PART I: IN ENGULADITSCH NUNPUSSAIVEL

In: Chapluttas da vegnir balurd

Leci sa senta sco en in sandwich. El sesa davostiers en l’auto tranter sias duas soras. Laura sbragia puspè ina giada sco in rustg si per mamma. Laina emprova da pusar il chau sin il givè da Leci. Ella cupida. La climatisaziun da l’auto è en paglia. I fa chaliras. Leci sua e spetga vess ch’els arrivian finalmain a Vella. Pieder, il bab, n’ha ditg nagut dapi ch’els èn partids da chasa.

«Pertge stuain nus adina ir en ils pli lungurus lieus a far vacanzas», tugna Laura.

«La Lumnezia n’è betg lungurusa. Là datti ils pli impurtants stgazis sacrals da l’entir Grischun», di Agi, la mamma.

«Stgazis sacrals?» Laura tuna interessada. «Tge è quai?»

«Baselgias, chapluttas, picturas veglias, figuras da sontgs», explitgescha Agi. «Nus giain mintga di in toc a spass e visitain tuttas chapluttas e baselgias da l’entira Lumnezia. Jau hai aposta cumprà trais cudeschs ch’explitgeschan quests monuments istorics. Vus vegnis ad esser intgantads.»

Pieder guarda cun in’egliada sceptica sin Agi. Era Leci sa ch’i cumenza ussa in fracass.

Laura stumpla Leci d’ina vart, sa stenda enavant e sbragia ad Agi en las ureglias. «Tge! Ti vuls ir a guardar baselgias! Ti has empermess a nus che ti fetschias mintga di insatge cool cun nus ed ussa stuain nus trottar d’ina baselgia a l’autra e guardar madonnas e sontgets. Quai fa la chaja. Quai pos gist emblidar. Jau na vegn betg a far da quella merda.»

Agi ha gia avert la bucca per dar ina reprimanda che Pieder dat tranteren. «Vus na stuais segir betg trasora guardar baselgias. En Lumnezia hai er in bel lai da far bogn. Là pudain nus ir a brassar servelas e far gieus. Ed in di vegnis vus trais cun mai a far ina bella tura sin in piz. Lura po Agi guardar l’entir di sias baselgias.» «Gliez è gea anc mender!» Laura vegn cotschna en fatscha. «Jau na cur segir betg sco in tuli sin ina muntogna. Quai è bain il pli tup ch’ins po far. Tge han ins da quai?» Laura tugna ad in tugnar fin che Pieder scumonda ad ella da discurrer. Ma ella è uschè vilada ch’il ruaus en l’auto è bunamain anc mender che la stitgaglia.

«Nus pudessan gea ir ils emprims dus dis a guardar tuttas baselgias enina. Simplamain ina suenter l’autra», propona Leci. «E suenter avessan nus flot temp da far bellas chaussas.»

Agi e Pieder guardan in sin l’auter e na din nagut. «Quai è ina bun’idea», di Laura malgrà il scumond da discurrer. «Sche nus giain quels dus dis mintga giada en il McDonalds a gentar, sun jau era persuenter.»

Agi e Pieder guardan puspè in sin l’auter e na din anc adina nagut.

Laina dorma stagn e bain e sa posa cunter il bratsch da Leci. Igl è malcumadaivel da star murquiet, ses t-shirt è tut giut, ma el na stauscha betg davent la sora pitschna. Igl è bun, sche almain ina persuna en quest auto ha sia pasch. Laura ha mess si ils uregliers e taidla musica. Leci senta co ch’ella è gritta. Gliez è bunamain anc pli malempernaivel ch’il t-shirt bletsch e la stitgaglia. Pieder dirigia l’auto tras Glion. Suenter vai ensi. «Uss essan nus lura prest en Lumnezia.»

Leci ha mirveglias. Els van l’emprima giada en questa val. In quart d’ura pli tard di Agi: «Nus essan qua. Guardai tge bellezza!»

Leci dat in pitschen stumpel a Laura e mussa cun il mintun da fanestra ora. Ella prenda giu ils uregliers. «La Lumnezia», di Leci.

Els guardan tut surprais. La val s’avra plaunsieu. Suenter mintga storta cumpara ina chaplutta e sin mintga crest stat ina pitschna baselgia. Entaifer trais minutas ha Leci gia dumbrà diesch baselgias. «Quant gronda è la Lumnezia insumma?»

«Sch’ins va cun auto, dovr’ins circa ina mes’ura fin entadim», di Pieder.

«Lura hai qua gea massadas chapluttas e baselgias», di Leci.

«Gea, var tschient sanctuaris», di Agi. Ella tuna tut ventiraivla.

«Quai na vegnin nus gea mai da far en dus dis!», di Leci.

«Na, segir betg. Per far quai ston ins prender peda», di Agi. Ella na senta betg che Leci e Laura èn schoccads. Schizunt Pieder guarda curius sin sia dunna.

Laura metta si ils uregliers, sa volva cunter la fanestra e na fa gnanc pap. Leci sa dumonda, sch’ella bragia. Ma gliez è strusch pussaivel. Laura na bragia gea mai.

Pauc pli tard arrivan els en in vitg. «Quai è Vella. Si là è noss hotel», di Pieder e mussa vers in crest.

Laina sa stenda e cuchegia cun egls dormulents da fanestra ora. «Essan nus a Cumpadials?»

«Na, a Vella», di Leci.

«Ma ils clavads vesan ora sco a Cumpadials», di Laina.

«Gea, ma quai n’èn betg ils clavads da Cumpadials, mabain da Vella.»

«Sas anc l’onn passà a Cumpadials?» Ils egls da Laina traglischan.

«Gea, quai è stà coolas vacanzas. Ma a Cumpadials avevi laders», di Leci en tun unfis. «Forsa hai gea qua era laders», di Laina e sa stenda per vesair meglier da fanestr’ora.

«Qua hai mo clavads e chapluttas», di Leci. «Quai na san ins mai», di Laina. «Laders datti dapertut.»

Ella lajegia da fanestr’ora sco sch’ella pudess mintga mument scuvrir in lader u malfatschent en ina streglia da Vella.

Leci stat mal cun la sora pitschna e scurlatta il chau. El po nunpussaivel sminar, ch’ils proxims dis qua a Vella vegnan a porscher anc dapli aventuras che las vacanzas da l’onn passà a Cumpadials.

Dus: Chombra cun televisiun, computer e balcun

«Jau hai ina surpraisa per vus trais», di Pieder.

Els stattan avant l’isch-chombra en l’hotel. Agi è svanida en la chombra dals geniturs ed è probabel gia londervi da pachetar ora las duas valischs. Leci è spanegià, tge stanza ch’els survegnan. Ma Pieder tegna anc la clav enta maun e sut bratsch ha el sia tastga da fatschenta.

«Tge surpraisa pia?» Laura revolva ils egls. «Forsa in cudesch da maletgs cun chapluttas!»

«Na, vus vegnis ad esser intgantads. Igl è schizunt duas surpraisas. L’emprim ma stuais vus però empermetter insatge.»

«L’emprim lainsa vesair las surpraisas», di Laura. «Sche quellas valan insatge, empermettainsa forsa insatge.»

«Jau sun segir che vus avais plaschair», di Pieder.

«Damaun vom jau sin il Piz Nair. L’aura è ideala per far ina tura gronda. Jau sun pia l’entir di davent e vus essas persuls cun Agi. Vus ma stuais empermetter da far pulit e da far obedientscha. Avais chapì! Jau na vi betg puspè udir da quellas chaussas sco lezza giada che vus essas scappads ed avais laschà persula la mamma en il Museum d’art a Turitg.»

«Quai n’è gea gnanc stà uschè nausch. La finala ha Agi remartgà pir suenter duas uras che nus eran davent.»

Pieder guarda pitgiv sin Laura. «Da quellas escapadas na toleresch jau betg. Damaun giais vus cun Agi a guardar chapluttas. Suenter prend jau peda per vus. Nus giain mintga di a brassar servelas e laschain ir Agi, nua ch’ella vul. Damaun avais vus però d’as dar fadia!»

«L’emprim las surpraisas, uschiglio na pudainsa empermetter nagut!»

Pieder avra l’isch cun in surrir. Els entran en ina chombruna. Ella è bunamain trais giadas uschè gronda sco quella da Laina. In isch-fanestra maina ora sin in balcun. «Quel è mes!», di Laura e fa in sigl sin in dals dus letgs ch’èn postads in sper l’auter. «Leci, ti dastgas durmir sper mai. Laina po prender il letg en il chantun. E nua fissan las surpraisas?»

Pieder avra ina stgaffa. I cumpara ina gronda televisiun. Laura siglia en pe e sigliotta sin il letg. A chasa n’han els nagina televisiun, perquai che Agi è da l’idea che guardar televisiun donnegia il tscharvè dals uffants e fetschia vegnir tup.

«E qua fiss la segunda surpraisa.» Pieder avra sia tastga e prenda nanavant il laptop da fatschenta. «Quel dastgas ti duvrar durant las vacanzas per far gieus.» Il bab tanscha l’apparat a Leci e tschegna cun in egl.

«Prima.» Laura tegna gia il telecumond enta maun per envidar la televisiun. «Damaun stainsa simplamain l’entir di en chombra ed Agi po far sia tura da cultura e chapluttas.»

Pieder prenda or da maun ad ella l’apparatin. «Jau hai ditg cler e net, tge che vus avais da far damaun. Ed avant che vus mettais en funcziun la televisiun ed il computer pachetais vus ora vossas valischs e dustais tut tip top en stgaffa.»

Laura dovra diesch secundas d’avrir sia valisch e da trair sia vestgadira ed ils chalzers en in caum da la stgaffa. Suenter sa bitta ella sin il letg e smatga ils nufs dal telecumond.

Laina runa sia valisch sin il balcun. Lura vegn ella per il tarpet ed il plimatsch. Il davos stira ella perfin anc la matratscha or al liber.

«Jau dorm sin balcun», di ella. «Gliez è mia chombra.»

Leci posta il laptop dal bab sin la maisa sper ses letg, envida el e guarda l’emprim, sche la communicaziun cun l’internet funcziuna. «I va.» Lura dosta el sias chaussas en stgaffa ed en la maisina da notg. «Gnanc uschè mal questas vacanzas», pensa Leci e prenda plaz davant il computer.

Duas uras n’audan els nagut dals geniturs.

Lura vegn Agi. «Nus giain uss anc in zichel en l’aria frestga.»

«Vegn il bab era?», dumonda Leci.

«Na, lez vul anc planisar sia tura sin il Piz Grisch.»

«Na va el betg sin il Piz Nair?»

«Nagin’idea, forsa era sin il Piz Cotschen. Quels pizs han gea tuts num insaco tuttina», di la mamma. «Nus giain uss in zichel a spass enfin giu Pleif e là guardainsa gist l’emprima baselgia.»

«Jau stun qua», tugna Laura.

Leci dat ina bintgunada ad ella, mussa cun il mintun vers la televisiun e scutina: «Tegna endament, tge ch’il bab ha ditg.»

«Ed en stizun cumprainsa anc in glatsch per mintgin. En tschintg minutas giainsa», di Agi serrond l’isch.

Leci metta giu ses computer e va sin il balcun. Laina dorma, pusond il chau sin ils mauns. Ella ha postà tut sias chaussas en retscha enturn la matratscha. Ina pitschna pluna cun soccas, ina pluna cun chautschas suten, ina pluna cun t-shirts, e suenter adina dapersai la rassa, la chautscha e la chautscha curta. Ils chalzers, las sandalas e las pantoflas ha ella mess sin il plimatsch e furmà cun tut ina staila.

«He Laina, leva! I dat in glatsch.»

Trais: In battaglinas cumpra rustgins

«Bua hei! Quels hai jau il pli gugent.» Laura sa platga en la glatschera e pestga or d’in chartun in cornet da frajas. Igl è la sort preferida da Laura. La stizun da Vella ha propi ina gronda schelta cun las meglras sorts da glatsch. Leci prenda in maxi bon. Laina vul anc ponderar in’urella, sch’ella ha dapli quaidas d’ina cuppina cun curals da citrona u d’in twister.

Laura spetga davant la cassa sper la curuna cun cartas postalas. «Jau cumpr gist anc cartulinas per mias amias.» Ella tscherna duas cartas da Vella e duas cun ina muntanella. «Tgi sa sche nus giain oz a guardar questa baselgia qua?», dumonda Laura. Ella tira ina carta or da las crennas e tanscha ella a Leci. La fotografia mussa l’intern d’ina baselgia. Vi da la paraid penda ina pictura gigantica. «Èn quai bastuns e spadas?», dumonda Leci e mussa sin la carta. «Vesa ora sco ina battaglia.»

«Betg idea», di Laura. «I vegn en mintga cas ad esser in maletg custaivel, sch’el è sin ina carta postala.»

«Custaivel! Ha! Custaivel bain!», sbragia ina vusch rauca davos els.

Leci e Laura cupitgan bunamain or dals chalzers da la tema, perquai ch’els avevan pensà ch’els sajan persuls en stizun.

«Geabain! Igl è il sulet custaivel che nus avain anc en nossa val. Tut tschai èn els ids cun tut, quests cugliuns da Turitg! Scrocs e cugliuns, geabain!»

In schani vegliander stat davos ils dus fragliuns e guarda sin els sco sch’els avessan vulì engular la cassa. Leci vul metter enavos la carta en il regal, ma el trembla.

Il vegl stumpla Laura d’ina vart e sa posta davant la cassa. «Nua èn mes rustgins?», sbragia el sco in nar. «Ussa spetg jau schon in mais sin quests rustgins ed els n’èn anc adina betg qua. N’è questa stizun gnanc pipa da procurar per dus rustgins?»

«In mument. Jau vegn gist», cloma ina dunna or dal magasin.

Finalmain vegn Leci da chatschar la carta en las crennas.

«In manaschi dal huz è quai!», sbragia il vegl.

Frar e sora guardan sco pivs sin il vegliander.

«E tgi fissan lura quests cugliuns da Turitg?», ristga Laura da dumandar.

«Tgi!?» Il vegl fixescha Laura cun egls che dattan bunamain or dals fops. «Ha! Buna dumonda! Fitg buna dumonda! Sas tgi? Ils menders èn ils istorichers. Quels stuess ins tuts metter en praschun. Ha! Prima idea. En la rusna cun els! U sas nua ch’i fiss anc meglier? En ils tschalers! Gea exact, en ils tschalers stgirs nua ch’els zuppan noss stgazis. Là fissi da metter questa schenta. E lura fissi da tschentar en las temperaturas ch’els schelassan giu il tgil.» Il vegl ri cun ina vusch auta e stitga. «Geabain! Prima idea. Jau sun genial. Pli genial che quests tabaloris da Turitg. Ma savais, tge ch’è il meglier?» Il vegl mussa sin la carta cun la pictura che Leci ha dumagnà malamain en las crennas. «La Battaglia da Lepanto, lezza na po questa canaglia betg ir cun tut. Lezza è uschè gronda ch’els na la rabitschan betg or da baselgia. Nun ch’els sbuvassan l’entira baselgia. Ma gliez na ristgan els betg. Sbuvar la baselgia da Pleif! Gliez fiss putgà! In stgandel! In sacrilegi!»

«Tge paraulas raquintas puspè?», interrumpa la vendidra il vegl. Ella vegn cun in satg plain rustgins da gumma verd-alvs or dal magasin. «Qua èn tes rustgins. Quants vuls?»

«Jau prend l’entir satg. Uschiglio n’has ti damaun puspè nagins ed jau stoss spetgar puspè in mez onn fin che ti es pipa d’empustar auters.»

«Tuts?» La dunna scurlatta il chau.

«Ti n’es betg bain. Quai èn passa milli.»

«Gliez na va tiers nagut a tai. Tge custi?»

«Sessanta francs.»

Laina arriva gist cun ses glatsch e fa egliuns cura ch’ella vesa co ch’il vegl cumpra il satgun da rustgins e banduna la stizun.

Ils uffants pajan lur glatschs senza dir pled.

«El è in battaglinas», di la vendidra. «Ma el na fa nagut. Na stuais betg temair.»

«Per tgi cumpra el tants rustgins?», dumonda Laina.

«El als mangia sez», di la dunna.

«Tuts?» Laina fa egls gross.

La vendidra dat dal chau.

«Jau hai era gugent rustgins», di Laina.

«Ussa n’hai jau nagins pli», di la dunna. «Ma jau empost puspè questa saira. Puschmaun pos vegnir a cumprar insaquants.»

Agi è stada en il biro da traffic per la clav da la baselgia da Pleif e spetga davant la stizun sin ils uffants. Els van tras Vella a litgond il glatsch. Leci na giauda betg propi ses maxi bon, pertge ch’el crai anc adina d’udir la vusch scratganta dal vegl. Ma lura bandunan els Vella e van plaunsieu vers Pleif, in pitschen aclaun che giascha amez pradas en flur.

«N’è quai betg idillic!» Agi è tut intgantada. Laura revolva ils egls.

Leci ha ussa tuttina in zichel mirveglias. El e Laina chaminan ordavant ed arrivan sco emprims tar l’aclaun cun la baselgia e las duas chasas da purs.

Quatter: La spada sfalsifitgada

Lantschas e spadas van en crusch e travers. I buglia da guerriers che battan cun sabels. Da l’autra vart sa dosta la schuldada e chargia ils chanuns cun pulvra.

«Ins na vesa gea gnanc sang», recloma Laura. «Sche jau malegiass en scola cun colurs uschè stgiras, ma dess il scolast ina nauscha nota.» Ella metta si ils uregliers, sa metta per lung sin in banc-baselgia e serra ils egls. La pictura da Lepanto cuvra quasi l’entira paraid-baselgia. Ins pudess zuppar in’entira chasa davos il maletg. Il rom da lain è grossezza.

Quest maletg na pon ins propi betg engular, pensa Leci. Gnanc sche la porta-baselgia fiss il dubel uschè gronda.

Sisum èn picturads anghels che tanschan il maun als crudads. Plinengiu èn las colurs uschè stgiras che Leci dovra in mument fin ch’el vesa detagls. I sa tracta d’ina battaglia sin la mar. Ils bastiments navigheschan uschè datiers in da l’auter che las spadas tanschan sin la nav vischina dals inimis. Cun crutschs stumplan ils cumbattants ils inimis en las undas. Ils guerriers en l’aua avran si buccunas per vegnir a flad, ma ils grevs cuirass tiran ils paupers galiots en la profunditad. La mar è plain navs fin a l’orizont. La pli gronda impressiun fa a Leci in guerrier musculus. El siglia cun in sbratg sin la nav dals inimis.

Sut il rom dal maletg è fermada ina spada. Ella glischa sco sch’insatgi avess gist pulì ella. Fins ornaments èn gravads en il tagliom. Enturn la maniglia sa stortiglia fildarom per proteger il maun dal cumbattant durant la lutga. Leci palpa cun il det la nizza. Ella taglia ed il piz da la spada è giz sco ina guglia. Tgi sa quants inimis ch’èn crudads tras questa spada. Leci avess gust da smanar la spada tras l’aria.

Agi stat davant in tarment crappun ch’è postà da maun dretg davanttiers en baselgia. Ella chatscha il nas en in cudesch. «Quest crap da batten è fatg d’in sulet toc. El deriva dal 13avel tschientaner», di Agi senza auzar il chau cura che Leci arriva tar ella. «Guarda quant bain ch’el è taglià!» La mamma prelegia, co che la valur da quest crap antic vegn ludada. Leci vesa simplamain mo in crappun groppatsch.

«Èsi era scrit insatge da la spada vi là?», interrumpa Leci la mamma.

«Spada?» Agi guarda sco sch’il figl avess dumandà suenter in jogurt da cucumeras. Leci mussa sin l’arma sut la pictura da Lepanto.

«Aha», fa Agi, tira dus cudeschs or da sia tastga e tanscha els a Leci. «Guarda suenter sut Pleif.» Ella sa posta davant l’altar lateral, sfeglia en ses cudesch e chatscha puspè lien il nas.

En l’emprim cudesch na chatta Leci nagut interessant. Il segund cuntegna in’entira pagina dal maletg da Lepanto. En il Golf da Corint hajan ils cristians cumbattì ils Tircs. 200 000 schuldads e sclavs hajan battì sin navs e galeras. 30 000 Tircs ed 8000 cristians sajan najads en las undas. Leci vul gia serrar il cudesch ch’el vesa quai ch’el ha tschertgà. «Il floret da chavalier Gion: La spada che penda sut la pictura da Lepanto è stada a sias uras en possess da Gion de Mont. El è stà in dals eroxs ils pli curaschus en la battaglia navala a Lepanto.»

Plain respect guarda Leci sin la spada e sin il guerrier temerari che siglia sin la nav dals inimis. Tgi sa quants Tircs che Gion de Mont ha mazzacrà cun ses floret? El legia vinavant. «Tar l’arma en la baselgia da Pleif sa tracti d’ina copia. La spada originala vegn conservada en il Museum naziunal a Turitg.»

Leci guarda puspè sin l’arma, questa giada cun in’egliada trumpada. Lura n’è questa spada mai stada en ina battaglia, pensa el e serra il cudesch. El n’ha naginas mustgas pli d’admirar l’attrappa vi da la paraid.

«Jau stoss far pisch. La tualetta è serrada.» Laina stira vi da la maniglia d’in isch davostiers en baselgia. «Jau stoss ussa. Immediat! Pertge èsi serrà?»

«Quai n’è betg ina tualetta», di Leci. «Ve, nus giain or al liber.»

Els van sin santeri. Leci vul mussar a Laina da far pisch sper il mir ch’i vegn gist en da porta-santeri duas dunnas, mintgina cun in chartun plain flurs. Ellas van tar las fossas.

«Nua è la tualetta?» Laina storscha las chommas.

«Va davos baselgia. Jau spetg qua e dun adatg che nagin na vegn.»

Laina festina enturn la chantunada. Suenter ina minuta turna ella cun fatscha levgiada. «Davos baselgia hai ina tur. Atgnamain èsi il clutger. El ha da quellas rusnas lungas. Sas, gist sco en ina tur, nua ch’ils chavaliers sajettavan viadora frizzas cun ils balesters. Nus pudessan ir davos baselgia e far guerra da chavaliers.»

Ma Leci n’ha nagin gust da far termagls cun Laina. El va or da porta-santeri e sesa sin il banc davant il mir. Pauc suenter vegn er Laura e prenda plaz senza dir pled. Laina va tras las retschas da fossas. Ella tegna in scuet enta maun, prenda mintgatant aua benedida d’in parlet e dat la benedicziun sin ina u l’autra fossa. Las duas dunnas s’enclinan sur ina fossa e stgavan il terratsch. Laina s’avischina als chartuns da flurs ch’èn in toc pli lunsch davent da las duas dunnas.

«Ti zappitschas nossas flurs. Va a chasa! Quai n’è nagina plazza da giugar.» La giuvna da las dunnas stgarpa a Laina il scuet or da maun e mussa cun bratsch stendì da svanir.

«Jau vuleva mo dar aua benedida a quels morts che n’han naginas flurs sin fossa», di Laina cura ch’ella sa fultscha tranter ses fragliuns sin il banc.

Ina mes’ura pli tard vegn Agi ed els van plaunsieu encunter Vella.

«Dastgain nus currer ordavant?», dumonda Laura che vuless uschè spert sco pussaivel puspè guardar televisiun. «Mo giai. Jau stoss anc dar enavos la clav al biro da traffic.»

Laura e Laina curran encunter Vella. Leci resta enavos cun la mamma.

«Questa spada che penda en baselgia è fallada. La vaira spada è a Turitg en il Museum naziunal», di el.

