Elvira Pünchera

Undas

Cun passuns da muntagnard ha el pitgà porta en mia vita. El è simplamain vegnì ed ha piglià e stratg cun sai tut quai ch’el ha vulì – il rest ha el bittà pacificamain en in satg e najentà quel en l’En.

Jau n’avess mai pensà ch’el sappia striunar ed influenzar er mes preschent, cun ses rir malizius zuppà davos frasas dultschas e profundas che schloppan strusch tutgadas d’ina clera realitad.

Annina era er inamurada en el – cotg inamurada, propi. Jau avess stuì savair che quai dat ina lavina da ravgias e dischillusiuns – ma quai m’era tuttina. Jau avess stuì savair – uschia sco ch’ella ha adina puspè discurrì dad el, al mess en vestgids che n’eran betg ses, al maschadà cun tratgs ch’el na possedeva betg, be perquai ch’el enconuscheva ils pleds adattads che fan bain e ch’ins auda gugent – che jau hai udì gugent.

Ma igl era uschè simpel, il mument uschè adattà cur ch’el è sa tschentà sper mai e m’ha fatg rir. Jau n’al hai betg pudì prender serius, ma ses cumpliments a mez las undas da la musica m’han fatg bain, ses pleds eran il mel che m’ha fatg emblidar tut, il vent ch’ha prendì il giudizi ad Annina e zuppà el per diversas uras – adina puspè.

Jau na crai betg che jau haja gì nauscha conscienza envers Annina – en mintga cas betg l’emprim. E tuttina na l’aveva jau betg raquintà che jau sun stada ensemen tut la saira cun el e che nus avain pudì rir tut la notg.

Quai era l’emprima passida ch’el ha segnà sin mes corp, l’emprim sem ch’ha survegnì ragisch ed ha cumenzà a crescher – cun da quests muments. Adina puspè ha el tschertgà mia vischinanza, m’ha fatg rir e discurrì da ses passà caotic, mess en scena la pussaivladad che nus dus giessan enorm bain ensemen, ch’el sentia quai, las undas han il medem moviment e ballantschan en il vent.

Cler che jau hai cumenzà a rir da quests pleds – e tuttina èn sa furmads siemis nua ch’el chaminava sper mai e tegneva ferm mes maun en ses.

El saveva co ch’el ha da manischar mias reacziuns e mes sentiments, el era in striun cun ina batgetta magica che laschava sbrinzlar stailas faussas.

Igl era puspè ina da las sairas usitadas en il Murütschin. La musica era dad aut ed il palc emplenì cun moviments. Annina aveva gì ils onns ed el l’ha embratschà e l’ha gratulà. Cler ch’el n’ha betg pudì laschar ses trais bitschins usitads e natiralmain ch’el ha strivlà mi’egliada be per cas. Jau hai guardà davent, hai envidà ina cigaretta e sun m’approfundada en il fim che sa stortigliava plain gritta vers la paraid verda.

Annina era magari stancla ed è ida a chasa gia curt suenter l’ina.

El è passà sper mai vi ed ha strivlà mes bratsch, è sa vulvì ed ha ris.

Il di suenter m’ha Annina raquintà senza interrupziun tge ch’el aveva ditg e co ch’el aveva ditg tge e ch’el saja inamurà fermischem en in’autra persuna ch’el na possia betg emblidar pli. Annina m’ha dumandà sche jau sappia tgi ch’el manegia. Jau hai scurlattà il chau ed hai guardà or da fanestra.

Er la sonda suenter sun jau ida en il Murütschin. Mia vestgadira naira ha sutlingià mia decisiun d’al ir ord via e da betg dar bada ad el.

Ma el era là, fimava ina da sias cigarettas fermas e giugava cun il fim che furmava ina spirala vers il palantschieu sura. Jau hai dà in’egliada sutor e sun ida a ma tschentar en l’autra part dal Murütschin. Annina è vegnida pli tard. Da l’arvieut ora l’hai jau vis a passar sper el vi, hai contemplà co ch’ella è sa fermada a moda teatralica sgulatschond sia chavellera blonda, co ch’ella è sa sgobada vers el ed al ha fixà riend. Els han discurrì in’entira pezza, alura sautà ensemen, mintgatant hani ris, tuttina hai jau gì l’impressiun che l’act principal suondia pir.

Andetgamain ha Annina chalà da rir, jau hai vis precis co che ses rir è sa midà en ina mascra gritta plain faudas. Annina ha scurlattà il chau, in pèr giadas ed è currida or.

Er sch’ils pleds eran be frasas mittas per mai, hai jau savì tge ch’era capità. Ma jau n’hai betg gì il curaschi da currer suenter ad Annina e discurrer cun ella. Pli simpel era da guardar da la vart e d’auzar las spatlas.

El è vegnì nà ed è sa tschentà sper mai. El ha tegnì mes mauns. Gea, che Annina possia esser superbia d’ina tall’amia che desistia da sia fortuna be per ella, che portia la chargia che tuts trais sajan disfortunads be suletta. Nus avain discurrì ditg e tschertgà soluziuns, soluziuns per ina via che n’enconuscha betg sviaments, perquai ch’igl era gia daditg memia tard.

Las trais essan nus vegnids bittads or dal Murütschin ed ans avain embratschà sut plievgia fraida. Jau al hai ditg dad ir ed al hai tegnì ferm en bratsch.

Il di suenter hai jau inscuntrà Annina en scola. Ella ha manegià che quai saja en urden, che jau na m’empossia betg ch’el saja inamurà en mai. Ma alura ha Annina vis mi’egliada plain nauscha conscienza, ha scurlattà il chau ed ha sbragì: «Ti smaladida coga, ti! Quai ta dun jau enavos, a tai ed a tes tamazi! Ta numnas amia ed alura uschia insatge! Quai na ta perdun jau mai pli, ti stria!» Ti stria – quai èn stads ils ultims pleds, ella na m’ha er betg pli salidà, be ma guardà mintgatant cun in’egliada tissientada che ma fa anc oz survegnir la pel-giaglina.

La saira al hai jau inscuntrà en il Murütschin, nus avain sautà tut la saira ensemen e giudì las egliadas mirvegliusas plain arsaja e schigliusia.

Cur ch’el ha stuì ir sin tualetta, ha el stuì passar la maisa nua che Annina era sa tschentada cun ses frar. El ha vulì discurrer cun Annina, la quietar e la declerar la situaziun, la conclusiun è stada ina schleppa amez la vista. El era uschè stut ch’el n’ha ditg betg pled.

El è turnà da la tualetta ed jau al hai vis a buglir. Er jau era gritta sin Annina, tuttina avain nus giudì quella saira ed jau era inamurada en in purtret cun colurs faussas.

Era quai in’emna u duas pli tard cura ch’el ha cumenzà a baterlar adina puspè cun ina u cun l’autra, entant che jau al spetgava? Cura ha quai cumenzà ch’el emblidava noss appuntaments u ch’el vegniva simplamain bler memia tard? In venderdi en il Murütschin n’è el betg sa tschentà sper mai, mabain è ì tar Jolanda ed ha discurrì be cun ella. Jau sun stada gritta e dischillusa, er trista, ma pli tard hai jau alura encletg ch’el era simplamain uschia, propi in caot amez in prà cun bellas flurs interessantas. Vers mesanotg ma ha el ditg ch’el dovria sia libertad, ma che nus possian restar amis. Restar amis, tge tschantscharias vidas.

Vers la fin da december ha el puspè cumenzà a maschadar la pasta da mia vita. El ha mess ensemen il recept ed al ha ensalà a ses bainplaschair.

En quel temp al hai jau puspè inscuntrà pli savens en il Murütschin. El guardava or stanchel e fimava uss er puspè senza interrupziun. El aveva pers la plazza ed aveva fadia da chattar in’autra. Mintga saira spetgava el la damaun en il Murütschin. Cur che nus ans vesevan, avevan nus bler d’ans raquintar. Jau hai gì cumpassiun cun el. Ed el raquintava ed jau hai tadlà. El ha cridà ed jau al hai prendì en bratsch. Igl era incredibel, ma el aveva puspè cumenzà a trair ils fils da mia marionetta.

El ha tegnì mes mauns, m’ha dà in’egliada profunda e fina ed jau hai savì che jau stuess ir a chasa e sun ida a sautar cun el. El m’ha dà in bitsch ed jau hai savì ch’el dovra be confiert ed jau hai vis a sparir mia vita bain segnada cun in binari guliv en direcziun da curvas confusas e turblas.

Pli tard sun jau ida a chasa, cun mintga pass hai jau badà gritta sin mamezza e m’avess il pli gugent dà ina schleppa a mez la vista.

A chasa sun jau ma contemplada en il spievel, hai scurlattà il chau e sentì la fulla ch’ha avert il mir ed al indeblì.

Jau al hai scrit ina brev, fin vers las quatter da la damaun.

Quai n’è betg l’emprima brev che jau ta scriv. Diversas da questas hai jau bittà en il rument, in pèr hai jau perfin ars ed emblidà. Ti sgolas en mia vita e na piglias betg resguard sin las fanestras da vaider che ti penetreschas senza badar il mantun da vaiders per terra. A tai è quai tuttina. Bittas sutsur mia vita, ma piglias la concentraziun, ma a tai è quai tuttina. En scola hai jau fadia da ma concentrar, Müller ha gia smanatschà che sche jau fetschia vinavant da questas prestaziuns miserablas en matematica, stoppia jau anc repeter la classa. Mamma era grittischma dal da dus da l’emna passada. Ma tut las curvas da sinus e cosinus èn pli regularas che las curvas che mia vita fa. Ti dis ch’ins na stoppia s’enriclar da nagut. Has raschun, e tuttina bad jau il tunnel che s’approximescha ed è lung e senza fin. Damaun avain nus puspè ina clausura tar Müller ed jau n’hai emprendì nagut, i va vers la damaun ed jau sun qua e ta scriv e na sai gnanc tge che jau fatsch cun questa brev. Ti gnanc badas che ti surpiglias la rolla principala senza badar l’applaus dal public e las egliadas plain dumondas. Ti es sensibel, ma be cur ch’i sa tracta da tatez, uschiglio giogas e ris. Jau na sai betg pertge che ti es in pol ed jau l’auter. En sasez ridicul e tuttina ma enserras en tes palaz nair.

La clausura tar Müller è stada ina catastrofa. Cun egls turbels sun jau ida a scola en la stanza da Müller. Er sche jau sun currida vers scola, sun jau arrivada tschintg minutas memia tard e quai al ha fatg vegnir magari grit. «N’es betg buna dad esser punctuala, tge? Crais che ti n’hajas betg da basegn dal temp mess a disposiziun, u tge?» Müller m’ha bittà nà ils trais fegls emplenids cun bustabs, cifras e segns da dumonda. Jau hai vis a sautar ils bustabs en in rintg caotic, hai precis vis co ch’els ma rin ora e mussan ils dents gizs. Er las cifras han fatg lur gieu, na vulevan betg star quietas, èn sa vulvidas enturn mai – ed il da sis è daventà in da nov. Tge aveva Müller declerà l’emna passada? Co eri da far questa curva ed insumma nua è la penna e pertge san ils auters tge ch’els han da far e scrivan sco nars?

Jau hai cumenzà a picturar stailas e corins sin ils quaderins en lingia. Hai prendì in fieuter cotschen ed enramà tut cun in ur da flurs. Cun il fieuter nair sun jau passada sur il dissegn ch’el pareva stgarpà entamez cur che Müller è vegnì nà ed ha vulì ramassar ils fegls. «I para che questa clausura hai jau curregì en tschintg secundas. Er per far la nota na vegn jau betg a duvrar dapli che duas secundas.» El era grittischem, quai hai jau badà vi da sia vusch calma che zuppava la gritta.

Mamma n’era betg a chasa. Ella saveva che nus hajan la clausura. Sin maisa era la salata che jau avess gì da lavar ed il ris che jau avess gì da preparar. Mamma era a la lavur ed arrivava per il solit suenter las dudesch. Oz era mes di da cuschinar, ma jau na sun betg stada buna, sun ida en stanza ed hai fatg musica. Ma ella era memia da bass, memia pauc vita per purtar mai en in auter mund. Jau hai fatg pli dad aut, ed anc pli dad aut. N’hai betg udì il sfratg da l’isch d’abitaziun. Jau n’hai er betg badà ch’igl ha pitgà vi da mes isch, ma vis hai jau mamma, ils egls grischs plain ravgia severa ed ils chavels blonds en in gnieu caotic liads cun in bindel blau. «Ma es cumplettamain ord clocca u tge? Sas bain che sar Andri na cumporta betg tia canera. In miracul ch’el n’è anc betg arrivà sin isch. Ma probabel n’al avessas gnanc udì! Vuls propi ch’el scrivia puspè ina brev fin che nus pudain far fagot? Ed il gentar n’has er betg preparà... Ma propi!» Mamma è sa vieuta vers l’indriz da stereo ed al ha stidà. Ella è sa vieuta per ir, ma ha guardà enavos ed ha dumandà: «Co è ida la clausura? Has insumma emprendì ier saira?» Jau n’hai ditg nagut, hai sfeglià en in cudesch e spetgà ch’ella giaja or da stanza.

I n’ha betg dà gentar.

A mai era quai tuttina.

Il suentermezdi sun jau ida a spass. Sun chaminada sper l’En ed hai tadlà il chant da las undas. In pèrin dad andas è sgulatschà enturn, il mastgel suenter la dunna ch’ha sa laschà far cumpliments. Jau hai perfin sentì schigliusia envers quels dus.

La saira sun jau ida en il Murütschin, malgrà che mamma m’aveva scumandà dad ir. Ella ha gì ina seduta fin suenter mesanotg.

Cur ch’el è arrivà eri gia tard suenter las indesch. L’emprim è el simplamain passà sper mai vi e m’ha chastià cun ses chaltgogns. Jau hai scurlattà il chau ed hai tratg en la giacca cur ch’el è arrivà nà e m’ha dà in bitsch. «Ti na vuls betg gia ir?», ha el ditg e m’ha tegnì en bratsch. Jau n’hai ditg nagut, be giudì l’intimitad amez la fulla ed il tun da la musica. Jau al hai dà la brev. El l’ha legì, ma ditg nagut, be ma tegnì anc pli ferm.

Curt avant mesanotg hai jau ditg che jau stoppia ir dalunga a chasa per evitar ina guerra pli seriusa, ma el n’ha betg vulì laschar dar mes maun. Jau hai ris e nus avain fimà ensemen anc ina da sias cigarettas. Alura sun jau currida a chasa. Mamma n’era per fortuna anc betg arrivada. Jau hai sientà ils chalzers bletschs, la giacca hai jau prendì cun mai en stanza, ma sun tratga or ed hai prendì cun mai mes bloc sut la cuverta ed envidà la lampina.

Nus essan puspè stads tut la saira ensemen. Jau na sai betg durmir e sche jau dorm ma turmentan siemis confus ed jau sun in’estra en in mund lontan. Tge è amur? Ti dis che quai saja ina part da l’amur e na badas betg che ti fas il gieu be tenor tias atgnas reglas. Nus discurrin uschè bler, ans essan uschè da strusch, mintga mument, e mintga batterdegl ans separa. Tge èsi be cun mai? Jau n’emprend betg pli, fatsch notas miserablas, raquint manzegnas a mia mamma e fatsch chaussas che na ma correspundan betg. Nus ans tschertgain e tuttina ans sviain nus. Jau sai che quai n’è betg en urden, betg en urden per mai e tuttina ma giavisch jau che la fin saja anc lontana e ta regal mia culauna d’aur. Ti tschitschas or mi’olma, ma quai m’è tuttina, propi tuttina, pertge che ti la remplazzas, be cun in’egliada singula. Il spievel ma mussa in purtret che jau na sun betg. Jau ves a currer il sang or da mes cor, ves a partir dagut per dagut e na pens nagut, pertge che jau giaud ils muments cur che mintga singul ma regala la regurdanza da tai.

L’emna suenter avain nus gì mintga di ina clausura. Mamma na m’ha betg laschà or da chasa. Ella era er adina sezza a chasa e per fugir or da fanestra ma mancava il curaschi. Uschia eran mias sairas emplenidas cun quietezza e perfin cun ina tscherta calma che m’ha dà la forza e la veglia da m’approfundar en lecturas e preparaziuns. Las clausuras n’èn betg idas mal, be tar quella da Müller era jau puspè absenta ed hai gì fadia da chattar il chavazzin.

La sonda suenter sun jau alura plain brama puspè ida en il Murütschin. El n’era betg anc là. La brev aveva jau mess en la bursa. Pir suenter mesanotg è el arrivà. El aveva egls turbels ed jau hai savì ch’el aveva bavì. El è be passà sper mai vi senza ma guardar. Tge era quai per ina piztgada amez mes cor? Pertge questa snavur? E pertge passa ella uss ch’el vegn nà e sa tschenta sper mai e pertge na di el nagut, ma fima sia cigaretta e guarda co ch’ils auters sautan?

Jau sun ida a chasa pli baud. La brev aveva jau anc adina en mia bursa. Cun ir a chasa l’hai jau stgarpà e bittà en la naiv. La tinta è sa dissolvida ed ils bustabs èn culads giu per via.

...Igl è las duas la damaun. Jau sun gist ma dasdada d’in siemi terribel. Jau sun stada in lader ch’è sa dispità cun in che vuleva il medem butin, ed alura quella dispita cun questa persuna e mes mauns che l’han piglià enturn culiez e la forza da smatgar. Cun smatgar hai jau badà che jau enconusch quest’autra persuna, sai tge ch’ella pensa e tge ch’ella vuless dir, sch’il culiez na fiss betg enserrà da mes mauns, sai tge ch’ella resenta e ri. L’enconusch, tuttina na sun jau betg pli segira sche quai eras propi ti, questa persuna...

