11 da schaner 2010

«Hallo, jau na sun per cas betg ina Rumena»

«Tge lingua discurris vus?», dumonda Sandro. Il collega da mes figl è l’emprima giada tar nus sin visita. El ha nov onns. «Rumantsch», di jau. «Tge? Rumen?» «Na, rumantsch.» «E nua discurr’ins quai? En Rumenia?» «Na, en il Grischun.» «Nua è quai?»

Vi dal tun da la dumonda sent jau che Sandro crai ch’il Grischun sa chattia insanua tranter Honolulu e Hongkong. Cura che jau explitgesch ad el ch’il Grischun saja il pli grond chantun svizzer, nua ch’ins discurra trais linguas, ma guarda Sandro cun ina maschaida da cumpassiun, disfidanza ed ina presa spretsch. Sco descendent d’immigrants talians crai Sandro da savair bain avunda ch’ins discurra mo tudestg e talian en Svizra. Segir betg rumantsch u rumen!

Jau emprov anc ina giada d’explitgar ad el ch’ins discurra trais linguas en il Grischun e quatter linguas en Svizra, ma insaco para el d’esser resistent cunter questa infurmaziun. Quai ha ina vart positiva, pertge ch’igl è bun, sche uffants èn sceptics e na crain betg tut las pulaccas ch’ils creschids raquintan ad els. Jau lasch pia a Sandro sia disfidanza e speresch che la scolasta sclereschia si el en la sisavla classa, cura ch’els tractan en scola ils chantuns, ils flums ed ils pass svizzers. Quai fiss bain la chaschun ideala per persvader Sandro ch’i dat sper il talian ed il tudestg anc duas autras linguas indigenas en noss pajais.

Entant che la sceptica alerta da Sandro ma plascha, ma fa il spretsch en si’egliada plitost quitads. Questa sort da spretsch inscuntrel jau adina puspè sco Rumantscha che viva en la Bassa. Cun mes uffants discur jau dapertut rumantsch – en il tren, il tram ed il restaurant – ed i capita qua e là che jau survegn egliadas nauschas. Ils patratgs davos questas egliadas pon ins leger uschè cler e net en las fatschas sco las letras grassas sin l’emprima pagina dal ‹Blick›. «Quella là è in’estra. Quella là na vala nagut. Cun quella là na vi jau avair da far nagut.»

Cun talas tenutas ston ins pudair viver sco Rumantscha en la Bassa. Ins na po gea betg ir enturn cun in t-shirt cun scrit si «Hallo, jau na sun per cas betg ina Rumena, mabain ina Rumantscha». Entant che jau pativa l’entschatta da las egliadas pitgivas, hai jau cun il temp emprendì da vesair l’entira chaussa sco scola da la vita. Uschia emprend jau sco Rumantscha tge ch’i vul dir da viver sco estra u ester en noss pajais e cun tge malvulientscha che quels èn savens confruntads. Quai è in’experientscha sanadaivla che jau pudess cuir cunzunt er a quels Svizzers ed a quellas Svizras che benedeschan esters cun egliadas spretschantas e pitgivas.

22 da favrer 2010

«Ti mamma has ina vita da tschigulatta»

Patgific ed en pigiama ses jau davos maisa e legel la gasetta, cura che mes figl va la damaun dad isch ora. Cura ch’el turna da mezdi, ses jau «anc adina» davos maisa e spetg malpazientamain che nus possian gentar.

Avant che mes figl va puspè a scola, vesa el co che sia mamma sa pina per ir en biro. Là sesa ella sin sia sutga cumadaivla, stauscha vi e nà il rispli e fa termagls cun la gumma. Cunter saira fa ella piz al rispli, controllescha ch’il piz saja giz e turna a chasa. Strusch dad isch en vegn ella en furma e cumonda enturn il figl. Paupra, sch’el n’ha anc betg finì ils pensums u sch’el na sa betg dir si ils pleds da talian ed englais sco sajettà or da la pistola. Lura fa la mamma zacras cun il pauper galiot ch’ha gia bratgà l’entir di sco in sclav sut la dictatura severa dal scolast. «Navair, la mamma ha ina vita da tschigulatta», di mes figl mintgatant a mes um.

Jau hai gia explitgà a mes figl, co che jau passent mes temp durant ch’el sto endirar en scola. Ma el na crai betg ch’i dat lavur da far il perchasa. Per lavar la vaschella han ins la finala ina maschina da lavar giu. Per lavar vestgadira han ins ina maschina da lavar. E per far gentar e tschaina datti il service da pizza ed il currier da kebab. Schizunt per far in zichel cun il tschitschapulvra è la mamma memia marscha, pensa mes figl. Per gliez lascha ella vegnir mintga venderdi la nettegiunza.

Forsa stuess jau ina giada esser malsauna e star en letg diesch dis. Lura stuessan mes figl e mes um far tut. Suenter in’emna avessan els ils kebabs e las pizzas ch’als creschissan da las ureglias ora. Ma insaco hai jau starment da questa experientscha. Ils dus schanis vegnissan segir da metter en funcziun la maschina da lavar, ma ils pullovers da launa fissan suenter quatter numers pli pitschens e las chamischas alvas avessan tuttas in tun rosa u verd cler.

Meglier fissi forsa da laschar far mes figl il perchasa durant las vacanzas – sut mia surveglianza. Jau stuess probablamain trasora esser sin ils chaltgogns ad el. Suenter mintga scadiola ch’el dustass giu da maisa d’ensolver sbrigass el puspè davant ses computer. E sche jau pretendess ch’el stoppia dustar giu tut las scadiolas, inclus il paintg ed il müesli, schess el mettain ch’el haja ussa fatg avunda e ch’el haja merità ina pausa. Jau aud gia el a schend: «Jau fatsch lura il rest, cura che jau sun sin il proxim level.»

In tal experiment educativ fiss diraglia. Betg per mes figl, mabain per mai. Perquai lasch jau crair mes mat tge ch’el vul. Il pli impurtant è la finala ch’el n’ha fin uss anc mai ditg ch’el na ma possia betg cuir mia vita da tschigulatta.