«La spada è mettain in duplicat», di Agi. «Quai fan ins adina. Ils originals dat ins al Museum naziunal che serra ils tocs custaivels en tresors. Empè da l’original exponan ins il duplicat. Tar lez n’èsi betg uschè tragic, sch’el vegn engulà. Chapeschas?»

Leci dat dal chau, ma sa senta tuttina insaco cugliunà. Igl è gia passà las tschintg cura ch’els vegnan tar il biro da traffic. La porta è serrada. Agi bitta la clav en la stgaffa da brevs.

«N’è quai betg malsegir?» dumonda Leci.

«La dunna dal biro m’ha ditg da far quai uschia, sche nus turnain suenter las tschintg», respunda Agi.

Tschintg: Ensolver cun nutella e polizia

«Quantas purziuns dastg jau prender?» Laina guarda cun egls gross en la stgadella cun purziuns da nutella sin il buffet d’ensolver.

«Forsa duas», di Leci e chargia liongia, chaschiel, jogurt, in kiwi e dus stortins sin ses taglier.

Laina tschiffa cun il pugn quatter u tschintg purziuns or da la stgadella, prenda in pitschen toc paun e prenda plaz. Els han la maisa tranter il buffet e la fanestra.

«Mamma, qua datti nutella.» Laina avra trais purziuns e stritga ellas sin il pitschen toc paun. La nutella che resta en ils cuppins letga ella ora cun il det.

Agi na sa lascha betg disturbar davos sia gasetta. «Na mangia betg memia bler nutella, uschiglio survegns ti mal il venter.»

Laura cumpara cun egls dormulents en sala da mangiar. «Na datti nagin müesli da tschigulatta?», tugna ella davant il buffet.

«Prenda cornflakes», di Agi.

«Tgi mangia ozendi anc cornflakes?»

Leci bogna gist ses stortin en il jogurt da frajas ch’el vesa in auto da polizia vegnind da via si. L’auto parchescha avant l’hotel e dus unifurmads sortan. Curt suenter cumparan els en l’ustaria e discurran cun la camariera che mussa en la sala da mangiar.

«Dunna Gadola?»

Leci sto dar in stumpel a la mamma che n’ha betg remartgà ils policists.

«Tge èsi?» Agi metta davent la gasetta.

«Essas Vus Agnes Gadola?», dumonda il pitschen dals dus policists en tun sec.

«Gea, quella sun jau», di Agi surstada.

«Essas Vus stada ier suentermezdi en la baselgia da Pleif?»

«Gea.»

«Essas Vus stada là persula?»

«Pertge vulais Vus savair quai?»

«Nus tschentain qua las dumondas, dunna Gadola! Essas Vus stada persula a Pleif?» Il pitschen discurra uschè dad aut che la glieud en sala sa volva vers els.

«Dastgass jau forsa savair, tgi che Vus essas insumma e pertge che Vus disturbais mai durant ensolver?» Agi discurra en in tun curtaschaivel – sco adina, sch’ella vegn vilada.

«Jau sun Georg Degonda e quai è mes collega Martin Tomaschett. Nus essan da la polizia da Glion. Cun tgi essas Vus stada a Pleif?»

«Qua pudess gea mintgin vegnir dad isch en cun in costum da tschaiver e pretender ch’el saja da la polizia», di Agi. «Dastgass jau l’emprim vesair Vossas cartas da legitimaziun?»

Leci retegna il flad ed observa co ch’il pitschen vegn plaunsieu cotschen en fatscha. Il segund policist pestga ina carta or da sia unifurma, tegna vi ella ad Agi e di: «Nus na dastgain anc betg dir, pertge che nus faschain questa interrogaziun. Ma nus fissan cuntents, sche Vus ans gidassas, dunna Gadola. Faschai il bain e dai resposta a la dumonda da mes collega.»

«Bun», di Agi al segund policist. «Jau sun stada ier cun mes uffants en la baselgia da Pleif.»

«Nua è la clav-baselgia che Vus avais survegnì dal biro da traffic?»

«Quella hai jau dà enavos.»

«En il biro da traffic han ins ditg a nus che Vus na sajas betg pli turnada ier saira.»

«Jau sun turnada pir cura ch’il biro era gia serrà. La matta m’aveva ditg da metter la clav en la stgaffa da brevs, sche jau vegnia suenter las tschintg. Quai hai jau fatg. Navair Leci?» Leci dat dal chau.

«Lura essas Vus qua persula cun Voss uffants?»

«Na, jau fatsch vacanzas cun Pieder!»

«Tgi è quest Pieder?», dumonda il pitschen en tun da sabiut e tegna svelt sia carta davant il nas ad Agi.

«Mes um mettain.»

«Pudain nus discurrer cun Voss um?»

«Na, el fa oz ina tura sin il Piz Cotschen. El turna pir encunter saira.»

«Sin il Piz Cotschen?» Ils dus policists guardan in sin l’auter. «Ma il Piz Cotschen è en la Cadi!»

«Jau na sai betg», di Agi. «Forsa va el er sin il Piz Verd, Piz Grisch u Piz Violet.»

Ils dus policists guardan in si per l’auter.

«Dastgain nus avair il numer da telefon da Voss um?»

Agi inditgescha il numer, il segund noda las cifras sin ses bloc e dat adia. Il pitschen sa volva senza salidar.

«Tge impertinenza da vegnir a disturbar nus durant ensolver – sco sche jau avess engulà il sontgissim tabernachel or da baselgia. In carstgaun uschè garmadi sco quest pitschen zuffergnà n’hai jau anc mai vesì en mia vita», sa vilenta Agi. «E questa glieud en il biro da traffic n’è para gnanc pipa d’avrir ina stgaffa da brevs e prender ora ina clav.» Ella spulvra dapart sia gasetta sco da spaventar mustgas e legia vinavant.

Ils policists sesan gia en l’auto. Laura stat en pe sin la sutga per vesair meglier en tge direcziun che l’auto svanescha.

«Els van giu Pleif», scutina Laura cura ch’ella sesa giu. «Insatge n’è betg schuber.»

Suenter ensolver persvadan els Agi ch’els veglian exnum anc ina giada ir giu Pleif.

«Quai è in lieu uschè idillic», fa Laura en tun da sontgetta.

«Jau less en mintga cas anc ina giada vesair il clutger ch’ha foras sco las turs dals chastellans», di Laina. «Ed jau n’hai anc betg finì da dar aua benedida als morts.» «Ti mamma pos dentant ir a guardar la baselgia da s. Roc sco quai che ti avevas planisà», propona Leci.

«Nus chattain schon la via.»

Agi è d’accord ed els fan giu da s’inscuntrar da mezdi davant la stizun.

Sis: L’orfna cun ils chalamandrins

Laina vul far in matg.

«Fa tuttina vinavant!», sa vilenta Laura. «Trasora ston ins spetgar sin tai.»

«Vus pudais gea ir ordavant», di Laina ch’ha chattà plimatschs da chalamandrins en il prà sper via.

Leci e Laura laschan enavos la sora pitschna e sbrigan vers Pleif. Plirs autos da polizia èn parcads sper il mir. In vegl policist grasslut stat guardia tut sulet davant la porta-santeri.

«Vus na dastgais betg ir en», di il grasslut.

«Nus lain mo envidar ina chandaila en baselgia», di Laura.

«Quai na va betg oz.»

«Tge èsi pia capità?» dumonda Leci e spia vers la porta-baselgia averta.

«Qua na datti nagut da vesair», di il grasslut. «Giai a chasa!»

Leci e Laura sesan giu sin il banc davant il mir e spetgan sin Laina. Lezza vegn suenter in’urella cun ses matg da chalamandrins da via giu. Ella va sper Leci e Laura ora senza far stim dad els e s’avischina al policist grasslut.

«Tge vuls ti pitschna?»

Laina na di nagut e guarda mo sin il matg chalamandrins en ses mauns.

«È quel forsa per mai?»

Laina scurlatta il chau.

«Has fatg quel per la mamma?»

Laina dat dal chau.

«Nua è tia mamma?»

Laina auza las spatlas. Il grasslut guarda enturn e na vesa nagliur ina persuna creschida che pudess esser la mamma da questa mattina. Laina va sper il policist ora, da la porta viaden sin il santeri e direct tar la retscha cun las fossas novas. Là sa posta ella davant ina fossa senza flurs, tschenta ses matg da chalamandrins sin il terratsch davant la crusch, cruscha ils mauns e guarda vers tschiel.

«In’orfna!» Il grasslut tira in fazielet smuglià or da giaglioffa e sgnufla lien sco da sunar trumbetta.

«Quella stria coga!», sibla Laura.

I passa ina mesa perpetnadad fin che Laina sa mova puspè e cumenza a dar aua benedida a las autras fossas senza flurs.

«Tge chara matta. Ella na patratga betg mo vi da sia mamma, mabain era vi dals auters abandunads», di il grasslut e tiba puspè en ses fazielet.

Tuttenina datti vita sin santeri. Policists vegnan or da baselgia, tranteren in um cun in mantè cler.

«Quai è segir il cumissari», scutina Leci.

La squadra da policists vegn tras la porta-santeri e stat in mument enturn ils autos. Intginas scrottas da pleds èn d’udir fin vi tar il banc. «Lavur da profis ... senza dubi ... clers indizis ... questa experta d’art n’è betg innocenta ... pudair tiers il cumplizi ... sa fatg ord la pulvra ... il schani n’è nagliur per pes ... empruvà pliras giadas ... segir in numer fallà.»

Ils policists bandunan Pleif. Sulet in unifurmà e l’um cun il mantè cler restan anc enavos. Els turnan tar la baselgia e sigilleschan la porta. Era la genna-santeri serran els cun la clav e pendan si ina tavla uffiziala cun in scumond d’entrar.

«Signur cumissari», cloma Leci avant ch’ils dus umens svaneschan en l’auto. «Tge è capità?»

L’um cun il mantè sa volva. «Laders èn stads sin visita.»

«Tge han els engulà?»

«La Battaglia da Lepanto.»

«Quai na va gea gnanc senza far giu l’entira baselgia.»

«Tuppamain bain.»

Leci ha anc sin bucca da dumandar, tge ch’i saja cun la spada dal chavalier Gion, ma l’auto dal cumissari parta gia.

Set: Flurs frestgas sin il cumpost

«Nua è Laina?»

La pitschna è sparida.

«Speranza n’è ella betg ida en baselgia. Quai dess il detg teater, sche nus stuessan far vegnir la polizia per avrir la baselgia.»

Leci e Laura na ristgan betg da raiver sur il mir en santeri. Els suondan il mir enturn baselgia e cuchegian, sche Laina è forsa ida en ina entgarna a far pisch. La finala sesa ella patgific davos il cumpost.

«Jau hai chattà insatge!»

«Han ils laders forsa zuppà il maletg da Lepanto sin il cumpost?», beffegia Laura.

«Guarda questas flurs! Quellas èn da las dunnas ch’han fatg zacras ier cun mai. Ellas han simplamain tratg las flurs cun chartun e tut sin il cumpost empè da plantar ellas sin las fossas. Guarda co che la flur è smatgada.» Laina mussa in vasch cun madrignas splattitschadas.

«Ed ussa vuls ti sontgetta mettain ir a plantar ellas sin la fossa da tia paupra mamma?»

Laina na chapescha betg, pertge che sia sora fa remartgas uschè curiusas. Ella zuppa insatge en giaglioffa e siglia giu dal cumpost.

Dad ir encunter Vella raquinta Laina, tge ch’ella ha vis tras la porta-baselgia averta. «Il rom è anc là. Ma il maletg grond è davent.»

«Lura han els taglià il maletg or dal rom», di Leci.

«Ma co han els dumagnà quest tarment maletg or da baselgia?», dumonda Laura.

«Il maletg è malegià sin taila», di Leci. «Probabel han els zullà en el.»

«In maletg uschè gigantic na pon ins betg simplamain zullar en sco in’omletta», manegia Laura.

«Ma forsa sco in tarpun grond.»

«El sto esser vaira pesant. Igl ha segir duvrà duas u trais persunas per purtar.»

«E per statgar el or dal rom senza far en paglia hai probabel duvrà anc dapli glieud. Sto esser ch’ina entira banda è stada qua questa notg.»

«Els han duvrà stgalas. Forsa han els gì guaffens spezials. Ils policists han gea discurrì ansant da profis.»

Igl è las dudesch e mesa ed ils fragliuns spetgan gia pli che mes’ura avant la stizun. Agi n’è nagliur per pes. Leci va a guardar, sch’ella è forsa sa cumblidada ed è anc adina en la baselgia da s. Roc. Ma lezza è vida.

«Jau hai fom», di Laina.

«Probabel ha ella emblidà che nus avain fatg giu davant la stizun ed è ida en l’hotel.»

Cura ch’els dumondan en l’hotel suenter la mamma, di l’ustier ch’el n’haja betg vis ella dapi l’ensolver, ma il bab haja telefonà e laschia drizzar ora ch’el turnia pir damaun. El haja sturschì in pe e dormia en la chamona. Ins na cuntanschia betg el sin il telefonin, pertge che la chamona sa chattia en la sumbriva davos in grip.

«Ed en tge chamona è el?», dumonda Leci.

«Betg’idea», di l’ustier.

PART II: È NOSSA MAMMA INA LADRA?

Otg: L’onda psicologa è tuppa

La chombra dals geniturs è serrada. Leci vul chatschar la clav en la serra da sia chombra, en quel mument s’avra l’isch. Ina dunna stat davant els.

«Mo viaden mes chars. Vossa mamma è giu Cuira. Jau hai num Helena Cavigelli e sun psicologa. Jau hai l’incumbensa da guardar da vus enfin che tschertas chaussas cun vossa mamma fissan scleridas.»

«Pertge è Agi giu Cuira?», dumonda Laura.

«Cura turna ella?», dumonda Leci.

La dunna na dat betg resposta sin las dumondas e discurra cun els sco ina chara onda che n’ha mais a la lunga betg pli vesì sias nezzas e ses nevs charins.

L’isch-chombra s’avra puspè ed il policist – quel che Agi aveva numnà il pitschen zuffergnà – entra.

«Ha! Qua è questa brajada! Prima. Uss avainsa piglià els! Jau hai savì ch’els na mitschian betg. Nua essas stads? Mettain tar il bab!»

«Georg! Betg discurra en quest tun cun ils uffants!» La psicologa stritga sur il chau da Laina. «Ti als fas tema. Els na s’empon la finala da nagut.»

Il policist na fa betg stim dad ella. «Nua è voss bab? Nua sa zuppa el?»

«Il bab ha fatg mal in pe. El turna pir damaun», di Leci.

«Lura bain! Pir damaun.» Il policist scurlatta il chau e fixescha Leci.

«Segir. El resta sur notg en la chamona perquai ch’el ha sturschì in pe.»

«Ti has pia telefonà cun tes bab?», di il zuffergnà.

«E pertge na cuntanschain nus lura betg el?»

«Il bab ha telefonà a l’ustier», di Laura. «Lez ha gist ansant drizzà ora quai a nus. Pertge è nossa mamma insumma a Cuira? Tge datti da sclerir?»

Il policist na respunda betg, prenda ses telefonin e smatga in numer.

«Vus na stuais betg far quitads», di la psicologa. Ella emprova da cumenzar in raschieni cun ils fragliuns. Leci taidla cun in’ureglia, tge ch’il policist tschantscha cun ses collega.

«Jau hai piglià ils trais schanis. Els na vulan betg dir, nua ch’il bab è. Il mat pretenda ch’il bab haja rut in pe e turnia perquai pir damaun. Sche ti dumondas mai, din quels manzegnas pir che la mamma. Ma forsa èsi tuttina bun, sche nus ans infurmain, sch’in Pieder Gadola è en la chamona dal Piz Cotschen. Simplamain per far la segira.»

Leci interrumpa il policist. «Na, il bab n’è betg ì sin il Piz Cotschen. El ha fatg ina tura sin il Piz Nair.»

In surrir malign schluita sur la fatscha dal policist. «Sin il Piz Nair? Lura bain!» Discurrind vinavant cun il collega fa el puspè ina tschera seriusa. «Ussa pretenda il figl perfin ch’il bab na saja betg ì sin il Piz Cotschen, mabain sin il Piz Nair. En la vischinanza dal Piz Nair n’hai naginas chamonas, quai sai jau exact. Quel di si tschagulas sco da baiver aua. Betg da crair. La psicologa è per fortuna gia qua. Ella po spetgar cun ils uffants fin che nus faschain il transport. Jau n’hai la finala betg quaidas da pertgirar pops l’entir di.»

Suenter dat il policist ordras a la psicologa e banduna cun ina fatscha cuntenta la stanza.

Laura tschenta ina dumonda suenter l’autra ed emprova da rabitschar ora insatge da la psicologa. Lezza discurra da tut auter, mo betg dad Agi.

«Ti crais che nossa mamma saja ina ladra. Ti es ina tuppa», di Laina tuttenina e sa metta a bragir.

La psicologa fa in tamtam e sauta enturn Laina che smatga ina larma suenter l’autra or da ses egliets.

«Dastgain nus forsa ir in mument sin balcun?», dumonda Laura. «Mia sora ha probabel in schoc – suenter tut quai ch’è capità. Il meglier èsi, sche nus trais giain ensemen in zichel or en l’aria frestga. Lura sa quietescha ella segir puspè.»

La psicologa è leda che Laura s’occupa da la pitschna bragialenta. Sin balcun smetta Laina immediat da cridar e di: «Nus stuain liberar la mamma.»

Nov: Fugia cun taja-tarpet e lenziel

«Nus na pudain betg liberar la mamma, sche la polizia ha arrestà ella», di Laura. «Il sulet che nus pudain far, è da chattar ils vairs laders da la Battaglia da Lepanto. Forsa duessan nus turnar anc ina giada a Pleif a tschertgar fastizs.»

«Sche mo Pieder fiss puspè qua», di Leci. «El vegniss svelt da persvader la polizia che nus n’avain da far nagut cun la chaussa.»

«Gea. Agi fa segir che tut vegn anc bler mender. Ella è capabla da dir schimmel e bless a la polizia. Sas anc l’onn passà a Cumpadials, co ch’ella ha sbragì si per il policist cura che Laina era svanida. Sch’ella sa deporta puspè uschia, vegn ella segir en praschun.»

Entant che Leci e Laura sa cusseglian, tira Laina ina quittanza d’ina butia or da giaglioffa. Ella legia, tge che stat scrit sisum la quittanza. «Flurs Flury. Nus stuain ir en questa butia. Ella è giu Glion.»

«Chala cun tias flurs», sbragia Laura.

«Na, quest cedel hai jau chattà sin il cumpost sper las flurs smatgadas. Sas, las flurs da la dunna che m’ha chatschà davent. Questa dunna è segir stada là, cura ch’ils laders èn vegnids. Forsa è ella scappada perquai ch’ella ha temì.»

«Ed avant scappar ha ella dabot anc tratg las flurs sin il cumpost?», dumonda Laura.

«Curius èsi schon ch’insatgi bitta simplamain flurs frestgas sin il cumpost. Forsa è la dunna propi scappada ed ils laders han deponì las flurs sin il cumpost.» Leci contempla il cedel en il maun da la sora pitschna.

«Qua stat scrit, tge ch’ella ha tut cumprà. E qua avainsa perfin la data e las uras.» Leci mussa cun il det sin las cifras giudim la quittanza.

Laura sdrappa la quittanza or da maun a Laina. «Quai è gea stà ier suentermezdi. Lura sa regordan quels en butia segir anc da la dunna. Nus pudessan telefonar en butia.» Laura vul ir en chombra per ses telefonin, ma la psicologa na lubescha betg da prender el sin balcun e vul savair, cun tgi che Laura veglia discurrer.

«A quella na raquint jau segir betg che nus avain chattà in fastizi», di Laura cura ch’ella turna sin balcun.

«Nus stuain fugir giu Glion.»

Ils trais fragliuns fan in plan.

Laina va en chombra tar la psicologa e singlutta ch’ella haja fom. La psicologa emprova da quietar Laina. Pli lom che la dunna discurra e pli dad aut che Laina crida, fin che la dunna empermetta da procurar per insatge da mangiar. La psicologa prenda cun sai il telefonin da Laura e serra l’isch-chombra cun la clav.

Sin balcun han Leci e Laura gia tratg giu il letg da Laina e nuà ensemen il lenziel e la taja-tarpet. Els laschan pender la liongia sur il balcun per empruvar, sch’ella è lunga avunda. Ella tanscha bunamain fin sin il pastget. Fermar la liongia vi da la balustrada è main simpel. Leci sto far in grossezza nuf per ch’i tegnia la paisa da Laura ch’è la pli greva dad els. Pervi dal tarment nuf tanscha la liongia mo pli sin la mesa autezza tranter balcun e terren.

«Nus duvrain anc in lenziel», di Leci.

«Na», di Laura. «Nus stuain ir uss, uschiglio ans trapla l’onda psicologa.» Laura raiva sur la balustrada e sa ruschna plaunsieu da la taja giu. Giudim la taja sa lascha ella crudar. Leci suonda e sa tschenta senza problems sper Laura. Laina vul gist raiver sur la balustrada che Laura cloma: «Ti stas là. Igl è memia aut.»

«Vus ma pudais gea tegnair, sche jau sigl giu.»

«Igl è memia privlus. Ti es memia greva», di Laura e sa volva gia per ir. «Igl è meglier, sche ti stas là.»

«Leci, jau na vi betg star persula.» Laina cumenza a bragir.

Questa giada èsi vairas larmas.

Diesch: In viadi per il giat

«Ve Leci!» Laura fa in smani e sbriga tar la via. «U vul spetgar fin che l’onda psicologa vegn cun ovomaltina?» Leci curra suenter a Laura.

«Leci, spetga sin mai!», cloma Laina. «Jau hai tema da la psicologa!»

Pauc pli tard sesan ils dus gronds en l’auto da posta vers Glion. Leci ha nauscha conscienza. El ha il sentiment d’anc udir co che Laina bragia e batlegia da spetgar.

«Nus duevan tuttina prender ella cun nus», di el.

«Uffants pitschens na pon ins betg duvrar en talas situaziuns», di Laura. Ella guarda da fanestra ora. E suenter in’urella: «La finala survegn ella da mangiar. Nus betg.»

Els arrivan a Glion. Cun sortir da l’auto da posta dumondan els il manischunz, nua ch’ins possia cumprar flurs. Lez declera la via tar il grond center da cumpra. Là na datti nagina butia che sa numna Flurs Flury, mabain mo ina partiziun da flurs. Leci dumonda la vendidra da flurs, nua ch’els chattian questa butia.

«Vus stuais ir a la staziun. Suenter n’èsi betg lunsch, simplamain mo anc in toc ensi per lung la lingia da viafier», explitgescha la vendidra. «Ma tar nus custan las flurs per cas damain.»

La butia e propi mo paucs pass davent da la staziun. Els entran. Leci smirveglia da la matta che lavura en butia. Ella para d’esser strusch pli veglia che Laura.

«Chau», salida la matta cun in surrir curtaschaivel. «Vulais cumprar insatge?»

«Atgnamain vulessan nus mo savair insatge», di Laura.

«Ier ha ina dunna cumprà madrignas tar vus. Nus avain chattà la stgatla cun las madrignas e vulevan ussa dumandar, sche ti sas forsa anc, a tgi che vus avais vendì las flurs. Nus avain schizunt la quittanza.» Laura prenda il cedel da Laina or da giaglioffa ed al mussa a la giuvna. Lezza guarda sin il cedel ed avra gia la bucca per dar ina resposta ch’ina dunna vegn davos in sumbrival ora.