La sonda suenter era el puspè là, en il Murütschin. I pareva ch’el haja durmì pauc ed el pareva fitg trist. Jau sun ida vi tar el. El n’ha ditg nagut, m’ha embratschà e m’ha tegnì sco sch’il gir dal mund dependess da quest mument. «Betg ma lascha oz sulet», ha el ditg ed ha prendì mes maun e m’ha manà ordadora. Igl era ina notg d’enviern fradaglias, ma tut las stailas splenduravan vi dal tschiel ed han furmà in firmament be per nus dus. «Betg ma lascha oz sulet», ha el repetì anc ina giada avant che dar a mai in bitsch ch’ha fatg star airi ils moviments dals autos ed er las lampas da la via han stidà lur glisch per in mument. Nus essan chaminads tras il vitg. Jau hai savì ch’el ma maina en si’abitaziun, el m’aveva ina giada declerà nua ch’ella saja. Nus n’avain inscuntrà nagin, la saira era anc memia pauc madira e la notg anc uschè giuvna. Cun ir si da stgala m’ha el fatg in segn da taschair ed ha scutinà: «Sas, la Murisett n’ha betg gugent sche jau arriv da questas uras cun visitas. Ella è suletta e s’occupa gugent d’affars che na la pertutgan betg.» L’emprim ha el tschertgà la clav d’abitaziun en la giaglioffa da la chautscha verda, suenter en quella da la giacca da tgirom. Amez palpiris, zutgerins, cigarettas ed il battafieu era ella.

El ha avert l’isch senza far glisch. Cun pass segir è el ì vinavant, ha prendì ses battafieu ed ha envidà trais chandailas. El ha fatg ir musica fina. Tuns dultschs e profunds èn undegiads tras la stanza. Entamez glischava in letg cun ina surtratga cotschna, ina mar da vin cotschen. «Ve nà...», ha el ditg e m’ha tegnì ferm en sia bratscha.

«Betg ma lascha sulet, oz...», ha el ditg anc ina giada entant ch’el ha tratg or mia giacca e l’ha bittà sventulond en in chantun. El ha ris, ha strivlà mes chavels e m’ha auzà sin ses letg.

«Muments sco quests èn batterdegls ch’enrameschan nossa vita», ha el ditg e m’ha guardà. Jau hai gì l’impressiun da sturnizi, admoniziuns e dumondas en in rintg, cuntentezza e suldina, amez in sentiment da betg pli esser l’agen retg en l’agen pajais.

Ma el m’ha charezzà e ses mauns han encletg il gieu ed eran sco serps che sa volvan en tut las direcziuns pussaivlas. Muments ch’enrameschan nossa vita... Tgi è mes rom e tgi è mes purtret? Tgi piglia las colurs e pictura la furma e n’essan nus betg be la caricatura da nus sezs e pertge ma manca la forza ed il curaschi da star si ed ir or da porta?

El m’ha guardà e badà mi’irritaziun. El ha strivlà mia vista ed è ì en cuschina. Jau hai udì ad avrir ina buttiglia. Igl è probablamain vin cotschen, el saveva che jau aveva gugent vin cotschen. Jau hai udì co ch’el ha avert ina stgaffa, hai udì a prender or dus magiels fins e m’hai imaginà co ch’il vin cula glischond en ils magiels e co che la colur cotschna reflectescha en la glisch turbla da sia cuschina. El ha avert in’autra stgaffa, jau hai udì co ch’el ha avert in satg che scruschiva ed hai m’imaginà las nuschinas che rollan sin il plattin alv e sa platgan per spetgar ch’ellas possian sa maschadar tranter spida bletscha.

Alura hai jau udì co ch’el ha starnidà, hai vis a siglir ils guts si per las nuschinas, hai scurlattà il chau e sun currida vidvart il letg a prender mia giacca, l’hai bittà sur las spatlas, hai serrà ils buttuns da mias chautschas e sun ida or da porta, currida giu da stgala e chaminada a chasa.

Jau na sun betg vulvida per guardar sch’el ma persequitass, jau na sun er betg chaminada svelt, hai giugà cun mes pes che sbalunziavan en il vent.

Tge era quai per ina saira cura che ti m’has guardà e prendì en bratsch? Co sto la glina avair ris da nus, ans contemplond en da fanestra? Pertge giogas cun mai e tge figura sun jau per tai? E co vegn quai ad esser sonda proxima, ma spetgas là, u guardas da la vart e partas?

Jau ma giavisch tes mauns che ma raquintan quai che jau vuless udir, ma els sa tradeschan ed jau bad ch’els na raquintan betg la vardad, forsa tia vardad, ma betg la mia.

Tge fas cun mai che ti surpiglias la direcziun da mes chant? Pertge engolas mes tuns e fas londeror ti’atgna melodia che n’è betg mia?

Cura laschas e bittas davent tia batgetta, cura bandunas e laschas mia via senza la cruschar pli?

Mes pass ma maina vinavant, tuttina, sin ina via purtada da l’avegnir nunenconuschent, ma curt davos mai vegn jau ad udir en il nivel da la profunditad – mes sbratg.

Jau hai prendì la brev e l’hai tegnì sur ina chandaila. Jau hai giudì il mument cur che la flomma è sa perfurada en il fegl e cur ch’ella ha cumenzà a magliar ils bustabs ch’han sbragì da l’anguscha.

Jau hai prendì il fegl ed al hai bittà en in plat da vaider nua che las flommas han terminà lur gieu malizius e transfurmà il palpiri en in mantun tschendra fina.

Il glindesdi suenter avainsa gì puspè ina clausura tar Müller. Jau n’era betg stada buna d’emprender ed hai savì che quai dettia ina catastrofa ed il mund vegnia a suspirar.

Jau hai fatg or in pèr quints, ma la gronda part da la lecziun hai jau giugà cun la maschina da far quints, hai empruvà da scriver bustabs ed hai furmà ses num.

Mamma na m’ha betg pli dumandà co che la clausura saja ida. Ella ha be scurlattà il chau cur ch’ella ha survegnì in telefon da Müller per far giu in termin per vegnir a discutar. Jau na sai betg tge che Müller ha tut gì da raquintar. Ma suenter il discurs m’ha mamma scumandà dad ir en sortida, e quai per in mais en fila! En sasez m’era quai er dretg, er la televisiun porscha films interessants.

In di hai jau inscuntrà sin via Silvan, ses frar. I naveva be fin. «Jau na t’hai gia daditg betg vis», ha el ditg e ma dà in splatsch sin il dies.

El ha dà fieu a sia cigaretta e l’ha fimà ma contemplond. «Mes frar è partì, has savì?» Partì? Nua? Cura?

Silvan ha badà che jau na saveva da nagut. I pareva che quai al saja in pau penibel. El ha tratg pli ferm vi da sia cigaretta ed ha sgrattà bustabs cun ses chalzers en la naiv alva.

«Stgisa, jau hai cartì ch’el t’haja raquintà da ses viadi ch’els vulan far. Uss ch’el n’aveva betg pli lavur, aveva el tut las libertads. Uschia ha el gia daditg fatg giu cun Jolanda dad ir a viagiar en l’America dal Sid per in mez onn u dapli, tut tenor. El aveva tuttina spargnà in pau daners ed er noss geniturs al han anc dà in bel rap per ses viadi, sas.» Silvan ha bittà per terra sia cigaretta e m’ha dà in bitsch sin la vista avant che ir en il bus ch’era gist arrivà.

È quai l’ultima nuschina dal pachet? Noda uss l’ultima unda giu per l’En avant ch’il flum staliva?

Tge è nossa via e tge chalzers ans mainan a nossa finamira? Jau na sai betg sche jau duess sbragir, cridar u rir, uss che ti es davent. Jau na sai betg sche ti has pachetà en tias valischs er ina part da mai, pertge che jau ma sent uschè vida e malnizzaivla. Jau na sai betg co mazzar il temp las sondas, na chat betg la veglia dad ir en il Murütschin, uss che jau pudess puspè ir. Jau na sai betg sche jau duess esser gritta sin tai u esser cuntenta che l’ultima larma ha fatg ses viadi.

Tuttina bad jau ch’i va uss meglier cun mai. Jau hai l’impressiun d’avair la pussaivladad da cumenzar da nov.

Jau sper che tia partenza ma gidia da t’emblidar e da chattar la sortida tras tes striegn.

Silvio Camenisch

La charrotscha d’uffants

Nus dain ina spezia da golf cun bastuns ed ina balla dira en il curtin da Kilian. «Fa attenziun da betg trair vi sin la schlitta americana, Henry. Il junior n’è betg qua oz. Ma persuenter il vegl. El vegniss nà e ta murdess giu il nas. E crai a mai, quel n’ha per cas betg ils menders dents.» Quai è stada ina tschantscha tipica da Kilian. Jau ri, pitg la balla sur el ora; ella fa in tarment artg sur l’iert e tutga in giabus.

La schlitta cotschna dal giuven Schnoz stat cun il viertgel dal motor auzà e las portas avertas davant la chasa. Ses bab ch’aveva sia pratica da dentist en qua, paraid a paraid cun la drogaria, ha chatschà suten ses bist. El ha tratg suren il costum da lavurer. Ils mauns èn nairs da grass e sur il chau blut en va ina strivla lada. L’aria è chamitscha, il tschiel cuvert. Las cicadas tschivlan en il fain aut dals prads dador. En la muntogna rampluni sco cun chars.

La poppa da diesch mais plira en la charrotscha d’uffants. La nobla charrotscha è parcada pauc davent da la schlitta. Avant in’urella deva il sulegl giuaden. Il vegl aveva avert il parasol sur la charrotscha e guardà che «sia mattatscha» na survegnia betg il sulegl en fatscha. Suten vi dals fis è fermà in termagl cun scalins ed ina schimgia. Paul Schnoz ha nauscha luna. Forsa ha la pitschna puspè fatg en las chautschas. U ch’ella fa dents. «Tes tat n’ha propi betg peda uss. Prest vegn ina daratga, mattatscha.» Paul ha tratg ses bist massiv sut il viertgel ora: el tschegna ad aut e suspira, crai enaquella ch’in emprim dagut haja tutgà ses egl sanester. L’egl ha in defect. Paul na vegn betg d’auzar il viertgel dapi in pèr onns. Ma il dentist pensiunà ha percurschì ch’auters han cun sia vegliadetgna magari bler menders defects. Atgnamain ha el surventschì questa chaussa.

Ils tarpuns da l’auto èn rasads sin la sulada davant las portas. Il vegl tschitscha ora la pulvra ed als stauscha sut ils sezs. El sfruscha il sturs cun ina lumpa sfilada ed in med per far traglischar. Igl è ina limusina in pau en urden, quella da ses junior, cun montà vidlonder paralozzas che pudessan esser nudaglias da squagl. Quels traglischan er senza sulegl. E vi dal frunt sur il paraculp paradescha in metal, in emblem che regorda ad ina curuna roiala. Alois aveva cumprà la schlitta ad ina messa dad autos questa primavaira. Ina bellezza sonda ha el fatg il viadi inaugural cun sia dunna Marisa e cun lur poppa a travers la regiun. Il tetg era rullà enavos dal tut ed il cuntravent suflava ils chavels. Las persunas sper via avevan guardà suenter a la tarmenta schlitta e pensà ch’i saja stà almain il schender dal nov president american.

Il vegl lajegia cun tschera brutta envers il curtin. El vesa la sumbriva da Kilian en l’angul. Quest Kilian è en ses egls in schani malvulì. Els han gì gia la davosa sonda ina chaussetta ensemen. Il tamazi provochescha! Vegn per express mintga giada cun ses bastun en il curtin e stgadaina la balla enturn las ureglias, prontamain ch’ins entschaveva insatge vi da l’auto. Il schani ha bain manchentà insatge sco in’educaziun solida, u tge?

Il pensiunà fa gugent questa lavur: far in pau il service a la schlitta da ses figl. Alois sez è lià mintga sonda vi d’ina pluna duairs – ed el è il tip che lascha surventscher da surpigliar ulteriurs vitiers. Il vegl suppona ch’el saja in pau la culpa. Ses figl n’era betg stà per da sis en il gimnasi. O na. Ils da sis surlaschava Alois ad auters. Per exempel al giuven da la drogaria en qua. Lez è uss sin il precint d’avrir ina chanzlia d’advocatura. Alois era sa cumadà da far be il pli necessari. El aveva auters regls: las salas da gieus, las messas dad autos e d’avair insaquantas amias sin il handy. Paul aveva smanatschà ad el inqual gia d’al prender or da la scola e metter en in mastergn. Suenter la mort crudaivla da sia mamma era ses figl sa midà da radent. Alois ha mussà in nas lung a las dultschas ed è svanì en il biro da ses bab davos ils cudeschs ed il monitur da computer. Sia mamma era sa dustada quasi trais onns encunter il cancer terribel. Dieus, co ch’ella aveva patì sgarschaivel. «Pertge na vuls betg ta remetter, mamma?», pensava el en las uras las pli stgiras. «Docter Gyr ha ditg a nus tuts co ch’i stat. Pertge na mettas betg giu il chau e lura èsi bun?» «Perquai che jau hai vus dus, Loui. Tai e bab», ha sia mamma scutinà cun ina vusch flaivla e stratg da la dolur sia fatscha ad ina grimassa. E faschond ils numerus tschupels in crest sur la fossa, è Alois daventà conscient che sia mamma aveva cumbattì propi per els – e ch’igl aveva gì in senn. El era stà ina lunga fasa sco paralisà ed era sa vulvì davent dal mund. Suenter in temp ha el chattà Marisa undegiond sin l’internet. In di ha Alois serrà il biro ordador, è sa mess en l’auto, in Döschwo che sbarbuttava (el na possedeva betg anc la schlitta cotschna) ed ha fatg in viadi. Marisa ed el, els han siemià in siemi da notg da stad sin la terrassa da l’hotel. Sur la collina stgira steva la farcla da la glina creschenta. Forsa avevan els survegnì memia spert lur poppa. Ses figl n’era betg anc sa mess en persuenter e Marisa funcziunava gia puspè en ses hotel.

Kilian pestga la balla or d’in vasch da flurs e rumpa giu per quai ina fadetgna. Nus avain sajettà ella en mintga scav ed i cumenza a daventar lungurus. Jau percorsch vi da la fatscha da Kilian ch’el n’ha anc betg avunda. Si’attenziun para dad esser fixada sur la saiv ora vi tar il vegl Schnoz. Kilian n’ha betg emblidà quai da tschella sonda. El aveva tutgà la schlitta en il tgil. Il vegl era vegnì nà ed al aveva dà in lavachau. El aveva mussà la fatscha scuflada cun duas retschas dents da chaval entamez. La retina era giuaden en l’egl ed al fascheva sumegliar in reptil. Il vegl spidava cun ils dents durant ch’el sbragiva. Kilian aveva tegnì si davant la mongia e clamà: «Il sajettapileschs spida sin mai, Henry.» Talas tschantschas n’avess Kilian pelvaira betg dastgà sa lubir. Ma uss è el puspè sin il precint da repeter la merda.

Kilian ma tschiffa per il bratsch. «Tge schessas sche nus auzassan al vegl in pau l’adrenalin, Henry?» Ses egls han survegnì in’atgna traglischur.

Jau percorsch immediat ch’ins na pudess betg far midar el uss sias intenziuns; cun naginas explicaziuns raschunaivlas. Arrivà ad in tschert punct n’è Kili betg pli el sez. In chaun vilà ch’ha savurà ils fastizs e na lascha betg retegnair gnanc cun la chadaina stendida. Tuttina al supplitgesch jau: «Lascha pli gugent questa merda. Tge has da quai?» Ma jau sai ch’el ha in plaschair nar.

«Sche ti n’es betg in chajachautschas. Na ve betg pli en quest curtin. Per mai es mort, Henry.» Kilian ma drizza egliadas plain spretsch. Jau sun bain ina chaja frestga ed el è passà lien tuppamain. Kilian po avair in pau raschun. El ma pudess disqualifitgar tut auter: ti es uschè fauss. In sontget da bittar en ina stanga dinamit. Va a mai or dals egls. Va, Henry! Mia mamma m’avertescha mintg’autra tschavera da betg ma laschar en cun quest Kilian. Jau vi savair pertge betg. Perquai ch’i vegnia pauc bun da là, explitgescha ella curtamain.

Jau chalzeresch or da la genna per ma metter sin il velo. Kilian pitga ina balla, ella fila sperasor e stgadaina sc’ina bumba en la charrotscha. La poppa cumenza a sbragir mordio. Ella n’avess betg sbragì pli fitg sch’i fiss stà in quac da la deponia regiunala che fiss sa tschentà andetgamain sin l’ur ed avess sbattì terribel las alas. Jau ves il vegl en l’angul da l’egl. Quel sbrajatta en direcziun da Kilian. Cun ina clav-missella d’in kilo en ils pugns tschufs. Jau na sai betg declerar daco che jau na retegn betg mes velo, cuntrari, sbrig uschè spert sco pussaivel da la via en.

Er Kilian è daventà mez orfen dapi in temp. Ses bab è ì davent da la mamma perquai ch’ella, ma gea, gieva da stgir cun chaltschiels cotschens sut il mantè en or da chasa. Igl era in tema en las classas superiuras. Kilian discurriva dad aut surlonder cun els. El odiava sia mamma per ‹quai› ch’ella fascheva, ma almain uschè fitg ses bab. Ses bab è policist da traffic en la chapitala. In cun ina luschezza stupida en sia mondura. In mitschafadias che guntgescha tschertas obligaziuns famigliaras. Kilian è persvadì che ses bab avess obligaziuns envers el, grevas obligaziuns. U duevan ses scolasts bain substituir il signur blau? Kilian n’ha betg ina massa puncts tar tala glieud, tar ils scolasts, che lezs rumpessan entirs sughets per el. El ha chajà ensemen quels dus envierns, ma gea, uss duai el guardar sez nua ch’il sulegl dat per el, sch’el dat insumma insanua.

El stgadaina orrent vi da l’isch-chasa. «Henry? Henry? Fa uschè bain.»