6 d’avrigl 2010

«Hei Tschieri, du bisch doch au en Oberländer»

«Tgi discurra talian?» Trais conscolars tegnan si det. Il scolast dumbra e noda la cifra en ses formular. «Tgi discurra rumantsch?» Marta ed jau tegnain si det. «Hei Tschieri, du bisch doch au en Oberländer!», di Aldo e dat in stumpel a Gieri che sesa sper el. Tuts guardan sin Gieri. Lez stenda plaunsieu ses det en l’aria e tira persuenter en ses chau. Lura tegna anc David si il maun e surri sco per zuppentar ses turpetg. «Quatter», di il scolast e noda la cifra en il formular. «Pertge n’has betg tegnì si det?», dumond jau da pausa Roswitha. «Jau na sai gea betg rumantsch», di ella. «Cler che ti sas. Sche ti ma vuls dir insatge ch’ils auters na dastgan betg udir, sas ti flot rumantsch.» Ma Roswitha na vul betg esser in da quests «huara Oberländers».

Questa episoda è capitada avant pli che trenta onns a Cuira. Jau gieva en la sisavla primara e nus eran tschintg Sursilvans en classa. Sin la plazza da pausa n’avessan nus mai discurrì rumantsch. I n’era betg scumandà, ma i sa chapiva da sasez. Che nus avevan da rir, sch’insatgi raquintava ina sgnocca dad «Oberländers», sa chapiva era da sasez. Sa dustar cunter beffas na vegniva gnanc en dumonda – pir da dretg betg dar enavos. Nus eran, inclus Roswitha, mo en tschintg, ed ils auters eran ventg. David e Gieri eran ultra da quai anc in chau pli pitschens ch’ils auters mats da la classa. Igl era pia pli perdert da betg dar en egl memia fitg.

Oz aud jau savens ch’i saja vegnì meglier a Cuira. Jau hai mes dubis. Po dar ch’ils Sursilvans na vegnan betg pli ris ora tant. Po dar che las sgnoccas dals Oberländers n’èn betg pli uschè derasadas. Ma per pudair discurrer d’ina buna convivenza, duvrassi tenor mai anc in zic dapli. Mo in pitschen exempel: Geniturs sursilvans ristgan ozendi strusch da dar num a la figlia Giuseppina u Gierina. Il figl na vegn betg pli battegià Giachen, Giusep u Giuli. Betg perquai ch’ils nums fissan or da moda. Ils geniturs teman cun buna raschun che la figlia vegnia numnada in di Tschuseppina u Tscherina ed il figl Tschaken, Tschusi u Tschuli. Quai è orribel. Ma èsi propi inevitabel?

Avant set onns ha mia figlia gì ses emprim di da scola. La scolasta ha clamà si tut ils uffants in suenter l’auter. Tar ina pitschna matta tamila cun il num Vidhursigha Vathanalogan ha ella l’emprim dumandà ils geniturs co ch’ins pronunzia quest num. La scolasta ha repetì bleras giadas il num cumplitgà fin ch’ella è vegnida d’exprimer el a moda correcta. Era mia figlia è suenter stada loscha da savair dir endretg il num e sche jau hai ina giada pronunzià fallà il num da sia camarata, m’ha mia figlia curregì. Oz vegn jau da dir Vidhursigha Vathanalogan gist uschè tgunsch sco Anna Müller.

Sun jau memia optimistica, sche jau crai ch’ins pudess cun il temp era derasar la pronunzia correcta dals nums rumantschs en il Grischun tudestg? Ils da Cuira fissan bain pipa d’emprender da charsinar cun lieunga loma il tschiel da la bucca, uschia ch’il brut Tschieri daventass finalmain in bel Gieri. La dumonda è be: Avain nus Rumantschs il curaschi da curreger noss amis tudestgs ed avain nus la perseveranza da mussar als collegas da Cuira, co che la lieunga ha da sa depurtar per pronunziar endretg noss nums? U avain nus gia udì memia blers decennis la pronunzia fallada che nus schain sezs mo pli Tschusi e Tschieri?

17 da matg 2010

Eskimo, Inuit u cosmetica verbala

«Tge cudesch legiais Vus?» Il Tudestg che sesa visavi mai en il tren ha para lungurella da leger ‹Die Zeit› e vul far conversaziun. «Jau legel ‹Gold der Tundra› da Juri Rytchëu», respund jau.

La fatscha da mes visavi vesa ora sco in segn da dumonda ed jau precisesch ch’i sa tractia d’in autur russ. Ussa sa sclerescha sia tschera. «Jau hai era gugent la litteratura russa. Puschkin, Dostojewski e Tolstoi!» El enumerescha tge cudeschs ch’el ha gia tut legì dad els. Cura che jau sun puspè en roda, admet jau d’enconuscher quests trais auturs mo da mes temp da scola, voluntarmain n’haja jau mai legì ils classichers. Lura enumerain nus noss auturs preferids. Igl è svelt cler che nus vivain litterarmain en auters sistems planetars. El legia litteratura elitara e filosofica ed jau da princip mo cudeschs divertents u crimis, nua ch’i cula sang gia sin l’emprima pagina.

«Quai è mettain er in crimi?», ma dumonda mes visavi quasi per finir la conversaziun. «Rytchëu descriva la vita dals Tschuktschs e dals Eskimos en Sibiria», di jau. «Vus manegiais dals Inuits?», ma curregia el. «Na, el scriva era dad Eskimos.»

Il Tudestg ma guarda cun ina tschera tranter indignaziun e cumpassiun. El m’explitgescha en tun da scolast che Eskimo signifitgeschia tant sco ‹magliadrun da charn criva›. In Inuit sa sentia offendì, sch’ins numnia el uschia. Ozendi dovr’ins il pled Inuit. Jau ponderesch da m’opponer e dir ch’in autur sco Rytchëu – che deriva la finala da la Sibiria – vegnia bain a savair co ch’ins haja da numnar quests pievels indigens. Ma mes cumpogn da viadi prenda gia puspè sia gasetta enta maun ed jau hai insaco memia grond respect da ma laschar en sin ina discussiun cun insatgi che legia ‹Die Zeit›. Pauc pli tard ma telefonescha mia figlia.

«Tge lingua avais Vus discurrì?», ma dumonda il Tudestg suenter il telefonat – la gasetta para d’esser pauc interessanta. Sia fatscha sa sclerescha, cura ch’el auda che jau sun ina Rumantscha. El ma perduna immediat che jau legel mo cudeschs banals e dovrel pleds politicamain incorrects e cumenza a referir sur da mia lingua materna. El è infurmà coga bain. Suenter in quart d’ura decid jau da manar noss discurs en in’autra direcziun e fatsch la remartga ch’i dettia gea er en Germania minoritads interessantas, per exempel ils Sorbs u ils Ostfris.