«Leonora, ti sas exact che ti na dastgas betg servir la clientella», di la dunna. «Ti n’has pers insumma nagut en butia. Va e dosta ils vaschs vids da las flurs che nus avain plantà ora. Suenter has ti anc da nettegiar fanestras.» Lura guarda la vendidra sin Laura. «Ti has chattà flurs ch’insatgi ha cumprà tar nus. Nua has ellas?»

«Insatgi ha bittà ellas sin il cumpost. Nus avain prendì cun nus mo il cedel.» Laura tanscha la quittanza a la vendidra. «As regurdais Vus da la dunna ch’ha cumprà ier suentermezdi duas stgatlas madrignas? Nus stuessan per mort e fin dumandar ella insatge.»

La fatscha da la vendidra sa stgirenta. Ella prenda la quittanza. «Tge vulais dumandar ella?»

«Ella po gidar nus a chattar...» Leci na vegn betg da finir che Laura passa ad el giu per in pe.

«Nossa sora pitschna ha uschè gugent madrignas e vuless plantar ellas en noss curtin. Ma la mamma ha ditg ch’ins na dastgia betg simplamain prender dal cumpost flurs ch’insatgi ha bittà davent. Perquai vulessan nus l’emprim dumandar la dunna, sch’ella n’haja nagut encunter, sche nus duvrain sias madrignas.»

Rubaglias sa mussan sin il frunt da la vendidra che studegia la quittanza.

Laura agiunta: «I fiss bain donn da laschar ir en paglia las bellas flurs.»

«Jau na dastg betg simplamain dar vinavant nums da mia clientella», di la vendidra.

«Ma questa dunna avess segir plaschair, sch’insatgi duvrass las flurs ch’han custà tants raps. U forsa tschertga ella perfin las madrignas? Forsa ha insatgi gea bittà ellas sin il cumpost senza ch’ella savess. Ed ussa tschertga ella dapertut sias flurs.»

«Pertge discurris vus trasora d’ina dunna? I pudess gea era esser stà in um?»

«In um ha cumprà las madrignas?» Laura e alerta.

«Jau n’hai betg ditg ch’i saja stà in um», di la vendidra en tun malvulì.

«Insumma. Tge sai jau, tgi ch’ha cumprà las madrignas. Jau vend mintga di millis flurs e tschients da matgs e plantinas. Jau hai ina rotscha clientella che va en ed ora. Jau na poss betg tegnair endament tuts. Jau na sai gnanc, da tge ch’i sa tracta. Ed ussa faschai che vus vegnias a chasa!»

Laura vul prender la quittanza, ma la vendidra tegna ella davos ses dies.

«Il cedel tutga a nus», sa dosta Laura. «Nus avain chattà el.»

«Quest cedel salv jau», fa la dunna.

«Smaledida stgatla», sa vilenta Laura strusch ch’els han bandunà la butia.

«Sche nus avessan be pudì discurrer cun la matta», di Leci. «Ella ans avess segir ditg, tgi ch’ha cumprà las madrignas.»

Ils dus fragliuns pondereschan da spetgar fin che la matta cumenza a schubregiar fanestras. Ma la vendidra observa els cun in’egliada pitgiva tras la vitrina ed els na ristgan betg da restar pli ditg en la vischinanza da la butia.

«Quest viadi è stà per il giat.» Laura è anc adina narra cura ch’els sesan puspè en l’auto da posta. «Ils raps per ils bigliets avessan nus pudì spargnar.» Ella metta si ils uregliers e tschenta uschè dad aut la musica che Leci auda mintga pled da la chanzun. Tuttenina gizza el las ureglias. Betg pervi da la musica da Laura, mabain pervi da las novitads ch’il manischunz taidla. En il radio vegn discurrì da Vella en Lumnezia.

«... la polizia tschertga trais uffants. Els èn scappads oz enturn mezdi da la polizia. I pudess esser ch’ils trais fugian ensemen cun il bab. La mamma dals trais uffants vegn suspectada d’esser il chau da la banda ch’ha engulà la notg passada il maletg da Lepanto or da la baselgia da Pleif. Tgi che po far indicaziuns davart ils trais uffants, duai s’annunziar immediat tar la polizia.»

Indesch: Il policist raquinta ina pulenta a la televisiun

Laura po strusch crair, tge che Leci raquinta da las novitads. Anc damain vul ella crair ch’il radio haja discurrì da trais uffants.

«Jau hai udì cler e net ch’els tschertgan trais uffants!», di Leci.

«Ma pertge? Laina n’è gea betg fugida. Els han segir discurrì be da dus.»

«Jau n’hai betg tomatas sin las ureglias! Ed er betg uregliers!» Leci vegn era plaunsieu nar. «Igl è vegnì repetì pliras giadas ch’i saja trais uffants! Els sajan scappads da la polizia.»

Laura guarda a moda sceptica.

«Jau sun tschient per tschient segir.»

«Merda setga! Questa stoda coga!»

«Nua pudess ella esser ida?»

Els èn arrivads a Vella e pondereschan nua tschertgar.

«Insaco na poss jau anc adina betg crair ch’ella è raivida persula giu dal balcun», di Laura. «Paupra nus, sch’ella è sa fatga mal da siglir giu. Agi fa flucs cun nus.»

Els tschertgan l’emprim en il conturn da l’hotel e decidan suenter d’ir giu Pleif. Gia da lunsch vesan els in pitschen bus ch’è parcà sper il mir-santeri. Umens cun cameras e microfons siglian enturn. In smugl glieud stat daspera ed observa, co che quels da la televisiun lavuran.

Ina dunna cumenza a discurrer en la camera, gist cura che Laura e Leci arrivan.

«Questa notg ha in banda raffinada da laders engulà il maletg da la Battaglia da Lepanto or da la baselgia da Pleif. Tenor indicaziuns da la polizia ha in’experta d’art organisà il ladernitsch ensemen cun ses um. La dunna ha la polizia gia arrestà. L’um ha pudì fugir. Ins tema ch’el saja gia sur munts e vals cun il maletg custaivel.

Schoccant vi da l’enguladitsch è cunzunt che quest um e questa dunna han instrumentalisà lur agens uffants per commetter il crim. Els èn numnadamain vegnids a Vella sut il pretext d’esser turists – turists che na vulan nagut auter che passentar bellas vacanzas cun ils trais uffants. Tut quai è stà mo fatschada per cuvrir las vairas intenziuns. En il fratemp èsi cler ch’i na sa tracta tar ils uffants betg mo da paupras unfrendas. La polizia aveva numnadamain mess a ferm els oz da mezdi. Ma gia suenter curt temp èn ils trais uffants minorens mitschads. Davart l’entira situaziun qua a Vella discurrin nus ussa cun il policist responsabel. Georg Degonda, co èsi pussaivel che geniturs maldovran ils agens uffants per zuppentar in enguladitsch?»

«Igl è zunt deplorabel, ma ozendi na datti nagut ch’i na dat betg. Quests geniturs èn criminals. Els han mussà als uffants tut ils rampins da bandits. Oz èn quests trais perfin vegnids da mitschar or d’ina stanza ch’era segirada cun ina guardia spezialisada per tals cas. Ins sto perquai admonir la populaziun. Ils trais uffants n’èn betg innocents, mabain igl è da quintar cun...»

Leci e Laura eran sa fultschads tras la fulla per udir meglier, tge che la moderatura discurra. Ussa ch’il policist stat tuttenina davant la camera, mo paucs pass davent dad els, sa fan els or da la pulvra. Els schluitan davos il bus e van a garnugl davos il mir-santeri vi fin tar il cumpost.

«Nus spetgain qua fin che la televisiun è davent», di Laura.

«Ch’in policist dastga raquintar ina tala pulenta a la televisiun», smirveglia Leci.

«Quel vul mo sa gloriar», di Laura.

«Tuttina. Quai n’è segir betg lubì. Sche mo Pieder fiss qua.»

«Jau hai fom.»

«Jau era.»

«Tgi sa nua che Laina è?»

Ils fragliuns vulessan cuntinuar la tschertga, ma il team da televisiun fa linlogn.

Tuttenina marschan in um da camera e la moderatura en lur direcziun. Laura e Leci curran vers il guaud e spetgan davos las chaglias. L’um da camera sa posta sper il cumpost e filmescha la baselgia. La moderatura tira in pachet cigarettas or da la giacca e s’avischina a la chaglia. Per fortuna guarda ella en direcziun da l’um da camera cura ch’ella envida dascus sia cigaretta. Uschia mitschan Leci e Laina gist anc ad uras e sa zuppan davos la stalla gronda da Pleif.

Dudesch: Trais vadels cun num Leci, Laura e Laina

«Tschertgais bulieus?» In um cun stivals da gumma nairs vegn tuttenina enturn la chantunada.

«Nus ruassain mo in zichel», di Leci

«Betg gist in bel lieu per ruassar», di l’um.

«Tge va quai tiers a Vus?», dumonda Laura.

«Atgnamain ma va quai schon tiers insatge», di l’um. «Quai è numnadamain mia stalla. Ma ier ed oz avainsa gea tant traffic qua a Pleif ch’ins na dastga betg sa grittentar memia spert. Policists, schurnalists ed autra canaglia. I n’emporta betg la massa, sch’i vegn anc chindlamenta che zappitscha mes pastg.»

«Perstgisai», di Leci. «Nus fissan cuntents, sche nus dastgassan anc ruassar in mument qua en la sumbriva. Nus svanin suenter immediat puspè.»

Il pur dat dal chau e svanescha enturn la chantunada. Intginas minutas pli tard turna el cun ina chanta e trais cuppins. El tanscha a Leci e Laura in cuppin e derscha en latg.

«E nua è vossa sora pitschna – quella ch’ha fatg termagls oz avantmezdi sin il cumpost?»

Els guardan cun bucca e nas sin il pur fin che Leci sbarbutta: «Nus na savain betg nua ch’ella è. Nus tschertgain sezs ella.»

«Qua davos mia stalla?» Il pur auza las survantscheglias.

Leci e Laura na san per il mument betg tge dir ed èn leds da pudair far sco d’avair ina said naira.

«Avais Vus forsa vesì nossa sora insacura oz suentermezdi?»

Il pur scurlatta il chau. Faudas sa mussan en ils chantuns da ses egls. Tgi sa sch’el ri ora nus, sa dumonda Leci. «Savais Vus che la polizia tschertga nus?»

Il pur dat dal chau.

«E Vus na giais betg tar la polizia a tgisar nus?»

«Tar quest tabalori na vom jau betg anc ina giada», di il pur e fa ina risada. «Oz en damaun hai jau anc vulì discurrer cun la polizia. Ma quest tamazi è gea pli tup che la crappa.»

«Manegiais Vus il policist ch’è stà ansant vi tar la televisiun?»

Il pur dat dal chau e derscha il rest dal latg en ils cuppins da Leci e Laura.

«Pertge avais Vus vulì discurrer cun el?», dumonda Laura.

«Jau vuleva mo dir a la polizia, tge che jau hai vis.»

Leci e Laura siglian en pes. «Vus avais vis ils laders?»

«Jau na sun per cas betg in signur blau. Jau hai num Carli e betg signur Vus», ri il pur. El giauda ch’ils dus uffants bunamain schloppan da las mirveglias.

«Cura avais Vus vis ils laders?», dumonda Leci e curregia immediat: «Cura has ti vis els?»

Il pur mussa da vegnir cun el. El va ordavant enturn la chantunada tar la porta-uigl. «Mo vegni!» El maina els tar in claus cun ina vatga e trais vadels. «Sin quels trais hai jau spetgà l’entira notg. Els han fatg plaun. Jau sun stà alert trasora. E savais cura che la vatga ha fatg l’emprim vadè?» Ils fragliuns auzan las spatlas.

«Gist suenter che vossa sora è raivida giu dal mir sin il cumpost vi là.» Il pur mussa d’in pitschen fanestrigl viadora. «La pitschna m’ha purtà cletg. E cura che vus dus essas vegnids tar vossa sora, eran gia tuts trais vadels naschids.»

«Dastgain nus stritgar els?»

«Co han els num?»

«Jau n’hai betg ponderà co dar num.»

«Co fissi cun Leci, Laura e Laina?»

Tredesch: La senda dals laders?

Suenter ch’els han stritgà in’urella ils vadels, dumonda Leci: «Tge has ti ussa pia vis la notg passada?»

«Jau n’hai vis nagut.» Il pur ri. «Rubas e strubas nagut.»

«Ma ti has ditg che ti vulevas raquintar a la polizia, tge che ti hajas vis.»

«Geabain. Gist gliez hai jau vulì. Ma quest tamazi na vuleva betg tadlar. El è memia tup. Empè da chattar ora, co ch’in maletg d’ina tala dimensiun po svanir, fa quest poliziot chatscha sin uffants. Insatge uschia n’è betg da crair. Jau hai bunamain gì l’impressiun sco sche quel na vuless gnanc udir, tge che jau hai da raquintar.»

«Ma tge has insumma ditg, sche ti n’has vis nagut?», dumonda Laura.

«Has forsa udì ils laders?», dumonda Leci.

«Tadlai ina giada! Sche vus vulessas engular il maletg da Lepanto, tge duvrassas vus tut?»

«Guaffens», di Laura.

«Ina stgala», di Leci. «Probabel schizunt duas u forsa trais.»

«Gea», di il pur. «Ma quai na basta anc betg.»

«Ina clav per pudair entrar en baselgia», di Leci. «La porta-baselgia pudess ins era avrir cun in palfier», di Carli. «Il pli impurtant avais emblidà.»

«Tge pia?»

«Sche jau avess d’organisar in tal enguladitsch, na giess jau segir betg tut sulet ad engular il maletg. Pensai ina giada, tge pais ch’ina tala taila ha. Ed in maletg uschè custaivel ston ins tractar cun precauziun, quel na dastg’ins betg simplamain runar per ils palantschieus enturn.»

«Bun, igl era segir trais u quatter laders, forsa in’entira banda. Ma sche ti n’has vis nagut, pertge vulevas lura discurrer cun la polizia?» Leci perda plaunsieu la pazienza cun quest pur che na vul betg ora cun il marmugn.

«La chaussa è quella», Carli surri cun ina fatscha maligna.

«Jau avess bain stuì vesair u udir insatge. U manegias ti che questa ladramenta haja transportà a pe il maletg da Lepanto da la Lumnezia viadora!»

«Na, segir betg», di Laura. «Quels avevan mettain in auto.»

«In auto na basta betg. Gnanc in bus sco quel da la televisiun na fiss grond avunda», fa Carli cun det stendì.

«I duvrass in entir camiun per transportar giu dal plaz la Battaglia da Lepanto. Ma in camiun n’è betg stà qua questa notg. Gliez avess jau vis u en mintga cas udì.»

Da dar adia a Carli dumondan els anc, sch’els dastgassan durmir la notg en sia stalla. «La polizia ha arrestà nossa mamma ed il bab turna pir damaun da sia tura. El vegn lura segir da persvader la polizia che nus n’avain da far nagut cun la chaussa.»

«Vossa mamma fa segir quitads, sch’ella auda che vus essas svanids. Il meglier fissi, sche vus as annunziassas tar la polizia», di Carli. «Ma la porta-clavà è en tutta cas averta e duas cuvertas da militar hai era anc entadim clavà.»

Il bus da televisiun è partì. L’aclaun da Pleif è puspè abandunà. Leci e Laura turnassan gugent a Vella e giessan il pli gugent en l’hotel a durmir e cunzunt a mangiar insatge. Ma els n’han anc betg gì la chaschun da tschertgar endretg la sora pitschna. Els inspecteschan pia il conturn da Pleif. Davos la baselgia sa spartan dus trutgs. «Sche Carli n’ha udì nagins camiuns questa notg, han ils laders forsa prendì in’autra via», ponderescha Leci. «Pudess esser ch’els han duvrà ina da questas sendas», di Laura. «Uschia fissi era da declerar che Carli n’ha vis nagut.»

In dals trutgs è in pau pli lad. Ils dus fragliuns suondan l’emprim lez. Els vegnan sper in avieuler ora, ma in tschancun pli anora finescha il trutg gia a l’ur d’in aual. L’auter trutg maina a Peiden. Tenor il mussavia dovr’ins fin là in’ura. Il trutg è taiss, stretg e spuretg. Cun in vehichel na pudess ins nunpussaivel charrar da questa senda giu. Tuttina suondan Laura e Leci era quest trutg.

«Quels laders stuessan gea avair ina super cundiziun da purtar il maletg da Lepanto da questa taissaglia giuadora», di Laura suenter in quart d’ura.

«Ma i na dat betg autras pussaivladads», di Leci.

«U manegias ch’i sajan sgulads?»

«Forsa», di Laura en tun malidi. «A mai è quai ussa liongia. Jau sun trottada enturn ditg avunda. I tanscha. Probabel ha Carli durmì stagn e bain sper sia vatga e n’ha gnanc udì co ch’ils laders han parcà in camiun gist davant ses nas. Jau hai ussa fom e vom a cumprar insatge da mangiar. Ve, avant che la stizun serra!»

Quattordesch: In spinochel d’in organist

Ils daners en la bursa da Laura na bastan betg. Els ston metter enavos en la curuna ils biscuits e van a la cassa a pajar il paun ed ils langeghers.

«Vus pudais drizzar ora a vossa sora che jau hai puspè survegnì rustgins», di la vendidra. «Ella ha gì discletg. Diesch minutas suenter ch’ella è stada qua, è il furnitur arrivà.»

«Laina è stada qua?»

«Gea, la pitschna ch’è stada ier cun vus a cumprar glatsch. Ella è bain vossa sora?»

«Savais Vus forsa nua ch’ella è ida?»

«Ella ha dumandà, nua che l’organist abiteschia.»

«Tgi?»

«L’organist. Savais, quest spinochel d’in battaglinas ch’ha cumprà ier l’entir satg cun rustgins.»

«E nua abitescha quel?»

«Giu Cagliver. Vus stuais ir giu encunter l’aual enfin tar ina gronda chasa cun paraids da schlondas e cun ina gronda stgala-crap. Là stat l’organist.» La vendidra mussa la direcziun. «Vus na stuais per cas betg temair che jau tgisia vus tar la polizia. Jau na crai betg che vus essas laders. Uschiglio n’avessas betg mess enavos il pac da biscuits en la curuna.»

Enten tschertgar la chasa da l’organist stranglan els giuaden paun e langeghers. «Nus duessan forsa anc laschar insatge per Laina. Ella ha segir era fom», di Leci ed els laschan danvanz in mez langegher ed in toc paun. Igl è simpel da chattar la chasa che la vendidra ha descrit. Igl è in chasament vegliander. Leci manegia d’avair vis gia ina giada questa chasa e sa regorda tuttenina era nua. En in cudesch da maletgs che Pieder aveva savens guardà cun els. Sin in maletg vegn ina dunna veglia cun dies gob e nas crutsch da stgala giu. Ils stgalims-crap èn uschè isads ch’els fan fop entamez. Laura tschertga in scalin. I n’ha nagin. Ella splunta. Nagin na dat sinzur. Ina fanestra da la chasa vischina s’avra ed ina dunna cloma: «Mo giai viaden en suler e clamai ‹holà›. Il vegl è segir en biro e n’auda nagut.» I savura dad asch en suler. Ils vegls tarpuns sin il palantschieu da lain èn isads, ils urs sfranzlads.

«Holà», cloma Laura. Ed anc ina giada in zichel pli dad aut. Nagin na s’annunzia.

Els cloman ensemen.

«Tgi sbragia sco narramenta!», tuni or d’ina stanza. Il palantschieu da lain vibrescha, in isch s’avra ed i vegn cler en suler.

«Guarda tscha!» rampluna il vegl. «Visitas da la ladramenta! Buna saira ensemen. Talas onurs n’hai jau betg mintga di. Mo viaden en mia bella stiva!»

«Nus vulevan mo vegnir a dumandar, sche nossa sora pitschna è forsa stada tar Vus?»

Leci n’ha anc mai udì a discurrind Laura uschè da bass. Persuenter respunda il vegl uschè dad aut sco sch’el stuess surtunar ina bova da crappa che rampluna a val.

«Vossa sora pitschna! Ha! Quella che vus laschais simplamain enavos tut persula sin in balcun? Ha! Senza insatge da mangiar! Ha! E nagut da baiver! Tge urden è quai! Ed uss avais mettain tema dad ir a chasa a dir a la mamma che vus avais laschà suletta vossa chara sora pitschna! Ha?»

Il pli gugent sa zuppass Leci sut il tarpun isà che cuvra mo malamain il palantschieu d’aissas. «Nus n’avain betg laschà enavos ella persula. Ina psicologa era gea là cun ella.»

«Ha!» bergla il vegl. «Ina psicologa! Questas sabiuttas na chapeschan nagut d’uffants pitschens. Per cletg è ella vegnida tar mai! Jau hai dà adatg dad ella. Vus avais propi ina flotta sora. Ina chara mattetta.» La vusch da l’organist daventa loma e miaivla e cula sco mel d’avieuls rar or da sia bucca. El lauda Laina sco sch’ella na fiss betg ina matta, mabain in veritabel anghel cun alas alvas e diesch gloriolas. Il vegl sa volva e fa vegnir els en stiva.

«Tipic Laina», scutina Laura davos il dies dal vegl. «Ella sto adina far belbel dapertut.»

Amez la stiva en davos maisa sesa il pitschen anghelet e tegna ina gronda stgadella en ils manuts. En il funs da la stgadella hai intgins rustgins verds. Leci po s’imaginar che la stgadella era stada bainplaina avant che l’anghelet è sgulà natiers. En il decurs dal suentermezdi èn entiras schaumas da rustgins siglids da bucca en a l’anghelet e ruschnads giuaden en il pitschen buttatschin sontget.

Quindesch: Omlettas cun ketschup

«Nescha!» L’organist sbragia dad isch ora. «Nus avain visitas. Fa omlettas!»

I na vegn nagina resposta. L’organist banduna la stiva.

«Tge has era pensà da simplamain vegnir qua?», di Leci a Laina. «Nus t’avain tschertgà dapertut.»

«A mai èsi vegnì endament che Venanzi ha ditg ier en stizun ch’el enconuschia ils cugliuns da Turitg», di Laina e chatscha in rustgin da bucc’en. «Lura sun jau halt vegnida a dumandar, sch’el na pudess betg dir a la polizia, nua ch’ils laders abiteschan per che Agi dastgia puspè vegnir a chasa.»

«Venanzi?», dumonda Laura.

«Gea», di Laina tut loscha. «Mes ami ha num Venanzi.» Laura revolva ils egls. «Tge ami? Ti na pos tuttina betg simplamain ir tar in um ester. Ins na sa mai, tge tip che quai è!»

«Ma Venanzi ha gugent rustgins.» Laina prenda ils trais ultims rustgins or da la stgadella, chatscha in en bucca e tanscha ils dus auters al frar ed a la sora.

Leci prenda il rustgin cun in sentiment curius. El fa il propiest da discurrer l’auter di cun Laina. Insatgi stueva sclerir si ella ed explitgar, tge che glieud estra è il stan da far cun pitschnas mattas naìvas.

«Schia, mes chars.» Il vegl turna cun magiels da vin ed ina buttiglia coca cola. «Prendai plaz! Jau hai mo darar visitas d’ina entira banda da ladramenta. Quai stuainsa festivar!»

«Nus n’avain da far nagut cun l’enguladitsch», di Leci.

Il vegl fa ina risada ch’il ventrun ballucca.

«Cler, che vus n’avais da far nagut cun la chaussa.»

«Avais Vus udì, tge ch’ins ha ditg da nus en il radio?», dumonda Leci.

Il vegl dat dal chau.

«E Vus na cartais betg quai?»