Jau ma retegn durant mastegiar mes hotdog. In vienerli cun ketchup en in paun lung. In mument n’audan ins gnanc in mucs. Lura cumenza el danovamain cun ses puplim. Jau lasch dar en il chau da tschentar en il televisur e suandar l’etappa dal Tour de France. Jau ma met en la sutga pulstrada e stend mias chommas. El realisescha quai ordador davant l’isch, logicamain ch’el realisescha. El va bunamain en l’aria. «Ti es brutal, Henry.»

«Jau sun mort, Kili.»

Lura daventi ruassaivel. Ins auda mo la daratga spessa sin ils tetgs ed en las chanals. Jau na sun betg segir sch’el è anc dador. Jau avrel ina sfessa. «Per l’amur da Dieu. Kilian. Tge diavel has!» El ha ina botta blaua sin il frunt. L’egl è scuflà e guarda tursch. Jau lasch vegnir endament la clav-missella. «Ha el pitgà tai? Ha el vairamain gughegià da pitgar ina cun la clav, Kili?», sbarbut jau cun bucca plaina.

Dumonda pli tup. Sche ti crais che jau dia quai! chamegian sias egliadas. Ma Kili è consternà e ses mintun trembla. «Ve en. Nus mettain si insatge.»

«Tge vuls bain metter si?» El è passà en stiva e sa derscha cun l’entira persuna en la sutga pulstrada vaira smatgada en da ventrigls u chaltgogns.

«Chaminella», exclom jau nà dal bogn. «Chaminella ha anc medegià mintga tgil criv.»

Kilian quittescha mia remartga cinica cun in marmugnim. El tegna enavos il chau en la tatona e lascha metter si la scrotta bletscha. La savur da la chaminella sa derasa sc’in parfum da Lorena en la stiva. Kilian fa la parita d’in boxer ch’ins duess rabitschar en pe entaifer paucas secundas. El dumonda sut la scrotta nua che Lorena saja per il mument. Mia sora n’interessescha Kili betg pir oz. Jau sai ch’el laschass pli gugent tractar Lorena si’unfladira che mai. Lorena è ida cun sias amias a far bogn al lai dal guaud. Sia foto resplenda oragiu dal buffet ed ella ri cun l’entira fatscha. Ella ha bellezza chavels lungs sin la spatla ed ina rintga d’argient en la survantscheglia.

«Ma uss dis a mai tge ch’igl è stà.»

«Jau hai tutgà la charrotscha marscha», blastemma el.

«E la poppa, Kili? Has tutgà la poppa?»

«I va», marmugna el guntgind.

El ha tschertgà quai: sapientivamain. Jau hai struclà memia fitg cun la scrotta. Kili siglia si da la sutga, sco sch’igl avess là suten statgettas. La chaminella curra da la vista giu en il culier dal t-shirt. I basta uss cun quest gieu da la merda. Nus avain grittentà avunda il vegl, avain stendì l’artg sin rumper ed jau ma sprov gia dapi ina mes’ura da pitgar en quai a Kilian. Ma el sto avair cement en la chavazza. Jau al offresch in hotdog.

«Jau di uss insatge, Henry», marmugna el smagliazzond il paun. «Glieud veglia n’ha nagut auter da far che dad esser nauscha l’entir di. El ha ina princessa vi en la charrotscha marscha e ti na dastgassas betg guardar nà, gnanc sin distanza. Chapeschas finalmain?»

«Ti avessas prest mazzà ella, Kili.»

«Sulettamain stuppà la bucca a la parlera.» Kilian entschaiva cun ina parlamanza. «La sirena impestescha l’ambient. Ella disturba ad ins il sontg ruaus da las dumengias, Henry.»

Jau lasch dir el in’urella. Inqual giada ston ins pudair avrir in ventil e laschar giu l’aria. Forsa è Kilian scuidus? Perquai ch’el n’ha mai gì ina soretta pitschna. Kilian n’ha gì nagin. Ma bain, in cunigl. Ma quel era sigli ora sut in pneu. Kilian n’ha er mai possedì ina sora gronda sco Lorena. Jau emprestass ella, sch’i na fiss betg gist a Kili. Kili ha ina moda da tractar mal la rauba ch’ins empresta. Mes carnet da chemia ha el returnà sco ina lumpa. El na survegn betg in carnet pli. Jau n’aud betg in sun pli dad el. La televisiun è tschentada en smaladet dad aut. Il commentatur sbragia al final da l’etappa. Kilian è cupidà cun la mesadad da la liongia enta pugn.

Ina saira a l’entschatta d’avust scalina il telefon da nar. Jau ma chat en cuschina, vidlonder da semtgar la turta da quagl. Ils mauns tatgan da la massa. Kilian ha damaun ses anniversari. Jau duvrass sedesch chandailas. Ma els han gia serrà la stizun.

«Jau sun en miseria, Henry.»

Schia, schia, en miseria. I n’è betg l’emprima giada ch’il schani è en miseria. Jau na survegn betg pli ina baracca dal cor perquai. «Nua es insumma?»

Kilian targlina. Davostiers aud’ins ina ramur. I tuna sco da sbragim. Jau vegn andetgamain tut alert, giz mi’ureglia. «Kili? Ti stos declerar ina giada tge che quai è davos tai?» «Tge duessi esser davos mai...», giappa el da vilà. «Jau sun en ina stoda situaziun, Henry. Ti stos vegnir. Jau hai rapinà la poppa! Igl è la vardad!»

A mai siglia il puls si en las ureglias. I rampluna sco sch’in eroplan vegl giess atras. Kilian paperlescha ina mes’ura co e cum. Jau aveva tant sco emblidà quai cun la balla en la charrotscha e che jau aveva tractà silsuenter si’inflammaziun cun chaminella. El è pia sa vinditgà. Il tgutg è vairamain sa vinditgà! Jau aud mia mamma, durant ch’ella scannescha ils pretschs da victualias a la cassa en il supermartgà, schend: «Na va betg. E sch’el avess il chau en il sughet. Ti na vas betg pli, Henry!»

En nossa vegliadetgna na lasch’ins betg dir gugent las mammas schebain ins giaja insanua u betg. Kilian ha tunà sco sch’el avess propi ses chau en il latsch. Jau hai ina giada dapli commiseraziun cun il cuccalori. Perquai ch’el è malgrà tut mes ami. «Tge stoss jau far, Kili, horca la tatta cun tai?»

Ina mes’ura pli tard ma met jau sin mes velo da muntogna. La baracca sa chatta dador vischnanca en ina chava da gera. L’atun passà avevani fatg qua teater sut tschiel avert. Otg sairas senza in dagut da plievgia. Insatge d’in rapiment, ina cumedia bizarra che nus avevan persequità ensemen, Kilian ed jau, si davos la crappuna. Curiusamain è il toc tuttina ì a cor a Kilian l’onn passà...

Jau met il velo encunter la baracca. La chava sa derasa sc’ina tolca naira viaden en il crest. En il fund s’auza la plaunca crappusa. Ins vesa ils pilasters da crap cun travs da culissas stablas. Sin ina pitga sa platga in quac. Jau na sai betg tge ch’el spetga.

Kilian m’ha remartgà. El avra l’isch ina sfessa, sco il terrorist en il teater da l’onn passà, mussa cun smanis che jau duess vegnir en e serrar quest isch! El sbrajatta ordavant tras la baracca stgira. Igl ha dapertut paraids da culissas, requisits u costums. Jau vom cun il chau en in mantè e sdiavlel. La poppa dal giuven Schnoz bragialescha insanua endadens. «Tge chaussas has fatg, Kili? Gliez stuessas anc declerar l’emprim!»

L’emprim sto el cuschentar la bragialenta. El aveva vis co ch’il vegl fascheva quai. El chatscha en il polesch e fruscha cun quel sias schunschivas. El guarda dentant enavos sin mai. La poppa chala da plirar. I ma para sco in siemi, ma ella chala e surri perfin. Igl è ina da las paucas giadas che jau sun losch da Kilian. La pitschna giascha en ina charrotscha vedra ch’ha cartaivlamain gia gì diversas rollas en ina cumedia u l’autra. Ma questa qua n’è nagina cumedia, ma plitost in drama.

Kilian volva enturn ina sutga da cuditschas e sesa sisur il cuntrari. El metta sia bratscha sin il pusal. El fixescha l’egliada sper mai ora sin la charrotscha. El bintguna quella cun il piz dal chalzer.

«Gea. Igl è ina vendetga, Henry.»

«Gliez è stà cler per mai immediat.»

Kilian consenta cun il chau. El raschuna sco sche jau fiss in bab spiritual. Il vegl è ì a spass in’uretta cun sia biadia en la charrotscha blaua. Suenter il flum viaden in tschancun, fin là nua ch’i va si en la chava. Kilian è stà sin l’entir tschancun duas stortas enavos ed ha guardà ch’ins n’al vesia betg. Il vegl parchescha la charrotscha sin l’ur dal flum e va vi davos ina chaglia. «El ha in pau ditg. Ils vegls na fan betg pli uschè dabot sco nus, Henry», manegia Kilian cinic, ma i tuna plitost serius. El nizzegia pia il mument, auza siador la pitschna cumprais la cuverta enturn, svanind cun il zuffen enta bratscha siaden en la chava. El è led dal flum che ramura, dals quacs da la deponia dadens, da las resgias a chadaina en la vischinanza.

Jau na sai betg co che Kili ha fatg da pudair en la smaladida baracca. Segiramain era l’isch serrà cun clav. El sto avair stuschà en ina fanestra davos ed avert da dadens. «Co va quai vinavant, Kili? Sas tge che ti has fatg? Sas ch’igl è in fatg criminal?»

El ma smanatscha da stuppar la bucca. «Igl è mo per in mument. Insaquantas uras. Henry. Uschè ditg tegna ella ora quai, u betg?»

«Ma il vegl Schnoz betg, Kili!», giap jau e tement la pitschna, talmain ch’ella lascha liber ina sirena orribla. Qua na nizzegia ses polesch nagut pli, ella smatga ora quel cun la forza e volva davent la fatscha. Jau m’imaginesch ch’il vegl haja alarmà la polizia, forsa in’entira colonna ed aud gia in helicopter! El cursescha sur il crater da la chava. U cursescha el en mia tema? Jau na gughegel betg da guardar ordador.

«Jau crai ch’ella haja num Eliza», scutina Kilian silenziusamain. El tegna in sugus en il maun dretg. El sa chatta en il palpiri avert ed è in pau bletsch. Ad in tschert punct na gida er quest sugus nagut pli. Cur che la fom vegn per propi e cur che la sdratscha dagutta.

Kilian fa dapi in’ura in monolog da ses problems. El entschaiva tar sia mamma, va tar ses bab, il policist cun ina fatscha fustga sut sia chapitschuna da pala idiotica. Jau al emprov da calmar, tir en consideraziun ch’el na saja insumma gnanc il sulet. Er mes bab era ì a star da tschella vart da las barrieras. Jau al hai purtà vi per temps tut sias gasettas cun il velo. Lura gieva jau anc en la primara. Suenter è el sa tratg en in auter lieu ed jau hai gì... ma gea, in bab per tschertas dumengias. El deva mintga giada ina bancnota da diesch per sias gasettas; jau la zuppava en il satg da mes jeans e cumprava cuntut comics.

«Es segir ch’ella ha num Eliza?» Jau cuvrel meglier sia pitschna spatla. Ella respira dabot, sco sch’il nas fiss stuppà, ed i daventa ina ragogna. Ella taluna cun ils egls serrads. Kilian ma penetrescha cun ils egls grischs. «Ti ma stos far in servetsch, Henry. Anc quel.»

«Jau ta fatsch permanentamain servetschs. E tge fas ti?»

«Jau sai. Ma uss èsi serius. Ella ha fom. Nus na pudain betg laschar da dar da mangiar. Quai vesas perfin ti en, Henry.»

«Nus n’avain nagut – danor tes sugus che tatga.»

«Ti turnas enavos per insatge en il satgados. La pitschna dovra in gutter latg ed in pèr pampers, Henry.» El na tschancuna betg ils egls da mai. Jau aud in rotim da helicopter. Pli e pli a bass, bunamain sco sch’el sa tschentass sin la baracca.

«Nus n’avain gnanc in gutter, Kili.» Mia vusch ha la tremblitga. «Forsa n’avain nus gnanc in pac latg en la frestgera.»

Kilian guarda fatal sin mai. Tuttenina tegna el ses telefon da maun en in pugn e manipulescha vi da las tastas. «Jau clom uss tia sora, Henry», sbarbutta el decidì.

«Lorena? Tge ha lezza pomai pers qua?»

Eliza bragialescha davos noss dies – jau suppon ch’ella sa numnia Eliza sche Kili pretenda quai. La mattatscha dals Schnozs irritescha nus omadus, strapatscha nossa gnerva cun mintga minuta che passa dapli. Kilian trapligna cun il telefon a l’ureglia en il corridor stretgira e stgarpitscha en in hardumbel. I suonda in tun mut sco sch’i fiss sa tschentada in’entira ala dal tetg. Kilian sdiavla. In amen daventi silenzius. Lura al aud jau puspè. El discurra sut vusch ed i tuna propi sco sch’el avess Lorena en ses handy.

Turnond enavos en stanza para el in auter carstgaun. Kili trai ina sutga datiers da la charrotscha faschond nana cun ella. Jau hai il sentiment che sia psica midada stettia en connex cun Lorena. La carugna ha probablamain imponì mia sora cun da tuttas sorts empermischuns. Kino gratuit. Intginas rundas cun el cun moped viadora sin la pastgira. Hotdog u hamburger en il McDonald’s etc. Jau enconusch questas fintas. Ma Lorena lascha stgaudar en el cuntut.

Jau na sai er oz betg pertge che jau n’hai betg simplamain prendì il zuffen e sun marschà enavos. Senza resguard da Kilian cun si’idea absurda. Pertge che jau n’hai betg returnà la pitschna a ses agens geniturs u almain al vegl spidauner. Kilian m’ha enzuglià en ina tscherta discussiun. I constat quai ch’el fa endament. Jau aveva stuì emprestar ses moped per ina merda, jau era m’entardà pulitamain da metter il pac da mia mamma sin posta, damai che jau aveva entupà là Edith... Enavos en carré per la giassa curta hai dà ina sgarada cun il Setter irlandais dals Kobelts e la maschina da Kili n’era betg pli sco avant. Jau n’avess nunpussaivel pudì impunder ils pliffers per la reparatura senza sblundregiar mes respargns. Kilian ha raquintà insatge a ses bab da dumengias... En tutta cas duas emnas pli tard aveva il schani ses moped intact. Dentant moralmain dat Kili da sentir che jau haja anc in daivet tar el. Forsa èsi l’istorgia cun ses moped marsch che ma retegna. Ma i po esser anc ulteriuras istorgias, pertge che Kilian ha in’extrema memoria en tals graus.

Ordadora urla in chaun, giappa bunamain or il lom e svanescha sco quai ch’el è vegnì. Lorena arriva gist enaquella ch’il pair electric che penda surengiu vi d’in cabel siglienta. I vegn stgir sco en il tgir d’ina vatga. In chametg sclerescha la buda. Eliza bergla uss senza remischun. Kilian isa vi e nà sco la mieur en il clauder e tegna ils mauns sin la testa. El chatta ina chandaila sin in taglier. La tschaira luada lien è brischada nair.

Lorena entra davos il dies da Kilian. Ils chavels èn bletschs sin la capuza ch’ella ha tratg giu. Jau fatsch rinfatschas gia cun egliadas pitgivas. Ti n’avessas betg dastgà tadlar sin la carugna, Lori! Ti enconuschas bain el! Kilian sa maschaida uss tranteren. El ma fa ir a tegnair l’isch dador, per sa cumadar, e Lorena para – senza explitgar quai verbalmain – d’al sustegnair. Jau tragut duas giadas da vid e marsch.

Las minutas daguttan e daguttan. Jau ves or da la sfessa la chava zugliada en il mantè da la notg, las tschimas sur il crater sco dents d’ina resgia. Il vegl dentist cun sia fatscha lunga da chaval cumpara davant mes egl spiertal, tut or da sasez, spussà da desperaziun e deblezza, cun larmas en ils egls, circumdà da polizia. Pertge ha Kilian, ha l’idiot chatschà quest gieu malign uschè lunsch? Pertge na metta el betg finalmain enavos la pitschna en sia charrotscha blaua cun sa stgisar ch’el haja pers il chau etcetera... Tge sai jau tge ch’el vul explitgar. Quai è sia merda, en emprima lingia la sia.

Jau sent il gramfli dals ventrigls e mid posiziun. Jau aud las vuschs da Kilian e mia sora. Ellas tunan remartgablamain da lunsch sco tras ina vatta. Jau ma schluit anen da bass, senza intenziuns precisas. «Sche ti das ad ella tias tettas, Lori, forsa ch’ella chala», di Kilian che stat là cun ils mauns en satg. El svestgescha gia ella cun sias egliadas pitgivas.

«E persuenter hai jau dabun in bigliet liber sin il carussel dad otg, u betg?»

«Sche ti vuls... sin il carussel...», surri Kilian tort stuschond ils pugns or da la taila dals satgs. E sia traglischur sa stizza andetgamain vesend el che Lori trai in gutter or dal pitschen satgados ed in pac pampers suten. Lorena fa quai meglier ch’ina tgirunza d’uffants en ina chasa d’orfens. Jau ma regord co ch’ella pratitgava quai cun sias nundumbraivlas poppas en il letget d’astas, cumprais mes ursun, uras a la lunga discurrind sc’ina mamma cun ellas. Ella discurra er uss uschia da là vi, cun ina vusch extrem ruassaivla che calma cun ina giada la pitschna, ma la vusch sa drizza precisamain a Kili ed ella tuna da reproscha. «Jau fatsch uss sitg ad ella e ti ta volvas dentant sin tschella vart. Il rest procuras ti. Perquai ch’igl è tia merda!»

Jau stausch l’isch dador laschond passar Lori. Mia sora ma spisgenta cun in’egliada, ma gea, detg tissientada e sa metta sin ses velo da crutschas. Jau aud la gera sut las rodas. Insanua urla il smaladì chaunatsch. U èsi gia dus? Kilian cumpara cun ses flad davos mia tatona.