«Ils Ostfris!?» Mes visavi ma guarda cun tschera severa. Jau hai mettain puspè ditg insatge fallà, pens jau e fatsch il propiest dad ir, sco ch’il tren arriva en la proxima citad, a cumprar in vocabulari cun pleds politicamain corrects. Ma questa giada n’èsi betg gliez che disturba mes visavi, pertge ch’el di: «Ils Ostfris n’èn nagina minoritad. Els discurran be ‹plat›. Quai è mo in dialect.»

Uschia sco mes cunviagiatur da la Germania pronunzia ils pleds «plat» e «mo in dialect» tuna quai sco sch’ils Ostfris fissan glieud che tragutta charn criva inclus pel e cual.

Jau reponderesch la cumpra d’in vocabulari cun pleds politicamain corrects e decid d’investir ils daners enstagl en in bun crimi sanguinus.

28 da zercladur 2010

Quel che na vegn betg ordlonder dastga communitgar

Dacurt hai jau duvrà in’infurmaziun d’in uffizi en l’administraziun. Dapi intgins onns datti la regla ch’ils emploiads – vul dir quels che vegnan ordlonder – na dastgan betg pli discurrer cun la pressa. Mo pli ils schefs e directurs dals uffizis dastgan dar pled e fatg als meds da massa. Perquai hai jau telefonà directamain al schef da l’uffizi pertutgà. Lez aveva l’entir avantmezdi sesidas. Damai ch’i sa tractava d’ina piculezza e perquai ch’i fascheva prescha, hai jau pia telefonà directamain a l’emploiada che s’occupa da la chaussa. Ella ha immediat chapì tge che jau stueva savair ed entaifer tschintg minutas hai jau gì mias infurmaziuns. Sulettamain ina cifra mancava anc e l’emploiada m’ha empermess da tschertgar ora quella fin mezdi.

Las indesch e mesa telefonesch jau enavos, ma il schef prenda giu. Jau dumond suenter l’emploiada ed il schef vul savair da tge ch’i sa tractia. En quest mument fatsch jau il sbagl chapital da conceder che jau saja da la pressa e stoppia anc savair ina piculezza da questa emploiada. Jau sent tras la lingia da telefon, co ch’il schef sa scufla si ed è sin il precint da schluppar. Si’emploiada na saja betg autorisada da discurrer cun la pressa, di el. Ma jau stoppia savair mo ina pitschna chaussa, quai giaja mo ina mesa minuta, di jau. Sche jau veglia savair insatge, stoppia jau dumandar el, marchescha il schef ses domini.

Jau tschent pia mia dumonda al schef. Lez m’explitgescha ch’el n’haja nagin’idea e stoppia l’emprim s’infurmar tar si’emploiada. Il schef vul plinavant savair tge che l’emploiada m’haja uschiglio anc ditg. Jau legel avant ad el tge che jau hai nudà. El n’è betg cuntent, betg forsa perquai ch’ella m’avess raquintà insatge fallà, mabain simplamain ord princip.

Il schef m’explitgescha anc ina giada lung e lad che l’emploiada na m’avess betg dastgà dar las infurmaziuns.

Plaunsieu tem jau che la buna emploiada pudess anc survegnir problems pervi da mai ed jau fatsch la proposta al schef che jau possia gea anc ina giada tschentar tuttas dumondas ad el. Uss è il schef cuntent ed el ma di che jau possia telefonar damaun, enfin lura possia el s’infurmar tar si’emploiada. Ma gliez na va sa chapescha betg per mai. Jau explitgesch al schef che jau stoppia avair immediat sias respostas u sin il pli tard en duas uras, pertge che jau stoppia dar giu anc il medem di la contribuziun ed jau haja da scriver anc quel di in auter text.

L’entir virivari e vi e nà cuzza fin curt avant las dudesch. Betg la sauna raschun, ma l’appetit dal schef spendra la finala la situaziun. El vul ir a gentar e n’ha naginas quaidas da tschertgar ensemen las infurmaziuns necessarias sur mezdi. Quai na ma di el sa chapescha betg, anzi, el di be ch’el fetschia per oz anc ina giada in’excepziun ed jau possia pia telefonar anc dabot cun si’emploiada. Ma jau stoppia exnum trametter ad el il text per laschar autorisar tut las cifras ed ils citats. Cura che jau hai al telefon l’emploiada, vai ina mesa minuta ed jau hai cumplettà mias infurmaziuns.

La convivenza tranter schurnalists e l’administraziun fiss uschè simpla e bella – senza schefs e directurs.

9 d’avust 2010

Betg far chalenders, mabain cumprar els!

Ins na duess betg far chalenders pervi da mintga piculezza. Oz fatsch jau tuttina quai. Ma l’emprim stoss jau forsa anc explitgar tge che quai munta insumma ‹far chalenders›. I vul dir, rumper il chau pervi d’insatge, ‹far steclis› u s’alterar. Danunder che questa expressiun deriva, na sai jau betg. Forsa va insatgi che s’inquietescha adina puspè a guardar en il chalender quants dis ch’i dura anc enfin che la chaussa – pervi da la quala el fa quitads – capita.

Ma basta. L’emna passada hai jau cumprà dus chalenders per mias figlias per l’entschatta da scola. Ils ultims onns hai jau adina cumprà els pir la sonda avant l’emprim di da scola. Lura devi mintgamai mo pli chalenders stgiffus cun frontispizis grischs, brins u nairs u cun dissegns che chaschunan depressiuns gia mo da guardar sisura. Quest onn hai jau exnum vulì procurar per dus chalenders che plaschan bain a mias figlias, uschia ch’ellas noteschan lien cun tschaffen ils pensums e guardan gugent suenter tge ch’ellas han d’emprender per l’auter di.

Per la figlia gronda hai jau chattà in chalender cun in giuven attractiv che surfescha giagliardamain sur las undas. Jau speresch ussa sa chapescha ch’il schlantsch dal giuven surfist intimeschia era mia figlia da far ils pensums plain anim u almain in zichel pli svelt ch’ils onns passads. Per la figlia pitschna hai jau chattà in chalender cun zutgerins da tuttas colurs sin il frontispizi. Ils dultschims duain levgiar ad ella il temp d’emprova en la nova scola. E sch’ella ha da far ina massa pensums, na duai quai betg esser per ella sco da morder en il mail asch, mabain sco da litgar in zutgerin.