«Segir betg. Quai na crai nagin qua a Vella – probabel gnanc quest pauper litgatgil ch’è ì a purtar puglinas al radio. Jau hai mirveglias co che la polizia sa tira or da la buglia, cura ch’igl è cler ch’el ha raquintà pulaccas.»

«Ma la polizia ha arrestà nossa mamma», di Laura.

Il vegl fa in smani. «Quai sto esser ina malchapientscha. Vus na stuais betg far quitads. Vossa mamma turna segir anc questa saira. Jau hai gia dà part a l’ustier en l’hotel che Laina saja qua. El è in bun ami da mai e dat part cura che vossa mamma turna. Enfin lura restais vus simplamain tar mai.»

«E tgi manegiais Vus cun ‹pauper litgatgil›?», dumonda Laura.

«Quest policist che sa fa da grond e curra l’entir di per il vitg enturn. Betg da crair ch’in tabalori sco quel dastga purtar unifurma.»

Il vegl derscha coca cola en ils magiels da vin e fa viva cun in sbragim: «Sin ils laders da la Battaglia da Lepanto! Sin il pli raffinà enguladitsch en l’istorgia mundiala!»

Leci n’ha anc mai vis ina persuna creschida che sa deporta uschè curius. Anc mender vegni cura che la dunna che l’organist numna Nescha porta tagliers, pusada ed ina pluna omlettas.

«Tge! Quai è bler memia pauc! Tge crais! Scappar da la polizia fa fomaz. Fa vinavant. Nus vulain dapli omlettas!»

La dunna na di betg pap e vegn anc cun in tablet cun confituras da pliras sorts, sal, paiver, zutger, aromat, chaschiel ed ina grattaduira.

«Nua è il ketschup?» Il vegl fa da poppin.

La dunna na sa lascha betg siglientar. Ella va per ina buttiglia ketschup d’in liter, stgadaina quella sin maisa e turna en cuschina.

«So, ed ussa muss jau a vus la spezialitad da Cagliver! L’omletta à la Venanzi!» Il vegl rasa in’omletta sin ses taglier, stritga suravi confitura da tschareschas, sgratta surengiu chaschiel, sprizza si ketschup, springia sisur paiver, zulla en l’omletta sco ina rolla ed avra si ina buccuna. Cun ina unica murdida svanescha la mesa omletta en la gula engurda da l’organist. «Delischiusch. Ul muglier schin quescht mund.»

Laina stritga confitura d’apricosas sin sia omletta. Laura ha gia mangià in’omletta senza metter si nagut e springia ussa zutger sin la segunda. Leci cuvra sia omletta cun ina grossa stresa da ketschup e springia aromat suravi. El è cuntent che Agi na vesa betg, tge ch’el traffitga. La mamma lubescha da prender ketschup mo cun pommes frites.

Pli tard porta la dunna ina segunda purziun omlettas, tschenta ella senza pled sper l’organist e banduna la stiva cun in sbat.

«Pertge na mangia Vossa dunna betg cun nus?» vul Leci savair.

«Questa sgragia platta duess esser mia dunna?» Il vegl sbarbutta sur maisa vi. «Ella è mo mia nettegiunza.»

«Atgnamain anc flot che Vossa nettegiunza fa omlettas per nus», di Laura che strangla giuaden sias omlettas senza mastgar.

«Flot? Quella?» Il vegl discurra mo da bass e guarda cun in’egliada temelitga vers l’isch. «Jau di a vus, quai è nauschira dunna. Sche jau na la pajass betg uschè bain, na vulvess quella gnanc strom. Quella gudogna meglier tar mai che l’uvestg da Cuira cun predegiar manzegnas a ses vuts.»

Els mangian omlettas fin ch’i va bunamain surora. La dunna dosta ils tagliers. Leci ha cumpassiun cun ella e di: «Grazia fitg. Quai è stà prima. Jau n’hai anc mai mangià omlettas uschè deliziusas.»

Strusch ch’el ha ditg, stat el gia mal d’avair avert la bucca. La dunna guarda sin el sco sch’el avess spidà giun plaun. Lura discurra ella l’emprima giada quella saira. I tuna plitost sco in giappar. «L’autra giada sas ti Venanzi tez pavlar quests magliadruns! Quels runan mo merda en suler! Zappitschan enturn cun chalzers da grascha e palpognan tut cun detta tschuffa! Da quella brajada na vegn betg pli en qua! Il dessert sas ir tez per tut! Jau vom ussa!»

L’organist ed ils fragliuns èn levgiads cura ch’els audan l’isch-chasa.

Sedesch: L’organist sto bragir

Sco dessert survegn mintgin duas rachetas. L’organist litgia gia la terza. Laura e Laina sa rasan ora sin canapé. Ordadora fai brin.

Leci morda sin ses fusti. «Ier en stizun avais Vus ditg insatge da cugliuns da Turitg. Tgi avais Vus manegià?» Il vegl fruscha ses ventrun. «Vi da quella rataina na vuless jau betg pensar uss.»

«Forsa han quests cugliuns gea engulà la Battaglia da Lepanto?»

«Per gliez èn els memia marschs. Da quels na dastg’ins betg spetgar memia bler.»

«Vus avais ditg insatge d’istorichers?», chava Leci.

«Numnar questa rataina engurda istorichers è in pau surfatg. Ma jau na vuless pli gugent betg discurrer da quai. I n’è betg bun per mia pressiun dal sang.»

«Forsa han els gea tuttina da far insatge cun l’enguladitsch.»

«Taidla mes bun. Ti na sas da nagut. E quai è bun uschia.» Leci tragutta. El è permalà ch’il vegl na vegn betg ora cun il marmugn e di perquai senza pensar: «Forsa avais Vus gea engulà la Battaglia da Lepanto?»

Il vegl fixescha Leci. El avra si ina buccuna, chatscha viaden il rest da sia terza racheta e litga giu il fusti. Durant discurrer na lascha el betg or dals egls il mat:

«Bun pia. Lura ta vi jau pia dir la vardad, sche ti stos propi savair. Ma jau na poss garantir per nagut.» L’organist tira il fusti en in chantun da la stiva, sa stenda vers Leci e discurra da bass sco da tradir in misteri. «Forsa avess jau propi duì daventar lader. Lura fissan noss stgazis anc en la val. Ma ussa èsi memia tard. Quests tamazis èn ids cun tut.»

«Tge han els engulà?»

«Engulà? Engulà n’han els nagut. Els han mo laschà svanir tut quai che vala insatge. Ti vuls savair tge?» Il vegl stat en pe e cumenza ad ir enturn maisa. «Pli baud sun jau stà organist giu Pleif. Durant predi hai jau adina guardà enturn en baselgia. I deva bler d’admirar. Noss pli grond stgazi era la pictura da vaider da s. Vintschegn. Sch’il sulegl deva tras la fanestra, glischavan las colurs sco cristals. Sin la fiera d’art avess ins survegnì summas per questa custaivladad. Oz è mo pli ina copia marscha en baselgia.»

Il vegl fa rundas enturn maisa entant ch’el referescha: «E nossas sculpturas da Maria e s. Gion! Passa tschient onns stevan ellas guardia sper la crusch. Oz fai vid sper il crucifix. Il medem cun la figura da lain da s. Vintschegn. Ella era anc pli antica che tut tschai. Svanitibus! Tut a la mitta.» Il vegl stat airi visavi Leci, sa posa cun ils mauns sin maisa e sa stenda vers il mat. «Jau hai chalà da sunar orgla. Sas pertge? Sche jau guard oz giu da l’empora, sai jau mo pli bragir.»

Leci na sa senta betg bain en sia pel. «N’han ins mai chattà ora, tgi ch’ha laschà svanir questas custaivladads?»

«Tgi?» Il vegl fa ina fatscha tranter rir e bragir. «I n’è betg laders ch’ins pudess serrar en praschun. Na, mes bun. Ils canagls han titels da docter. Els vegnan si qua e fan bella bucca si per nossa glieud.» Il vegl ballina cun il chau e discurra cun vusch auta giavinanta: «Oh, tge bellezza chaussas che vus avais en voss sanctuaris. Fiss bain donn, sche questas custaivladads vegnissan in di davent. Dai a nus las bellas sculpturas! Nus deponin ellas en il Museum naziunal. Gliez è il dretg lieu! Questas custaivladads èn da memia gronda valur per restar en ina simpla baselgia. E sas tge ch’è il mender?» Il vegl cuntinuescha cun vusch normala. «Nossa glieud crai tut e na lascha betg mo sblundregiar las baselgias. Na, na! Era anc il chastè de Mont. Schizunt il tavlegià-stiva han els stgarpà ora! Il pli bel tavlegià ch’ins ha vis insacura en in chastè svizzer! T’imaginescha ina giada!» Il vegl fa smanis.

«E sas tge ch’è il pir! Sche quests docters da la bell’aura pajan ina scrotta nauscha da tschient francs, di nossa glieud anc grazia fitg e fa l’enclin. Il pli gugent bitschassan els mettain ils pes a questa schenta.»

«Ma uss èsi gea stà bun che las custaivladads n’eran betg en baselgia», di Leci. «Uschiglio avessan ils laders gea segir engulà ellas. En il Museum naziunal èn las figuras en segirtad. Mintgin po ir a guardar ellas. Gliez è bain flot.»

«Flot, manegias ti? Mintgin po ir a guardar, manegias ti?» Il vegl buffa entant ch’el cuntinuescha sia ringaraja enturn maisa. «Gea, sch’i fiss uschia, fissi propi flot!» El schema. «Ma uschia n’èsi betg!» Sia fatscha vegn resch cotschna. «Las chaussas n’èn betg en il Museum!» El sbragia. «Ellas èn davent!» Il vegl n’è betg vilà, mabain desperà. Leci tema ch’el cumenzia a bragir.

«Ed ussa ta vi jau dir, nua che nossa rauba è.» Il vegl sa posa puspè sur maisa vi uschè lunsch che Leci senta ses flad. «La pictura da vaider è zugliada en in plastic: Ella sa chatta en in tschaler da Turitg. En in tresor stgir. Gnanc in sulet radi fa traglischar las colurs dal vaider. Il stgazi va en emblidanza. Il pli bel tavlegià da la Svizra, quel da noss chastè de Mont, è emplunà insanua en ina bargia. Ins fa stim dad el tant sco d’ina pluna lattas marschas. E sas tge ch’ins ha fatg cun las sculpturas da Sontga Maria e da s. Gion?»

Leci scurlatta il chau.

«Igl han parfumà ellas cun tissi. Sas pertge? Per che la vermaniglia na giaja betg vidlonder. Ussa stattan quests sontgs sin curunas sper milli autras sculpturas e nagin na fa giu la pulvra. Questa canaglia raffa simplamain tut e stenschenta nossa traglischur en tschalers fraids. Sas co quels numnan quai?»

Leci stat murquiet.

«Conservar numnan els quai. Conservar! Sco sch’i fiss raviolis!» Il vegl sa volva cun il dies cunter Leci e sgnufla. Cura ch’el sa volva puspè, guarda el en ils egls al mat. «Nagin na vesa pli las bellas sculpturas. Nagin n’admira las custaivladads. Nagin n’ha gugent ellas.» Leci tascha in amen. «Persuenter datti ussa copias.»

«Has vis la spada dal chavalier Gion?», dumonda il vegl.

«Gea, ina copia.»

«N’è quai betg trist?»

Deschset: Cramados da stgirenta notg

Laina cupida cun il chau sin las chommas da Laura. Lezza aveva tadlà il discurs da Leci cun l’organist. Ordavert èsi stgir. L’aual ramura. Il vegl ha puspè prendì plaz.

«Insatge na chapesch jau simplamain betg», di Leci suenter in’urella. «La Battaglia da Lepanto na pon ins gea pender si nagliur, nun ch’ins pendess si en ina sala. Ma lura ristgass ins ch’insatgi enconuschia il maletg e sa ch’el è engulà. E per ina chombra da durmir è ella bler memia gronda. Tgi pomai duess vulair cumprar uschè in maletg?»

«Jau savess schon insatgi», respunda l’organist. «Sche jau fiss in lader, savess jau immediat a tgi telefonar. Sas, jau hai savens fatg guidadas cun turists che vulevan vesair la baselgia da Pleif. Ina giada hai jau gì in fegher. In ch’aveva raps da sterner. Quel vuleva savair tut fin e manidel. Surtut davart la pictura da Lepanto.» Il vegl metta ses frunt en rubaglias. «Insaco aveva jau il sentiment ch’el sappia bunamain dapli da questa battaglia che jau mez. Ti na crais betg, ma quest tip ha passentà uras en baselgia davant la pictura. Pli tard ha el prendì si contact cun l’augsegner. En ina brev ha el fatg amogna in mez milliun per la pictura da Lepanto. Probabel fiss el stà pront da pajar anc bler dapli – betg sco questa brajada da Turitg che prenda tut mo per ina cagna futscha.»

Leci auda l’isch-chasa. Pass entran en suler. I splunta. L’organist n’auda nagut e tschantscha vinavant. «Quest tip era sco incharnà. Jau aveva l’impressiun che...»

I splunta pli dad aut. Il vegl na reagescha betg, tuttenina s’avra l’isch. La nettegiunza chatscha il chau en stiva e di cun vusch gizza. «Jau hai clamà la polizia. Els vegnan per ils rampuns.»

«Ti n’has pers nagut en mia chasa da quellas uras.» Venanzi stat en pe.

Davos la nettegiunza cumpara il chau dal policist zuffergnà.

«Tge has ti fatg? Ti stria carugna!» La fatscha da l’organist ch’aveva gist puspè survegnì ina colur normala, s’encotschnescha puspè.

Laura e Leci siglian en pes. Els na san betg nua sa volver. Il policist stauscha d’ina vart la nettegiunza che less vegnir en stiva. L’organist sa mova sco ina zulla da catram vers il poliziot, stauscha quel enavos en suler e serra l’isch davos sai. Igl è d’udir sbragims en suler.

La nettegiunza giappa. «Fa plaz!»

Il zuffergnà bergla: «Jau hai da vegnir per ils uffants!»

Laina vegn alerta e fruscha ils egls.

La vusch da Venanzi rampluna ora davant isch serrà: «Ti buob bletsch n’has da cumandar nagut en mia chasa. Ils uffants stattan qua.»

Laura sdrappa si ina fanestra-stiva e chatscha viadora il chau. «I n’è betg aut», pretenda Laura, malgrà ch’i fa stgirenta notg. «Ve, nus scappain!»

Leci dat era svelt in tgit: «Igl è probabel pli aut che oz da mezdi.»

«Piparias», di Laina.

En suler datti sfratgs. L’isch strembla.

«Jau sigl sco emprima», di Laina.

Ils dus vegls la tegnan enavos. Els s’accordan cun in’egliada. Leci raiva sco emprim sin il parsiel, siglia sin gartetg e sa tschenta en ina chaglia. Las spinas foran tras las chautschas. Laina è pronta sin il parsiel. Leci mussa da siglir plinenvi. Ella sa tschenta sco in giattel sin tuttas quatter. Il frar la tschiffa per il maun ed els curran viadora en la stgiraglia vers la ramur da l’aual. Laura po prest suenter. Els cuntanschan in guaud d’ogna.

Si en la fanestra illuminada da la stiva da Venanzi stat il zuffergnà e sbragia viadora en la notg.

«Quai sto esser l’aual che nus avain vis oz suentermezdi», di Leci. «Mo che nus essan ussa da l’autra vart. Speranza chattain nus puspè la senda.»

Tranter l’ogna creschan spessira chaglias. Dapertut hai urticlas. Leci va ordavant. El sa ruschna sut in bist ora e glischna sur crappuns. Las soras suondan. Las chaglias mislan las chommas e stiran ils chavels. Igl è d’udir giaps dal zuffergnà.

Cun chommas e bratscha sgriflada cuntanschan els l’aual. El maina per cletg mo pauc’aua, uschia ch’els èn suravi en in dai. Apaina ch’els chattan la senda, sa mettan els a currer. Els filan sper l’aclaun da Pleif ora e vinavant da l’autra senda giu vers Peiden.

Laina stgarpitscha sur ina ragisch. Ils fragliuns vulan gidar ella en pes, ma Laina sa storscha e cumenza a render. Ella strangla mesas omlettas or da bucca e strangla nauasi entirs rustgins.

«Igl è memia privlus d’ir en questa stgiraglia cun Laina tras il guaud», di Laura. «I n’ha era nagin senn dad ir enfin Peiden. Nus n’enconuschain nagin giu là.»

Els decidan da turnar ensi e da durmir en la stalla da Carli. Ma Laina na vul absolutamain betg lavar en pe. Sia fatscha è alva sco in lenziel. Leci la porta cramados da la via taissa siadora. El na vegn betg sin l’idea da sa lamentar, pertge ch’el è led d’avair chattà la sora pitschna sauna e salva e mo cun in zichel gramflis da rustgins.

En stalla èsi anc pli stgir ch’ordavert. Palpond tschertgan els las cuvertas da militar e sa zuglian in sper l’auter en il fain. Malgrà ch’els èn stanchels na pon els strusch sa durmentar. Ils flucs mordan dapertut. Els discurran da l’organist cun sias ideas sturnas e pondereschan anc ina giada, co ch’ils laders pudessan avair transportà il maletg.

«Forsa è il maletg gea anc a Pleif ed ins ha zuppà el en ina da las duas chasas u schizunt en questa stalla», speculescha Laura.

«Jau na poss betg crair che Carli engola maletgs», di Leci.

«Ses vischins probabel era betg.»

Laina cupida sco emprima.

«Savevas ti atgnamain che nossa mamma è in’experta d’art?», dumonda Leci.

«Insatge sto ella mettain far, sch’ella va mintga di en biro», di Laura. «Ma probabel è quai cun l’experta d’art la medema pulenta sco il rest ch’il radio ha raquintà.» E suenter in’urella: «Agi ed ina ladra? Ella na vegn gea gnanc d’avrir ina cuppa raviolis senza sa tagliar la detta. Nus avain la pli curiusa mamma dal mund.»

«Per cletg avainsa anc Pieder», di Leci. «Sas anc quant svelt ch’el ha stgarpà ora tut ils tarpuns da nossas chombras ed ha mess giu novs palantschieus?»

«El fiss senz’auter bun da montar giu la Battaglia da Lepanto», di Laura. «Schizunt sche mo la mamma al gida.» Leci emprova da s’imaginar ils geniturs sco laders.

Nunpussaivel. Ma fin oz en damaun n’aveva el gea gnanc savì che la mamma era in’experta d’art.

Deschdotg: Agi e Pieder engolan la spada

Pertge avevan Agi e Pieder atgnamain guardà uschè curius in sin l’auter en l’auto cura ch’els eran vegnids a Vella? Els n’avevan ditg gnanc pled. E pertge aveva Pieder pachetà questa giada tantas sugas? Per ir en muntogna na duvrava el uschiglio mai uschè bler material. El na gieva gea mai a raiver. Leci sa regorda era dal mument che Agi aveva returnà la clav al biro da traffic. Aveva ella insumma bittà en la clav? El n’aveva betg udì a sclingir la clav en la stgaffa da brevs. Sto esser che Agi aveva chatschà ella davos ses dies en la tastga ...

Agi e Pieder portan vestgadira naira e sa schluitan dascus tras la notg. Els han cun els duas stgalas lungas e portan satgados, or dals quals vargan sugas e guaffens. Ins n’auda betg tun. Ils dus utschacs svaneschan en baselgia e turnan anora cun ina tarmenta zulla. Cun la greva chargia sbrigan els uschè spert sco pussaivel tar la stalla da Carli e zuppan la preda sut il fain. Lura curran els anc ina giada en baselgia e vegnan dabot anora cun insatge ch’els han zuppà sut ina taila naira.

A chasa festiveschan els anniversari. Sin maisa è la turta cun las chandailas che Leci ha da suflar ora. Pieder tanscha ad el in lung pachet che Leci avra plain mirveglias. Or dal palpiri vegn la spada traglischanta dal chavalier Gion. Ses cor batta. Bufatg palpa el cun il det ils ornaments da la spada. El tschiffa la maniglia. Ella è sco fatga per ses maun. Leci sa senta ferm.

I scalina. Agi avra l’isch. Viaden vegn la moderatura da televisiun, suandada da l’um da camera. Ella discurra en in microfon e mussa sin il mat sco sin in malfatschent. L’um filmescha co che Leci smaina la spada.

L’organist raiva sin ina sutga. Davent da là fa el in sbrajat privlus sin la maisa e passa bunamain en la turta. Il vegl tegna in pled. Leci haja spendrà la spada da las griflas e gulas engurdas dals sabiuts turitgais. Il davos applaudescha l’organist e vul che tuts fetschian era bravo. Agi gesticulescha si per la dunna da la televisiun. L’um filmescha ils smanis e spergaments da la mamma che sdiavla en la camera. «Mes figl n’è tuttina betg in lader. Vus essas bain ils pli davos dilettants, sche vus raquintais ina tala sfuira. Ins vesa che la televisiun n’ha gnanc la minima idea d’art e cultura. Trasora vulais vus mo sensaziuns.» A Leci n’è quai insumma betg endretg. El avess pli gugent che l’um da camera filmass quant bain ch’el smaina la spada.

Leci pitga e fora. In inimi suenter l’auter croda tras sia spada ed entirs rotschas da chavaliers fugian per betg ir a smerscher sut las bastunadas.

Agi sa deporta uschè penibel. Leci explitgass gugent a la dunna da televisiun che Agi n’è betg adina uschia. Ma la mamma è ord chadaina.

«Nua èn mes uffants?», sbragia ella. «Igl è bain incredibel che la polizia n’è betg pipa da dar adatg tschintg minutas da mes uffants. Betg da smirvegliar, sche laders mitschan e transportan ruassaivlamain entiras baselgias da la val ora.»

PART III: DUBIS, INA CULLA DA RUSTGINS ED INA TURA DA CULTURA

Deschnov: La processiun en stalla

Leci avra ils egls. Quai ch’el vesa para ad el anc pli sturn che ses siemi. Agi vegn da stalla viaden, davos ella il cumissari cun il mantè cler. Suenter suondan Carli e la psicologa. L’ustier da l’hotel accumpogna Pieder che zoppegia cun crutschas atras la porta-clavà. Ina vaira processiun pelegrinescha da l’iral en tar Leci, Laura e Laina.

Agi sa derscha sin ils uffants e tracta els cun bitschs e strucladas. Il cumissari stat sper ella e ri da quai schenà. Ins vesa ch’el è levgià. La psicologa guarda l’emprim giun plaun e contempla suenter las travs en la tetgaglia sco per controllar, sch’il tetg saja bajegià solid avunda. Sch’ella spia vi sin Agi ed ils uffants, morda ella sin ils lefs.

Carli discurra cun l’ustier e Leci auda co ch’el di: «Jau t’avess dà part gia ier saira, sche jau avess vis els. Jau hai anc fatg stim enturn las nov, sch’els sajan qua. Ma jau n’avess mai pensà ch’els vegnian pir da mesanotg. Jau hai chattà els pir ansant da vegnir a pavlar.»

Pieder na po betg raiver sin il fain. Leci ruschna giu tar il bab che lascha dar las crutschas e prenda el en bratsch. «Nus avain tschertgà vus tutta notg. Jau n’hai anc mai temì uschè fitg en mia vita», scutina Pieder. Suenter in brav mument contempla el ses figl. «Ma ti has sa chapescha gì flot quità da tias soras. E per gliez has ti da bun anc insatge da mai. Jau t’ademplesch mintga giavisch.»