«Tge faschain nus uss, Henry?», ses flad savura da marsch. Jau pens ch’el stuess lavar ses dents. Jau pens ch’el haja ses anniversari damaun – e ch’i saja damaun en paucas uras. Jau duvrass sedesch chandailas sin la turta. Jau na sai gnanc segir sch’el ha gust sin turta: damaun.

«Nus giain uss, Kili. Igl è finì.»

Marco Caminada

Il diari dad Annatina

Mardi, ils 27 da zercladur 2000

Uff, tge di! Oz hai jau puspè gì ina giada scola. Cler, duas emnas dapli vacanzas n’avessan segir betg fatg donn. Sco ch’igl è tar mai, scola = stress. E lura natiralmain anc mia sora, quai è uschè ina tgutga. Il davos temp sa deporta quella propi sco la davosa catastrofa. Ma tge, er jau tegn atras quai sin ina moda u l’autra. Ma daco scriv jau adina be sur da mes problems, nua ch’i dat gea bler meglier da raquintar.

Per il mument hai jau gea tuttina mo el pli en mes chau. El? Tgi è el atgnamain? Jau na sai betg co ch’el ha num, danunder ch’el vegn e cunzunt betg sch’el ha forsa in’amia. Ma l’impurtant sai jau, jau sun inamurada en el. Ier cura che jau hai vis el per l’emprima giada, hai jau pensà che quai stoppia esser vaira charezza sin l’emprima egliada. Ses egls blaus, quests chavels, quai sto esser mes um dals siemis. Ed il meglier vegn anc, el ha guardà vi sin mai ed ha schizunt ris da quai charin. Atgnamain vuleva jau anc ir vi e discurrer in pau cun el, ma jau hai stuì far prescha per betg manchentar il davos tren cunter chasa. Ma quai na vegn segir betg ad esser stada la davosa giada che jau al hai vis. L’autra giada vegn jau a prender tut mes curaschi e discurrer insatge. Gliez è segir. Tgi sa sche jau plaschel forsa er ad el? Uschiglio na crai jau strusch ch’el avess ris sin mai. U forsa tuttina betg? Jau na dastg uss dentant betg far memia grondas speranzas. Ma tuttina, guardar sche jau vegn da durmir questa notg, pertge ch’in tal giuven na san ins simplamain betg laschar ir or dal chau. Segir. Pia, fin damaun. Buna notg!

Gievgia, ils 29 da zercladur 2000

Schia, qua fiss jau puspè. Il meglier è forsa, sche jau scriv a l’entschatta che jau sun fitg cuntenta. Betg sco tschella saira. I pudess dentant anc ir meglier cun mai, sch’el fiss qua tar mai. Ma bain. Forsa na vai gea gnanc pli ditg ed el sesa qua sper mai sin mes letg. En mintga cas, bel fissi. Tge fantasia che jau hai pomai. Davent da mardi n’hai jau gnanc vis el ina suletta giada. Ha quai forsa da muntar insatge? Jau na sai betg, forsa na vul el gea betg vesair mai. Na, gliez na crai jau betg, perquai che nagin auter che jau na sa quant fitg che jau al charez. Perquai èsi forsa meglier d’avair in pau pazienza. Jau al entaup segir anc in di. Il pli tard l’auter mardi cur che jau hai puspè scola. Ma na lain betg sperar che jau stoppia avair fin lura la pazienza da vesair el puspè. Quai na tegn jau segir betg ora. Cunzunt betg sche mia mamma fa uschia vinavant. Quella pensa halt schon che jau fetschia tut la merda per ella, i dat gea anc ina sora che na fa l’entir di nagut. Dentant sin mai na taidla oramai nagin!

Uss però èsi meglier sche jau na scriv betg memia bler, u fatsch schizunt memia grondas speranzas... Oha, mia mamma cloma, jau poss ir a tschaina.

Chau diari!

Venderdi, ils 30 da zercladur 2000

Hallo! Jau na sai betg quant ditg che jau tegn anc ora quai, tar mai va per il mument tut da l’aua giu. E quai tut mo pervi dad el. Er sche jau crai d’avair vis el oz en stizun. Tuppamain n’hai jau betg gì temp da guardar tgi ch’i saja propi, perquai che jau era en quel mument vi da vender ina giacca ad in da quels turists che na saveva betg tge ch’el vuleva. Sche jau n’al ves betg prest puspè, na sai jau propi betg pli tge far. Ma na, uschia na duess jau gnanc discurrer, segir betg. Ma tge far pomai sch’el ha in’amia ed jau sun per el mo aria?

Ah, tge. Il meglier è adina da spetgar e quai vegn jau er a far uss. Sin in’autra moda na vai betg.

Ma bain, uss stoss jau forsa er scriver ina giada insatge legraivel e betg adina chaussas tristas. Damaun hai jau numnadamain anniversari. Finalmain 18. Uschia che mes geniturs na ma dattan forsa betg pli tant sin la gnerva cun dir tge che jau dastgia e tge che jau na dastgia betg. Mes bab va atgnamain anc, mia mamma però manegia propi ch’ella possia be cumandar enturn.

Per oz n’hai jau atgnamain betg massa da scriver pli, jau sper mo che mes anniversari vegnia in pau en urden.

Dumengia, ils 2 da fanadur 2000

Juhui! O quant cuntenta che jau sun! Uschè bain na ma sun jau gia daditg betg sentida pli. Na, betg forsa pervi da mes anniversari, mabain pervi dad el. Er sche mes anniversari è stà tut endretg, jau hai numnadamain vis el.

Pia, quai è stà uschia. Sonda saira sun jau ida en sortida sco tut tschellas fins d’emna era. Nus essan puspè ina giada ids vi Laax en la Casa Veglia. A l’entschatta eri lungurus sco adina. Bler na marschava atgnamain betg. Ma tuttenina hai jau cartì che jau na vesia betg endretg, cur ch’el è vegnì dad isch en. El è alura ì vi e sesi cun intgins amis. Jau n’al hai dentant betg laschà or dals egls. L’entir temp hai jau guardà vi sin el, fin ch’el ha er guardà enavos e ris puspè ina giada si per mai. Mes cor batteva sco anc mai.

Tuttenina è el ì giuadora. Jau hai ditg studegià sche jau duess ir suenter u betg, finalmain hai jau lura gì il curaschi e sun ida giuadora per tschertgar el. Cura che jau sun stada giuadora, n’al hai jau dentant vis nagliur. Jau hai tschertgà vinavant sin il parcadi, e tge ves jau? Gea, exact el hai jau vis. Jau na sai gnanc tge ch’el fascheva. Cura ch’el ha vis mai, è el vegni encunter a mai ed ha dumandà tge che jau fetschia qua tut suletta. Jau hai dà per resposta che jau saja mo vegnida giuadora per ir in pau a l’aria frestga. El ha manegià ch’el saja unfis e ch’el veglia prest ir a chasa. Silsuenter ha el dumandà co che jau haja atgnamain num. E natiralmain hai jau er vulì savair ses num. Flavio!!! N’è quai betg in bellezza num? Ma gea, alura avain nus anc discurri in pau da la lavur e da quai. Ah gea, el è graficher. Na tuna quai betg interessant? El ha alura er vulì savair tge e nua che jau lavuria. Suenter ha el ditg ch’el craja dad er gia m’avair vis. Alura hai jau ditg ch’el haja segir vis mai tschel di giu Cuira. Gea exact, ha el ditg. Sco che quai ha tunà, na para el betg d’avair emblidà mai.

Silsuenter ha el stuì ir, perquai che per ses collegas eri nairas uras da turnar a chasa. L’alcohol. Flavio ha alura anc ditg ch’el speria da ma vesair puspè insacura. Quai ha el ditg uschè romantic. Avant ch’ir m’ha el anc dà sia adressa dad e-mail. Gea, quai fissi stà per questa giada cun Flavio. Jau sper natiralmain er che jau al vesia anc ina giada. Jau pudess m’imaginar ch’el vuless er ma vesair puspè. Ma uss stoss jau propi chalar, igl è uras da far quai da scola. Bonne nuit!

Mardi, ils 4 da fanadur 2000

Halli, hallo! Qua sun jau er gia puspè. Jau poss dir puspè ina giada ch’i giaja super cun mai. Er sche jau hai in pulit stress il davos temp. Scola, lavur, mia mamma...! Natiralmain ch’i pudess er ir meglier, ma jau sun er cuntenta uschia. Sco mintga mardi, hai jau er oz puspè gì scola. Oz ma sun jau directamain legrada dad ir a scola, perquai ch’igl è stà la davosa giada avant las vacanzas da stad. Uschia che nus n’avain propi betg gì bler da far. Quai vul er dir che nus avain survegnì l’attestat. Betg che jau vuless uss forsa ludar mamezza, mes attestat però n’è propi betg in dals menders. Jau poss esser cuntenta sch’i va uschia vinavant cun mai. Ma sche jau dun tut, vegn quai tut en urden. Segir.

Atgnamain aveva jau sperà da vesair Flavio oz giu Cuira, el n’era dentant betg d’enturn. Ma bain. El na m’ha segir betg emblidà. Sche jau savess mo si’adressa. Gea exact, el m’ha gea dà tschella saira si’adressa dad e-mail. Ma nua hai jau pomai mess quella? Ah gea, jau l’hai mess en mia giacca. Suenter guard jau sch’ella è anc là. Alura poss jau scriver in e-mail ad el. Quai fiss ina bun’idea. Tge scriver è l’autra dumonda... Il meglier è sche jau scriv che jau na possia simplamain betg emblidar el. E che quai da tschella saira saja stà bel dad el da discurrer cun mai. Forsa chapescha el lura tge che jau vi propi dad el. U è quai forsa in pau bler per l’emprima giada? Na, jau na crai betg, jau stoss simplamain dir ad el tge sentiments che jau hai per el. Auter na vai betg. Quai stoss jau far gist uss. Bun pia, enfin insacura. Chau!

Mesemna, ils 5 da fanadur 2000

Trali, trala. Bun, jau hai scrit ier saira in e-mail ad el. Speranza al ha el era legì. Jau crai bain, per nagut na m’ha el segir betg dà quest’adressa. Gea, e tge che jau hai scrit ad el... Jau hai empruvà da far curt, e quai tuna uschia:

Hallo Flavio!

E lura, co vivas? Jau hai detg pulit. Has forsa manegià che jau na ta scrivia betg? Bain, segir. Jau ta vuleva atgnamain mo dir che jau hai chattà quai bel da tai che ti es vegnì vi tar mai sonda saira ed has discurrì cun mai. Ier cura che jau hai gì scola, hai jau sperà da ta vesair giu Cuira, ma ti n’eras betg per pes. Donn, jau avess anc gugent discurrì cun tai. Ma tge.

Gea bun. Atgnamain na ta scriv jau gea betg quai per unfisar tai cun x insatge, mabain per ta dir quai che jau vuleva dir a tai gia daditg: jau sun m’inamurada en tai, betg pir tschella saira, mabain gia l’emprima giada cura che jau hai vis tai. Bun, quai fiss lura er gia tut. Fa uschè bain e ma scriva enavos! Navair!

Chau, tia Annatina!!!

E lura al hai jau anc dà mi’adressa dad e-mail. Jau crai ch’el ma scrivia enavos. Sche betg, na sai jau er betg vinavant pli.

Per oz basta quai, dapli sai jau lura, sch’el ma respunda.

Lura, chau diari!!!

Gievgia, ils 6 da fanadur 2000

Jau hai gì raschun, Flavio m’ha scrit enavos. Il meglier è lura anc tge ch’el ha scrit. Jau hai pensà che jau na vesia betg endretg cura che jau hai legì ses e-mail. Jau crai propi ch’er el haja sentiments per mai. Il meglier è forsa, sche jau scriv gist en qua l’e-mail ch’el m’ha scrit.

Chara Annatina!!!

Gea, i va pulit. A l’entschatta t’engraziel jau per tes e-mail che ti m’has scrit. Jau n’avess mai cartì che ti ma scrivias. Ma bun, ti has gea scrit. Tge che jau stoss anc dir pervi da tschella saira: Jau na sun betg mo vegnì vi mo uschia tar tai, mabain jau vuleva gia daditg discurrer ina giada cun tai. Sco che ti m’has scrit, avessas ti gea er gugent discurrì cun mai. Uss èsi schabegià.

Tge che jau vuleva anc dumandar tai: Tge fas venderdi saira? Tge manegias da la proposta dad ir ensemen giu Cuira a kino? Natiralmain mo sche ti vuls. Ti ma pos gea scriver enavos. Insatge che jau hai emblidà da ta dumandar tschella saira, nua stas ti atgnamain? Jau n’hai er betg ditg danunder che jau vegnia. Jau suppon che ti veglias forsa savair quai, jau sun numnadamain da Trun.

Sche ti vegns cun mai a kino, vegn jau lura sperasor per tai. Navair!!

Quai fissi lura er gia stà, fin l’autra giada.

Tschüss!!

Silsuenter hai jau lura er gist scrit enavos a Flavio, hai ditg che jau vegnia cun plaschair cun el a kino e che jau ma legria gia fitg. Auter n’hai jau betg scrit.

Uss hai jau dentant anc in pitschen problem, tgi sa tge che mes geniturs manegian da quai. Il meglier è sche jau als di directamain che jau haja insatge cun Flavio. Baud u tard vegnissan els segir a savair quai. E sche jau na schess nagut ed els vegnissan a savair, na fiss quai betg fitg legher per mai. Gea, uss èsi lura propi uras dad ir a tschaina.

Sonda, ils 8 da fanadur 2000

Hallo! Gea, exact. Ier saira è stà venderdi e venderdi sun jau stada cun Flavio a kino. El è vegnì sperasora, uschia che mes geniturs avessan gea vis cun tgi che jau gieva a kino. Jau als aveva gia ditg che jau giaja cun Flavio. Els n’han lura gnanc ditg pli bler. I ma para che mes geniturs na sajan gnanc pli uschè severs sco quai ch’i eran ina giada. Mes bab ha schizunt manegià che quai saja tut endretg, uschia che mia mamma n’ha er gì nagut encunter. Uras èsi ch’els badan che jau sun uss er veglia avunda per pudair decider sur da mia vita.

Pia, tar ier saira. In pau curius è quai schon stà, quai era la finala er l’emprim giuven che m’ha dumandà da vegnir a kino. En l’auto avain nus discurrì in pau sur da tut. Jau al hai anc dumandà quant vegl ch’el saja atgnamain. El vegn quest onn 19. Quai vul dir ch’el è er circa da mes onns. Gliez è propi anc flot.

Nus avain discurrì uschè ina massa che nus n’avain gnanc studegià tge film guardar. Il davos essan nus lura ans decidids d’ir a guardar ‹The Beach›, in film cun Leonardo Di Caprio. Quel na m’ha plaschì gnanc mal. En cumparegliaziun cun Flavio. A lez n’ha quest film betg plaschì uschè super. Ma tge! Interessant èsi tuttina anc stà.

Silsuenter essan nus lura anc ids en x ina bar per baiver in. Là avain nus lura anc pudì discurrer en ruaus. El ha ditg ch’el chattia mai u simpatica e ch’ins possia er discurrer in pau da tut cun mai. Quai ha segir da muntar insatge! U betg? Jau crai bain. Tge emporti. Suenter essan nus lura ids encunter chasa. Nus avain propi gì legher. Cun Flavio pon ins propi er discurrer sur da tut.

Avant che jau sun ida or da ses auto ha el ditg ch’el ma stoppia anc dir insatge. E lura pir tge, el m’ha ditg ch’el ma charezzia. Sin quai al hai jau er ditg che jau saja total m’inamurada en el. Lura m’ha el anc dà ina buna ed è ì.

Jau sun vairamain ma tschentada en il settavel tschiel e lura anc cun Flavio. Quai n’avess jau mai cartì. Ma uss èsi uschia. Tge cletg!

Dumengia, ils 9 da fanadur 2000

Schia, qua sun jau puspè. Er sche quai è stà ier saira, ma pari sco sch’i fiss anc bler pli ditg che jau n’hai betg vis Flavio. Cun mai vai vairamain di per di meglier. Er cun la lavur. Bun, tranteren toffi in pau d’adina stuair lavurar. Quai sto almain mintgin!

Gea, Flavio m’ha puspè scrit in e-mail. L’emprim sun jau vegnida tut curiusa cura che jau hai legì quel, ma suenter hai jau chapì. Jau scriv forsa gist ina giada quai ch’el ha scrit:

Chara Annatina!!!

Jau vuleva cunzunt t’engraziar per la bella saira che jau hai dastgà passentar cun tai. Atgnamain avess jau duì dir gia ier saira quai che jau ta di uss. Ti stos simplamain chapir mai. Pia, Annatina, jau sun HIV-positiv. Sche ti has il sentiment ch’i na giaja betg uschia vinavant cun nus, lura dastgas ruassaivlamain dir quai. Jau chapesch tai, sche ti dis che ti na veglias segir betg insatge d’in carstgaun ch’ha AIDS. Jau crai dentant che ti chapeschas mai. U betg? Jau hai pensà da far curt. Fa uschè bain e ma scriva enavos!!!

Silsuenter al hai jau immediat scrit enavos e ditg che jau al chapeschia. Lura hai jau anc scrit che jau al charezzia er uschia. Ins na po segir betg emblidar in carstgaun mo pervi da quai, manegel jau.

Natiralmain che quai m’ha dà da studegiar. Ma uss vai gia meglier. Jau al accept segir uschia sco quai ch’el è. Auter na giessi gnanc, perquai che jau al charez vairamain. Er sch’ins al enconuscha na sent’ins betg ch’igl è insatge cun el. El ha adina buna luna ed è allegher. Quai ma para fitg positiv. El sa ch’el na po far nagut encunter, pertge betg giudair la vita? Uschia sco quai ch’el fa. Sch’igl è uss uschia na vai er betg auter. El è vairamain in uman umoristic.

Mardi, ils 11 da fanadur 2000

Chara Annatina!!!