Ier han mias figlias pachetà ora ils dus chalenders. «Mamma, has cumprà quests chalenders en il Grischun?» m’ha dumandà la pitschna. «Na, a Son Gagl. Pertge?» «Qua è gea tut scrit era per rumantsch.» «Quai na po betg esser, quai è segir spagnol u in’autra lingua», hai jau ditg e prendì enta maun il chalender. Jau hai stuì guardar duas giadas. Ma propi. Tut è scrit en quatter linguas: Montag, lundi, lunedì, glindesdi. Januar, janvier, gennaio, schaner. Tge surpraisa!

Per il solit vegn applitgada en Svizra sco quarta lingua l’englais, il spagnol u uschiglio ina lingua gronda. Nus Rumantschs na faschain gia daditg betg pli chalenders, sche nossa lingua na vegn betg duvrada per las inscripziuns. Tant pli grond è il plaschair, sch’ins inscuntra ina giada il rumantsch en in lieu, nua ch’ins n’al ha betg spetgà – sco en quest chalender da la firma Simplex.

Jau e mias figlias avain fatg in pau chalenders, questa giada dentant betg en il senn negativ da rumper il chau e sa far quitads, mabain en il senn positiv da sa legrar da la pitschna sensaziun che mintga pagina dal chalender cuntegna consequentamain nossa lingua. Ed jau hai gist fatg il propiest d’ir anc ina giada en la papetaria a Son Gagl a cumprar chalenders per mai, per mes um e per mes figl – malgrà che nus na stuain per il mument betg exnum avair novas agendas.

20 da settember 2010

La bun’olma ed in sbagl stgiffus

Jau ma stoss perstgisar. En mi’ultima columna è capità in sbagl stgiffus. Quel di che la columna è cumparida en la gasetta hai jau dà in tgit ed al hai vesì immediat. Per l’amur da Dieu! Speranza na legian mes enconuschents betg la columna, hai jau pensà. Tut gnervusa hai jau legì l’entir text e chattà anc dapli sbagls. Il pli gugent fiss jau siglida en il chanaster da palpiri per ma zuppar sut las paletschas nairas da bananas ed ils stgarnuzs vids da la pasternaria.

Tge era capità? Jau aveva tramess mia columna al producent da gasetta che organisescha la rubrica ‹Convivenza›. Lez ha tramess vinavant il text al post da translaziuns, nua ch’ins curregia e translatescha las columnas. Là è mia columna vegnida a mauns ad ina bun’olma ed igl è probablamain ì pressapauc uschia: La bun’olma ha legì il text, ha scurlattà il chau ed è sa messa a la lavur. L’emprim ha ella zavrà ora tut ils sursilvanissems e germanissems ed ha per exempel remplazzà ‹far vers› cun ‹rumper il chau›. Suenter ha ella zerclà ora las repetiziuns. Jau aveva scrit trais giadas ‹sa vilentar›. La bun’olma ha tschertgà sinonims e cuntschà en ‹s’inquietar› e ‹s’alterar›. En quel stil ha la bun’olma tractà mia columna ed ha midà pli ch’in tozzel pleds, perfin ‹nudar› ha ella remplazzà cun ‹notar›. Il davos è la bun’olma stada persvadida d’avair fatg ina bun’ovra ed ha segir pensà che jau stuess esser engraziaivla persuenter.

Ma il cuntrari è stà il cas. Jau sun bunamain vegnida or dal chau – cunzunt pervi dad in pled. Empè da ‹duvrar› ha la bun’olma scrit ‹applitgar› en mia columna. ‹Applitgar› è tenor mai in pled academic ed elitar che professers dovran en studis scientifics cumplitgads che strusch insatgi chapescha. Jau na vegniss mai sin l’idea da duvrar quest pled, nun ch’ins ma sfurzass cun tegnair ina pistola en il chavez. Da libra voluntad na duvrass jau mai in’expressiun uschè sgarschaivla e sche jau avess tuttina da far quai in di, ma dastgais Vus tractar cun pals.

E pertge na vom jau betg tar la bun’olma a reclamar? La vardad è: Jau hai gia reclamà ina giada pervi d’ina autra columna. Ussa n’hai jau betg pli il curaschi da telefonar ina segunda giada. I n’è betg uschia che jau fiss in chajachautschas. Tgi che m’enconuscha sa che jau hai savens ina bucca largia. Ma jau stoss conceder che jau fatsch mezza savens avunda sbagls. Ils agens bucs na ves jau mai e las reglas da comma enconusch jau era mo a mesas. Puncto commas hai jau la devisa: Pli gugent quatter u tschintg da memia che ina memia pauc.

Perquai sun jau dependenta da la buna veglia da las bunas olmas che pestgan ils menders bucs e mias inflaziuns da commas or da mes texts. Perquai na dastg jau betg puplar trasora e vilentar las bunas olmas. E perquai stoss jau forsa prender en cumpra mintgatant in pled sgarschaivel – per che las bunas olmas curregian vinavant mes agens sbagls stgiffus.

1 da november 2010

Fanzegna u demenza?

«El va plaunsieu en fanzegna», raquint jau a mia collega. Ella ma guarda schoccada ed jau m’accorsch immediat che mia moda directa la disturba. Jau n’avess betg dastgà dir uschè avertamain che noss vegl enconuschent sa cumblidia pli e pli savens.

Nus cuntinuain nossa baterlada cun chaussas main sensiblas. Alura revegn la collega a noss enconuschent. «Manegias forsa ch’el haja Alzheimer?», dumonda ella bufatg. Uss sun jau schoccada, la guard sco in quac ed ella senta immediat che quest patratg na ma plascha gnanca zic. «Forsa èsi gea mo ina simpla demenza», agiunta la collega. Duas u trais frasas pli tard è noss discurs puspè sin terren franc. Vul dir, nus discurrin da chaussas nunimpurtantas.

Suenter l’inscunter cun mia collega rebattan en mes chau las expressiuns ‹ir en fanzegna›, ‹Alzheimer› e ‹demenza›. Jau ma regord co che mia parentella discurriva pli baud da glieud veglia. «Oh, el sa cumblida!» ubain «Oh, ella va bravamain en fanzegna!» Il tun, cun il qual mes parents schevan quai, aveva insatge lom, insatge pacifitgant, insatge bainvulent – era sche jau fastizava magari ina nianza in zichel legra en las vuschs da las ondas u dals augs che discurrivan dals vegls. En mintga cas tunava quest ‹ir en fanzegna› sco insatge normal, in pau sco ils chavels alvs che vegnan cun ils onns.