Leci dat dal chau e ri si per ses bab ch’ha egls cotschens, chavels spalads ed ina fatscha pallida. «I na vesa betg ora sco sch’ils uffants avessan piglià donn», di la psicologa al cumissari. «Vus na ma duvrais en quest cas segir betg pli.»

«Gea, ti pos ir a chasa.»

La psicologa vul dar adia ad Agi che tegna Laina sin il bratsch sco ina poppa pitschna. Agi na tanscha betg il maun a la dunna, ma la fixescha cun in’egliada spretschanta. «Vus pudais dir da cletg ch’i n’è capità nagut cura che Vus avais serrà en mes uffants ed els han stuì raiver giu dal balcun. Uschiglio faschess jau in process cunter Vus e Vus pudessas emblidar Vossa carriera.» La mamma vul anc dir dapli, Pieder dat tranteren: «I basta Agi. Nus avain fatg atras avunda questa notg. I fiss uss uras dad ir ad ensolver en tutta ruassaivladad. Ils uffants n’han probabel mangià nagut perdert dapi ier en damaun.»

«Bain, bain. Nus essan stads tar Venanzi. El ha fatg omlettas per nus e m’ha dà ina massa rustgins.» Laina prenda in pugn plain rustgins verds ord giaglioffa e tegna vi els als creschids. «Nus avain gì flot cun Venanzi. Igl ha schizunt anc dà dessert.»

Agi, Pieder ed il cumissari guardan in si per l’auter. Per in mument èsi murquiet en stalla. Carli fa amogna a tuts da vegnir a prender in café u in cuppin latg. Ils Gadolas din gea. Il cumissari sto ir.

«Grazia fitg Agnes che ti es stada pronta ier da vegnir cun nus giu Cuira ed has unfrì tias vacanzas per gidar nus.»

«Tge? Ti has gidà la polizia?», dumonda Laura. «Nus avain pensà ch’ins haja arrestà tai.»

«Na, quai è ina malchapientscha», di Agi.

«Ma quest policist, sas quest pitschen zuffergnà, ha ditg che ti sajas ina ladra. Quai ha el perfin raschunà a la televisiun», di Laura.

«Jau sai. I n’è betg da crair ch’ins dat in’unifurma a tala glieud.» Ella sa drizza al cumissari. «In carstgaun cun in’intelligenza uschè limitada e capacitads uschè sutsviluppadas stuess ins relaschar. Jau spetg ch’ins spedescha quest tip al diavel.»

«Jau sun era stà schoccà cura che jau hai vis, tge ch’el ha raquintà en las novitads», di il cumissari. «El vegn en mintga cas ad obtegnair ina reprimanda. Insatge uschia na dastga betg capitar.»

«Ina reprimanda è memia pauc», di Pieder. «In policist na dastga betg far tge che para e plascha e dar vinavant infurmaziuns a las medias.»

«Vus savais gea co che las medias èn. Quellas vulan pudair rapportar insatge sensaziunal. Ils schurnalists van e dumondan dapertut enturn. Ier èn els trasora stads sin ils chaltgogns a Georg. El ha gist finì la scola da polizia e n’è anc mai stà en ina tala situaziun. Quests schurnalists han insistì fin ch’el è stà pront da dar scleriment.»

«Ma el ha raquintà manzegnas, chaussas abstrusas», insista Pieder. «El ha simplamain inventà insatge. Per gliez na basta ina reprimanda betg.»

«Gea. Ma ier saira ha Georg Degonda fatg il chat principal cura ch’el ha vulì ir per voss uffants tar l’organist. Senza Georg n’avessan nus mai chattà la spada dal chavalier Gion. Perquai na relaschain nus betg el. En il fratemp avain nus anc chattà dapli indizis encunter l’organist. Igl è quasi cumprovà che Venanzi Caviezel ha organisà il ladernitsch. Uss ans manca mo pli la pictura da Lepanto. Nus sperain ch’el n’haja betg anc vendì ella. E gist en quest punct essan nus era fitg engraziaivels che ti Agnes has pudì far a nus uschè bunas indicaziuns davart il martgà nair per art sacral.»

L’organist dueva esser in lader? Forsa il capo-bandit? Leci sa senta sco sch’el avess survegnì cun in schlavun bletsch enturn las ureglias. Era Laura na fa betg pip.

«Navair mamma, ti vegns oz era cun mai tar Venanzi», di Laina che n’ha chapì nagut. «Venanzi ta plascha segir. El è mes ami. El sa exact, tgeninas ch’èn las pli custaivlas chaussas. Guarda, tge ch’el m’ha dà.» La pitschna tira puspè ils rustgins or da giaglioffa ed emprova da fruschar giu il flucs ed ils fils che rentan londervi.

Ils creschids barattan anc ina giada egliadas preoccupadas.

«Jau hai il sentiment che nus avain gì gronda fortuna en la disfortuna», di il cumissari. El empermetta ad Agi da tegnair ella al current e dat il maun a tuts.

«Venanzi è in flot», di Laina e tanscha la manutta al cumissari.

Ventg: Tge tabalori engola ina copia?

En cuschina da Carli raquintan Laina e Laura fin e manidel, tge ch’els han fatg tras. Suenter raschunan ils creschids. Leci è pensiv e taidla mo cun ina mes’ureglia. Il bab raquinta da la fina bell’aura e da la vista magnifica sin il piz.

«Da turnar aveva jau in coga respect da raiver da la paraid la Diavla giu», di Pieder. «Jau era gea tut sulet. Igl è dentant ì prima. Jau hai dumagnà la paraid senza incap. Suenter sun jau stà uschè cuntent che jau sun currì sco in tabalori da la gravera giu. Giudim hai jau pront surpassà il pe. Per cletg n’eri betg pli lunsch fin tar la chamona da Punteglias. Jau pudeva strusch pli passar sin mes pe.»

«Ma pertge na t’ha la polizia betg chattà?», dumonda Laura.

«Navair? Ti eras bain sin il Piz Nair?», dumonda Leci.

«Cler, ma i dat en mintga val in Piz Nair. Jau na sun betg stà sin quel entadim la Lumnezia, mabain sin il Piz Nair da la Cadi. La polizia na pudeva betg savair quai.» Pieder auza ina survantscheglia e guarda cun in’egliada da reproscha sin Agi. «Cura che vus essas stads sparids, ha la polizia anc ina giada cumenzà a tschertgar ed er telefonà si Punteglias. Jau n’hai strusch pudì crair cura che la polizia m’ha ditg ch’in helicopter sgolia si Punteglias e vegnia per mai. I fetschia prescha. Jau stoppia immediat vegnir a Cuira. Ins ma dovria urgentamain.» Pieder guarda puspè sin Agi e fa questa giada fatscha da rir.

Agi perencunter fa ina tschera severa e raquinta mo pauc. Il cumissari aveva supplitgà ella da vegnir giu Cuira a gidar la polizia, pertge ch’ella aveva ina giada fatg retschertgas davart il martgà nair per art sacral. Ins aveva empermess ch’ina psicologa s’occupia dals uffants, damai ch’ins n’aveva betg cuntanschì Pieder.

Tge scenas ch’ella aveva fatg sin il post da polizia cura ch’ils uffants eran svanids, gliez na raquinta ella sa chapescha betg en la cuschina da Carli. Pir pli tard intervegn Leci in pau a la giada la vardad: Suentermezdi, durant ina pausa, aveva Agi para udì, tge ch’il radio derasava dals Gadolas. Ella aveva bunamain pers la testa. Il cumissari aveva empermess ad ella ch’ins chattia immediat ils uffants e sclereschia immediat la malchapientscha cun la novitad da radio. Encunter saira avevan ins lura stuì infurmar ella ch’ils uffants sajan svanids. Agi aveva fatg sco da pender. Ella aveva smanatschà ch’ella giaja tar la pressa e dia tge buglialatgs che lavurian tar la polizia. Ella giaja cun la psicologa avant dretgira. Ella alarmeschia il Cussegl federal. E sch’i capitia insatge cun ils uffants, giaja ella fin avant il Tribunal europeic dals dretgs umans.

La psicologa aveva empruvà da quietar la mamma. Quai aveva gidà tant sco da scurlattar in vesprer. Agi aveva tegnì in predi ed aveva garnì quel cun las blastemmas las pli nauschas e las sdiavladas las pli bruttas ch’ins aveva udì insacura sin il post da polizia.

Il davos aveva la psicologa rinfatschà ad Agi d’avair maleducà ils uffants, uschiglio na fissan els betg fugids. Agi aveva piglià la psicologa per la giargiatta e smatgà la gula. Cun agid d’in auter policist eri reussì al cumissari da separar las duas pitgaunras.

Per cletg era Pieder arrivà pauc suenter cun l’helicopter.

Ils geniturs eran ids ensemen a Vella ed avevan cumenzà la tschertga. Agi era ida d’ina porta a l’autra, aveva scalinà dapertut e dumandà suenter ils uffants. Pieder, cun ses pe unflà sco ina cocca, aveva procurà per crutschas e zoppegiava sco in totò suenter sia dunna tras il vitg. La vendidra da la stizun aveva la finala pudì dir als geniturs ch’ils uffants avevan dumandà suenter l’organist e ch’els sajan probabel ids tar lez. Agi era currida giu Cagliver. Là era la polizia londervi da manar l’organist ord chasa. Cura che Pieder era arrivà tar la chasa, era il pitschen zuffergnà gist sa postà sisum la stgala-crap. El veseva ora sco Napoleun en persuna e tegneva enta maun la spada dal chavalier Gion. «Tge tabalori! Engola ina copia!», aveva el beffegià.

Ventgin: La mamma na chapescha nagut dad uffants

Laina vul anc vesair ‹ses› vadè. Carli ha separà ils trais vadels da la vatga e Laina dastga ir en il zon tar els.

«Tgenin è mes?», dumonda Laina.

«Ti dastgas tscherner.» Carli mussa ad ella las duas vadellas.

Laina metta la bratscha enturn il culiez da la vadella pitschna ch’è bunamain alva e bitscha ella fin ch’il pur admonescha: «Quai è in animal e betg in carstgaun.»

«Enconuschas ti atgnamain l’organist?», dumonda Leci il pur entant ch’els observan il cunfar da Laina.

«Cler.»

«Manegias ti ch’el haja engulà la Battaglia da Lepanto?»

«Venanzi?» Carli ri.

«El m’ha ditg ch’i fiss stà bun, sch’el fiss daventà lader», manegia Leci.

«Sin da quai na stos betg tadlar. El è be in baterlun che va en fanzegna.»

Tut auter tuni duas uras pli tard. Els èn turnads en l’hotel ed han finì d’ensolver. Agi e Pieder avevan gì en senn da durmir duas uras, damai ch’els eran stads alerts tutta notg. Ma lura vegn Agi en chombra dals uffants. Laina è sin balcun. La mamma discurra da bass per che la pitschna n’audia nagut.

«Tadlai, jau hai gist survegnì in telefon dal cumissari. El ma tegna al current. Quai na dastgass el atgnamain betg, ma perquai che nus avain fatg tras tant, m’infurmescha el, sch’el sa insatge da nov.»

«Tge ha el ditg?»

«Igl è ussa segir che Venanzi Caviezel ha organisà il ladernitsch.»

«Ha el dà tiers quai?», dumonda Leci.

«Ha la polizia chattà il maletg?», dumonda Laura.

«Na, betg anc. El è para in detg chau gross e di trasora ch’el na sappia betg, nua ch’il maletg saja. Da l’autra vart di el era ch’ils laders hajan fatg bun d’engular il maletg. Els hajan spendrà el dal Museum naziunal. El sa deporta sco in selvadi.» Agi scurlatta il chau. «Sche jau pens londervi che vus essas stads ier en ils mauns da quest um, vegn jau tut balurda.»

«El n’è gnanc uschè mal», di Laura. «Nus avain survegnì omlettas e Laina è tut intgantada dad el.»

«Perquai discur jau ussa mo cun vus dus», di Agi. «Laina na chapescha anc betg ch’insatgi che dat ad ella rustgins po esser in criminal. Nus stuain explitgar ad ella quai cun tutta precauziun. Il meglier èsi forsa, sche nus na schain nagut ad ella. Damaun ha ella segir gia emblidà tut.»

«Ma pertge è la polizia uschè segira che Venanzi è in lader?»

«Sia nettegiunza aveva gea clamà ier la polizia, perquai che vus eras tar el. La polizia ha tschertgà vus en l’entira chasa. Sut ses letg han ins chattà la spada dal chavalier Gion. Oz han ins controllà ils telefons che l’organist ha fatg il davos temp. El ha telefonà pliras giadas cun in um ch’aveva ina giada offrì a l’augsegner da Vella in mez milliun per il maletg da Lepanto. Per la polizia è quai in cler mussament. Ussa tschertg’ins mo pli ils cumpogns ch’han gidà el.»

«Ed il maletg», agiunta Laura. «Nua è lez?»

«Sche la polizia ha ils cumpogns, vegn ins svelt sisur, nua che la pictura è.»

Strusch che Agi è dad isch or, vegn Laina da balcun en: «Nus stuain liberar Venanzi. El è mes ami.»

Ils dus gronds guardan in sin l’auter. Sin l’idea da na simplamain dir nagut a Laina pudeva mo Agi vegnir. Leci smirvegliava adina puspè, quant pauc che la mamma chapiva dad uffants. Che Laina emblidia ‹ses ami›, era uschè pauc realistic sco da sperar che Agi lubeschia als uffants da metter ketschup sin ils maluns.

«Taidla Laina», di Laura. «Ti has gì ier ina bun’idea da vulair liberar la mamma. Ma cun l’organist n’è quai betg il medem. Tar nossa mamma avain nus savì exact ch’ella n’è betg ina ladra. Venanzi n’enconuschain nus betg. El è schon in pau in tip curius. Quai sas ti tezza. U betg?»

Laina na respunda betg. Ella svutra cun in maun en la giaglioffa da sias chautschas. Leci sa, tge ch’ella ha en là. El consolass gugent la pitschna, ma Laina turna senza dir pled sin balcun.

Pertge engola l’organist ina spada ch’è mo ina copia? Leci sesa dapi duas uras avant il computer ed è anc adina al medem nivel dal gieu. El è cun il chau en ils nivels ed emprova adina puspè da s’imaginar co che Venanzi zuppa la spada dal chavalier Gion sut ses letg. Ma i na va betg. Leci na po betg crair ch’il vegl organist vuless posseder questa spada fallada, nundir ch’el zuppia ella en sia chombra da durmir sut ses letg.

Tge che Leci po dentant s’imaginar senz’auter è, co ch’il pitschen policist chatta la spada. Tge fatscha triumfanta ch’il zuffergnà fa e co ch’el sa gloriescha davant ses collegas. E tuttenina vegni endament a Leci: Nus avain gea manà la polizia sin ils fastizs da l’organist. Pervi da mai, Laura e Laina sesa el uss en praschun.

Normalmain fiss el stà losch d’avair gidà la polizia da pigliar in lader. Ma Leci sa turpegia. Il gnoc en sia gula na vul ni ensi ni engiu.

Ventgadus: Ils geniturs vulan trasora far gieus

Leci stat avant l’isch-chombra dals geniturs e vul ir a dumandar cura ch’i dettia da mangiar. En chombra auza Pieder la vusch.

«Cun baselgias e chapluttas èsi fini», di il bab.

Leci gizza las ureglias empè da spluntar.

«Nus faschain ussa mintga di insatge cun ils uffants», di Pieder. «Insatge che plascha ad els e betg mo a ti.»

Agi na di nagut.

«Cun art sacral pos ti puspè ta fatschentar suenter las vacanzas», di Pieder.

Agi tascha.

«Jau sper che quai saja cler!» La vusch da Pieder è resoluta.

Leci spetga anc in amen, pertge che la mamma na lascha uschiglio mai il davos pled a Pieder. Ma il discurs è a fin. Atgnamain aveva Leci adina giavischà d’avair ina mamma normala. Ina sco ses cumpogns. Ina che s’occupava dals uffants, cura ch’els turnavan da scola. Ina che gieva l’enviern cun skis cun els e la stad a far bogn. Ma Agi n’era betg uschia. Uffants eran per ella circa uschè interessants sco per auters art sacral. Insaco stat Leci ussa bunamain mal che Agi sto far termaglims cun els en las vacanzas.

Probabel fa Agi damaun tuttina puspè tge ch’ella vul e va sin sia tura da chapluttas, pensa Leci. El turna en chombra senza avair tschentà sia dumonda.

L’auter di plovi ed ils geniturs dattan l’entir di monopoly e chau Sep cun ils uffants. Il di sisura van els a brassar servelas. Pieder empermetta ina surpraisa. Els charreschan da la Lumnezia viaden enfin a Surin. Pieder parchescha l’auto ordaifer l’aclaun e mussa sin in crest. «Là giain nus a brassar servelas.»

«E nua è nossa surpraisa?», dumonda Laura cura ch’els sortan da l’auto.

«Crestaulta è vossa surpraisa», di Pieder e fa bucca da rir.

«Ti manegias quest bot là?»

«Quai n’è betg in bot, quai è Crestaulta, la pli veglia collina dal temp da bronz en las Alps. Culan da Crestaulta ha abità qua avant pli che 3000 onns. El è in da tes antenats», di Pieder e sbariffa ils chavels da Leci. «Culan era in mat da tia posa, cura ch’el è fugi da sia collina. Si’atgna glieud vuleva brischar el sin il crap d’unfrenda.»

«Quai has ti mo inventà per che nus na tugnian betg», di Laura.

«Tge pensas era! Quai è vair. Toni Halter, in um fitg perdert, ha scrit si l’istorgia da Culan da Crestaulta. El ha nudà tut, tge ch’è capità! Navair Agi, ti es gea noss’experta per istorgia?»

«Avant settanta onns han ins fatg exchavaziuns qua a Surin. Ins ha chattà las restanzas d’ina collina dal temp da bronz.» Agi discurra sco ina mola. «Igl è stà ina scuverta sensaziunala cun sigirs da bronz e cun tschients da scalgias. Per part è schizunt vaschella entira vegnida or dal terratsch. A Flur Cresta Petschna, in pau pli anen, han ins chavà ora fossas e chattà bellezza guglias. Quellas duvravan las dunnas per tegnair ensemen la vestgadira.»

«Vesas», di Pieder a Laura. «E sas da tgi che questas guglias eran?»

Laura scurlatta il chau.

«Da Durana, l’amia da Culan. Ins leva sfurzar ella da maridar Ischga, in chatschader trid e groppatsch.»

«E tge ha Durana lura fatg? È ella fugida cun Culan?», dumonda Laura.

«Gliez è mia surpraisa. Quai raquint jau suenter che nus avain brassà las servelas. Nus faschain era balesters, da quels sco Culan aveva per ir a chatscha.»

Il di passa en in dai. Pieder raquinta ditg da las aventuras da Culan. Suenter taglian els giu fists da coller e fan balesters. Culan duvrava pli baud tarscholas d’animals per stender ses balester. Ils Gadolas han mo corda che Pieder aveva cumprà en stizun. Las frizzas sgolan tuttina pulit lunsch. Leci vegn schizunt da sajettar intginas frizzas sur il Glogn.

Ventgatrais: La valurusa Laura

L’auter di van els puspè a brassar servelas. Questa giada èsi Agi ch’empermetta als uffants ina surpraisa. Els van a Porclas, betg lunsch davent da Vella. Pieder avess gugent fatg ina spassegiada, ma ses pe resta unflà ed el dovra anc adina crutschas. Ils Gadolas prendan pia l’auto.

In vegl portal cun artg marca il lieu da Porclas. Laura e Leci fan egls in si per l’auter. Els sminan che la surpraisa dad Agi pudess esser in referat lungurus davart questa ruina trida.

La mamma maina els tar in enclar cun fuaina. Els brassan servelas e fan picnic.

«Savevas vus che Porclas è in lieu istoric?», dumonda Agi suenter avair mangià. «En quest lieu è sa decidì il destin da la Lumnezia!»

«Na, na savev’jau betg.» Laura revolva ils egls. «Ed il destin da la Lumnezia m’è liongia. Jau less ussa durmir in zichel e suenter turnar en l’hotel. Jau stoss guardar mia seria.» Laura sa metta per lung e serra ils egls.

«A Porclas han las dunnas lumnezianas battì avant settschient onns cunter ils conts da Werdenberg», di Agi. «Ins di che schizunt mattas sco ti eran sa messas cunter ils chavaliers.»

«Pli baud na gievan dunnas betg a far guerra», di Laura senz’avrir ils egls. «Quai sa mintg’uffant.»

«Gliez bain», conceda Agi. «Ma las dunnas lumnezianas èn adina stadas d’ina pasta tut speziala. Ellas na sa laschavan plaschair nagut. Ellas eran in pau sco ti.»

Laura tschegna cun in egl.

Agi cumenza a raschunar.

«Ils conts da Werdenberg-Sargans smanatschavan la libertad dals Lumnezians. Els vulevan vegnir en possess dals bains fritgaivels da la vallada miaivla. Las famiglias pussantas da la Lumnezia empruvavan cun rampigns e malizia da mantegnair l’independenza. L’emprim èsi reussì d’impedir ch’ils aristocrats fulasters cumondian las festas. Ma ils da Werdenberg vulevan per tut pretsch il domini. Il 1352 rimnan els truppas per prender cun forza la Lumnezia. Ensemen cun lur amis, ils nobels da Belfort, marschan els da la Surselva si.

En Lumnezia aud’ins ch’ils agressurs s’avischinan. Ils umens prendan mintga guaffen duvrabel e van en la battaglia. A Sogn Carli, al pe dal Mundaun, battan ils Lumnezians ils da Werdenberg. Ils umens èn loschs d’avair lavà il chau a quests tamazis ed els fan ina bella festa empè da turnar a chasa. Nagin na smina ch’ils vitgs lumnezians èn periclitads pir che mai.

Ils conts da Werdenberg han mess ensemen davos noda ina truppa cun ils pli ferms mercenaris. Quella truppa marscha ussa vers Porclas e dueva dar sur ils vitgs populads mo pli da dunnas, uffants e vegliets.

Ils zains en Lumnezia tutgan da sturnas. La nova ch’ils da Werdenberg vegnan, sa derasa en in hui. Las dunnas han starment da l’attatga, ma la gritta è pli gronda. Sa zuppar en tschalers e palantschins na vegn betg en dumonda. Tuttas dunnas da possa e las mattas grondas sbrigan vers Porclas. Mo uffants e vegliets restan enavos.

Ma co duain ellas tegnair si ils guerriers perfids, armads cun spadas gizzas, alumbards e bastuns enferrads? Intginas d’ellas portan bain in utensilet, las autras però van mo cun fists u nagut auter che l’agen curaschi vers l’inimi. Ellas n’han anc mai stuì cumbatter. Quant ditg tegna il curaschi, sche mercenaris crudaivels sa derschan vers ellas, mercenaris protegids da chau fin pe cun scuts e dirs cuirass.

Ils guerriers da Werdenberg chavaltgeschan da buna fai vers la Lumnezia. La schuldada sa legra da prender ils vitgs e na spetga nagina resistenza. Cun in surrir sin ils lefs s’imagineschan els ils givels da sgarschur da las dunnas cura ch’els cumparan en las streglias e chasas. A Porclas daventa la via pli graschla. Mo in chavalier u schuldà a la giada po passar da la senda viaden. Ils guerriers ch’arrivan sa chatschan cun la schuldada che spetga gia da pudair ir vinavant. I vegn stratg, stuschà e sdiavlà.

