duevan vegnir bandischads or da citad. La persuna che vegniva numnada il pli savens stueva bandunar la citad e na dastgava betg pli turnar per diesch onns. Themistokles, il victur da la battaglia maritima da Salamis cunter ils Persians, ha gì questa paupra sort. Ina procedura sumeglianta han ins introducì a Siracusa en Sicilia, dentant cun feglia d’ulivas empè da stgaglias d’arschiglia.

Ina metoda pli progressiva era l’uschenumnada scurrentada cun feglia (‹Hinausblätterung›). Ils commembers dal cussegl dals 500 – la regenza da la citad suverana d’Athen – duvrava questa metoda per vegliar per urden en l’agen cussegl. Sch’in cusseglier vegniva suspectà da corrupziun u da l’abus da l’uffizi, pudeva el vegnir scurrentà simbolicamain cun feglia d’ulivas. El na vegniva betg gist anc bandischà. Ma grazia a la scurrentada cun feglia vegnivan dismess commembers d’autoritads daventads malvesids, uschia per exempel l’enconuschent oratur Demosthenes.

En in cas documentà han ins spetgà per la scurrentada d’in oratur fin suenter il tramunt dal sulegl cur ch’igl eran preschents mo anc 30 cussegliers. Quels avevan cumprà la feglia d’ulivas dals cussegliers ch’eran gia ids a chasa ed han pudì influenzar cun questas vuschs cumpradas la decisiun en lur senn. Igl è documentà ch’er la dretgira da stgaglias vegniva abusada per intrigas politicas.

Stgaglias d’arschiglia d’ina dretgira da stgaglias ad Athen

29 da november 2011

Dal tagliar vuschs

Tagliar è in act concret che po esser er violent. Ma tagliar pon ins er a nivel metaforic, per exempel en la politica: I dat adina puspè la situaziun ch’insatgi vegn elegì cun tagliar las vuschs u tras ina vusch da tagl.

En tudestg numnan ins la vusch da tagl ‹Stichwahl›, damai er qua ina decisiun che para d’esser violenta. En ils turniers medievals da chavaliers vegnivan ils adversaris mess ord gieu cun ina fitgada da la lantscha. En la politica odierna n’èn ils tagls e las fitgadas per fortuna betg pli uschè violentas, la violenza ha dentant survivì noziuns sco ‹vusch da tagl› ed en tudestg discurran ins da ‹Stichentscheid› e da ‹hieb- und stichfeste Argumente›. En franzos ed en talian dian ins ‹ballotage› per la vusch da tagl. Quest pled deriva d’ina balla che serviva en l’antiquitad ma er pli tard en ils cussegls politics svizzers per realisar elecziuns.

La vusch da tagl è necessaria en situaziuns da paritad. Da quellas poi dar er mintgatant en ils cussegls dal Parlament federal. La Lescha dal Parlament prescriva: «Il president dal cussegl na dat betg sia vusch. En situaziuns da paritad ha el la vusch da tagl.»

D’ina ‹Stichwahl› u en rumantsch d’ina elecziun decisiva discurran ins cur ch’i dat tar ina elecziun mo pli dus candidats. I gudogna quel che survegn la maioritad da las vuschs. Tar elecziuns da las regenzas u dal Cussegl dals chantuns è quai savens il cas en il segund scrutini che daventa uschia quel decisiv. Tar elecziuns dal Cussegl federal po la procedura d’elecziun er duvrar anc dapli scrutinis fin ch’ins arriva a l’elecziun decisiva. Quai che accelerescha la procedura d’elecziun a partir dal terz scrutini è ch’il candidat cun las pli paucas vuschs vegn mintgamai exclus dal proxim scrutini.

Enfin oz èsi capità quatter giadas en l’istorgia da las elecziuns dal Cussegl federal ch’igl ha duvrà sis scrutinis fin a l’elecziun definitiva:

Il 1854 tar l’elecziun da Jakob Stämpfli (PLD/BE).

Il 1864 en il duel tranter il liberal genevrin Jean-Jacques Challet-Venel cunter il catolic-conservativ friburgais Alfred von der Weid.