Igl era il pli natiral dal mund ch’il tat sa cumblidava plaunsieu. La finala aveva el gea bratgà avunda si’entira vita. Igl era cler che la tatta na tegneva betg pli endament mintga nova. Ella aveva gì si’entira vita ina prima memoria, ma ussa culavan las infurmaziuns tras ses chau sco aua tras in culin. Igl era normal che la basatta n’enconuscheva betg pli la glieud. «Na, jau na sun betg il Gliezi, jau sun il Martin», stueva l’agen figl explitgar. E sche la basatta aveva tuttina in plaschair nar da vesair puspè ina giada il Gliezi, lura laschav’ins pia ad ella il plaschair.

Oz èsi para ‹malhofli›, sch’ins di ch’insatgi giaja en fanzegna. Tgi che vul esser correct discurra da demenza ed exprima forsa il suspect dad Alzheimer. Quai èn mendas e malsognas ch’ins sto cumbatter cun terapias da memoria e cun medicaments. Ins sto far frunt a la demenza uschè ditg sco pussaivel. Igl è da sa sparunar cunter la vegliadetgna e sche la demenza conquista tuttina in di la memoria han ins pers la battaglia.

A mai paressi donn sche l’expressiun ‹ir en fanzegna› giess per adina en emblidanza. Igl è ina moda da dir che lubescha als vegls da sa cumblidar e che lascha acceptar ils parents ed enconuschents ch’ins na po betg retegnair la roda dal temp.

13 da december 2010

Èn ils Rumantschs adina mo crets e buns?

Paupra tgi che crititgescha avertamain ils Rumantschs. El ristga da vegnir tundì en la publicitad. Ils ultims mais ha Andreas Wieland stuì sentir la sensibladad dal pitschen pievel muntagnard. Jau na crai sa chapescha betg che Wieland haja raschun cun sia pretaisa ch’ils Rumantschs na sajan betg pipa da discurrer e scriver endretg tudestg. Ma sco ditg, il schef da Hamilton Panaduz ha gia stuì tadlar avunda. Perquai pudess ins ina giada volver il moni e sa dumandar: Co tractan ils Rumantschs atgnamain ils Tudestgs ch’emprendan rumantsch? Èn ils Rumantschs adina mo crets e buns cun talas e tals ch’emprendan lur lingua?

In enconuschent politicher grischun m’ha raquintà ina giada ch’el na discurria betg pli rumantsch. El saja creschì si en ina famiglia tudestga damanaivel da l’intschess rumantsch. Perquai chapeschia el fitg bain e sappia era discurrer rumantsch. Avant onns – el era envidà sco expert ad ina radunanza communala d’ina vischnanca rumantscha – haja el tegnì in curt pled en rumantsch. Tuts hajan chapì el detg avunda. Intgins dis pli tard haja in ‹Rumantschun› scrit ina nauscha remartga beffegianta davart ses votum en ina gasetta. Dapi quel di na saja el betg pli pront da prender posiziun per rumantsch en la publicitad. Mo pli cun glieud veglia ed uffants discurria el rumantsch.

Beffas e spretsch avert envers glieud che sa sprova da discurrer rumantsch è segir ina raritad. Ma insatge auter è fitg derasà – la tenuta da la negligientscha. Co è quai da chapir? I dat adina puspè glieud ch’emprova d’emprender ladin, sursilvan u surmiran, singuls schizunt sutsilvan. Cun entusiassem visitan questas persunas curs ed a chasa emprendan els pleds e conjugaziuns. Lura van els en vacanzas en in vitg rumantsch. Els sa legran da pudair exercitar la savida. Sin posta, en butia ed en ustaria emprovan els da discurrer rumantsch. E tge capita? Els survegnan ina resposta tudestga. Tge frust!

Pertge fan ils Rumantschs talas chaussas? Pertge discurran els pli gugent tudestg cun la glieud che avess la buna veglia d’emprender rumantsch? Igl è vair. Mintgatant èsi coga stentus da tadlar tiers ad insatgi ch’emprenda ina lingua. I dovra pazienza da spetgar enfin ch’el ha zambregià ensemen sia construcziun. Mintgatant san ins gia ina bell’urella avant ch’el ha finì, tge ch’el vul dir. In Rumantsch è en ina tala situaziun adina en empruvament da midar dabot en il tudestg per che tschel na stoppia betg sa mudregiar ed ins sez na perdia betg tant temp.

Ma tuttina èsi ina stoda moda, sche nus Rumantschs midain adina en il tudestg, sch’insatgi na sa betg uschè bain rumantsch. Uschia na respectain nus betg las stentas da quel che sa sprova d’emprender la lingua – ina lingua ch’el na sto betg emprender per sforz, mabain per far ina reverenza a la quarta lingua svizra ed a ses pitschen pievel.

24 da schaner 2011

Era Ötzi forsa in Englais?

Ils emprims alpinists sajan stads ils Englais, legian ins trasora puspè. Els sajan raivids sco piuniers sin ils pli auts pizs. Ils pievels da las Alps percunter hajan temì ils culms. Els crajevan ch’i vivian drags e demunis en la grippa. En inqual lieu aveva la Baselgia perfin scumandà a la glieud dad ir en muntogna.

L’emprima giada che jau hai legì quai en in cudesch u en ina gasetta n’hai jau betg fatg cas. La segunda giada sun jau stada surstada che nagin na protesta, sch’ins derasa talas famas. E la terza giada sun jau ma grittentada e ma dumandada: Na datti nagliur in istoricher svizzer, austriac u franzos che fiss pipa da mussar che quai na constat gnanc?

Ils Englais sa preschentan gugent sco eroxs temeraris. Il meglier va quai sa chapescha en cumparegliaziun cun pievels indigens temelitgs. Ma stuain nus propi crair la paraula dal colonialissem alpinistic? Jau na poss en mintga cas betg m’imaginar ch’ils pievels da las Alps hajan vivì millennis a la lunga en las muntognas senza ch’insatgi fiss insacura vegnì sin l’idea dad ir amunt. U era Ötzi forsa in Englais?