In sbratg giz tuna dals auts. La schuldada auza il chau. In crappun roda da la spunda giu vers il smugl dad umens, chavals, spadas e scuts. El sa tschenta amez la fulla e sturnescha in guerrier. Tut vul fugir. Ins na po ni anen ni anora. Tschivels recents rebattan da l’aut. Crappa e blocca sa derscha nauagiu. Ils guerriers restan fitgads en l’agen chatschim. La bova rampluna vers els. Mintgin stauscha e punscha, perfin l’agen cumpogn. Be davent! Il terren stgadaina. In dovra schizunt il stilet per far liber la via. Tuts teman da vegnir sutterrads da la bova da merda che crappa e blocca han distatgà.

Quels che mitschan na vegnan gnanc sin l’idea da raiver da las spundas si e da batter cunter las furias ch’han emplunà crappa e blocca sur la via da Porclas. Pir pli tard intervegnan ils survivents ch’igl è stà dunnas ch’han mess en roda la bova e mussà ad els la via.

Dapi quel di numnan ins las dunnas da la Lumnezia las valurusas», finescha Agi. «Ellas han salvà la libertad da la val. Pervi da quai han ellas survegnì il privilegi da dastgar seser en la baselgia da Pleif da maun dretg, là nua che uschiglio mo ils umens dastgavan prender plaz pli baud. Quai na devi uschiglio nagliur sin l’entir mund. Il portal da Porclas è in simbol e monument per il curaschi da las valurusas.»

Leci n’aveva betg savì che sia mamma sappia raquintar uschè bain. Ella aveva perfin descrit il cuirass dals chavaliers e pudì dir, tge vopnas ch’ils inimis purtavan sin ils scuts.

«Ti has ditg che las valurusas avevan mo fists per sa dustar», di Leci. «N’aveva ina u l’autra betg forsa tuttina ina spada, sco quella dal chavalier Gion?»

«Na, talas armas possedevan mo ils nobels aristocrats», di Agi. «Las valurusas eran puras e fantschellas. Ellas sa dustavan mo cun fists u forsa cun in pal da paun u ina furtga. Las furtgas eran da lez temp mo da lain e betg da fier. Questas dunnas han duvrà in curaschi enorm. Cun fists e furtgas pudevan ellas gist far in zichel sguzias als guerriers ch’eran protegids da chau fin pe cun armadira. Forsa na fissan ellas gnanc idas encunter a la truppa da Werdenberg, sch’ellas avessan propi savì, sin tge guerriers ch’ellas fruntavan.»

«Cler ch’ellas fissan idas en il cumbat.» Laura siglia en pe e tschiffa in dals fists da brassar servelas. «Las dunnas lumnezianas na fan betg en las chautschas pervi d’in pèr margnacs cun spada e cuirass! Jau sun era ina valurusa. Quai è mia fuaina! Qua brass jau mias servelas! E ti es il nausch martuffel da Werdenberg che n’ha pers schuber nagut qua a Porclas! Va a Chicago!»

Laura smaina il fist ed attatga Agi. Lezza fugia cunter il guaud fin ch’ella chatta per terra in rom.

«Ti mo spetga, ti mesa purziun!» La mamma sa derscha cun il rom cunter la valurusa.

Ellas battan cun fieu ed anim. Ils lains sfratgan in cunter l’auter. Pli fitg che cun l’arma battan ellas cun la bucca.

«Ti smaledida.»

«Ti impertinenta stoda.»

«Ti schlunzra coga.»

«Ti schlampra marscha.»

Pieder e Leci fan risadas. Sche Pieder na fiss betg blessà, giessan els dus probabel er en il cumbat. Ma oz surlaschan els il terren da battaglia a las dunnas.

E Laina? N’aveva lezza betg gust da gidar la mamma ch’aveva ses rom ch’era gist ì en paglia? Laina sesa in toc pli lunsch davent sin in crap e tegna enta maun insatge. Leci sa, tge ch’igl è. In gnoc da rustgins tartagnà da fil e pulvra.

Ventgaquatter: I basta cun gieus, paraulas e servelas!

«Nus stuain discurrer cun vus», di Laura l’autra damaun durant l’ensolver. «Igl è flot che vus as occupais da nus, ma nus n’essan betg pli pops. Vus na stuais betg trasora dar jass e chau Sep ed er betg adina raquintar istorgias u ir a brassar servelas cun nus. Igl è stà bel che vus avais fatg quai trais dis. Ma ussa basti. Nus lessan puspè avair ruaus, guardar televisiun, dar gieus cun il computer e star a sulegl. Vus pudais gea er far insatge che plascha a vus.»

Pieder ed Agi guardan in sin l’auter.

«Bun», di Pieder. «Damaun plovi probabel. Lura pudain nus star da marsch. Ma oz giainsa a Vrin.»

«Datti puspè ina surpraisa?», dumonda Laura cun tun unfis.

«Nus n’avain questa giada naginas istorgias», di Agi.

«Forsa èsi oz schizunt in pau lungurus per vus.»

«Nus pudessan gea restar qua e vus giais persuls», propona Laura.

«Nus vulain che vus vegnis cun nus», di Pieder. «Vrin è in vitg spezial. In architect bajegia là chasas modernas da lain. El lavura cun metodas novas. Tuttina sa cumportan sias chasas a moda excellenta cun ils bajetgs vegls. Jau sai che quai n’interessescha betg vus. Ma mintgatant èsi impurtant da far insatge per la cultura. Damaun avais persuenter liber e nus giain duas giadas a cumprar glatsch.»

«Hai in McDonalds a Vrin?», vul Laura savair.

Pieder scurlatta il chau. «Igl ha ina mazlaria.»

«Cura giain nus a visitar Venanzi?»

Laina tschenta la dumonda en l’auto vers Vrin. Mintga di aveva ella dumandà. Igl era il sulet ch’ella scheva durant l’entir di. Agi n’aveva mai dà resposta endretg. «Oz plovi», aveva ella ditg l’emprim di. «Oz giain nus a brassar servelas», aveva ella ditg ier e stersas. «Oz giain nus a guardar ina mazlaria», respunda Agi ussa.

«Poss jau ir damaun tar Venanzi? Damaun na faschain nus gea nagut?»

Ils geniturs guardan in sin l’auter.

«Nus stuain discurrer cun ella.» Pieder ferma l’auto a la proxima guntgida.

Agi sa volva vers la pitschna. «Taidla Laina! Venanzi Caviezel è en arrest e vegn avant dretgira. El ha engulà la Battaglia da Lepanto.»

«Quai n’è betg vair!»

«Bain Laina, quai è vair», di Agi. «Il cumissari m’ha telefonà oz en damaun. Per la polizia è la chaussa clera. Jau stun era in zichel mal per quest um vegl. Ma el è sez la culpa. El sa deporta uschè nunpussaivel. El è stinà e na di anc adina betg, nua ch’el ha zuppà il maletg. El na lascha simplamain valair nagut. El pudess gea immediat turnar a chasa, sch’el schess, tge ch’è capità e tgi ch’al ha gidà. Ma el è in chaugross. Per quel na stos ti betg star mal. Has chapì Laina!»

Laina na respunda betg.

«Pertge ha il cumissari telefonà?», dumonda Leci.

«Han ins chattà insatge nov?»

«Na», di Agi. «El ma leva mo infurmar ch’ins prendia davent oz encunter saira la sigillaziun a Pleif. La polizia ha uss examinà l’entira baselgia ed intercurì tut. Damaun pon ins puspè visitar la baselgia.»

«N’ha il cumissari propi savì dir nagut?», chava Leci.

«Els han chattà tar Venanzi Caviezel in puschel clavs. Tranter quellas avevi era pliras clavs da Pleif ch’el aveva duvrà sco organist. L’emprim ha la polizia pensà ch’i saja in nov mussament cunter l’organist. Ma dapi ch’el ha sunà orgla a Pleif, han ins midà ora las serras da las portas principalas. Venanzi u in da ses cumplizis sto pia avair pestgà la clav-baselgia or da la stgaffa da brevs dal biro da traffic. En sasez n’è quai nagut da nov. I na mida nagut vi da la chaussa.»

Leci dumandass gugent dapli, ma Laina tira in gnoc grisch or da la giaglioffa. Il gnoc tatga vi da ses manuts.

«Laina! Quai è stgiffus! Jau hai gia ditg milli giadas che ti duais bittar davent quai. Dà nà!»

Agi vul tschiffar il gnoc. Laina sa dosta tge ch’ella po. La mamma è pli ferma, prenda or da maun a la pitschna il gnoc, sorta da l’auto e tira la balla grischa da la plaunca giuadora. Avant che turnar en l’auto sfruscha ella ils mauns vi dal pastg.

Laina ni bragia ni recloma. Ella guarda da fanestra ora sco sch’il rest da la famiglia Gadola n’existiss betg. Leci senta in malruaus intern e sa vilenta che Laina è uschè calma.

Per l’emprima giada dapi quatter dis è Agi puspè sco adina. Sco ch’ella vesa il vitg da Vrin, adura ella questa miracla architectonica. «Guardai, quant magnific! Questa consequenza artistica! Questa creativitad!»

«Quai n’è gea nagut spezial», di Laura.

«Bain, bain. Vus stuais savair ch’entiras rotschas da students vegnan a Vrin ed admiran la genialitad da quest architect.» La vusch dad Agi fa turnigls.

Las chasas èn tuttas da lain. Era las novas. Lezzas han simplamain fanestras pli grondas e las paraids n’èn anc betg uschè arsas dal sulegl. Il vitg vesa ora uschia sco mintga vitg da questa regiun avess da vesair ora, pensa Leci.

«Savess quest architect betg ina giada bajegiar in McDonalds?», dumonda Laura.

«Ti es simplamain primitiva», di la mamma.

«Hei! Has vis?!» Leci sesa tuttenina sidretg en l’auto.

«Mamma, giainsa era a guardar la baselgia?»

«Vai anc?», di Laura.

«Bain!», di Leci. «Quella è coola, mo guarda! Quels han decorà la baselgia cun chavazzas da morts!»

«Quai n’è nagina garnitura. Quai è in carner», di Agi. «Nus n’avain betg en senn da guardar la baselgia, mabain la mazlaria», di Pieder. «Suenter pudais vus pervi da mai ir persuls per il vitg enturn. Nus ans entupain lura puspè tar l’auto.»

Ventgatschintg: Vairas chavazzas e charn d’animals

«Brutal! Simplamain bestial! Jau na stun betg en qua! Jau vom.» Laura na vul mai savair, da tge animal che la charn sin ses taglier deriva. Uss è ella pallida.

Il mazler ha gist mussà ad els la chombra, nua ch’el setgenta ils schambuns. «Quai n’èn bain betg chommas da vairs animals?», dumonda Laura.

«Bain, bain.» Il mazler è tut losch. «Tut ils schambuns èn da portgs da nossa regiun. Era las pulpas faschain nus cun charn-bov da noss purs. Nus na duvrain mai charn da l’Argentina sco las autras setgentarias.»

Laura fa sco sch’ella stuess prest render. Pieder lubescha ad ella da spetgar or al liber. Leci giess era gugent, pertge ch’en la mazlaria toffi da sal, ma anc d’insatge auter. El aveva spetgà ina mazlaria sco a chasa, cun paraids alvas e charn davos las vitrinas. Questa mazlaria era da lain e stgira. I na deva nagina charn frestga, malgrà ch’il mazler raquintava trasora da la batgaria. Persuenter pendevan tschients andutgels, pulpas e schambuns sco utschels-mezmieur giu da lattas sin tuttas autezzas fin al palantschieu. A Leci vai snavurs dal dies giu.

«Mamma, tge andutgels èn quels si là?», dumonda Laina.

«Els savuran prima. Cumpras in andutgel per mai?»

«Gea, tut tge che ti vuls», respunda Agi per la dieschavla giada. A Laina plaschi. En la mazlaria ha ella discurrì dapli ch’ils quatter ultims dis. Agi è levgiada e cumprass per la pitschna probabel in entir schambun u in entir portg mo per vesair ella ventiraivla.

«Enconuschas il verset dal limpilampi e dal girigori?», dumonda Agi.

«Na.»

Agi di si e repeta il verset fin che Laina sa el. Pieder discurra cun il mazler che mussa las lattas cun si andutgels da chamutsch e da nursa.

«E tge è quai?» Laina mussa en la proxima partiziun sin il palantschieu sura.

«Ischettas da charnpiertg», di Agi. «Sas, la charn ch’il tat taglia adina si en quadrels.»

«Prima. Nus prendain duas ischettas», di Laina.

«Ina per mai e l’autra regal jau a Venanzi. Ils quadrels da charnpiertg po el zullar en sias omlettas.»

Agi tragutta, vul gia dir na e ponderescha: «Bun pia. Insaco has ti raschun Laina. Tes Venanzi ha guardà in entir suentermezdi da tai e la saira ha el fatg omlettas per vus. Sto esser ch’el ha in cor per uffants. Jau cumpr in’ischetta charnpiertg per tes ami e nus tramettain ad el quella. Ma ti ma stos empermetter insatge.» Agi stenda admonind il det.

«Tge?»

«Che ti chalas immediat d’esser trista pervi da Venanzi.»

«Gea.» Laina fa sigliots. «Ma jau port mezza ad el la charnpiertg.»

Ils Gadolas cumpran var ventg andutgels, duas ischettas charnpiertg e quatter pulpas pitschnas ch’els vulan regalar a parents ed enconuschents. Cura ch’il mazler di il pretsch, guarda Pieder in zichel tup e remartga ch’el n’haja betg avunda raps. Cun las notas che Agi pestga or da sia bursa, vegnan els da pajar il quint.

Entant che Agi e Pieder spassegian tras il vitg, van ils trais fragliuns tar la baselgia.

«Atgnamain èsi stupid. L’emprima giada che nus dastgain far tge che nus vulain, giainsa a guardar ina baselgia», tugna Laura.

«Nus na giain gea betg endadens. Nus guardain mo las chavazzas», di Leci.

Il carner è bajegià vi da la baselgia. Quatter retschas da chavazzas da morts èn fermadas sut il pitschen tetg. Las chavazzas rin giu sin Leci, Laura e Laina.

«Speranza n’èn quellas betg da vairs carstgauns», di Laura. «Quels da Vrin han in pau in gust macaber.»

«Chavazzas da morts èn gea stadas en moda in’urella. Ti has gea era cumprà in t-shirt cun ina chavazza da morts. Forsa eran ellas era en moda cura ch’ins ha bajegià la baselgia», di Leci.

«Chau ensemen. Tge faschais vus qua?»

Ils trais sa volvan. Ina matta stat ordadora il mir-santeri. «Il cumpost n’è per cas betg da questa vart dal santeri.» La matta ri. «El è da l’autra vart. Ma sin noss cumpost n’hai naginas madrignas.»

Leci sa regorda. «Ti lavuras en la butia da flurs a Glion, navair?»

«Gea. E vus, tge faschais vus qua?»

«Nus essan qua cun ils geniturs. Els vulan guardar las chasas da quest architect.»

«Cler. Quai vulan tuts turists che vegnan a Vrin.»

«Dasperas fissan las chavazzas da morts gea bler pli interessantas», di Leci.

«Gea», di la matta. «Il carner è anc cool.»

«Tge è in carner?»

«Pli baud mettev’ins l’ossa e las chavazzas ch’ins chavava or da las fossas en il carner.»

«Tge ossa?»

«Ma mettain l’ossa dals morts che na smarschescha betg dal tut enfin ch’ins chava si ina fossa.»

Laura guarda cun snuizi si tar las chavazzas da morts sut il tetg. «Ti manegias che questas chavazzas sajan vairas.»

«Cler», di la matta. Ella raiva sur il mir-santeri e vegn natiers. «Guarda ina giada. Quella là, la tschintgavla da dretg è mes tat Maurus. E sche ti dumbras davent da Maurus anc diesch plinenvi vegns ti tar mia basatta Helena. Quai è lezza che n’ha nagins dents pli.»

Ventgasis: Ussa batta Laina cumplet

Laura dumbra. La matta fa ina risada.

«Ti ans das da crair», di Laura.

«Quai cun il tat e la basatta na constat betg, tschai bain. Oz na mett’ins betg pli l’ossa en il carner.»

«Tge fan ins pia cun tut?», dumonda Leci.

«Betg idea, forsa bittar en il rument.»

«Manegias?», di Laura. «En sasez donn, sch’ins ha in carner.»

«Nus avain anc autras coolas chaussas», di la matta.

Ella avra l’isch sut las chavazzas da morts. Els entran en ina chaplutta pitschnetta. Igl ha mo in banc cun plaz per duas persunas.

«Vegni!» La matta mussa sin dus cups en il rom da l’altar.

«Savais tge ch’ins metteva pli baud en qua?»

«Aua benedida?», di Laura.

La matta scurlatta il chau. «La fora n’ha betg funs.»

«Flurs», di Laina.

«Bler meglier.» Ella surri e guarda sin Leci. «Tge manegias ti?»

«Betg idea.»

«Sch’insatgi tagliava giu in det u in polesch, vegniva el qua en questa chaplutta e metteva il det en la fora. Uschia era el segir che la plaja guareschia bain.»

Laura spia da la fora stgira giuaden. «Creschiva il det lura suenter?», dumonda ella plain respect.

«Na, gliez probabel betg.»

Leci chatscha trais dets en la fora. El na senta ni paraid ni funs. Igl è fraid ed umid en la fora. Tgi sa quants mantuns da dartugls che spetgan vess sin charn frestga en questa fora stgira? Leci tira svelt enavos ses maun.

«Sche vus avais peda, as muss jau anc insatge», di la matta. «Spetgai in mument.»

Els van or al liber e la matta svanescha enturn ina chantunada. Ella turna ed avra cun la clav la porta dal clutger. «Mia mamma è calustra, ella ha tuttas clavs.»

Ils stgalims èn auts e graschels. La stgala sa stortiglia da las paraids dal clutger siadora. In tschabargal manca. Leci na vesa betg gugent che Laina ascenda la stgala senza temair e senza sa tegnair. En quest clutger pon ins senz’auter sa sturnir, sch’ins glischna e croda en la profunditad, pensa Leci.

Tut ord flad arrivan els tar ils zains. Els guardan in’urella da las cucheras ora e prendan suenter plaz sin la stgala. «In classa lieu», di Laura. «Vegns savens si qua? E co has insumma num?»

«Tamara Lombris. Mintgatant vegn jau cun mias amias. Mia mamma na dastga sa chapescha savair nagut.»

«Ti lavuras en la butia da flurs?»

«Jau gid mo durant las vacanzas da scola. Jau dovr daners per cumprar in saxofon. E co avais vus num?»

Els din lur nums, nua ch’els abiteschan e ch’els èn per l’emprima giada en Lumnezia.

«En quest cas avais vus gea ditg manzegnas tschel di en butia. Vus na plantais segir betg madrignas, sche vus essas en vacanzas en in hotel.»

Leci raquinta, tge ch’è capità l’emprim di a Vella. Ils egls da Tamara vegnan pli e pli radunds.

«La persuna ch’ha cumprà las madrignas pudess en quest cas avair vesì ils laders», di Tamara.

«Forsa», di Leci. «La polizia è ussa dentant segira ch’il vegl organist da Vella ha engulà la Battaglia da Lepanto. Lez na vul però betg laschar valair. Il maletg n’han ins era anc betg chattà.»

Tamara fa ina fatscha pensiva. «Suenter che vus essas stads en butia, ha la scheffa telefonà ad insatgi. Ella era agitada. Uschiglio è ella ina bunatscha. Ella na sa vilenta mai.»

«Nus duessan forsa raquintar al cumissari da las madrignas sin il cumpost», di Laura.

Leci dat dal chau. «Tgi sa sche las dunnas han vis Venanzi?»

«En gliez cas fissi meglier da na dir nagut», di Laura. «Era sche quest organist è in battaglinas, el è in tip simpatic, i n’è betg endretg, sch’el vegn en praschun.»

Limpilampi penda,

Girigori stenda,

Girigori avess gugent,

che limpilampi dess lien.

Laina ed Agi repetan per la tschientavla giada il verset en l’auto enavos a Vella. Leci ha limpilampis fin las ureglias.

«Cura che jau sun enavos, vom jau cun la charnpiertg tar Venanzi», di Laina.

«Taidla Laina», di Agi. «L’organist n’è betg a chasa. El po pir turnar, sch’el di, nua ch’el ha zuppà il maletg.»

«E sch’el na sa gnanc, nua ch’il maletg è?», dumonda Laina.

Da lunsch vesa Leci l’aclaun da Pleif. Il clutger da la baselgia è tut auter che quel da Vrin. Betg uschè aut, persuenter pli lad. Laina aveva gì raschun, el vesa ora sco ina tur da chastellans, pensa Leci e dat in stumpel a sia sora pitschna.

«Guarda! Ins vesa gia Pleif.»

Laina lajegia in mument da fanestra ora. «Sas tge! Ussa sai jau, nua ch’ils laders han zuppà il maletg. Mamma, sche jau chat il maletg, dastga Venanzi lura vegnir a chasa?»

«Gea.» Agi è unfisa. «Ma ussa na vi jau udir nagut pli da quai.»

«Nua duess il maletg pia esser?», dumonda Leci da bass.

«En tualetta», di Laina sco sch’i fiss il pli normal dal mund. «Els han zullà en il maletg sco in’omletta e pendì si el sco in andutgel en tualetta. Sas, gist sco il limpilampi.»

Ussa batta ella cumplet, pensa Leci. El è a fin cun sia pazienza.

PART IV: FINAL

Ventgaset: L’isch-tualetta maina en clutger

«Jau na mangel per cas nagina charn pli.» Laura prenda plaz en davos maisa.

«E co statti cun hamburgers e chicken nuggets?», dumonda Pieder.

«Gliez è insatge auter», di Laura. «Hamburgers na pend’ins betg si dapertut che la glieud sto bunamain render. E chicken nuggets vegnan or da la schelentera.»

«Tge fa Laina uschè ditg?», dumonda Agi. «N’avais betg ditg ad ella da vegnir a tschaina?»

«Nus?», dumonda Laura. «Laina è stada trasora tar vus. Jau n’hai betg vis ella dapi che nus essan turnads da Vrin.»

«En nossa chombra n’è ella betg stada», di Pieder.

«Essas segirs ch’ella n’è betg sa durmentada sin balcun?»

Leci va si en chombra e dat in tgit. La matratscha sin balcun è vida. El scurlatta il chau cura ch’el turna en sala da mangiar.

«Ella ha segir vulì ir tar quest Venanzi!» Agi leva si.

«Jau vom a guardar.»

«Jau ta muss la via», di Leci.

Leci ed Agi curran vers Cagliver. Els vesan Laina gia da lunsch. Ella sesa sisum la stgala-crap e tegna l’ischetta charnpiertg. La nettegiunza stat sper ella e mussa cun bratsch stendì da svanir. Leci crai d’avair vis quest moviment gia ina giada. Aveva forsa la vendidra da flurs giu Glion mussà uschia da far la mustga?

La nettegiunza stira vi da l’ischetta e sbragia: «Dà ella a mai!»

«Na, jau dun mezza ella a Venanzi!»

«Lez n’è betg qua.»

«Ma el turna prest.»

«Quel na turna mai pli.»

«Jau hai telefonà oz a la polizia», di Laina. «Venanzi turna mintga mument.»

La chasarina lascha dar l’ischetta, tschiffa la scua ed emprova da spaventar la pitschna. Lezza stat en pe e sa dosta. Mintga giada che la nettegiunza dat ina frida cun la scua, pitga Laina cun l’ischetta.

Agi sbriga da stgala si. «Tge faschais Vus cun mia figlia! Laschai immediat star ella!»

«Aha!», di la nettegiunza. «Vus essas pia la mamma da questa brajada ch’ha tschufragnà mes tarpuns. Ed ussa tartogna quest rambottel anc mia stgala che jau hai schubregià l’entir avantmezdi.»