Jau n’avess mai pensà da survegnir ina resposta uschè positiva sco quai che ti has scrit. Jau sun propi stà fitg cuntent che ti m’acceptas er uschia. Mintga carstgaun na pudess segir betg prender la situaziun uschia sco ti. Jau crai propi ch’igl exista vaira charezza tranter nus. Cun quai vuless jau er dir che jau ta charez sco nagin auter sin quest mund. Tge che jau vuless anc dir, jau less ina giada propi discurrer cun tai. Mo nus dus. Tge manegias? Nus pudessan gea ir la fin d’emna insanua a campar. Nus dus tut sulets, quai fiss, ha? Quai è lura mo ina proposta, betg che ti pensas forsa che ti stoppias vegnir. Gliez segir betg. Studegia suenter anc ina giada. E lura hai jau anc in pitschen giavisch, fa uschè bain e di a tes geniturs che jau saja HIV-positiv. Igl è mo per tes bun, els ston simplamain chapir quai. Fa uschè bain!!

Chau!!!

Qua è el, l’e-mail che Flavio m’ha scrit. Jau chat quai propi bel ch’el discurra uschè avert sur dad AIDS. Mintgin ch’è pertutgà da questa malsogna na po segir betg discurrer uschia sco el sur dad AIDS.

Jau hai gia studegià, sche jau duess dir quai a mes geniturs, ma fin uss n’hai jau betg anc gì il curaschi. Sche jau schess quai ad els, na poss jau betg m’imaginar ch’els prendan si quai normal. Quai vul dir che jau na di betg quai ad els per il mument. Silsuenter al hai jau lura er scrit enavos in e-mail e ditg che jau vegnia cun el a campar e che quai dettia segir dus fitg bels dis. Jau hai lura ditg ch’el ma duess telefonar ina giada.

Quai fissi lura er gia stà per oz. Fin...!!!

Gievgia, ils i 3 da fanadur 2000

Holadio!!! Qua sun jau puspè. Er sche quai tuna in pau curius, sun jau directamain loscha sin Flavio. Quai è propi in carstgaun cun cor e blera gnerva. Oz hai jau discurrì l’emprima giada da Flavio cun mi’amia Ursina. Atgnamain la vuleva jau dir gia daditg che jau saja m’inamurada, ma jau hai pensà da betg dir memia bler fin che jau na sun betg segira tge ch’i dat tranter nus dus. Jau hai lura er ditg che Flavio saja HIV-positiv. A l’entschatta cler ch’ella è stada in pau schoccada sco jau, ma lura ha ella er chapì quai. Jau crai, sch’ins ha in ami ch’è pertutgà dad AIDS, dat ins automaticamain adatg tge ch’ins fa.

Damaun èsi lura uschè lunsch, jau vom cun Flavio a campar. Jau hai ditg stuì insister tar mes geniturs fin ch’els m’han laschà ir. Jau n’hai natiralmain anc ditg nagut tge ch’igl è cun Flavio. Quai vegn segir anc legher cun el. Nus essan ans decidids ier saira al telefon dad ir sin la Greina a campar.

Quai vul lura er gist dir che jau na ta scriv betg, diari, per intgins dis.

Tschüss e fin prest!!!

Dumengia, ils 16 da fanadur 2000

Vau, tge fin d’emna. Uss èsi dumengia suentermezdi ed jau sun gist turnada a chasa. Jau sun in pau stancla, dentant perquai poss jau tuttina anc scriver. Er suenter quests strapatschs.

Gea, venderdi essan nus ids cun dus satgadosuns sco turists cunter la Greina. Tge cletg che nus avain gartegià in bellezza di. Uschia che jau hai natiralmain anc fotografà bunamain tut quai che jau hai vis e giudì la bellezza aura. Natiralmain che nus n’avain betg fatg prescha dad ir, nus avain gea gì temp avunda. Quai vul dir che nus n’avain er betg spargnà cun las pausas.

Cura che nus essan lura finalmain arrivads sin il pass ed avain vis la bella planira da la Greina, essan nus ans platgads sin il pastg per ruassar dal stentus viadi. Là avain nus er puspè pudì discurrer en tutta calma, perquai che nus eran ils sulets en quel conturn. Da lunsch vesev’ins bain anc in pèr turists u insatge sumegliant. Suenter che nus eran puspè fits per cuntinuar il viadi, avain nus stuì tschertgar in plaz adattà per tschentar si la tenda. Suenter ditg tschertgar essan nus lura ans decidids da la tschentar si entadim la planira da la Greina.

E lura è pir vegnì propi il caos. Co mett’ins pomai si ina tenda? Er sche Flavio l’aveva prendì, n’aveva el nagin’idea co ch’ins tschenta si ina tenda. Quai era quella da sia sora. Dentant insaco essan nus finalmain vegnids a frida. En mintga cas, sidretg steva ella.

Plaunsieu hai lura entschet a vegnir stgir. Natiralmain nagut per mai, jau che tem mi’atgna sumbriva. Ha ha. Co che nus eran stanchels dal rir e dal viadi! Uschia che nus avain lura brassà ina servela e mangià la salata da tartuffels che mia mamma aveva pachetà en.

Gea, e lura essan nus ans schluitads en noss satgs da durmir per ir a tschertgar l’autra damaun. Nus n’avain lura betg fatg detgas chaussas, na na. Ins na sa gea mai tge che po tut schabegiar. Jau charez Flavio er senza stuair avair contacts sexuals.

L’autra damaun essan nus lura er levads insacura. Cura na sai jau betg exact, jau sai mo ch’igl era avant ensolver. Ensolver avain nus schizunt anc empruvà da far. Da mangiar avevan nus prendì bler memia bler. Dentant pli gugent memia bler che memia pauc. Uschia che nus avain er pudì far in detg ensolver. Betg mal, ha!! Il tup è mo stà che nus n’avevan betg prendì café cun nus. Jau na poss normalmain betg ir or da chasa la damaun senza baiver in café. Ma il legher è che jau n’era gnanc a chasa. Uschia che jau hai er survivì senza café.

Suenter ensolver essan nus partids per far ina spassegiada. Nus avain er prendì cun nus il gentar en il satgados, en cas che nus giessan pli lunsch, ins na sa gea mai. A l’entschatta essan nus ids encunter il Tessin. Dentant lunsch n’essan nus betg vegnids, perquai che Flavio è stgarpitschà sur ses agens pes. E quai mo perquai ch’el ha vulì far tuppadads dad ir sur in piogn ora. Uschia ch’el è dà en in dutg ed era tut bletsch. E tar tut quai ha el anc sa taglià in schanugl vi d’in crap ch’era en il dutg. Tge cletg ch’el aveva pensà da prender cun el plasters. El ha manegià sez ch’i saja meglier d’avair plasters là nua ch’el saja.

Suenter che jau aveva faschà ses schanugl plain sang, essan nus puspè ids encunter la tenda. Er sche quai na fascheva betg gist bain dad ir cun in schanugl blessà, ha el prendì si quai pulit cool. Sco quai ch’el è! Insaco essan nus era arrivads uschia en tenda.

Suentermezdi essan nus stads il bler en tenda, perquai ch’i pluveva. Nus avain discurrì in pau da sia malsogna e co ch’el è vegnì infectà. Quai è ina pulit lunga istorgia, uschia ch’i na renda betg da scriver tut quai. Jau na chapesch strusch che Flavio sa discurrer uschè avertamain da sia malsogna. El prenda simplamain mintga di sco ch’el vegn, er sch’el sa ch’i po ir di per di mender cun el.

Ed er quella saira essan nus ids a letg, numnadamain gia a las diesch. Nus avevan atgnamain planisà da vegnir pir questa saira a chasa, ma pervi da ses schanugl essan nus gia turnads oz en damaun.

Gea, quai fiss lura er gia stà noss pitschen viadi en las muntognas. Stà èsi fitg bel e cunzunt legher. Enturn Flavio ston ins bunamain avair buna luna – el cun ses umor!

Bun pia, chau diari. Jau vom uss a durmir in’urella, sche jau hai schon ina giada ruaus da mia sora.

Mardi, ils 18 da fanadur 2000

Jessas, a mai èsi vegnì endament insatge sgarschaivel tschella notg cura che jau n’hai betg pudì durmir. Cura che Flavio era dà en il dutg ed ha blessà il schanugl, hai jau gea faschà la plaja, e pir uss hai jau percurschì che jau hai er ina pitschna plaja averta sin in det. E sche ses sang fiss vegnì en contact cun mes sang, pudess quai esser pulit malsegir. Jau na sper natiralmain betg che quai saja il cas. Tge duess jau pomai far? Sco che jau sun infurmada, poss jau en mintga cas vegnir infectada dal virus. Il mender è dentant ch’ins sa pir en circa dudesch emnas, sch’il sang è positiv. Uschia ch’i n’è er betg pussaivel da far gia uss in test. Jau hai er gia udì ina giada ch’ins possia far in tal test gia tschintg emnas suenter. Sche quai è lura propi pussaivel, na sai jau betg. Jau vuless mo savair uschè spert sco pussaivel, sche jau sun m’infectada.

Sch’igl avess propi dad esser uschia, giessi pulit mal cun mai, perquai che mes geniturs na san betg che Flavio è HIV-positiv. Per il mument na vegn jau era betg a dir insatge ad els.

Ma tge, uss na datti nagut auter che da spetgar questas tschintg emnas e lura guardar co ch’i va vinavant.

Cun Annatina vai di per di mender. Betg ch’ella fiss forsa HIV-positiva, na, ella na sa betg pli co ch’i duess ir vinavant cun ella. A ses geniturs n’ha ella ditg nagut, gnanc a Flavio. Ella manegia ch’i saja il meglier da dir a nagin insatge. Ma sche quels vegnissan a savair insatge dal test, fiss Annatina en la merda. I na sto natiralmain betg esser che Annatina è HIV-positiva. Ma en il mender cas poi esser uschia.

Sco ch’ella è vegnida a savair d’in medi, po ella gia far il test en tschintg emnas e betg pir en dudesch, sco quai ch’ella sminava. Almain insatge positiv. Dentant ad ella pari che questas tschintg emnas na passian betg. Ma lura èsi finalmain uschè lunsch. Annatina po laschar far quest test.

Dumengia, ils 20 d’avust 2000

Finalmain èsi uschè lunsch, insacura l’autra emna poss jau laschar far il test. Jau sun gia uss gnervusa. Jau sun la suletta che sa insatge da quest test. Sch’il test avess dad ir ora positiv, lura na sai jau vairamain betg co ch’i va vinavant.

Damaun poss jau ir ina giada tar il medi a Glion. Forsa poss jau laschar far il test gia damaun. Quai n’è dentant betg anc segir. Uschiglio stoss jau probablamain ir mesemna anc ina giada, perquai che mardi entschaiva la scola gia puspè. Gliez ma fa per il mument propi la fuira. Lain guardar tge ch’i dat damaun.

Cun Flavio hai jau atgnamain anc detg pulit. Jau emprov adina da far sco sch’i na fiss nagut cura che jau sun enturn el. Betg ch’el vegniss pir uss anc a savair tge ch’igl è cun mai. Jau na chapesch propi betg pli mamezza. Dapi emnas pens jau mo vi da quest test da merda. Quai na sto gea gnanc esser che jau sun HIV-positiva. Jau crai e sper ch’i na saja betg il cas. Jau n’aveva betg in’immensa plaja. Ma sch’in pau sang da Flavio è ì en mia plaja, lura èsi fitg nausch.

Glindesdi, ils 21 d’avust 2000

Hallo. Qua sun jau puspè. Jau sun stada tar il medi ed hai gia pudì laschar far il test. Super, u betg? Quai vul er dir che jau sun immens levgiada. Co ch’il test è ì ora, na ma po il medi natiralmain betg anc dir. Il sang che jau hai stuì dar, vegn tramess ad in labor e silsuenter sai jau lura finalmain tge che marscha cun mai. Tge cletg. Flavio n’ha percurschì nagut che jau sun stada tar il medi per laschar far quest test. E sch’il test va ora negativ, na vegn el probablamain er mai a savair insatge. Forsa èsi meglier che jau n’hai ditg nagut da mes suspects ad insatgi. Pertge che lura fissi mo stà anc dapli persunas ch’avessan fatg quitads ed il davos n’èsi forsa tuttina nagut. Forsa nagut! Jau hai propi tema per mai. Schia, uss stoss jau ir a pinar l’urden da scola. Fin damaun.

E tschüss!!!

Mardi, ils 22 d’avust 2000

Hoi!!! Jau poss propi dir che la scola ha entschet detg pulit. Nus avain numnadamain gì ina clausura da repetiziun. X insatge che nus avain gì gia tschel onn en scola. Jau hai natiralmain savì tut. Sco adina. Ha ha. Betg adina, ma adina puspè. Sch’igl è endretg, na poss jau betg anc dir.

Gea, e lura tar insatge tut auter. Il medi aveva ditg ier da vegnir sperasvi oz anc ina giada per guardar sch’il test fiss vegnì enavos. Bun che jau sun stada sperasvi per guardar sch’el sappia insatge dapli che jau. Natiralmain ch’el saveva dapli che jau, ma betg tge ch’igl è cun mai. El ha numnadamain ditg che jau stoppia laschar far anc ina giada il test, perquai ch’igl aveva dà cumplicaziuns en il labor. Tge che quai ha da muntar na sai jau betg. Quai na vesa propi betg ora fitg bain. Er sch’il medi ha ditg che quai n’haja da muntar nagut dal mal, hai jau tema. Duess jau forsa tuttina dir a Flavio tge che jau fatsch qua davos ses dies? Na, gliez na crai jau betg. Jau sper mo ch’il test giaja or negativ. Sche betg, lura survegn jau pulit blers problems.

Tge discur jau er qua, quai fiss gea ina catastrofa. Ma jau stuess er viver vinavant uschia. Bain u mal. Damaun sper jau natiralmain da savair tge ch’igl è cun mai.

Mesemna, ils 23 d’avust 2000

Hallo, qua sun jau er gia puspè. Numnadamain cun bunas e nauschas novitads. Na, atgnamain mo cun bunas. Sco ditg hai jau pudì ir tar il medi ier suenter la lavur. Cura che jau sun entrada en sia pratica, ha el immediat vulì discurrer cun mai. Lura hai jau natiralmain sminà mo dal negativ dal test. El ha ditg ch’el haja survegnì enavos il test. Sco ch’el ha ditg quai, avess jau pudì crair che jau saja infectada dal virus. Ma lura, lura ha el ditg che jau na stoppia far nagins quitads, il test saja ì or negativ. Il pli gugent avess jau gist embratschà il medi. Dentant uschia na sun jau er betg stada. Jau crai, uschè cuntenta na sun jau en mia vita mai stada. Segir. Gea, uss èsi vairamain da sbragir dal plaschair. Er sche jau hai adina gì speranzas ch’il test giaja ora negativ, hai jau gì in’immensa tema. Ma uss, uss poss jau viver vinavant ina vita senza quitads e tema. Il meglier è forsa tuttina da raquintar uss a mes geniturs tge ch’igl è cun Flavio. Pertge ch’insacura stoss jau en mintga cas dir quai ad els.

Uschia è anc bler auter vegnì cler ad Annatina. Per exempel che la vita n’è betg mo in simpel gieu u insatge ch’ins po smanar enturn mo uschia. Er en chaussa AIDS sa ella uss bler dapli. Annatina sa uss er co ch’ella ha dad ir enturn cun Flavio. Sch’ins patratga er che blers na s’empon nagut ch’els han AIDS e ch’ins na po far nagut encunter, è quai vairamain insatge sgarschaivel.

Sin questa via vi jau er gist far attent la giuventetgna ch’ins duess s’infurmar en chaussa AIDS. Ins na sa gea mai esser segir avunda cun questa malsogna en noss temp. U betg?

Victoria Haas

Ina idilla ed in monolog

Notg

La mar nair verda sa ruschna sco ina glimaja dischorientada e charezza mintgatant il sablun. La glina reflectescha sin il spievel agità e lascha enavos fastizs che sa muventan sco vels surdads al vent. Las cipressas e las pinias sautan sco sin in bal da morts, la roma setga vul tschappar il tschiel, ma chatta be in pèr insects durmentads ed auters fomentads.

Tras il guaud profund va la glina a la tschertga d’in stgazi. Sin via entaupa ella il vent ed il fieu. Omadus n’èn betg gist fitg amabels e baterlus, uschia che dunna glina sa festina da vegnir vinavant. «Tge han els en senn? Pertge van els la notg ensemen tras il guaud? Quels na vulan segir far nagut dal bun», pensa la glina. Per fortuna surveglian las stailas mintga moviment sin terra.

Suenter avair superà las muntognas sa ferma la glina sper la mar. «Mar, sas ti tge stgazi che jau stoss tschertgar?», dumonda la glina. La mar na vul betg vegnir ora cun il marmugn. «Ti vegns a savair quai, sche ti suondas la via.» Ma tge via n’ha la mar betg ditg. La glina chatta conchiglias, peschs da tut las colurs, in anè da perlas e flurs d’argient. Il stgazi na chatta ella dentant betg. Ella tschertga en il sablun, sut las pinias, las plantas d’ulivas e perfin sut la crappa anc chauda dal sulegl. Nagut.

Il vent agitescha la mar, fa ch’i dat stgima ed auza ad aut pitschens daguts che straglischan sco diamants. La mar para uss dad esser in gigant ravgià che vul sa derscher sin la terra e magliar la riva, il sablun, la vegetaziun. Il fieu percunter va bufatg, tschertga la roma setga da pinias e cipressas. Ma uss sa fa er la glina udir. Dus pleds ed il vent è sa calmà, la mar sa quietescha. Dus pleds ed il fieu è schelà. Tut è sco avant. Gea, la glina sa far striegn!

La glina studegia e tschertga l’entira notg. Tge far sch’ella na chatta betg quest stgazi? Ma lura vesa ella tuttina in fin vel cotschen a l’orizont e sa ch’ella al ha chattà. Ella va pli damanaivel e vesa l’aurora blaua. La mar nair verda perda sia colur, ils utschels levan e spaventan ils misteris da la notg. La glina dat adia e sa uss ch’ella sto surdar la batgetta a l’aurora enfin ch’il sulegl vegn. Ma spert emblida ella tut, uschia ch’ella sto tschertgar danovamain il stgazi la notg che suonda.