Il 1999 cur che Joseph Deiss (PCD/FR) ha gudagnà cunter Peter Hess (PCD/ZG).

Il 2000 tar la concurrenza dals trais candidats da la PPS Samuel Schmid (BE), Ulrich Siegrist (AG) e Rita Fuhrer (ZH).

Il viadi dal Cussegl federal ha manà il fanadur 1950 en il Parc naziunal. La saira vegn dà jass en ina stiva grischuna a Fuorn. Il cusseglier guvernativ dal Grischun Liesch, a sanestra, approfundà en il gieu cun ils cussegliers federals Philipp Etter a la fanestra, Karl Kobelt visavi el, Enrico Celio a dretga ed Eduard von Steiger en pe

Emprim da december 2011

Nepotissem magistral

Nepotissem e cusrinadi datti er en la democrazia svizra. Il cusseglier guvernativ friburgais Jean-Marie Musy è vegnì elegì en il Cussegl federal sco segund represchentant dals catolics-conservativs. El ha surpiglià il Departament federal da finanzas. El era in grond adversari e concurrent dal liberal Edmund Schulthess ch’ha manà dal 1912 al 1935 il Departament federal d’economia.

L’inimicizia politica da quels dus è ida uschè lunsch che Musy ha organisà persunalmain en ses biro federal il referendum cunter la Lescha federala davart la taxaziun dal tubac defendida da Schulthess. La lescha è vegnida refusada malapaina en la votaziun dal pievel dals 6 da december 1931 cun 50,1 pertschient vuschs adversarias.

Il grond eclat hai dà il 1934 cur ch’il Cussegl federal ha refusà al meritaivel minister da finanzas suenter tants onns il sustegn en connex cun ses program per sbassar las expensas publicas e per rinforzar l’urden politic. Musy vuleva tranter auter scumandar las partidas ed ils sindicats che sustegnevan il cumbat da las classas. Cun 58 onns è Musy sortì dal Cussegl federal ma ha cumbattì vinavant per sias finamiras. Il 1935 ha el candidà cun success per il Cussegl naziunal. Il 1939 n’è l’elecziun dentant betg pli reussida, siond ch’il pievel friburgais ha preferì la partida da purs, mastergnants e burgais ch’ha pudì trametter cun Robert Colliard ses emprim represchentant friburgais en il Cussegl naziunal. Quai n’ha dentant betg plaschì a la Regenza dal chantun Friburg. Ella ha surdà il mandat als catolic-conservativs. La partida da purs, mastergnants e burgais è sa dustada vehementamain. E l’excusseglier federal Musy ha desistì publicamain da si’elecziun che n’aveva gnanc gì lieu.

En il rapport dal Cussegl federal tar las elecziuns federalas da l’onn 1939 legiain nus: «Ils 21 da november 1939 ans ha la Regenza dal chantun Friburg infurmà d’in messadi da signur Jean-Marie Musy da Middes, dals 18 da november, en la quala el communitgescha ch’el desistia dal mandat en il Cussegl naziunal. La regenza infurmescha vinavant ch’ella desistia da nominar in substitut per signur Musy enfin ch’il recurs dal ‹Parti pour la défense de l’agriculture et du travail› saja sclerì.»

Cusseglier federal Jean-Marie Musy (1876–1952) tegna en rom d’ina occurrenza festiva in pled passiunà. Fotografia nundatada

9 da december 2011

Cusseglier federal – banchier – conductur

Il Parlament nov elegì è sa radunà per l’emprima sessiun da la nova legislatura. En in’emna vegn el ad eleger il Cussegl federal per ils proxims quatter onns. Quai è la chaschun da commemorar ina da las pli singularas carrieras d’in cusseglier federal.