La nettegiunza dat ina scuada en direcziun da Laina. Agi tschiffa il moni e stgarpa la scua or da maun a la nettegiunza. La mamma vesa ora uschè vilada e selvadia che la dunna fugia en chasa.

«Quai fiss fatg», di Agi e tschenta enavos la scua. «Ussa giainsa a chasa!»

Agi vul pigliar Laina per il maun, ma lezza sesa puspè giu.

«Jau na vegn betg! Jau spetg sin Venanzi.» Laina tegna l’ischetta cunter ses pèz sco da tegnair ina poppa.

«Quantas giadas stoss jau anc dir», schema Agi. «Venanzi è in lader. Cun laders n’han mattas sco ti da far nagut.»

«El n’è betg in lader!» Ils lefs da Laina tremblan. «Jau hai telefonà a la polizia. La dunna ch’ha prendì giu ha gì plaschair cura che jau hai ditg ad ella che la Battaglia da Lepanto pendia anc en il clutger sco in limpilampi. Ella ha ditg che jau haja ina bellischma fantasia. Gist uschia ha ella ditg.»

Leci ed Agi guardan in sin l’auter, ma Laina cuntinuescha:

«Giu Pleif hai jau suenter entupà il policist gross. Lez ha prendì davent la tavla da scumond ed il sigil da la porta. El m’ha ditg ch’el haja grond respect da mia perseveranza. Ussa vegnia tut bun.»

Agi stritga ils chavels da la figlia. «Che la polizia prenda davent la sigillaziun, n’ha da muntar nagut.»

«Jau hai mezza vis ch’els han chattà il maletg!» Laina singlutta. «Ansant sun jau gea anc stada en stalla tar mia vadella. Cura che jau vuleva ir, ha in bus parcà davant baselgia. Dus umens èn vegnids ora. In era in policist. Lez ha dà a l’auter in satg da plastic e quel ha era tratg en unifurma. Jau vuleva ir a dumandar ils policists, sche Venanzi saja forsa gist vegnì cun els a Vella. Ma els eran gia en tualetta, cura che jau hai guardà en baselgia. Jau na vuleva betg disturbar. Els eran segir londervi da prender giu il maletg da Lepanto.»

«Uss è ella cumplettamain or dal moni.» Agi sa snuescha.

«Ed jau sun mezza la culpa. Jau hai runà ella per las baselgias enturn. Pertge n’hai jau betg laschà far termagls ella sin plazzas da gieus. Jau hai surdumandà mia figlia cun quest art sacral. Ella era anc memia giuvna. Ussa ha ella in schoc cultural.» Agi sesa giu sper Laina ed emprova da bragir.

«Manegias ti l’isch entadim baselgia?», dumonda Leci.

«Han ils dus umens avert quel?»

«Gea», di Laina. «Quel ch’era serrà cura che jau vuleva ir sin tualetta. Ma i n’era betg l’isch-tualetta, ti avevas raschun. Igl è l’isch che va en clutger.»

En quel mument s’avra ina fanestra sur els e la nettegiunza sa posa cun bratsch stendì sur il parsiel. «Faschai che vus vegnis davent!», sbragia ella e serra gist puspè la fanestra.

Leci sa ussa, nua ch’el ha vis quest bratsch stendì. Sin santeri. La dunna giuvna aveva chatschà davent Laina cun il medem moviment. Pertge aveva ella insumma fatg uschè nausch cun Laina? Igl è in curius sentiment che sa derasa en Leci. Igl è sco sch’el sminass insatge cun ses entir corp.

«Quest bus che ti has vesì? Era quai in auto da polizia?»

«Na», di Laina. «In bus alv.»

«In che fiss lung avunda per transportar la Battaglia da Lepanto?»

«Jau crai bain.»

«Jau stoss immediat ir giu Pleif», di Leci. «E ti Laina stos uss esser ina gronda. Prenda Agi cun tai en l’hotel e di a Laura ch’ella stoppia telefonar al cumissari!»

«Ussa vegn mes figl er anc or dal moni», plira Agi.

Leci na fa betg stim da la mamma e cuntinuescha cun las instrucziuns. «Il bab m’ha empermess sontgamain ch’el m’adempleschia in giavisch. Ti Laina stos far cler ad el ch’el stoppia per mort e fin gidar Laura a cuntanscher il cumissari. Quai saja mes giavisch. Il cumissari sto trametter policists. Quels ston tegnair si il bus alv. El na dastga betg bandunar la Lumnezia. Il cumissari sto era ir tar la vendidra en la butia da Flurs Flury. Immediat! Uschiglio vegn Venanzi per adina en praschun. Has chapì Laina!»

«Gea, ma Laura na fa mai quai che jau vi!», di Laina. «Ed ils creschids na ma crain nagut!»

«Ti na dastgas mo betg discurrer da tualettas, da pulpas en clutgers u da limpilampis», di Leci. «Talas chaussas na chapeschan ils creschids betg. Has chapì tge che ti stos far?»

«Il cumissari sto pigliar il bus alv e discurrer cun la vendidra da Flurs Flury», recapitulescha Laina sco da baiver aua.

Dad ir enturn la chantunada auda Leci gist anc la sora pitschna schend: «Mamma, sche ti fas ussa pulit, vegn jau mintga fin d’emna cun tai en in museum.»

Ventgotg: Cler sco aua minerala

El prenda la curta e curra dal prà giu sco tschella notg cun Laura e Laina. Ses tscharvè lavura pli fitg che sias chommas. Forsa ha Agi gea tuttina raschun ed jau e Laina battain. Ma tge aveva Laina ditg? «Dus umens èn vegnids or dal bus. In era in policist. Lez ha dà a l’auter in satg da plastic e quel ha era tratg en in’unifurma.» Sa mascravan ils laders sco policists per transportar nundisturbadamain la pictura da Lepanto. E tge era cun las duas dunnas tschel di sin santeri? Avevan ellas mo fatg finta da vulair plantar madrignas e tutgavan en sasez tar la banda? Ma pertge pomai duevan ils laders zuppar il maletg en il clutger?

Leci arriva tar il guaud d’ogna e targlina. Tuttenina è el plain dubis. El na vul betg sgriflar si chommas e bratscha per nagut en il chagliom tranter l’ogna. La polizia avess bain stuì chattar il maletg, sch’el sa chattava en il clutger. Jau sun bain in tgutg da crair a Laina cun ses limpilampis, pensa Leci. Ella ha propi ina bellischma fantasia. Ina banda da profis na lascha segir betg enavos in maletg en in clutger, pendì si sco ina pulpa en l’aria frestga.

El sa volva. Ed enaquella enconuscha el la resposta. Igl era gea cler sco aua minerala. El na dastga perder gnanc secunda. Senza far stim da sgrifladas sa stortiglia el tras il chagliom, glischna sur ils crappuns e siglia sur l’aual. Il bus na dastgava betg bandunar Pleif.

Leci buffa e sa zuppa davos il mir-santeri. El crai ch’ins audia ses fladegiar fin davant baselgia. Per cletg n’è da vesair nagin. Il bus alv è parcà coga raffinà cun il tgil gist cunter l’entrada da la baselgia. Da las chasas da Pleif anora na pon ins betg vesair las portas avertas dal bus. Ils laders pudessan chargiar l’entir mobigliar-baselgia en il bus e nagin che na badass.

Ussa datti moviment. In pitschen um en unifurma passa sur la sava-baselgia. El sa mudregia cun ina zulla gigantica. El emprova da chargiar ella en il bus. La zulla sto esser nunditg pesanta pertge ch’el na vegn betg a frida. Ussa cumpara il segund um e gida d’auzar viaden l’entschatta. Els stauschan la zulluna en il bus. Leci vesa ils dus mo da davos. Tgi sa sch’il pitschen è quest policist zuffergnà? Nunpussaivel da pudair dir sin questa distanza.

Sco ch’il bus parta, vul Leci currer vi e sa postar davant la porta-santeri. Lura sto il bus franar e na po betg ir vinavant. Anc meglier fissi forsa da sa bittar per terra. Ils laders stuessan l’emprim runar davent el per pudair passar.

Leci sa snuescha. El vesa il bastun nair e la pistola vi da la tschinta dals policists. Ed el sa che ses plan na vala gnanc tschic.

Ventganov: Trais vadels e la vatga-chasa prendan patgific

Il mat scalina da sturnas. Nagin na vegn. El splunta cun il pugn. I va perpetnadads. La finala auda el pass.

«Per l’amur da Dieu, tgi scalina sin quella moda?» La pura avra.

«Nua è Carli? El sto gidar!»

«Mo viaden.» La dunna mussa a Leci d’entrar.

«I sto ir spert! Ils laders partan mintga mument.»

«Mo, mo!» La dunna na sa lascha betg chatschar.

Leci vegn en ina desperaziun. El na sa ni en ni ora. Sche Carli n’era betg per pes, na pudeva el far nagut auter che da guardar tiers co ch’il bus partiva da Pleif.

L’isch-stiva s’avra e Leci auda la vusch dal pur.

«Ve! Immediat!», cloma Leci da suler en. «Ils laders van cun la Battaglia da Lepanto. Ti stos tegnair si il bus.»

«Mo plaunsieu.» Carli vegn natiers e ri.

«Bain! Els avevan zuppà il maletg en il clutger», di Leci.

«Tgi sa daco?» Il pur scurlatta il chau.

«Els avevan vis che ti eras en stalla.» Leci raquinta quai ch’era vegnì cler ansant. «Ti avevas mettain glisch. Perquai n’han els betg dastgà ristgar da far il transport quella notg. Uschiglio avessas ti badà insatge.»

Carli fa in pass dad isch ora, vesa il bus davant baselgia, va enavos en suler, prenda la giacca e sbriga vers la baselgia.

«Els èn vestgids sco policists.» Leci curra suenter.

Il pur stat airi. «Han els pistolas?»

«Gea.»

Carli sa volva, va vers la stalla e di avant che svanir en uigl: «Cloma immediat, sche ti vesas ch’els avessan gia dad ir.»

Leci auda sdiavladas. Vi davant baselgia na sa mova nagut.

Carli sorta cun il pitschen vadè rentà vi d’in sughet. «Ti has da manar quel!» Pauc suenter vegn il pur cun las duas vadellas ord uigl, la vatga-chasa suonda.

«Jau hai tut emblidà che jau hai anc da midar uigl.» Carli tschegna cun in egl. «Ma prescha na stuainsa gea betg far. Tge manegias?»

Leci chapescha immediat. «Na, i na fa insumma nagina prescha.»

Els palandran da via si. Carli e Leci van ordavant cun ils vadels. La vatga-chasa trotta suenter. Leci tegna il sughet da ses vadè sco sch’i fiss ses salvament. Ils laders stuessan vegnir mintga mument. Ils vadels n’èn anc mai stads en il liber. Il vadè da Leci fa sigliots. Leci guarda co che Carli tegna a mastrin las duas vadellas ed emprova da far tuttina.

Els audan il motor. I stueva esser il bus.

La ramur dal motor s’avischina. Il vehichel era davos els. Leci ristga in tgit. Il bus alv na pudeva betg passar. El stueva ir plaunsieu. Il muvel duvrava l’entira via.

Tuttenina ina tibada. Carli na fa betg stim. I tiba duas giadas. Ils suns fan sgarschur.

Il pur tegna ferm las vadellas, per ch’ellas na giajan betg memia spert da via si. Tibadas ina suenter l’autra. Ils vadels sa spaventan. Leci sto tegnair ses vadè tge ch’el po. La vatga-chasa trotta ses pass sco sche talas tibadas fissan il pli normal dal mund. Leci dat puspè in tgit. Ils dus umens en il bus gesticuleschan in si per l’auter. In lascha giu la fanestra.

«Faschai plaz!»

Carli auza mo il maun sco per salidar.

«Fa plaz ti palandrun!» La vusch daventa recenta.

«Mes animals han la zoppina. Els na dastgan betg ir sin il prà», cloma Carli. «Jau stoss restar en via.»

«La zoppina?» La vusch da l’um fa turnigls. «Ti n’es gea betg tschient! Va ord via, ti tamazi!»

«Mo plaun! Nus essan gea prest a Vella.» Carli para d’esser la ruassaivladad en persuna.

Leci na sa betg, sch’el duai admirar il pur u sche lez fa gist ina gronda tuppadad. Ch’els sajan prest a Vella, era en mintga cas ina grossa tschagula. Els gievan sco planoris e duvravan quatter giadas pli ditg che normal per il curt tschancun en il vitg. Ils laders stuevan bain remartgar quai.

I resta calm per in’urella.

Lura tibi puspè. Tibadas senza fin.

Leci giess il pli gugent ord via. Carli dat da chapir da restar sper el. Leci quinta ch’ils laders sortian mintga mument da l’auto e vegnian a far flucs cun els. Ma nagut na capita.

Tuttenina in urlim dal motor.

Els van sur nus ora, pensa Leci. El vul siglir d’ina vart per betg vegnir sut l’auto ch’el remartga en l’ultim mument ch’il bus ha bandunà la via e vegn dal prà si – gist là nua che Leci aveva vulì guntgir. Il bus passa speravi. Leci auza il chau ed in’egliada scardalida tutga il mat. Igl è sco sch’ina chandaila da glatsch perfurass el da sisum fin giudim.

Il bus tgula in toc dal prà si, turna en via e svanescha suenter paucas secundas en il vitg.

Leci trembla sco ina chaglia.

Carli ri sco sch’i fiss reussì ina furbaria. El pestga ses telefonin or da la giacca e smatga in numer.

«Paul Mathias! Ti es bain ora Porclas cun tes animals? ... Bun, ti ma stos far in pitschen servetsch. Ti chatschas uss immediat tias nursas en via! ... Gea, jau sai ch’i tegna si il traffic. Gliez è il senn da la chaussa. La banda ch’ha engulà la Battaglia da Lepanto vul mitschar cun il maletg. Els han in bus alv. ... Gea, ti stos bloccar tut! Fin che la polizia vegn si da Glion! Ti na dastgas betg laschar passar a Porclas il bus. Ed anc insatge! Els han per cas unifurmas da policists. Betg ta lascha impressiunar! Ma els han era pistolas. Hajas quità e tegna distanza! Has chapì! ... Gea, fa! I fa prescha!»

Da turnar vers Pleif laschan els liber ils vadels.

Leci sa senta sco sturnì e na sa betg pertge. Uss è gea tut passà. El aveva fatg il sieu.

Giu en uigl dat Carli part a Pieder da vegnir per Leci.

«Fin che tes bab è qua, ma pos ti gidar. Jau hai anc da liquidar inqual lavuretta», di il pur.

Carli dat ad el in barschun e mussa co stregliar la vatga-chasa.

Leci suppona ch’i na fiss gnanc necessari da barschunar la vatga. Il pur vuleva probabel mo occupar el per ch’el sa cumblidia. Ma insaco è el cuntent da far insatge. Ses mauns tremblan anc adina. El na dastga betg pensar a l’egliada nauschira or dal bus. Pertge n’aveva el betg temì ansant sin via, cura ch’els eran stads en privel? Pertge fa el pir ussa bunamain pisch en las chautschas? Pertge schela el sco da mez enviern?

Stregliar la vatga fa bain. Il chaud da l’animal stgatscha ils pensiers. E tuttina sto el trasora pensar al bus alv e sa dumonda, sche Laura ha cuntanschì il cumissari. Tgi sa sche la polizia vegn ad uras? Tgi sa sche quest Paul Mathias aveva propi chatschà sia muntanera en via a Porclas?

Leci barschuna passa diesch minutas la panza da la vatga. Adina da la medema vart. Tuttenina stat Pieder sper el. Leci na less atgnamain gnanc bragir. Ma el è uschè levgià. Ses bab è qua. El è mitschà.

Trenta: La surpraisa cun il zuffergnà

Laura taglia giu toccuns da sia cotletta e tragutta senza mastegiar. Ins pudess metter sin il taglier ad ella era in purschè da mar grillà ch’ella mangiass quel senza guardar enturn. Ella è uschè agitada.

Leci po strusch crair ch’igl è passà mo pauc dapli ch’in ura dapi che Laura aveva engirà da betg pli mangiar charn ed els avevan remartgà che Laina era davent. Igl era capità tant entaifer quest curt temp ch’el ha il sentiment ch’i stuess esser passà in’entir’emna.

Da spetgar sin la tschaina aveva Leci gia raquintà co ch’el e Carli avevan empruvà da tegnair si il bus. Ussa raquinta Laura, malgrà che Agi di trasora: «Nus discurrin pir suenter tschaina puspè da questa chaussa. Ussa vegn mangià en tutta ruassaivladad!» Laura n’è simplamain betg da franar. Per cletg han ils geniturs ina tscherta chapientscha. La finala han era els oz lur telefonins sin maisa, tge ch’è uschiglio scumandà durant tschavera tar ils Gadolas.

«Jau sun simplamain geniala», di Laura cun bucca plaina. «L’emprim hai jau telefonà en il biro dal cumissari. El n’era betg là. Suenter hai jau empruvà sin ses telefonin. El n’ha betg prendì giu ed jau hai tramess ad el in sms. Jau hai empruvà cun il numer d’urgenza da la polizia. Là hai mo gì num ch’ins haja plaunsieu avunda da las ballas da questas fifferlottas cun num Gadola. Suenter m’èsi vegnì endament che jau pudess telefonar a la psicologa.»

«A la psicologa?» Leci fa egls gross.

«Gea. Jau hai pensà ch’ella ma pudess forsa dir, nua ch’il cumissari è. Ella ha però manegià che jau pateschia d’in trauma e dovria urgentamain ina terapia.»

«Telefonar a la psicologa n’è ussa propi betg genial», di Leci. «Perfin Laina t’avess pudì dir che quai na portia nagut.»

«Gliez bain. Ma ussa stos tadlar! Jau hai dumandà ella suenter il numer da telefon dal pitschen zuffergnà.»

«Dal zuffergnà!»

«Gea, jau hai dà da crair a l’onda psicologa che nus ans veglian perstgisar tar el, perquai che nus essan fugids. Per gliez dovrian nus exnum ses numer. E sas tge ch’ella ha ditg?»

Leci scurlatta il chau.

«Che quai saja ina prima idea per ‹elavurar noss trauma. Ed ella m’ha dà il numer.» Laura sblutta l’oss da la cotletta.

«Ti n’has bain betg telefonà al zuffergnà!»

«Cler! Pertge betg?»

Leci è paff. El na sa betg tge dir.

«Ti has schon raschun ch’il zuffi n’è betg gist ina gronda glisch. Ma el vul exnum pigliar ils laders. Cura che jau hai ditg a quel ch’ins transportia la Battaglia da Lepanto cun in bus or da la Lumnezia, ha el immediat pendì si.»

«Pertge n’has betg gist alarmà la banda da laders?» Leci è trumpà.

Laura scurlatta il chau. «Ti ta cugliunas. Tschintg minutas pli tard ha il cumissari telefonà enavos. El ed il zuffi sajan sin via. Jau hai gist anc raquintà ad el la chaussa cun la quittanza. El m’ha empermess ch’el sa mettia prest en contact cun la vendidra da flurs.»

Leci n’ha anc betg tutgà en sia cotletta e mangià ni pasta ni legums. Ussa n’ha el pir da dretg betg pli appetit. Il pitschen um en unifurma n’era pia betg il zuffergnà, sco quai ch’el aveva supponì.

Ils geniturs na remartgan betg ch’il figl na mangia nagut. Tuts guardan sin ils telefonins e spetgan sin novas da la polizia. Lezza na s’annunzia betg.

Pieder fa amogna da dar ina runda chau Sep.

«Nus giain pli gugent sin chombra», di Laura. «Dai part, sche la polizia telefonescha!»

«Spetgai anc in mument! Jau hai anc da dir insatge a Laina», di Agi e guarda sin la pitschna ch’era stada ruassaivla durant l’entira tschavera. «Jau ma stoss exculpar. Ti avevas raschun cun la pulpa en il clutger. E probabel has ti era raschun che l’organist n’ha da far nagut cun la chaussa. Jau stun mal che jau hai bittà tes rustgins dal prà giu.»

«Na fa nagut», di Laina. «Damaun sas vegnir cun mai a purtar la charnpiertg a Venanzi. Lura vesas ti tezza ch’el è in flot.»

Agi stritga la vista da Laina e di a Pieder. «Nossa figlia ha simplamain in’intelligenza intuitiva. N’è quai betg bel? Jau sun tut loscha.»

Laura revolva ils egls. «Jau schess plitost ch’ella saja ina siemiaunra. Ma intelligenza intuitiva tuna era bain. Ve sorella! Mattas pitschnas cun ina tala intelligenza intuitiva sco ti ston ir ad uras a letg. Jau ta met uss a tutter.»

Leci e Laura na laschan betg ir Laina ora sin balcun a durmir.

«Oz stas ti cun nus.»

La pitschna sa durmenta en letg tranter ils gronds.

«Agi ha raschun», di Laura tuttenina. «Jau sun era loscha da Laina. Ti avessas stuì udir, co ch’ella m’ha declerà che jau stoppia telefonar al cumissari e tge che jau haja da dir ad el. Nossa sora pitschna ha discurrì sco ina professuressa. Betg da crair! Nagut da fantassems sco uschiglio.»

Leci surri e vesa ch’era Laina fa en sien ina fatscha ventiraivla. Sco sch’ella avess udì il laud da la sora gronda.

Trentin: Laina en ina mar da madrignas

Ils trais fragliuns ensolvan. Ils geniturs dorman anc. Els han spetgà la notg passada ditg sin in telefon dal cumissari, ma el n’è betg s’annunzià.

Empè dad Agi legia Laina ussa la gasetta.

«Re-tscher-tgas mi-nu-ziu-sas», bustabescha ella. «È quai insatge nausch?»

«Na, quai n’è nagut nausch.» Laura perda la pazienza ed emprova da strair or da maun a la sora la gasetta. «Dà a mai! Ti has gì ella ditg avunda.»

Laina tegna ferm la gasetta cun sias toppas da nutella. «Jau vi savair, tge che quai vul dir. Qua stat scrit: ‹Retschertgas minuziusas han purtà a la glisch che trais uffants han dà il tip decisiv per arrestar ils laders.› Tge èn retschertgas minuziusas?»

«Quai è il medem sco che ti has fatg sin il cumpost. Ti has tschertgà insatge che pudess tradir ils laders e ti has chattà la quittanza da la butia da flurs», declera Leci.

«La gasetta ha era tschertgà infurmaziuns e vulì savair dapli davart quests dus umens arrestads. Ed insatgi da la redacziun ha chattà ora che nus avain procurà che la polizia possia tiers ils laders. Ussa dà la gasetta! Jau legel avant dad aut. Quai va pli spert.»

Laina tanscha al frar la gasetta. Laura la tschiffa e cumenza a preleger l’artitgel sin il frontispizi:

LA BATTAGLIA DA LEPANTO SALVADA A PORCLAS

La polizia arrestescha ils laders da la pictura da Lepanto. In nurser e trais uffants gidan a salvar la pictura. L’ovra d’art preziusa e nunremplazzabla fiss prest svanida per adina or da la Lumnezia.

Dal caporedactur Martin Casaulta

Scenas dramaticas èn sa splegadas ier saira a Porclas en Val Lumnezia. Il nurser Paul Mathias Derungs aveva chatschà 400 nursas en via. «In ami m’aveva avertì ch’ils laders veglian transportar la pictura custaivla or da la val», raquinta il pastur. «Jau hai immediat reagì e chatschà mes animals en via. IgI ha dà colonna. Nagin na pudeva ni anen ni anora. Ils automobilists han mussà cun il pugn. Il mender eran il dus laders ch’eran vegnids cun il bus alv en colonna. Els eran vestgids sco policists ed han perfin smanatschà cun la pistola da far plaz e dad ir ord via cun las nursas. Mes chaun ha per cletg tegnì els sin distanza fin che la vaira polizia è stada sin il plaz.»