Monolog

Tenda. Ins vesa la gronda stanza tut alva. Tranter las duas fanestras ina cumoda da lain alva cun divers cudeschs. Da maun dretg (ord vista dal public) ina porta alva, da maun sanester ina sutga alva, entamez la stanza (davant) in divan rosa. M., ina persuna da circa ventgasis onns cun vestgadira cumplettamain naira, entra cun gladiolas en maun ch’ella metta en ina vasa sin cumoda. Lura sesa ella sin il divan. Suenter in mument di M.:

Tgi sa pertge che questas gilgias creschan gist en mes iert. Jau n’hai anc mai semnà insatge e tuttina creschan en mes iert selvadi rosas, neglas, narcissas, gladiolas, giacintas e schizunt pitschnas acazias ed in pumer da mail granat. Forsa ha il vent da mel purtà questas plantas, u il sulegl u la glina ch’ha fatg striegn. Ma jau na vi uss betg savair co ch’igl è ì. (Suenter ina pitschna pausa) Ch’i na saja betg pussaivel da savair quai tuna mender. Ma sche jau stess l’entir di en iert observond il vent e ses duns? Vesess jau lura forsa il sem en l’aria? Co ch’el croda giun plaun ed entschaiva a pruir?

Ins viva meglier sch’ins na dat betg grond’impurtanza a las chaussas, almain betg davant ils auters. Lura ignoreschan els ils puncts flaivels e na san betg co blessar ed offender. La pasch è lura garantida. Ina gronda cuntentientscha e satisfacziun ma tschiffa mintga giada cur che S. di cun sia vusch che sumeglia in rumplanim: «Tia glischezza è pir che quella dals peschs!» Quests muments ma portan triumfs nunemblidaivels. (M. ri)

«Na, na, uschia na pon ins betg dir quai», aveva ditg professer K. «Vus avais ina gronda fantasia..., ma per scriver... forsa per far litteratura triviala cun in touch poetic... d’in nivel pli elevà, sa chapescha, ma betg per la lirica». Lura aveva el dà adia ed era svanì in pau memia spert. Jau – cun mes dus fegls sut bratsch – ma chattava en profunda desperaziun, enfin che jau hai gì entupà insatgi ch’ha ditg ch’il professer K. saja in asen. L’emprim n’hai jau chapì nagut. Il professer K. na saja betg il pli cumpetent. Davent da là crai jau che mias poesias ed istorgias poeticas sajan bunas. (M. ri danovamain)

‹Bun› è in pled uschè nunsignificativ! Ma el è talmain universal ch’ins na po betg duvrar in auter en quest cas. Forsa stuess jau dir che mias ovras sajan structuradas cleramain, ch’ellas tschiffian, ch’ellas sajan precisas e bain ponderadas. Ma tut quai n’exprima ni la vardad ni ils sentiments ch’ins ha, cur ch’ins auda il pled ‹bun›.

Betg che jau saja ina persuna arroganta, sabiutta. Na, insumma betg. Ma mias ovras èn per mai – e forsa be per mai, quai n’è dentant betg relevant – las pli impurtantas, quellas ch’èn il pli damanaivel da mai, da mes esser. (M. s’auza, tira ora il mantè da launa ed al metta sin la sutga)

L’emprima giada che jau hai vesì professer K. hai jau pensà ch’el saja in um fin e distinguì. El aveva fatg in referat davart in grond scrivent russ, forsa Tolstoj u Puschkin, jau na sai betg pli. El aveva in stil dir, egls da luf e referiva cun vusch auta. Ma cur che jau hai mussà ad el mias emprovas da scriver, n’è el gnanc stà uschè senza maniera. Ins sto gughegiar insatge, sch’ins vul vegnir vinavant, aveva jau ditg a mamezza. L’auter di aveva jau casualmain stuì visitar insatgi betg lunsch davent da l’universitad, uschia che jau aveva prendì la chaschun per consultar quest professer K. L’emprim è el stà in pau irrità, ma cur che jau al hai gì supplitgà anc ina giada cun mia vusch da zutger da leger tras mias emprovas, ha el cedì.

Quel di aveva jau er visità in musicist ch’aveva gist cumprà ina villa. Jau na vom uschiglio mai a visitar insatgi. Mia pasch, la pasch dals patratgs e da l’olma, è bler pli impurtanta che avair cumpagnia. Tge duai jau be pigliar a maun cun glieud che n’è betg almain in pau sco jau? Cun glieud che na chanta betg, na legia e na scriva betg, che n’ha nagin’amur per la natira, per la dultschezza, per la miaivladad, per las flurs dal vent, dal sulegl, da l’aua, da la glina. Jau na sai betg tge far cun quella glieud ch’è uschè leva da tschiffar. I dovra bler sforz da betg perder la gnerva e vegnir or da la suna.

Il musicist – in enconuschent da mia mamma – era vegnì cun ils onns in zic in spezial. Avant era el in da la festa, ma cun quarantatschintg è el sa chasà en ina villa veglia a l’ur dal lai ed era daventà serius. Bab scheva adina ch’el saja in valanagut. Jau na sai betg per tge motiv, ma forsa perquai che mamma ed il musicist avevan gì ina relaziun fitg stretga blers onns avant las nozzas da mes geniturs. Bab n’aveva er nagin interess e nagina chapientscha per la musica. Per el tunava in’ovra sco l’autra e cur che jau aveva vulì emprender a sunar violina era el sa chapescha stà encunter. Ma mamma aveva gia arranschà tut cun noss enconuschent ed uschia hai jau pudì prender uras tar quest ‹valanagut›. Bab aveva taschì. In mais pli tard è el mort. (M. sa noda en la profunditad da la regurdientscha; tuttenina sa dasda M. e cuntinuescha cun tun lev)

Gea, in asen n’è el betg, il professer. Ils asens èn animals fitg intelligents cun gronda chapientscha per la litteratura, quai hai jau vesì immediat. (M. sesa giu sin il divan)

Avant in onn è el vegnì en praschun. El haja cumprà il titel da professer suenter be trais semesters studi da slavistica e germanistica, han ins pudì leger en la gasetta. Jau hai stuì rir. Suenter questas experientschas n’hai jau mai pli consultà insatgi. Gnanc il psicolog, sco mamma vuleva. «Ti vul mitschar da la realitad. Ti pateschas forsa da schizofrenia. Ti na vegns betg a frida cun la realitad, cun ils problems che ti fas. Va tar in psicolog e lascha gidar.»

Mia paupra mamma. Jau crai ch’ella avess duvrà il psicolog bler pli urgentamain che jau. (II rir da M. è isteric ed in pau memia artifizial; ils proxims pleds cun in tun agressiv) Tuts avessan basegn d’in psicolog, perquai ch’il mund ed il cor dals umans è plain canera, uschia ch’ins n’auda betg pli il clom da la pumera, dals fritgs e dals animals, da las vals e planiras, da las flurs, rosas, gilgias, da la siringia. E tgi fiss quest psicolog che savess far miraclas? Tgi? Tgi savess gidar ils cors plain cratschlim, las olmas plain charplina?

Mias poesias duain purtar vairs maletgs, purs e misterius en ils patratgs da la glieud, schess in academicher ch’è s’occupà da mias poesias ed istorgias «cun in touch poetic». Jau schess che mias poesias duain purtar parfums da siringia, glinas d’ulivas ed auroras blauas en ils patratgs da la glieud.

Forsa n’èn mias poesias ed istorgias betg ovras fitg grondas, ma ellas transmettan maletgs che reveleschan sentiments che n’eran anc betg naschids, reveleschan in mund nunenconuschent. (M. tascha; ins auda dad ordvart ina canera che vegn pli datiers; M. s’auza e guarda or da fanestra) Ah gea, quai è la schuldada che sto imitar il cas da guerra. (M. sa volva e vul sortir, ma lura ponderescha M. e turna tar la fanestra ch’è averta davent dad uss)

Bab era in grond fanaticher dal militar. Ses antenats èn stads uffiziers u schizunt generals, ma el n’è betg stà bun avunda per cuntanscher in post uschè elevà. El scheva ch’el n’haja mai acceptà ina promoziun pervi da mamma. Ma jau sai ch’el n’ha mai gì chaschun da vegnir promovì. Quant tup ch’ins è da giuven. Tut hai jau cartì, er che bab saja stà en las Indias tar ils Indians e sultans. (M. ri cun egls da said) Suenter la mort da bab ha mamma discurrì anc pli pauc.

Jau aveva dudesch onns cura che jau hai gì l’emprima ura da violina. Il musicist vegniva adina a chasa tar nus e per paja survegniva el ina buna marenda. Il pli gugent avess jau er exercità la saira e la notg, ma bab scheva adina ch’el na veglia betg tadlar quest sgrignim e cratschlim. Uschia hai jau stuì sunar la violina cura che bab lavurava u la saira, cur ch’el era absent.

Ils proxims trais onns hai jau vivì be da la violina. Spert hai jau gì fatg grond progress. Il musicist vuleva che jau giaja en ina scola speziala per uffants talentads. Ma lura è mia mamma vegnida malsauna e nus avain duvrà ils daners per insatge auter. (M. turna tar il divan)

Mintgatant hai jau il sentiment da betg esser da quest mund. Quel stadi dura be paucas secundas e sa mussa il pli savens durant la notg. Jau ma chat lura entamez il mund, vesend tut. E tut uschè intensiv, gea tut pulsescha ed jau sent co che mi’olma va ad aut, en l’aria. Lura na chapesch jau betg pli pertge che la glieud ha mazzà la natira cun chasas, vias, punts ed autos. Jau sai en quels muments ch’ins na dovra nagut, nagins objects materials per esser ventiraivel. Na, ins na dovra nagut, be l’agen mund en il chau ed en il corp. Forsa èn quests stadis sintoms per la schizofrenia che mamma vuleva vesair. (M. va tar la cumoda e prenda in cudesch)

Quest cudesch ha midà mi’entira tenuta envers la vita e la natira. Ils onns che jau viveva be da la violina n’hai jau quasi legì nagut. Ma cura che jau hai stuì tgirar mamma, hai jau gì peda per leger. Jau n’hai mai pli sunà violina.

Il musicist era ì en l’Africa dal Sid, mi’onda A. viveva a Guatemala e l’autra sora da mamma era morta cun ventg onns. Co na sai jau betg. Mamma n’ha mai raquintà insatge. Cura che bab viveva anc, hai jau udì casualmain ina conversaziun tranter il musicist e mamma. El aveva ditg, e quai sai jau per franc: «Nagin n’è la culpa. Igl è stà in accident...» Alura aveva il chaun dal vischin ch’era tar nus en vacanzas urlà ed jau n’hai chapì nagut pli.

Dals chauns, exceptà quel dals vischins, hai jau adina gì tema. Forsa perquai ch’els èn uschè impulsivs e vivs. Ma il chaun dal vischin tegneva adina distanza. El saveva exact, cura ch’el dastgava vegnir pli datiers e cura betg.

Quella stad gieva jau adina a spass cun il chaun. Tranter nus dus era creschida ina gronda confidenza ed amicizia. Nus savevan dir tut in a l’auter. S. ha ditg ina giada cur che nus essan ans entupads che jau na saja betg «dretg en il chau», damai ch’ins na discurra betg cun animals. Primo sajan quels tups e secundo betg degns dal pled da l’uman. Jau hai serrà las ureglias e cuntinuà mia spassegiada e conversaziun cun il chaun. (M. sa tschenta e metta il cudesch daspera sin il divan)

Cunquai che mamma n’aveva nagins parents pli en la vischinanza che l’avessan pudì tgirar, hai jau stuì surpigliar la lavur. Avant l’operaziun ha ella anc stuì star dus mais a chasa. Forsa dettia in termin las proximas emnas, sch’in auter pazient moria nunspetgadamain avant l’operaziun, avevan els ditg a l’ospital. Ma nagin n’era mort. (L’egliada da M. croda sin il cudesch)

L’emprim cudesch che jau hai legì durant la malsogna da mamma è stà in d’Indians. Pir lura hai jau udì discurrind dals Indians en connex cun l’America. Er en il lexicon pudev’ins leger ch’ils Indians sajan in pievel indigen da l’America. Jau hai dumandà mamma avant l’operaziun, pertge che bab raquintavi adina dals Indians en las Indias, ma ella n’ha dà nagina resposta. Ella aveva gia survegnì la narcosa. Plaun plaunet èsi vegnì a la glisch. Bab è stà in fantast restrenschì e nuncultivà. La glieud dal vitg scheva simplamain ch’el saja in manzaser.

Uss abitesch jau en ina citad, en ina gronda citad, forsa èsi Paris u Vienna. Jau n’hai betg pli pudì supportar questas fatschas enconuschentas cun lur surrir fauss, questa mancanza da spiert, da chapientscha per tut quai che na porta betg daners. Mes bab in manzaser... Qua n’enconusch jau nagin, qua hai jau mia pasch.

Ils medis da mamma n’han betg pudì sclauder la pussaivladad che la malsogna da mamma saja da natira psicosomatica. Suenter l’operaziun ha mamma entschet a discurrer mintgatant da quai confus. Ella aveva anc adina grondas dolurs, uschia ch’ella ha stuì prender medicaments fitg ferms. Ils medis l’han tramess en ina clinica speziala, suenter en in sanatori. Tut n’ha gidà nagut. Ils medis na savevan betg chapir, pertge ch’ella na vegniva betg sauna. Ella saja sezza la culpa, ella na veglia betg, hai jau udì ch’il schefmedi ha ditg in di da quai dascus vers ina tgirunza. A scola n’hai jau betg pudì ir pli suenter la mort da la violina. Per far in plaschair a mamma hai jau dentant finì ils emprims tschintg onns dal gimnasi. L’onn suenter hai jau gidà mamma ch’era turnada a chasa ed hai emprendì là. Jau n’hai betg pli pudì supportar las fatschas dals scolasts ch’èn uschè nuncultivads, incapabels, malraschunaivels e giagliards. Ma uss hai jau perdunà quai ch’els m’han fatg en lur ignoranza. Matura hai jau fatg avant ils auters da mi’annada.

Avant in mais hai jau survegnì la davosa brev da Guatemala. Il clima saja fantastic, fantastica er la vegetaziun. Els speran che jau als vegnia a visitar il proxim temp. Mamma laschia encrescher. Jau hai respundì che jau haja tanta lavur ch’i saja nunpussaivel da laschar tut enavos.

Cun mamma hai jau fatg in viadi a Roma. Nus avain visità il Forum Romanum, il Colosseum, la Villa Borghese ed anc blers auters monuments. Quai ha plaschì a mamma. Suenter l’operaziun e las lungas dimoras en ils sanatoris èsi stà in plaschair da la vesair bain disponida. Turnadas a chasa ans spetgava ina brev da Guatemala. Onda A. duvrava insatgi per pertgirar ses set uffants, perquai ch’ella aveva finalmain survegnì in post en in supermartgà. Ses um era fugì curt avant cun in’autra. El aveva tema da pops. Mamma ha respundì immediat ch’ella vegnia. Ella n’aveva nagina tema.

La chasa editura J. vuleva che jau scrivia per ella istorgias trivialas, crimis, romans d’amur, per ina paja miserabla sa chapescha. Quai saja ina schanza per mai, avevani ditg. Ed jau hai ditg: «Jau dun a vus la schanza d’edir mias poesias. E scriver scriv jau quai che jau vi.» Ils ignorants han ris da quai superbi e m’han mussà la porta. La chasa editura Z. è stada in pau pli amabla. Là èni almain stads uschè sincers ed han ditg che nagin na s’interessia per mias ovras. Cun la chasa editura B. avessi bunamain funcziunà. Els vulevan dentant ils dretgs da dastgar midar tschertas parts tenor lur gust. Ignorants! Dapertut be ignorants en ils posts in pau pli auts! En il Giapun hai jau lura chattà ina chasa editura. Uss pon ins leger mias ovras en giapunais. (M. s’auza, va tar la cumoda e prenda in cudesch alv cun scrittira giapunaisa) En il Giapun san ins appreziar mias ovras. (M. sa tschenta sin il divan)

Il clima da Guatemala fascheva bain a mamma. Prest n’ha ella betg pli gì mal. Uschia è ella restada là tar sia sora. Onda A. ha scrit che mamma maridia forsa in Mexican ch’haja ina bar sper lur chasa. Els na chapeschian betg l’in l’auter, ma quai na saja gnanc uschè mal, perquai ch’i saja uschia bler pli grev da sa scagnar.

Il pli gugent hai jau la notg. La glina sveglia en mai in’adoraziun fraida, verda, ina disfidanza ardenta, inquietanta. Jau vom en il liber, ma met giu entamez il pastg e baiv il tschiel. Il vent nocturn fa tremblar il fegliam savurus e fin sco vali. Las stailas fan il gieu d’envidar e stizzar lur chandailas. Baus-glisch perdan e chattan las sendas eternas. La notg sun jau la sora da la glina, il di il frar dal sulegl. Ma il sulegl è in frar senza cor e cumpassiun. Ils misteris n’èn betg da ses mund. (Suenter in mument s’auza M. e va tar la cumoda; là avra M. in grond truclet e prenda ora ina caraffa da cristal ed in magiel; M. baiva)

Il musicist steva en ina grondiusa villa dal deschdotgavel tschientaner. Mintga stanza era plain cudeschs, notas e mobiglias da tut las epocas. El aveva tschintg giats, dus chauns, trais canarins e dus papagagls. La chasa na bandunava el mai. Da mia visita è el stà tut cuntent, er sch’el era anc adina in pau trist ed in pau offendì che jau aveva chalà da sunar violina. Jau hai raquintà da mamma, da sia malsogna e da noss viadi a Roma. Lura ha il musicist ditg ch’el stoppia guardar televisiun ed jau hai bandunà ils temps passads. Curt suenter hai jau udì ch’el haja vendì tut e saja scappà en l’America, senza animals e mobiglias. (M. reflectescha)

Mamma vuleva che jau studegia economia, ils vischins vulevan che jau studegia giurisprudenza. Jau n’hai fatg ni l’in ni l’auter. Enstagl da quai hai jau visità il Giapun. In onn hai jau abità là enfin che mias poesias èn stadas edidas. Jau hai emprendì la lingua. Mi’ovra ha gì spert grond success. Ins l’ha translatà en vietnamais, chinais, suenter en ind e russ. Avant in’emna ha la chasa editura Z. scrit e dumandà, sch’ella na dastgia betg laschar translatar mias poesias e las edir. Jau n’hai betg respundì.