Po dar ch’ils muntagnards avevan auter da far che da sa chavaltgar per las gondas enturn e da rampignar da la grippa siadora. Forsa avevan els er in tschert respect da demunis. Ma gist questa tema ha segir era cutizzà in u l’auter giuven giagliard dad ir a guardar, nua ch’il drag abitia insumma. Ed in u l’auter chatschader u pastur vegn segir ad avair gì mustgas dad ir in di da bell’aura fin sisum il piz per guardar quant lunsch ch’ins vesa. Ma ils chatschaders, pasturs e giuvens indigens da pli baud n’han sa chapescha betg pendì lur turas vi dal zain grond e cunzunt: Nagin dad els n’ha scrit si insatge.

Auter ils Englais ch’han cumenzà enturn il 1850 a vegnir en las Alps. Els avevan bler temp, in sfratg daners e sper buns equipaments era palpiri en lur valischs. Els han tschertgà las aventuras ed han manà manidlamain cudesch. En diaris han els descrit lur rutas ed èn sa gloriads cun lur bravuras. Ils diaris valan oz sco documents istorics che demussan tgi ch’ha tschentà sco emprim ses pe sin noss pizs – u simplamain tgi ch’ha scrit si quai sco emprim. Blers da quests Englais avessan dal reminent gì da scriver pauc, sche guids indigens sco Christian Klucker (1853–1928) n’avessan betg manà els sin rutas segiras sin il culm e puspè enavos.

Ma i na deva betg mo ils Englais che savevan scriver, mabain er ils cartografs. Lezs èn ids sin ils culms per far mesiraziuns – anc avant ils Englais. Els stuessan perquai valair sco ils vairs piuniers alpinistics. Pader Placi a Spescha (1752–1833) è stà cartograf. El è stà sco emprim sin il Piz Valragn (Adula), sin il Terri e sin il Piz Urlaun. Sis giadas ha il pader empruvà da pudair sin il Tödi – er il 1824. Lezza giada ha el danovamain stuì turnar enavos, ma ses dus cumpogns, ils chatschaders da chamutschs Augustin Bisquolm e Placi Curschellas, han cuntinuà l’ascensiun e cuntanschì il piz.

L’onn 1850 ha gì lieu la primascensiun dal Piz Bernina en ina sumeglianta cumposiziun. Il cartograf ed inschigner forestal grischun Johann Wilhelm Fortunat Coaz ha cuntanschì il piz ensemen cun ils guids indigens Jon e Lorenz Raguth Tscharner.

7 da mars 2011

Scumonds han insatge fascinant

Jau aud anc oz mia mamma a schend: «Na, ti n’has pers nagut tar quel mat. Jau ta scumond dad ir tar quest huder!» En sasez n’aveva jau gea gnanca gì en senn da m’inscuntrar cun il mat che mia mamma numnava «huder». El aveva bots e n’era er uschiglio betg mes tip. Ma entras il scumond daventava il giuvenot en mia imaginaziun adina pli bel e sia fatscha pli e pli seraina. Perquai èsi ì strusch dus dis fin che jau hai inscuntrà il giuven davos in mugrin.

En il fratemp hai jau pers mes regl pubertar da trasora vulair surpassar scumonds. Tuttina ma cutizzi mintgatant – da preschent gist en connex cun la discussiun davart il rumantsch en scola. Ins vul per exempel scumandar la cumparegliaziun tranter ils idioms ed ils dialects tudestgs. Per il solit ma tegn jau vi da quest scumond, pertge ch’igl è evident: Ils idioms rumantschs han ina lunga tradiziun scritta, tge ch’ils dialects tudestgs na possedan betg. Tuttina lajegel jau anc savens sur la palera vi sin il scumond e ma dumond: Vul ins forsa impedir la cumparegliaziun gist perquai ch’ella è uschè buna? N’èsi betg gia in scumond da pensar, sch’ins na dastga gnanc pli cumparegliar?

I dat Rumantschs che teman che l’identitad giaja a smerscha sch’ils uffants scrivan rumantsch grischun en scola. En Svizra tudestga è vegnì scrit antruras la ‹Eidgenössische Landsprache› en pliras variantas cun fermas influenzas localas. Ils Bernais han duvrà anc ditg lur varianta per las leschas u per documents uffizials fin ch’els èn la finala tuttina s’adattads al rest da la Svizra tudestga ed a la Germania. Han ils Bernais perquai pers l’identitad cun scriver sco ils auters?

Sch’ins auda cun tge persvasiun e segirezza ch’ils Bernais discurran l’agen dialect sent’ins ch’els na pateschan insumma betg d’in cumplex d’inferiuradad. En las librarias a Berna vegnan vendids cudeschs en dialect bernais. Ils cudeschs èn plazzads per part gist sper ils bestsellers mundials. Scripturs bernais sco Kurt Marti, Pedro Lenz e Beat Sterchi vegnan legids er ordaifer il chantun. Mani Matter ha cumponì avant 50 onns chanzuns en dialect che vegnan chantadas anc oz en tuttas scolas. Polo Hofer, Züri West e Patent Ochsner èn rockers e bands ch’ins auda il pli savens en il radio. Ils Bernais scrivan tudestg da scrittira en scola e tuttina possedan els in’identitad culturala uschè ferma ch’els fabuleschan e cumponan en l’atgna lingua tut che schloppa.

Ma forsa na ston ins gea gnanca far la cumparegliaziun cun il dialect tudestg. Forsa basti da tadlar las Liricas Analas. La gruppa da hip-hop è enconuschenta lunsch sur il Grischun ora. Ella rappescha en dialect da Tujetsch e da Breil, malgrà ch’ils musicists han emprendì da scriver sursilvan en scola. E probabel vegnan era las bands rumantschas dal futur a far texts e chantar en tut las variantas giaglias dals dialects rumantschs. Pertge che co ch’els han emprendì da metter en retscha ils bustabs dals pleds en scola, en rumantsch grischun u en l’idiom, vegn ad empurtar pauc – l’identitad locala e dialectala vegn a restar.

18 d’avrigl 2011

Il pac Camel en la chombra da mia figlia

Dacurt hai jau chattà in pac Camel en la chombra da mia figlia. Jau al hai prendì e savurà in zichel vi da las cigarettas. Ellas savuravan bain – sco dal temp che jau fimava anc. Ma lura sun jau stada schoccada. Betg pervi dal patratg che mia figlia fima para uss, cura ch’ella va en sortida, mabain pervi da la fotografia sin il pac. Ella mussava ina bucca smuttada cun ina retscha da dents brins. Sut il maletg steva scrit che fimar possia chaschunar cancer da la bucca.