Il vadais Constant Fornerod aveva gia davos sai ina gronda carriera politica cur ch’el è vegnì elegì en il Cussegl federal ils 11 da fanadur 1855. Cun be 36 onns era el gia stà chancelier e cusseglier guvernativ en ses chantun d’origin. Il 1853 è el vegnì elegì en il Cussegl dals chantuns ch’el ha presidià il 1855. Il grond sustegn ch’el aveva en il Parlament al ha dà il curaschi da candidar per il Cussegl federal cunter politichers vadais pli vegls e pli populars. En il terz scrutini è el vegnì elegì. «La represchentanza vadaisa è stada permalada dal resultat da las elecziuns. Cur che Fornerod è arrivà a Losanna n’hai dà nagin retschaviment per el, nagina musica, nagins discurs», legiain nus en il Lexicon dals cussegliers federals svizzers dad Urs Altermatt.

Fornerod è restà en la Regenza federala per 12 onns. El ha manà il Departament federal da commerzi e da duana, è stà trais giadas president da la Confederaziun e schef dal Departament politic, lura schef dal Departament federal da finanzas e finalmain er schef dal Departament federal da militar. Suenter sia demissiun l’october 1867 ha el surpiglià la gestiun d’ina banca. El ha transferì la fatschenta a Paris, nua ch’ella ha fatg concurs suenter paucs onns. Perquai ha l’anteriur cusseglier federal stuì ir en praschun per divers onns. Suenter ch’el è puspè vegnì liber è el turnà en Svizra ed ha gudagnà ses paun sco conductur tar la Jura-Simplon-Bahn. Ils 27 da november 1899 è el mort e vegnì emblidà fitg spert.

Constant Fornerod

16 da december 2011

La democrazia n’è mai perfetga

Tant en la stanza da sedutas dal Cussegl federal sco er en il suler davantvart èn las paraids ed il palantschieu decorads cun cruschs svizras, las inas da lain, las autras da marmel. Ellas vegnan furmadas da quatter quadrats. Ma en sasez n’è quai betg dal tut legal.

«La vopna da la Confederaziun svizra è ina crusch alva sidretg sin in fund cotschen ch’ha quatter bratschs eguals mintgamai per in sisavel pli lungs che lartgs», statuescha il conclus federal dals 12 da december 1889 davart la vopna federala. E co èsi lura pussaivel che las cruschs en Chasa federala n’observan betg questa prescripziun?

L’onn 1889, dus onns avant la commemoraziun dals 600 onns dapi la fundaziun da la Confederaziun, han ils politichers badà ch’il giuven stadi federal n’aveva anc nagina vopna uffiziala. I valeva anc adina la decisiun da la Dieta federala dal 1815. Quella statuiva che la bandiera dals vegls confederads era la vopna ed il sigil da la Confederaziun, ma en ella na vegnivan betg definidas las dimensiuns da la crusch. Quai era fatal. Er sch’ils sigils e las munaidas da quel temp mussavan tenor il Cussegl federal ina crusch «cun quatter bratschs ch’èn mintgamai precis 1/6 pli lungs che lartgs», han ins tuttenina cumenzà a duvrar ina crusch constituida da tschintg quadrats da grondezza eguala. «Questa pratica vulgara vegniva seguida per part er uffizialmain», deplorescha il Cussegl federal en sia missiva tar la decisiun davart la vopna svizra e manegia cun quai evidentamain er la Chasa federala vest construida il 1857.

Quest’episoda illustrescha che la democrazia n’è mai perfetga. I dat adina puspè decisiuns istoricas, dentant er sgurdins e confusiuns, casualitads divertentas e schabetgs tragics. Suenter las elecziuns per la renovaziun totala dal Parlament e dal Cussegl federal cumenza ussa puspè a fitgar pè la rutina. Per mai è quai il mument da finir questa seria da curtas istorgias davart la democrazia. Igl è e resta cler: Nus tuts scrivain vinavant la grondius’istorgia da la democrazia e nus vegnin ad enritgir ella anc tras bleras istorgias curtas e lungas.

Cruschs svizras en Chasa federala

Indicaziuns bibliograficas

Corina Casanova. «Ils dretgs politics èn garantids» (Art. 34 da la Constituziun federala). [Blog]. Berna 2011. Funtauna: www.bv34.admin.ch/curtas-istorgias-tar-la-democrazia. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).