Ins na dastga mai sa surdar a la desperaziun. Quai porta malsognas. Suenter la mort da sia sora è mamma stada en ina chasa per malsauns da la gnerva. Ella aveva be ventgadus onns, quella giada. Ma la desperaziun era sa chavada en sia charn. In onn suenter è ella turnada ed era tut in auter uman. Ins aveva pudì supprimer la desperaziun. La mort da bab n’è lura betg stada uschè dolurusa per ella. (M. fa ina pitschna pausa) A mai aveva ella adina mussà da renunziar. (M. va vers la fanestra; ins auda la plievgia) Tge benedicziun! I plova! (M. respira la frestgentada desiderada) Quella setgira e stitgaglia eran sco furmiclas sut la vestgadira! Tut ils patratgs eran enzugliads en vels da sturnadad. Nua è mamma uss, tge fa ella?

La plievgia schubregia las olmas e porta il silenzi, la ruassaivladad. Ils umans fan atras ina renaschientscha. Cura ch’il sulegl vegn, pon els cumenzar danovamain a flurir, enfin ch’els n’èn betg pli sincers vers sasezs e vers ils auters. Lura vegn il temp dal calvari. Ils umans ston spetgar la proxima plievgia ch’als porta ina nova schanza da sa meglierar. (M. guarda sin las gladiolas) Jau n’hai betg uschè gugent la plievgia. Il tschiel ma dat ina pli grond’inspiraziun. (M. guarda or da fanestra e vesa la mort da milliuns daguts da plievgia) Er ina part da mai mora cun la mort da tants daguts. Forsa vom jau ina giada a Guatemala. Cur che mi’ovra è translatada en spagnol. Ma jau na sai betg m’imaginar da viver insanua auter. Tge far cun mes iert sche jau vom davent? Tgi tgira mias rosas? Jau na ma fid da nagin.

Da return dal Giapun aveva jau midà abitaziun. Nagin che s’interessava qua per mias ovras, uschia che jau hai cuntinuà mes studis en giapunais. Cun in pau agid hai jau pudì scriver gia suenter dus onns mi’emprima istorgia en giapunais. Ma quella n’ha betg plaschì a mia chasa editura pervi da mi’opiniun concernent la politica e la morala. Ins veglia be edir poesias dal medem stil sco las emprimas, hani ditg. Quai è stà la fin da mia collavuraziun cun il Giapun. Mes emprim cudesch ha dentant gì vinavant success. (M. surri; igl ha chalà da plover, ma igl è anc adina detg stgir)

En l’aviun da return dal Giapun hai jau emprendì d’enconuscher ina giuvna pictura mez giapunaisa e mez tirca. Ella malegiava in pau sco noss vischin. Quel era in pau curius e malegiava cun ils pes, cun il chau e cun ils mauns. Las colurs ch’el duvrava eran adina las medemas. Nair, rosa e brin e nagut auter. Ins aveva l’impressiun ch’il chaun saja ì sur la taila da glin vi. Vendì n’ha el mai insatge. Ma ch’el saja il pli grond artist sconuschì ha el savì. (M. va tar la sutga, prenda il mantè, al tira en e sesa giu sin il divan) El è mort in onn suenter mes bab, sturnì d’in da ses maletgs.

Da tut las stagiuns preferesch jau la primavaira. I dat, betg lunsch davent da qua, in parc nua che jau vom mintga di a spass. L’entir parc è plain siringias. Alvas, rosas, violettas, quasi blauas. Jau naj en l’odur. Uras ora stun jau là senza savair da nagut auter. Cur che la primavaira è passada na vom jau betg pli a spass. (M. sa mova) La pictura era sin via per exponer sias ovras a Londra e m’ha envidà spontanamain da l’accumpagnar. Ma jau n’hai betg gì grond interess da vesair quaranta maletgs senza tema e cumposiziun. Uschia n’hai jau betg fatg il detur via Londra. In’emna suenter hai jau survegnì ina brev. La galaria e tut ils maletgs sajan ars, ha la pictura scrit. Militants rivals da l’art modern hajan dà fieu a la renumada galaria ch’era spezialisada per art modern da persunas ch’èn creschidas si en duas culturas. Quai ha confermà mia decisiun da mai pli ir or da chasa e publitgar insatge. Ma da tge viver? (M. ri da quai misterius) Sche jau hai fortuna, poss jau bainbaud inaugurar mi’atgna chasa editura. Lura publitgesch jau tut las istorgias da pinias, perlas, pavuns, luschainas, conchiglias, glinas, latg, mel ed argient. Tut quai che nagin na vul sentir, tut quai che nagin na vul chapir. Ma qua vegni a dar in’oasa per viandants senza proviant, in’insla per naufragiads, in’ureglia per in che auda en in mund da surds, in cor ed in’olma per in che senta en in mund senza sentiment. (M. s’auza, serra la fanestra e va da la porta ora; tenda)

Rico Tambornino

Ils embrugls da Nicodemus Laus

Igl è ina damaun sco dieschmilli autras damauns. Nicodemus Laus sa dasda duas minutas avant il svegliarin. Siglia si tut guliv. Envida la chazzola. Volva il tarpet e stauscha quel enfin giu mez la stgaina. Fauda trais giadas lenziel e cuverta e stat en pe. Sa renda lura en bogn per far tualetta radicala suenter in plan precis.

Ina damaun pia sco nundumbraivlas autras. Nicodemus celebrescha rutina, sfundra enfin en il culiez en il liquid evapurant da sias disas. Enfin il mument ch’el arriva en cuschina.

Sin maisa è semtgada la scadiola – in tschadun pulvra da Nescafé senza coffein e dus zutgers lien – in jogurt da tschigulatta e, sin in pitschen taglier, trais palogas tostas pervi da la digestiun.

Tut sco adina, danor... Laus senta ina piztgada permez il venter. El prenda la pistola naira giu da maisa e la dosta bufatg en sia tastga da documents. Lura sa metta el vi da l’ensolver – las palogas tostas dentant lascha el per questa giada d’ina vart.

Ventg passà las set banduna el sco adina si’abitaziun. I plova. Il bus è stgaudà da memia. La vestgadira savura da musch. Quai irritescha ses senns. El prenda plaz sin ina sutga libra davosvart. La mappa tegna el encunter sasez. Il schumber dal revolver fora tras il tgirom isà en sias costas. I n’era insumma betg stà grev d’acquistar l’arma. El aveva fatg la primavaira passada in pitschen viadi. En ina citad anc in zic pli gronda. El aveva survegnì in’adressa. D’insatgi ch’aveva quella d’insatgi che fa magari tut per insaquants raps. Atgnamain eri stà pipas. Ina pitschna stizun d’antiquitads – noblezza mediocra – in cromer magher setg cun detta lunga da nicotin. Laus aveva stuì dumandar duas giadas il pretsch. El era stravagant.

«Exercitai in pèr giadas avant», aveva il ‹magher› anc ditg e bunamain scratgà ses lom en il truclet da la cassa antica. Cun in maun aveva el anc stuschà ina stgatla patronas sur maisa vi. «Prendai, quellas èn gratuitas.»

Bler pli lunga n’era la conversaziun betg stada. Ina nova attatga da tuss aveva scurlattà il martgadant.

«Co chargian ins insumma il schumber?», aveva Nicodemus tuttina anc dumandà. Il martgadant aveva declerà quai senza firlefanza, dentant pir suenter duas u trais tratgas profundas or da sia cigaretta speziala per asmatichers.

L’emprim aveva Laus zuppà la pistola giufuns il truclet da sia stgaffa. Ma alura, in di – cur ch’el era giu enfin giusum, cur ch’el aveva puspè gì en biro pli che enfin sur las ureglias – aveva el prendì l’arma cun el ed era ì lunsch si en il guaud ed aveva exercità.

L’emprim tun era ì en l’aria ed el aveva piglià ina tema orribla. Ma alura aveva el tratg sin ina cuscha, sin in bist, sin in crap. La segunda giada aveva el prendì cun el ina melona. En il bus èsi stip. Nicodemus stritga lev sur sia mappa. L’arma sut il tgirom isà al quietescha insaco.

Tschient giadas ha el giugà en sia fantasia la scena. Lieu: il biro dal schef nr. 101. Trentatrais pass enfin tar ses isch. Ura: set minutas avant las diesch. Silvia, la secretaria è lura en la stanza da conferenza vi da la maschina da café. Ella vuleva el schanegiar en mintga cas. Cun in sulet incap stueva el dentant quintar: il davos temp era ‹numer 101› trasora en il biro da la secretaria. Fufragnava enturn là sco in chaun chalirà. Dictava persunalmain sias brevs mediocras enstagl da far quai via dictafon.

Uschia er avant trais emnas: Silvia aveva gì insatge problems. Aveva sgnuflà ina damaun in zic en il fazielet. Ed il consolader fauss era sa platgà pir ch’in urs sur sia nova preda. Era ì cun sia toppa grassa sur ils chavels e culiez ed aveva smatgà e palpagnà il sain dretg da la secretaria. Laus aveva vesì tut ed anc dapli. L’isch era avert ina sfessa. Sch’el avess gì quel di là la pistola, avess el sajettà. Il ‹buc grond› aveva surpassà definitivamain il davos cunfin.

«Na, igl è nairas uras che jau al preschentia il quint. Il quint final per in mesa vita. Ina mesa vita plain schicanas e torturas psichicas», di Nicodemus mez dad aut. Tschients giadas durant ses servetsch al aveva il pedant clamà en ses biro – per fuiras, per bagatellas. Ina giada mancava in punct, in’autra giada ina comma.

«Ha, quantas sururas hai jau fatg e quantas giadas ha quel ranver empermess d’auzar mia paja sco ch’i tutga», cuntinuescha Laus cun sias lamentaschuns, uss dad aut. «Empermess ha el, adina be empermess e mai tegnì. E lura, avant tschintg onns, cur che noss vice Fritz è ì en pensiun: a mai, a mai avess tutgà sia sutga».

Quests davos pleds sbragia Laus bunamain si per las paraids da ses chamberlet. Tut quai avess el dentant pudì supportar, sch’il schef avess almain laschà ad el Silvia.

Entschet aveva la secretaria sco simpla birolista. En ses miserabel pitschen biro. Ma ella era sperta vi da la maschina, era sperta cun la detta, la Silvia. Ed ella era bella e sexy. El è svelt stà inamurà. Ha entschet a far ad ella bel bel, pitschens regals en furma da tschigulattas e matgs flurs. Ma la matta aveva in’autra finamira: fascheva be bels egls al Tschumi cun flattims vi e nà. Ed il schef, tup sco ch’el è, ha en curt temp promovì la birolista a secretaria. «Ha, secretaria dal schef», di Laus plain gritta, «ni talian, ni franzos, ni englais sa ella.»

Ses mauns tremblan lev cur ch’el metta la suttascripziun sin la brev d’abdicaziun. Lura s’auza el cun in zaccogn. Prenda la mappa cun la pistola sut bratsch e banduna il biro, ses biro pitschen ed umid a dretga da quest ascensur infernal. Igl è diesch davant las diesch. La secretaria passa tras il suler, chalzers cun chaltgogn aut, rassa stretga.

«Ah, anc spert tar il schef», di ella cun in surrir scharmant. E lura pli da bass: «Adatg, el n’è dapi dis betg da buna luna.»

Nicodemus na fa nagin stim dals lefs cotschens da la dunna davant el, dals egls che sbrinzlan oz pli curius, dals sains ch’el suppona uschiglio adina sut la blusa fina e ch’èn tantas nundumbraivlas giadas objects da ses siemis. Na. El fa ils trentatrais pass – bain cun mauns in zic muschs e cun in stel battacor – ma tuttina sco in um ch’ha ina finamira. El splunta sulettamain per spira disa duas giadas ‹toc-toc› – ed entra.

Otto Tschumi sesa sco adina pesant en sia sutga pulstrada, davant il pult enorm entamez la stanza luxuriusa. Sin il plat da la maisa n’hai nagut auter ch’ina buttiglia da cognac e dus magiels. Ni in palpiri, ni in’acta, gnanc in rispli.

«Tipic», pensa Nicodemus, «la lavur lascha el far mai, la merda, il sufla en tgil. El è arrogant, ha tut quai ch’el vul, villa, Mercedes, dunna ed uffants e suren Silvias e Barbaras e Bettinas.» Nicodemus senta ina furada enfin sin il funs da si’olma. La melona plain rusnas si en il guaud al vegn endament. El sa ferma dus pass avant il pult. Ses maun palpa suenter la serranetga. «Schia, Tschumi, fa tia davosa uraziun...», vuless el dir, ma il schef è pli spert: «Ach Laus, ve, baiva in cognac cun mai.» El fa segn cun il maun.

Ses bratsch para insaco grev.

«Laus», vai sco in cuntè tras il tscharvè da Nicodemus, «Laus. Na sa il satan betg pronunziar in suletta giada mes prenum.»

Cun tut quità tschenta el la mappa a l’ur dal pult ed avra la serranetga dal tut. Tschumi emplaina ils magiels.

«Mes davos di, oz, en la firma», di el. «Igl è finì. Trais mais, sin il pli tschintg, dattani anc a mai, quels qua ora.»

«Tgi, ‹quels qua ora›?», dumonda Laus, la gula sitga. La gritta da tants onns è tuttenina be in suffel pli. Sut sia chamischa vegni bletsch.

«Ah», schema Tschumi, «quels qua ora en l’ospital, mettain. L’emprim eri be il magun. Uss èsi il venter, il dir... Laus, jau vom en las chaglias.»

Tras in vel fustg vesa Nicodemus co ch’il directur auza ses magiel. Viva Laus, viva... per tai entschaiva la vita anc ina giada. Puschmaun sesas ti en mia sutga. Tut è gia organisà. Prenda mes maletgs, mes tarpuns, la Silvia sche ti vuls, ha-ha...

Ma insatge ta di jau, Laus: en letg na mor jau mai, mai e pli mai. Jau hai numnadamain exercità. Pli ch’ina giada, en il parc davos mia villa ha-ha...»

El sa pusa lunsch sur maisa en. Ses rir è setg. Ses egls èn plain larmas e scufflads. El ha tuttenina la tschantscha d’in asmaticher. A Nicodemus pari sco da vesair davant el il vegl cun la detta da nicotin. Ses magun sa tira ensemen.

«... hai exercità cun melonas, zitgas, vaschs da fluras», auda el puspè Tschumi, «... paff... paff... tut en suc, tut en stgaglias. Ma Laus, ti sas, jau hai tema. Di, na pudessas ti betg...? in pitschen servetsch...»

El era levà en pe. Aveva tschentà in maun sin la mappa. Ses egls eran datiers, datiers...

«Perstgisai, perstgisai, jau stoss ir...» Nicodemus senta ch’i vegn ad el tut mal. El prenda spert la mappa e fugia or da stanza.

Quella saira anc ha el bittà la pistola naira en il lai.

Rico Tambornino

La chaussa cun Pauli

La chaussa cun Pauli als aveva bittà tuts or dal vial. Emnas e mais suenter l’accident n’avevan els discurrì ensemen da nagut auter. Els avevan fatg reproschas a sasezs, avevan fatg reproschas in a l’auter, avevan discussiunà e dispità ed eran il davos bunamain sa pitgads. Ina giada en l’abitaziun da Silvia, in’autra giada en la buda da Leo. Lura – sche l’aura lubiva, sa chapescha – sesevan els magari en il parc sut ina planta u sin in banc a la riva dal flum.

Cura che l’enviern è vegnì ed il fraid, èn els finalmain s’entupads puspè pli savens en in local public. Els han empruvà sinceramain da dar gieus ensemen, da tadlar musica, da sa divertir. Ma nua ch’els gievan, nua ch’els stevan e tge ch’els faschevan, la sumbriva nauscha da quella notg da primavaira na guntgiva strusch da lur olmas.

Uss era prest passà in onn. Pauli era turnà a chasa, ma betg sin ses agens pes. Vul dir: i eran vegnids cun el, cun el e sia sutga cun rodas en in bus directamain dal center da reabilitaziun.

«El ha ina sutga leva, particularmain moderna e senza motor», di tuttenina Silvia. Nagin na dat resposta, anzi tuts guardan insaco pers.

Insumma eri plitost ina situaziun curiusa: per l’emprima giada dapi mais sesevan els puspè ensemen en la Cava. Ina flotta band sunava, ma sautar nagin dad els che vuleva. Tuts faschevan sco da tadlar la musica, devan cun ils pes il tact ed empruvavan da baterlar in zic da quai e da tschai durant las pausas. Ma ils pleds tatgavan vi da la maisa, vi da las buttiglias e vi dals magiels, vi da las paraids fimentadas.

Il camarier cun libroc e statura da salip aveva daditg vesì cun ses egls da sprer ils magiels vids. El era vegnì natiers pli che duas giadas, ma Alex – uschiglio il pajass da la clicca – al aveva spaventà davent.

«Tge che jau vuleva dir... el para dad esser sa disà pulit vi da sia sutga cun rodas, charrescha vi e nà per tut la chasa enturn», cuntinuescha Silvia. Mezza n’hai jau anc mai vesì el. Ma Marianna, mi’amia che stat visavi als Fauschs, al ha observà gia diversas giadas en curtin. Ed ella ha er raquintà che...»

«Merda, na savain nus betg pli tschantschar d’insatge auter», siglia Leo a Silvia en il pled. «Adina be... adina be... jau hai quai fin sisum. Suflai en tgil, jau vom a chasa.»