Quai na saja gnanca il mender maletg, m’ha silsuenter raquintà mia figlia. Sin auters pacs sajan stampadas fotografias da loms – in lom saun ed in lom nair per mussar ch’ins survegnia cancer dal lom. I dettia era maletgs d’in sperma e sutvi saja scrit che fimar donnegia ils spermas e la fertilitad da la dunna.

En sasez avess jau gea stuì esser levgiada ch’ins fa prevenziun ed emprova da tegnair davent la giuventetgna, ed uschia pia era mia figlia, dal tubac. Ma insaco sun jau ma vilentada. Da mes temp, cura che jau fimava anc, avevi in bel chamel sin omaduas varts dal pachet. Igl era in bun sentiment da ziplar ina cigaretta or dal pachet, metter ella en bucca e dar fieu. Ozendi ston ils fimaders gea serrar ils egls, sch’els vulan prender ina cigaretta or dal pac u al volver cun la fotografia engiu – uschiglio vai cun las quaidas.

Cler, quai è la finala l’intenziun – avertir, prender il gust, far ir cun l’appetit. Ma pertge fan ins quai mo cun ils fimaders? Sch’ins prenda serius la prevenziun, dovri maletgs schoccants anc sin auters products, cunzunt tar l’alcohol, lez è la finala ina droga bler pli privlusa ch’il nicotin. Sin las buttiglias da vin pudess ins per exempel tatgar etichettas cun clochards ch’han pers pervi dal baiver la controlla da lur vita e ston pernottar sut ina punt. Sin las gervosas duvrassi maletgs da ventruns starmentus che penderleschan sur la tschinta da las chautschas giu. Sin buttiglias da vinars pudess ins mussar uffants abandunads e tralaschads da geniturs dependents d’alcohol.

Era las dultscharias fan donn a la sanadad. Forsa duvrassi sin ils pacs d’ursets da gumma in’illustraziun cun ina bucca plain dents marschs. Sin las tavlas da tschigulatta stuess ins stampar ina persuna grassa e disfigurada sco ina balena e sin la turta dal Guaud Nair duvrassi in maletg d’in diabeticher che sprizza insulin.

Bun, quai è forsa exagerà. Ma èsi propi bler pli exagerà che l’avertiment ch’ils fimaders survegnan cancer en bucca? Uschè ditg ch’ins na stampa betg sin auters products nuschaivels talas fotografias, na tutgan ils maletgs schoccants era betg sin ils pachets da cigarettas. Il meglier fiss dentant tenor mi’opiniun d’insumma renunziar a talas fotografias e d’acceptar ch’il consum da drogas, d’alcohol e da dultscharias ha bain sias bellas varts e n’è gist pervi da gliez betg mo sanadaivel.

30 da matg 2011

La poppa è prest ina bella dunna da 30 onns

Dacurt hai jau vesì en in’illustrada ina fotografia cun pliras persunas creschidas da var 25 onns. Las dunnas ed ils umens han ris da buna luna en la camera. Sut la fotografia stevi scrit ch’i sa tractia da las emprimas poppas e dals emprims pops or da la retorta ch’èn naschids en Svizra.

Jau ma regord anc da la discussiun da lezs onns. «Pops or dal vaider da reagenza! Quai va cunter la stgaffiziun! Cunter la natira! Cunter la dignitad da la dunna!» Uschia tunavi da tuttas varts. I regiva quasi in consens che pops or da la retorta sajan ina chaussa starmentusa ed in putgà imperdunabel vers las leschas da la natira. Ins pudeva strusch s’imaginar che quests pops creschian si sco uffants normals e daventian in di glieud creschida.

Sin la fotografia da tschel di pudev’ins vesair dunnas ed umens dal tuttafatg normals. Nagin n’aveva in vaider da reagenza che penderlava or dal nas, nagin n’aveva fim che fugatschava or da las ureglias e nagin dals ‹pops da retorta› na pendeva vi d’ina transfusiun – ni d’ina da sang ni d’uschiglio insatge. Il cuntrari, els avevan fatschas cuntentas e vesevan ora sco carstgauns viscals, vivs e taffers.

L’emprim pop da retorta è stà ina mattatscha: Louise Brown, naschida ils 25 da zercladur 1978 en l’Engalterra. Il 1985 nascha a Soloturn l’emprim pop da retorta svizzer. Quests uffants èn la sensaziun medicinala da quels decennis – che la societad e publicitad registreschan cun gronda disfidanza. Geniturs che survegnan pops grazia al nov svilup na pendan quai quels onns betg vi dal zain grond.

Tuttina crescha l’acceptanza a moda rasanta. La raschun: Mintga settavel pèr ha difficultads da survegnir uffants a moda natirala. L’onn 2000 vegn en votaziun in’iniziativa populara che vul scumandar da schendrar uffants en il vaider da reagenza. Il pievel svizzer refusa l’iniziativa cun pli che 70 pertschient da las vuschs.

Ozendi datti mo darar anc discussiuns pervi d’uffants or dal vaider. Da pops da retorta na discurra atgnamain nagin pli. La metoda da schendrar uffants ordaifer il corp da la mamma vegn ussa numnada fertilisaziun in vitro. Questa expressiun chaschuna paucs resentiments e strusch insatgi sa stgauda oz anc pervi da geniturs ch’emprovan da survegnir in uffant cun questa metoda. Co era? Il 2008 èn naschids en Svizra 1600 uffants entras fructificaziun artifiziala. Probabel datti prest en mintga vischnanca in tal uffant – in uffant sco tut ils auters.

Dal reminent: L’emprima poppa da retorta dal mund è gia sezza daventada mamma. Ella ha agens uffants ch’ella ha survegnì e parturì a moda natirala e normala.

Ed anc insatge: Rumantsch grischun, la lingua da scrittira cuminaivla dals Rumantschs, è pli baud savens vegnida numnada ina poppa da retorta. La lingua è naschida il 1982 ed ha pia era gia prest 30 onns. Ella fiss pia ina giuvna dunna ch’è – sco las dunnas ed ils umens sin la fotografia en l’illustrada – daventada bler pli gronda, bella e ferma che quai che tuts han sminà. Quant fitg che las chaussas sa midan e madiran entaifer mo trais decennis.