Trais uffants dattan il tip decisiv

Ier saira na vuleva la polizia tradir nagins detagls davart la banda. La polizia ha mo communitgà ch’ins haja chattà la pictura custaivla da la Battaglia da Lepanto en il bus alv dals dus umens ch’ins ha arrestà a Porclas. La pictura saja intacta, han ins sincerà.

Retschertgas minuziusas da nossa redacziun han purtà a la glisch che trais uffants han dà il tip decisiv per arrestar ils laders. I sa tracta dal reminent dals medems uffants ch’ins ha inculpà avant quatter dis en tscherts meds da massa d’esser commembers d’ina famiglia criminala. Ussa sa mussi che gist quests trais uffants gidan gia per la segunda giada la Polizia grischuna a schliar in cas da relevanza e muntada extraordinaria. Gia l’onn passà avevan ils trais fragliuns spendrà a Cumpadials il Stgazi dals Franzos or da las griflas da bandits internaziunals.

Flurs misteriusas giogan ina rolla impurtanta

Flurs misteriusas hajan dal reminent era giugà ina rolla impurtanta per pudair fastizar il rest da la banda. Sper ils dus bandits arrestads a Porclas duain anc trais dunnas esser involvidas en il ladernitsch.

Damaun porta nossa gasetta in’intervista exclusiva cun ils trais uffants e cun il pastur valurus da Porclas. Nus vegnin era a relatar davart il secret da las flurs misteriusas.

Curt suenter ensolver vai liber. In schurnalist suenter l’auter vul far ina intervista exclusiva cun ils fragliuns valurus. Il fotograf da la gasetta ‹Blick› arriva cun tschintg chartuns madrignas e di: «Jau dovr ina fotografia autentica.» El fa vegnir Laina giu Pleif e fotografescha la pitschna sin il cumpost en ina mar da madrignas.

Laura baterla detg gugent. Ella giauda da pudair sa gloriar si per ils schurnalists: «Nus trais avain adina savì exact che l’organist è innocent, ma la polizia n’ha betg tadlà sin nus. Il cas fiss gia daditg schlià, sch’ins avess resguardà noss cussegls.»

Ad ina schurnalista di ella perfin: «Jau cun mi’intelligenza intuitiva enconusch in lader gia sin tschient meters. Insaco savur jau simplamain quai.»

Leci na discurra betg uschè gugent cun schurnalists, perquai ch’el ha il sentiment ch’el stuess dir la vardad ed el na vuless betg raquintar co ch’el ha tremblà suenter l’egliada pitgiva or dal bus.

Tuttina na taidla Leci gnanc navidas, co che Laura dat scleriment. Suenter avair raschunà diesch giadas il medem, ha lezza dentant er avunda.

«En sasez vulevan nus gea far liber oz e star da marsch», di ella. «Ussa basti cun quest circus. E sas tge che ma vilenta il pli fitg? Quests schurnalists fan trasora sco sch’els savessan tut. Els raquintan da flurs misteriusas e da madrignas. Dasperas na san els nagut. Gnanc ils nums dals dus laders e da las trais cumplizas. Sche jau lavurass tar la gasetta, avess jau gia daditg quests nums!»

Leci pensa puspè vi dal gest che la nettegiunza da Venanzi aveva fatg sin fanestra. El raquinta a Laura, tge ch’el ha observà e che la dunna giuvna sin santeri aveva fatg exact il medem moviment sco la nettegiunza. Laura n’aveva betg vesì la dunna giuvna e dumonda:

«Ta regordas ti, sche questa dunna sumegliava la nettegiunza? U eri forsa schizunt la nettegiunza sezza ch’era mo sa fatga si sco giuvna?»

Leci na po betg respunder, pertge ch’el era stà memia lunsch davent da las duas dunnas. Insaco na vuless el simplamain betg che la nettegiunza tutga tar la banda da la Battaglia da Lepanto. Ella era bain in pau ina tissientada, ma la finala aveva ella cuschinà propi bunas omlettas. Els avevan mangià cun gust.

«E da quest cumissari na pon ins era betg sa fidar», tugna Laura vinavant. «Ier saira ha el empermess sontgamain ch’el telefoneschia uschè prest sco ch’el sappia insatge nov. Ussa n’ha el anc adina betg dà part. Quai è ina garmaschia. Nus faschain la lavur per la polizia e quels n’èn gnanc pipa da tegnair nus al current.»

Suentermezdi dat il telefonin da Laura sinzur. Il cumissari dat part ch’el vegnia la saira a las set a Vella tar Venanzi Caviezel. Ils Gadolas duajan era esser preschents. Uschia possia el infurmar gist tuts ensemen davart l’andament da las retschertgas e da las interrogaziuns dals suspectads.

Trentadus: Sin visita tar Venanzi

Ils Gadolas arrivan ina mes’ura pli baud giu Cagliver. Venanzi fa vegnir en stiva la famiglia e prender plaz enturn maisa. L’organist sesa sisum e Laina sper el.

«Oz es ti mia princessa. Senza tai fiss jau anc adina en praschun», di Venanzi. «Vulessas rustgins? Jau hai cumprà aposta in satgun per tai.»

«Jau less pli gugent insatge da baiver», di Laina.

«Nescha!», sbragia l’organist en direcziun da l’isch. «Mia princessa ha ina said naira. Porta coca cola!» L’organist splattischa la manutta da Laina. «Jau hai legì en la gasetta, tge matta perderta che ti es stada. Jau hai adina savì ch’ina matta sco ti vala dapli che diesch da quests futers da la polizia.»

Entant ch’il vegl fa sias laudavaglias spetga Leci vess da vesair la nettegiunza. Ella na cumpara betg. Suenter in’urella remartga era l’organist ch’ella na vegn betg. «Oha! Jau hai gea tut emblidà che Nescha è giu Cuira tar la polizia.» Venanzi leva en pe. «Jau stoss mettain mez ir per da baiver. Tgi sa nua ch’ella ha mess questa stoda coca cola?»

Il vegl derscha mez dasperas. Pieder fa amogna da derscher en la coca cola. L’organist è cuntent da surdar la buttiglia e cumenza a raschunar cun Agi. Suenter paucas minutas èn els dus cors ed in’olma. Els discurran da «l’art sacral sco sfida intellectuala» u «sco valur eterna per nossa societad». Per cletg na vai betg ditg ch’i splunta.

Il cumissari ed il zuffergnà entran en stiva. Entant ch’il cumissari dat a tuts il maun, stat il policist en in chantun. El resta sco sulet en pe.

Il cumissari prenda plaz giudim la maisa, visavi l’organist. «L’emprim less jau engraziar a vus per voss agid», di il cumissari. «Senza voss sustegn n’avessan nus betg salvà la Battaglia da Lepanto. Ella fiss oz gia en ils mauns da quella persuna ch’ha intimà ils laders d’engular la pictura. Igl è stà fitg impurtant da tegnair si il bus qua a Vella per gudagnar temp. Uschiglio fissan nus arrivads memia tard a Porclas. La banda planisava d’ir sur il Lucmagn en l’Italia. Nus n’avessan mai tschertgà da quella vart e fissan ans concentrads sin autras regiuns. Sche ti Leci, il pur Carli Derungs e ses cusrin Paul Mathias Derungs n’avessas betg reagì, fiss la pictura ussa per adina davent.»

Il cumissari ed il zuffergnà guardan plain admiraziun sin Leci.

«Da gronda muntada è era la quittanza. Ils dus laders vulevan ier saira l’emprim pretender ch’els n’hajan da far nagut cun l’enguladitsch. Els hajan mo gì l’incumbensa da transportar la pictura. Els vulevan snegar tut. La possessura da la butia da flurs ans ha pudì gidar. Ensemen cun ella avain nus chattà las trais cumplizas. Senza lezzas mancass la cumprova decisiva.»

«Aveva la vendidra anc la quittanza?», dumonda Laura.

«Ella m’aveva gea prendì davent il cedel.»

«Gea, ella aveva per fortuna mess en salv la quittanza», di il cumissari. «In dals dus umens aveva pajà las flurs cun ina carta. Uschia avain nus pudì reconstruir, tgi ch’ha fatg la cumissiun. Ensemen cun ils umens è era ina dunna giuvna stada a cumprar las madrignas. La vendidra ha enconuschì questa dunna.»

Il cumissari dat svelt in’egliada sin l’organist. Lez fa termagls cun sia detta.

«Tge èsi cun questa dunna giuvna?», dumonda Laura.

«Deplorablamain na dastg jau betg raquintar dapli. Jau schess gugent a vus ils nums. Jau sun dentant obligà da ma tegnair a mias prescripziuns. Perquai hai jau proponì d’ans inscuntrar qua. Venanzi Caviezel enconuscha duas da las dunnas cumpigliadas. El è sez vegnì cugliunà.»

Ils Gadolas guardan sin l’organist. Venanzi contempla ses magiel sco sche quel fiss il pli interessant dal mund.

«Jau n’hai atgnamain da dir nagut», marmugna el.

«È tia nettegiunza ina da las ladras?», dumonda Leci.

L’organist auza il chau e fixescha Leci.

«Insaco bain.»

«Tge vul quai dir insaco?», dumonda Laura.

L’organist na vul betg ora cun il marmugn. «Forsa sun era jau mez in pau la culpa ch’ella ha fatg quai.»

I resta murquiet en stiva. Tuts spetgan che Venanzi tschantschia.

Laina di tuttenina: «Ti has fatg nausch cun ella. Perquai è ella stada trista. U betg?»

L’organist guarda sin la pitschna sco sch’el sa turpegiass. Tuttenina sburflan ils pleds nauadora. «Gea, uschia èsi stà. Jau ma sun depurtà sco in rampun. Ella era uschè ina legra cura ch’ella ha cumenzà a lavurar tar mai. Ella vuleva gea adina maridar mai. Jau atgnamain era ella. Jau l’aveva uschè gugent. Ella cuschinava uschè bain. Ti na crais betg tge capuns delizius ch’ella fascheva. E pir ils maluns. Quels stuessas ti ina giada sagiar. Ed jau tamazi hai adina mo tentà ella. Tentà e tugnà. Jau saveva exact ch’ella na pudeva betg avair, sche jau metteva ketschup sin ils maluns empè da la buna buglia da maila ch’ella fascheva adina sezza. Perquai metteva jau aposta si ketschup. Jau aveva en il tenti. Jau sun simplamain in nausch carstgaun.»

«Ma pervi da ketschup sin maluns n’engolan ins bain betg ina pictura sacrala.»

«Segir betg mo pervi da gliez», di Venanzi. «La figlia da Nescha aveva daivets. Lura ha quest tamazi d’in turist telefonà. Savais, quel che jau aveva manà enturn en la baselgia da Pleif e ch’aveva suenter dumandà l’augsegner da cumprar la Battaglia da Lepanto. Quel ha era scrit a mai. Suenter ha el trasora telefonà e fatg amogna sai jau quants daners, sche jau procuria ch’el survegnia la pictura. Jau hai sa chapescha ditg che jau na possia betg gidar. Probabel ha quest trugl telefonà ina giada, cura che jau n’era betg qua ed ha discurrì cun Nescha. Ella ha mettain ditg a sia figlia e lezza ha prendì si contact cun il tabalori. Suenter èsi svelt stà fatg. Els han organisà bandits dal fatg, quests umens ed anc ina dunna. Ensemen cun Nescha e sia figlia eran els avunda persunas per montar giu il maletg senza al far en paglia.»

Il cumissari dat dal chau, ma na di betg pled.

«Ma la spada n’ha la Nescha lura betg zuppà sut mes letg. Quai ha sia figlia fatg!» L’organist ha bunamain che vegn las larmas. «Nescha n’avess mai vulì che jau vegnia en praschun. Forsa vilentar mai cun engular la Battaglia da Lepanto per far vendetga per il ketschup sin ils maluns. Ma trair il suspect sin mai? Na, gliez na fiss ella mai stada buna da far.»

In mument resti ruassaivel.

«Jau crai che nus hajan sclerì ils puncts impurtants», di il cumissari. «Forsa anc ina piculezza: la nettegiunza Nescha Capaul ha procurà per la clav da l’isch tar il clutger. Ella sa chattava tranter las clavs che Venanzi aveva duvrà pli baud sco organist.» Il cumissari guarda d’in uffant a l’auter. «Insatge stoss jau dentant anc savair insacura. Nus da la polizia avain examinà l’entira baselgia e tschertgà en mintga chantun. Sin l’idea da guardar en il clutger na fissan nus mai vegnids. Oz n’hai jau betg pli temp, ma la proxima giada che nus ans inscuntrain, stuais vus m’explitgar en detagl, co che vus essas vegnids sisur.»

«En sasez èsi fitg simpel», di Laina. «Igl ha da far cun ina tualetta serrada e cun omlettas e pulpas ch’ins penda en l’aria frestga sco in limpilampi. Ma per creschids è quai memia cumplitgà.»

Il cumissari surri e vul gist dar a tuts il maun ch’il pitschen zuffergnà di: «Spetgai schef, jau stoss era dir insatge, sche Vus lubis.»

«Mo fa», di il cumissari.

«Co duess jau dir? Igl è uschia.» Il pitschen para sco Venanzi d’avair in pau miserias da cumenzar. «Jau less m’exculpar. Cunzunt tar Agnes Gadola, ma era tar ils uffants. U insumma tar l’entira famiglia. Jau sun stà memia ambizius. Ins pudess dir quasi surmotivà. Quella damaun che Vus, dunna Gadola, na m’avais betg vulì dar scleriment, hai jau survegnì quest’idea fixa che Vus hajas da far insatge cun la banda. Jau sun ma depurtà miserabel. Cura che ti Laura has telefonà ier, er jau perquai immens led. En sasez n’hai jau cartì schuber nagut da quai che ti m’has ditg. Ma jau aveva uschè ina nauscha conscienza che jau avess fatg tut, mo per far in plaschair als Gadolas. Ier saira cura che nus avain lura avert las portas dal bus ed avain chattà la Battaglia da Lepanto, hai jau engirà da mai pli spretschar uffants e d’adina tadlar sin quai ch’els din. Jau sun in giuven policist, jau sai anc emprender bler e da vus hai jau emprendì in’impurtanta lecziun.»

Pir ussa ch’il cumissari dat plain respect giu per la spatla al zuffergnà, po Leci crair ch’il pitschen policist n’ha propi da far nagut cun la banda.

Suenter ch’ils policists èn ids, restan ils Gadolas anc ditg tar Venanzi. L’emprim ston ils uffants raquintar fin e manidel, tge ch’è currì e passà ils ultims dis: dal far frizzas sco Culan da Crestaulta, dal brassar servelas a Porclas e da las chavazzas da morts a Vrin. Ch’els èn stads sin il clutger da la baselgia da Vrin, na stuevan ils creschids betg savair.

Cun il temp han tuts survegnì fom e Venanzi fa amogna pizzas. Pieder e Laura van en cuschina e mussan a l’organist co ch’ins tschenta en il furnel. Suenter tschaina restan mo Agi e Venanzi en davos maisa. Pieder ed ils uffants stattan da marsch sin canapé e sa durmentan in suenter l’auter. Avant che sa durmentar auda Leci co che la mamma e l’organist fan plans. I crodan frasas sco:

«Nus stuain nizzegiar la publicitad ch’igl ha dà entras l’enguladitsch.»

«Il Museum naziunal giu Turitg sto dar enavos las chaussas a la Lumnezia.»

«Nus duessan far in museum per uffants. Insatge tut aparti.»

«Gliez fiss ideal per il turissem en nossa val.»

«Ina purschida per famiglias.»

«L’architect da Vrin planisass il bajetg.»

«La spada dal chavalier Gion fascinass ils mats.»

«Las valurusas sveglian l’interess da las mattas per l’istorgia locala.»

«Uffants dovran battaglias.»

«La giuventetgna dovra eroxs e valurusas per s’identifitgar.»

«In McDonalds a Vella.»

«Ils purs indigens furnissan la charn per ils hamburgers.»

«La finanziaziun è il crap da stgarpitsch.»

«Nunpussaivel da chattar sponsurs.»

«Quest tamazi ha daners tut che schloppa.»

«Quai n’è betg legal.»

«Jau di che jau fetschia public ses num, lura paja el in bel bunamaun.»

«I fiss privlus. El ha contact cun criminals.»

«Trais milliuns francs n’èn betg da memia. El ha la finala instigà mia Nescha!»

«Quel mitscha uschiglio anc.»

«Na sto probabel betg star botta.»

«Nagin na sto savair.»

«Stat tranter nus.»

«In secret.»

Pir suenter mesanotg fa Pieder vegnir nanavant ils uffants. Els turnan en l’hotel. Leci na sa betg, sch’el ha mo siemià u sche Agi e Venanzi avevan propi fatg plans dubius durant ch’els cupidavan sin canapé. U perfin in cumplot?

Trentatrais: Happy end in onn pli tard

«Tge è in’inauguraziun?», vul Laina savair.

«Ina festa», di Agi.

«E pertge din ins inauguraziun e betg festa?» Laina na ceda betg.

«Sch’ins festivescha insatge nov, lura din ins inauguraziun», explitgescha Pieder.

Ils Gadolas sesan en l’auto sin via vers la Lumnezia. Agi ha empermess ina surpraisa. «In’inauguraziun! Ina gronda surpraisa, aposta per vus! Perquai che vus avais spendrà la Battaglia da Lepanto.»

Suenter las vacanzas a Vella aveva Agi cumenzà a lavurar sco ina narra. Bunamain mintga saira era ella turnada en biro. Ella stoppia exnum realisar in project, i saja da procurar per daners, coordinar las lavurs e cunzunt da nizzegiar la publicitad che l’enguladitsch da la Battaglia da Lepanto haja chaschunà. Da tge ch’i sa tractava tar quest project n’aveva Agi mai ditg. Ella rieva mo mintga giada tut cuntenta, sch’insatgi dumandava, tge ch’ella traffitgia trasora en biro.

«È zuffi era là?», vul Laura savair.

«Cler», di Agi.

«Nus pudain gea far insatge cun el, sche quest’inauguraziun vegn memia lungurusa», di Laura.

Era Leci sa legra da vesair zuffi. Il giuven policist era daventà entaifer curt temp in bun ami dals Gadolas. El vegniva mintga duas emnas sin visita e fascheva turas cun Pieder u gieva cun skis u a far bogn cun ils uffants.

Cura ch’ils Gadolas arrivan a Vella, fan ils trais uffants egls gross.

«Quai è gea prima!», di Laura. «Gist quai ha mancà en Lumnezia. In McDonalds!»

Ils geniturs rin e Pieder di: «Atgnamain n’èsi betg in McDonalds, mabain in Mac Pur.»

«Tge è la differenza?», dumonda Laura cun tun disfidant.

«Ti survegns exact il medem sco en in McDonalds, mo che la charn è dals purs da la regiun.»

«Jau na mangel betg charn. Quai sas ti exact», di Laura.

«I dat era maluns e perfin capuns vegetaris», di Agi.

«Gea», di Pieder. «Ti sas empustar ils maluns cun buglia da maila u cun ketschup.»

Ils Gadolas sortan da l’auto.

Il nov bajetg amez Vella vesa ora sco ina da questas chasas da l’architect da Vrin. D’ina vart da la chasa paradescha l’inscripziun Mac Pur en las medemas letras melnas sco uschiglio per McDonalds. Da l’autra vart da la chasa hai in’inscripziun main giaglia sur l’entrada:

‹Museum da las valurusas e dal chavalier Gion›.

Enturn il chasament hai in pievelun, stans ed in carussel. Bandieras e ghirlandas sgulatschan en il vent. Balluns spetgan da pudair mitschar en l’aria.

Laura e Laina vulan immediat ir en il McDonalds a mangiar insatge. Leci ha mirveglias dal museum.

«Nus pudain anc dabot ir a dar in tgit», di Agi a ses figl.

«I va anc in quart d’ura fin che Venanzi tegna ses pled d’inauguraziun.»

L’emprim che Leci vesa cura ch’els entran è la spada dal chavalier Gion.

«Quai è per cas la vaira», di Agi. «Quella che Gion de Mont ha duvrà en ses cumbat cunter ils Tircs a Lepanto.» Agi declera a Leci vi da tge ch’ins vesa che la spada n’è nagina copia. Leci na taidla betg e s’imaginescha co ch’il chavalier ha tegnì la maniglia, ha stendì la spada en l’aria ed è chavaltgà en il cumbat.

«Quai è bain insatge auter ch’in a copia!», rampluna ina vusch rauca davos Leci.

«U betg?»

Leci sa legra d’udir la vusch.

L’organist metta il maun sin il givè dal mat ed els admiran ensemen l’arma custaivla.

«En quest cas ha il Museum naziunal a Turitg ussa para chapì che la spada tutga en Lumnezia», di Leci.

«Chapì?» sbragia l’organist e fa ina risada. «Chapì! Ti es era anc bun. Quels n’han chapì muz nagut. Els han stuì dar enavos ella. Sas pertge?»

«Na», di Leci.

«Ina tscherta Agnes Gadola ha scrit ed insistì uschè ditg, fin ch’il Museum naziunal è stà pront da far ina donaziun e da regalar la spada dal chavalier Gion al nov museum per uffants en Lumnezia. Tia mamma ha ina testa dira ed energia e curaschi per diesch. Betg da smirvegliar ch’ella ha uffants uschè curaschus.»

Il pli gugent guardass Leci, sch’igl ha anc autras chaussas dal chavalier Gion en il nov museum. Ma igl è uras dad ir a tadlar il pled d’inauguraziun.

Sin la plazza curran sias soras encunter ad el. Laina tegna en maun in tarment hamburger. Laura porta ina purziun maluns garnids cun ketschup, groma e buglia da maila.

«Ti na crais betg, tgi che nus avain vis en il Mac Pur», cloma Laura.

«Tgi?»

«Ligna!»

«Il zuffi?»

«Na. Nus avain entupà Nescha! Ella era total chara cun nus ed ha ditg ch’ella haja grond plaschair d’ans vesair.»

«Jau hai pensà ch’ella sesia en praschun», di Leci.

«Na, ella lavura en il Mac Pur. Ella maina schizunt il local», di Laura. «Pieder ha ditg ch’ella haja survegnì mo in pitschen chastì perquai che sia figlia haja fatg il ladernitsch ed ella sezza n’haja fatg nagut nausch. E sas tge che Nescha ha era anc raquintà a nus?»

«Betg idea.»

«Che Venanzi vegnia mintga di a mangiar gentar en il Mac Pur, ch’el laudia co ch’ella cuschinia e ch’el dostia adina giu sez sia vaschella.»

Leci emprova da s’imaginar co che Venanzi dosta giu vaschella e co che Nescha guarda tiers cun fatscha rienta.

Insaco po Leci s’imaginar quai fitg bain.

Il pled da Venanzi e lung e lungurus. Il davos splatschan tuts perquai che l’organist ha finì.

Suenter l’inauguraziun van ils uffants cun ils geniturs en l’hotel per salidar l’ustier.

«Vegninsa ussa mintg’onn a Vella en vacanzas?», dumonda Laina.

«Cler», ri Agi. «Nus n’avain gea anc betg vis tut las chapluttas e baselgias da la Lumnezia.»

«Ussa ch’igl ha in Mac Pur a Vella sun jau d’accord», di Laura.

Indicaziuns bibliograficas

Claudia Cadruvi. Omlettas e la Battaglia da Lepanto. Cuira 2013. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).