Leo era vegnì tut cotschen. Sut ses nas traglischavan curals. Ses chau – na, ses entir corp tremblava levamain. El stueva sa prender ensemen enorm, el aveva orasum il bragir. Alex, ch’enconuscheva Leo il meglier da tuts, piglia il cumpogn per il bratsch.

«Ti na vas in quex persul a chasa, ti, cun tias trais gervosas en il venter. Nus pajain e vegnin cun tai. Jau mez vegn oz tut nar en questa canera.»

Entaifer la pitschna societad, enfin uss steria, datti vita. «La runda va sin mes quint», di Maria. Ella prenda la bursa e metta ils raps sin maisa.

Maria pajava savens tut, cunzunt dapi ch’ella aveva entschet il terz onn d’emprendissadi da tgirunza en l’Ospital da la Crusch. A la clicca è quai endretg. Ils pleds dad Alex han effect da signal. Bunamain sco sin cumond siglian tuts si da lur sutgas, anc avant ch’il camarier-salip haja incassà. En in dus èn els or en il liber, amez ina notg fraida d’avrigl. «Ed uss?», dumonda Toni, il giuven dad els.

«Nus giain oz tar mai, nus avain a disposiziun l’entira baita. Mes geniturs èn per diesch dis sin las Bahamas», di Silvia en in tun che nagin na po esser encunter, er betg Leo.

El palandra bain in zic suenter als auters, tragutta anc adina larmas.

«Chala Leo da far adina reproschas a tatez. Accepta tes sentiments e na tragutta betg tut. Inqual giada gidi be pli sch’ins bragia», di Maria bufatg. Ella piglia il giuven enturn vita ed al strocla encunter sasezza.

«Ti has bel dir, ti has bel dir, Maria. L’auto hai jau manà lezza saira, quel smaladì auto dal furtg.»

«Gea perquai che ti eras il sulet che n’aveva betg bavì alcohol, sche ti ta regordas anc.»

«Quai bain», sbragia Leo uss bunamain, «ma jau n’aveva anc nagina experientscha, n’aveva gnanc fatg la patenta ed igl era stgira notg e bletsch ed jau era...»

«Ed il camiun ch’è vegnì encunter a nus, he? Ti e tia memoria da mustgin. Ti emblidas adina lez. Il camiun da militar che scarsolava d’in chantun a l’auter da la via. Be Dieu sa tge ch’i fiss capità cun vus tuts, sche Alex u Toni u uschiglio insatgi avess manà quella saira l’auto.»

«Gea, ma la tschinta, jau avess stuì dar meglier adatg da Pauli, sturn ch’el era. Dianter, el n’aveva betg si la tschinta, el n’aveva betg si la tschinta... scheva trasora: jau hai mal, jau hai mal... dianter, è sgulà da port’ora e directamain en quel smaladì foss. Ed jau... ed jau...»

Leo na po betg pli sa retegnair, urla tuttenina sco in toc chaun turmentà e bragia lura avertamain.

Ils auters che gievan ordavant e baterlavan be da bass fan pauc stim da la reacziun da Leo. Els avevan tuts patì bler ils davos mais. Mintgin aveva empruvà da vegnir insaco a frida cun ses agens sentiments da culpa, gritta e turpetg. Sumegliantas scenas sco uss cun Leo avevi dà pliras en il decurs dal temp.

«Uss taidla ina giada, Leo, ina giada per adina: ti has manà bain l’auto lezza saira, crai tuttina a mai», emprova Maria sappia Dieu per la quantavla giada da puspè calmar il cumpogn, «vus avessas pudì esser tuts ensemen petta platta. Quai ha la polizia, la dretgira e schizunt il militar affirmà. Ma ti, tge fas ti? – Prendas l’entir mund sin tes givè. Chala pia e ve, insacura stos er ti vesair la chaussa in pau pli clera. Cun far semper reproschas vi e nà, cun avair milli cumpassiuns per ils auters e per sasez vegn nagut meglier, insumma nagut. Il cuntrari, nus stuain empruvar d’acceptar la chaussa cun Pauli sco ch’ella è. Midar na pudain nus nagut pli.»

Leo sgnufla anc in pèr giadas, sfruscha lura sur ils egls e tira la mutschigna tras il nas e bunamain si en il tscharvè. Sco in mez tschorv sa lascha el manar da Maria per il bratsch tras il stgir da las streglias enfin avant la chasa dals Caviezels.

Silvia ha endrizzà sia stanza super modern. En sasez posseda ella in’atgna pitschna abitaziun entaifer il chasament dals Caviezels. I sa tracta d’in appartament cun bogn e tualetta, cun ina pitschna stiva, ma senza cuschina.

Dentant be gist uschia n’aveva Silvia betg dastgà l’occupar. Atgnamain era la lubientscha stada in cumpromiss suenter in detg conflict da famiglia. Quai savevan dal reminent tut ils radunads. Pervi da ses ami, il qual ils geniturs na vulevan betg acceptar l’emprim, avevi numnadamain dà detgas dispitas e charplinas. Emnas a la lunga eran els sa scagnads. Il davos era Silvia vegnida tut balurda ed aveva pachetà las valischs per sa render en l’abitaziun d’ina amia. Quai aveva lura dà la vieuta. Uss èn pli u main tuts cuntents cun la situaziun, er ils geniturs ch’han cun il temp chapì che Silvia vul esser in pau independenta.

«Guardai che vus chattias insanua in plaz per seser», di Silvia cur che tuts han tratg ora ils chalzers. Ella era stada l’onn passà cun ina amia en las Indias. Dapi lura vegnivan tscherts usits orientals respectads en si’abitaziun. Er ina chandaila, almain trais bastunets aromatics e magari té nair e musica da sautar tutgavan tar il ritual.

Suenter ina pitschna pausa da meditaziun cumenza Alex il discurs:

«La chaussa cun Pauli... vul dir noss’entira situaziun è pli u main catastrofala. Nua che nus giain, nua che nus stain, adina be quest problem che smatga e lavaga tantas sairas che pudessan esser allegras. Jau ma dumond seriusamain: pudain nus entschaiver a viver puspè in zic normal?»

Ils quatter cumpogns tiran las spatlas. Nagin che na vul respunder sco emprim, er betg las duas giuvnas. Tuts guardan en la flomma da la chandaila che trembla lev en lur respirs.

«Vus stuais ir tar Pauli, al stuais visitar», interrumpa Maria tuttenina il silenzi. Ella di quai da bass, sco tar sasezza ed insumma betg en tun da reproscha. «Vus stuais ir e baterlar da quai e da tschai, tut normal. El n’è betg in monster, Pauli.»

«Quai savain nus era, tuttina hai jau grondas retegnientschas», fa Toni sin quai. «Quest sgarschaivel accident ha insaco midà mia vita. I dat paucs muments durant il di ch’jau na stoss betg pensar londervi. E la notg, en mes siemis, ves jau anc adina Leo e Pauli, co ch’els eran tut en in sang e co ch’i han stuì bunamain tagliar per mez l’auto per liberar nus che sesevan davos. Il sgriztgim da quella resgia n’emblid jau mai pli. Schai tge che vus vulais, ma jau hai mez fadia da vegnir a frida cun mes agen trauma. E dapi che jau hai visità Pauli a l’ospital – suenter sia terza operaziun è quai stà – ma cumpara el vairamain sco mumia senza chommas e bratscha che sumeglia in motor electric plain cordas, nufs e bavriels.»

«Ah, chala tuttina cun tes siemis, jau vegn tut sturn. Cler che nus avain tuts noss problems cun questa chaussa», siglia Peter tranteren. «Na, uschia na va quai simplamain betg pli vinavant, uschiglio tschantschain nus anc en perpeten la medema caca. Jau fiss perquai da l’idea da Maria. Ma co far pomai? Tadlai, jau hai telefonà cun sia mamma il di avant ch’els èn vegnids cun el, per dumandar sche jau dastgia purtar ad el il buccal. Vus savais, Pauli ed jau devan avant ensemen unihoc e gist il di avant avevan nus gudagnà il turnier. Pia hai jau supponi che Pauli avess forsa plaschair. Sia mamma dentant ha fatg cun mai sco da pender, ha sbragì aviras e blastemmas en il telefon. E dapi lura...»

«O Pete, Pete tge pulenta has er pomai fatg? Nua has laschà il chau? Na, che ti sajas in tal tamazi...», ed uschia vinavant din, na, sbragian ils cumpogns in tranter l’auter.

«Chalai», cumonda uss Maria en tun resolut, «almain ha Peter empruvà da prender si contact cun la famiglia da Pauli, e quai n’è betg uschè lev, quai poss jau confermar. Cunzunt cun sia mamma èsi grev da vegnir en discurs. Ma en in tschert senn è quai per mai chapaivel. Ses geniturs paran anc ditg betg d’avair digerì quest schoc. L’emna passada hai jau però visità Pauli per la segunda giada e lura èsi stà in toc meglier: cur che sia mamma ha vis che nus – pia Pauli ed jau – baterlavan da quai e da tschai e rievan er in pau, è ella tuttenina ida or da chasa. Ella ha dumandà l’emprim da quai schenà, sch’ella dastgia e natiralmain avain nus ditg gea. Turnada è ella pir suenter in’ura e mesa cun ina flotta bella frisura. Ed uss – stoss jau dir – na fa er ses bab betg pli uschè ina tschera da vilà cur che jau al ves sin via.»

«Quai èsi, exact quai», siglia Alex be guliv si. «Per il vegl essan nus giuvens e be nus giuvens la culpa da l’entira disgrazia. Insumma pensa el che nus na sajan nagut auter che valanaguts e bavaders.»

«Bun, quai po esser. Ma sch’ins vul propi esser sincers daventa scadin uman baud u tard culpant d’insatge. Perquai n’hai nagin senn da bittar crappa vi e nà. Il cuntrari, sch’il docter Fausch bitta l’entira giuventetgna en il satg da rument, èsi uras che vus mussias ad el voss vair caracter. Prendai in matg fluras cun vus e giai a visitar Pauli. El spetga numnadamain sin vus, jau hai sentì quai la davosa giada. Adina puspè ha el fatg dumondas che pertutgan noss’entira clicca. E pervi da ses bab, n’hajas betg tema. Sche lez as chatscha davent, turnais vus in auter di. I vala la paina. Pauli n’è betg be in da quels collegas uschè suroravi. Na, per mai è el anc adina in dals megliers amis che jau hai gì insacura.»

«Ti has raschun, Maria, ma per nus n’èsi betg uschè lev da far l’emprim pass», sa lascha uss er udir Leo ch’era puspè sa calmà. «E lura anc ti, cun tia clamada. Jau poss m’imaginar che vus emprendais da questas teorias en l’ospital.»

«Jau sun in uman cun sbagls e sentiments sco vus auters er. Igl è dentant uras che vus guardias en fatscha a la realitad. Sco vus savais sun jau ida pli ch’in onn cun Pauli. Nus avevan bain fatg finis in mais avant l’accident. Tuttina hai jau anc oz da sbatter cun mia conscienza. Tgi sa – pens jau magari – forsa baveva el gist perquai memia bler il davos temp. Da l’autra vart m’èsi conscient che mintgin da nus sto vegnir sez a frida cun sias frustraziuns. En mintga cas n’èsi er betg stà lev per mai da visitar Pauli. Jau hai schizunt stuì bragir cur che jau al hai vis per l’emprima giada en la sutga cun rodas.»

«Ah chalai tuttina», dat Alex tranteren, «la chaussa cun Pauli è simplamain total emoziunala. Il problem è che nus auters na vesain – prendi ora tai, Maria – insumma betg cler pli. Er jau – vul dir ensemen cun Peter e Leo – al hai visità a l’ospital. In horror è quai stà e mez mal hai jau er anc survegnì cur che jau hai vesì quants uders e quantas bavrolas che penderlavan or da ses corp. Ma sche jau pens uss ch’el na possia propi mai pli star si da sia sutga cun rodas e che jau stoppia bunamain ma sbassar per al dar in bitsch la saira, ma vai pli che insacura snavurs dal dies giu.»

«Be l’emprima giada, Alex», di Maria da bass, «suenter, crai a mai, vai in toc meglier.»

Quai n’è betg stà la fin dal discurs. Els han anc tschantschà ditg ensemen quella notg, dentant betg be sur da Pauli. Malgrà las sumbrivas en lur olmas, han lur patratgs plaunsieu survegnì alas, èn sa distatgads e s’auzads ed han chattà auters cunfins. Insumma èsi stà la pli profunda, la pli intima e sincera discussiun dapi l’accident. Insacura ha Silvia lura anc mess si in DC, ‹Sounds of silence›, in disc vegliander da Simon e Garfunkel. Questa ed anc autra musica aveva ella survegnì ina giada sco regal da Nadal da sia madritscha, dal reminent ina prototipa dals onns 68. Silvia n’aveva là apprezià gnanca zic il regal. Ils davos mais dentant tadlava ella magari questas melodias lomas ed in zic melancolicas, il bler cur ch’ella sa sentiva suletta e bandunada. Ed er ses giasts da quella notg – uschiglio fans da rock u da rap u da tecno – laschan star scadina remartga. Sensibilisads uss per questas armonias serainas, per questas vuschs cleras da cumplaina accordanza, sfundran els plaunsieu en il ravugl d’in’autra sfera.

Cur ch’els sa separan finalmain, è la notg bunamain transparenta. Sulettamain en il funs da la val, encunter saira, sa platgan anc sumbrivas. Ma sur il fil da la muntogna sfendagliusa è l’orizont gia surtratg cun il cotschen da la damaun.

Els èn ids tar Pauli. Betg gist l’auter di, er betg l’emna suenter. Ina sonda suentermezdi dentant – igl era l’entschatta matg – han els prendì ils velos ed èn sa mess sin via. Senza telefonar avant cun ils geniturs da Pauli, ma cun in matg flurs ed in disc novissim ch’els avevan procurà sezs il di avant.

«Forsa duevan nus tuttina annunziar nossa visita», di Peter. «Po dar che ses bab ans serra l’isch davant il nas».

«Ti cun tes dubis, essenzial èsi che nus giajan insumma», respundan ils auters. Tuts han dentant il battacor cur ch’els arrivan avant l’isch-chasa e quai betg be pervi da la senda detg taissa. – Ils Fauschs abiteschan in pau dapersai sin ina collina sur la citad. Nagin che na sa propi co ch’el vegn a reagir las proximas minutas. Esser surdads a las atgnas emoziuns fa tema, fa vegnir insaco flaivel, perplex, ans lascha daventar pers. Avant che scalinar va il matg flurs anc spert d’in maun a l’auter. Nagin n’al vul tegnair. La finala al metta Leo en ina vasa da terracotga che steva sin il mir daspera. Lura s’avra l’isch e la mamma da Pauli stat sin la sava. In pèr lungas secundas nagin che na sa dir pled, ni ils giuvens, ni la dunna. Insumma stat quella qua sco persa e surprendida, anc in toc pli fitg ch’ils cumpogns. Si’egliada è malruassaivla, va d’in a l’auter e sper els ora. Lura vesa ella il matg flurs en la vasa ed enaquella para insatge da sa schluccar giu en il funs da ses intern.

Er ils giuvens sentan il cumbat en l’olma da la dunna, vesan las larmas che traglischan en ses egls, vesan ses lefs che tremblan. Leo sa volva per ir.

«Bel che vus essas vegnids», di ella lura dabot. «Els èn sur chasa e tiran cun il balester, Pauli e ses bab. Vegni be, nus giain gist qua tras la stiva.»

Ils giuvens sa stauschan e targlinan l’emprim.

«Ah, pervi dal far tschuf betg faschai quitads. Il nettegiar è uss strusch il principal», fa la dunna cun in pitschen surrir en fatscha. E lura anc ina giada: «Igl è bel che vus essas vegnids.»

Peter smirveglia il pli fitg. El sa dumonda sche quai saja propi la medema dunna ch’aveva sbragì avant pauc temp si per el sco ina desperada al telefon. Ma per far gronds patratgs al resta oramai pauc temp. Dunna Fausch annunzia cun vusch cuntenta la visita a ses dus umens.

E Pauli, che vuleva gist stender la corda da ses balester, sbassa plaunsieu si’arma, in’arma moderna, in’arma da professiun. «Hoi», di el suenter in mument cun in surrir en fatscha. In surrir bunamain sco avant in pèr minutas quel da sia mamma.

Pled final

Lectura rumantscha originala per la giuventetgna è rara. Perquai è vegnì instradà sin fundament d’in impuls da la Cumissiun da lectura per uffants e giuvenils da la Lia rumantscha ina concurrenza da scriver ch’ha gì la premiaziun durant la Scuntrada 2000. Gudagnà ha Elvira Punchera cun il text ‹Undas›. Il segund rang ha fatg il text ‹La charrotscha d’uffants› da Silvio Camenisch ed il terz ‹Il diari dad Annatina› da Marco Caminada. La successiun dals ulteriurs texts publitgads en quest cudeschet va tenor l’alfabet.

Giuria

La premiaziun e la selecziun dals texts per la publicaziun è vegnida fatga da la sequenta giuria: Erica Lozza, Lucerna (presidenta, represchentanta da l’Uniun da scripturas e scripturs rumantschs); Martin Fontana, Fidaz (Renania); Florentina Camartin, Laax (Romania); Gion Peider Mischol, Zernez (Uniun dals Grischs); Lina Frei-Baselgia, Lai (Uniun rumantscha da Surmeir).

Engraziament

La Lia rumantscha engrazia a la Cumissiun da lectura per uffants e giuvenils, a la giuria, a Reto Capeder per la coordinaziun da la concurrenza e natiralmain er a Jacinta Candinas per las stupentas illustraziuns tar mintga text [cf. versiun stampada]. Betg il davos engraziain nus cordialmain a tut las persunas ch’han pussibilità quest’ediziun cun far part a la concurrenza ed inoltrar lur texts. Grazia fitg!

Indicaziuns bibliograficas

Div. autur(a)s. Cleragls. Cuira 2001. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).