11 da fanadur 2011

Far bella bucca, dir si tschagulas u dir manzegnas

En Surselva enconusch’ins l’expressiun ‹far biala bucca›. Igl è ina buna expressiun. Ella n’ha per cas da far nagut cun smincar la bucca cun colur resch cotschna ed i na vul era betg dir ch’insatgi fetschia bucca da bitsch. Anzi. Tgi che fa bella bucca, fa cumpliments tut che schloppa e manegia atgnamain il cuntrari da quai ch’el di.

Avant in mais ha in enconuschent fatg bella bucca si per mai. Jau aveva gì en il senn da manar ina discussiun cun quest um, pertge che jau vuleva sclerir intgins puncts. Ma lura ha quest tip cumenzà a far belbel: «Ti has tutta raschun. Quai che ti fas è super. Jau sun cumplettamain da tes avis. Speranza has ti success.» Nus essan ids ensemen a gentar e quest tip m’ha lignà en cun cumpliments a partir da la salata fin il dessert. I regiva in’atmosfera d’armonia infinita e da bell’aura emoziunala. Tge vul ins dapli!

Trais emnas pli tard legel jau en ina gasetta che quest tip ha discurrì ad in’occurrenza publica. Là ha el para raquintà il cuntrari da quai ch’el m’ha ditg durant gentar. Bun bun, hai jau pensà. Quel m’ha para raquintà pateflas tut che buglia. L’emprim hai jau plitost ris da mamezza – che jau hai insumma cartì las plaschentinas da quest scharlatan. Ma pli ditg che jau hai pensà a noss inscunter, pli vilada che jau sun vegnida.

Jau sun stada narra che quest tip m’ha laschà crair che nus sajan perina e dasperas avessi dà da sclerir in u l’auter punct impurtant. Igl avess duvrà ina discussiun setga. Forsa fissan nus perfin ans chattinads. Quai na fiss gnanca stà uschè mal, pertge che jau discutesch e baterl snuaivel gugent. E discutar ed argumentar va gea il meglier cun ina persuna che n’è betg dal medem avis.

Ma tschel m’ha cugliunà e m’ha laschà crair che tut saja paletti. Gliez è stà sia mendra manzegna e betg ses pleds. Quai na perdun jau betg uschè spert a quest cumpogn. Jau hai fatg il ferm propiest: L’autra giada che jau ves puspè quest schani, fatsch jau flucs cun el. Jau di ad el en fatscha tge che jau pens e sch’el emprova da sa lavar ora, di jau schimmel e blass. Tschient per tschient! Quai fatsch jau! Quai è mes plan!

U hai jau uss gist gì ina bucca in pau largia? Probabel bain. Jau sai gea co ch’i va. Quantas giadas hai jau gia semtgà en patratgs pleds setgs, per part mezs referats, per dir la ‹vardad› ad ina persuna? E quantas giadas hai jau il davos mument tratg en la cua e ditg gnanca pap, cura che jau steva davant la persuna? E quantas giadas hai jau mezza fatg bella bucca si per autra glieud, cun la quala jau na sun betg perina – mo per avair in bel mument e perquai che jau n’hai betg gì quaidas da ma chattinar.

Savens n’èsi gnanc uschè simpel da desister d’armonias e da chattar l’equiliber tranter vardad u manzegna, tranter dir si tschagulas u discussiuns avertas, tranter bella bucca e sinceradad.

22 d’avust 2011

Climacterium tuna sco temp da glatsch

Mia ‹pitschna› ha finì avant sis emnas ses temp da scola obligatoric. Sin quai spetg jau gia daditg. Ella n’è betg pli ina pitschna, mabain schizunt dus centimeters pli gronda che jau. Dapi che mia emprima figlia è naschida avant 20 onns pens jau: Cura che mes uffants èn ina giada gronds, cumenz jau a studegiar giurisprudenza u fatsch in curs da ballar salsa.

Uss èn els gronds. Tuts trais. Ed jau ma sent sco paralisada. Cura ch’ils uffants avevan cumenzà ad ir a scolina e scola avevan nus midà chasa. Las paraids da nossa gronda abitaziun eran tut vidas. Nus avevan strusch gì maletgs da pender si. Oz èn nossas paraids tapezadas cun fotografias d’uffants e maletgs ch’els han fatg. En la stanza da mangiar penda in enorm utschè giagl che la pitschna ha zambregià en scola ed ha purtà a chasa cun luschezza. Sin il candelaber va in stgilat a spass, medemamain il resultat da pliras lecziuns da zambregiar d’in da mes trais giombers.

Las regurdanzas dal temp d’uffanza fan pulvra e quella na dumogn’ins betg pli davent senza far en paglia ils zambregims da chartun. Jau hai gia pliras giadas vulì trair pli lunsch l’utschè giagl. El na va betg pli a prà cun nossa famiglia e la vegliadetgna da mes uffants. Ma i ma para sco in sacrilegi da bittar en il rument l’utschè. E tuttina è ses temp passà e mes temp sco mamma d’uffants da scola era. Insaco hai jau il sentiment ch’i spetgia – davos tut quests zambregims plain pulvra ed ils maletgs vi da las paraids – mia libertad.

I stuess sa midar insatge. Forsa duessan nus midar chasa. Forsa duess jau tschertgar in nov job. Forsa bastassi era cun simplamain metter enturn las mobiglias en l’abitaziun. Ma l’emprim stuessan ils maletgs e zambregims davent. Ma jau na poss bain betg simplamain trair pli lunsch dissegns e zambregims fatgs cun tanta premura. Mias ponderaziuns van en rudè. Dacurt hai jau raquintà ad in’amia da mes sentiments ambivalents. Ella m’ha guardà cun egls sabis e ditg: «Quai èn ils onns da midada.» L’emprim mument m’ha quai parì logic. Jau hai 46 onns. Igl è cler ch’ils onns da midada spluntan. Quests sentiments curius vegnan pia mo dals ormons. Dal climacterium. Quai tuna sco il num d’in temp da glatsch.

Ma èsi propi uschè simpel? E sch’i fiss uschia. Duess jau uss simplamain ignorar ils ormons, laschar far paiver e pulvra ils zambregims e laschar pender ils maletgs dals uffants vi da nossas paraids? E tge èsi cun la libertad, sin la quala jau spetg dapi 20 onns? Jau n’hai nagina resposta. Cler è mo che jau n’hai betg gust da spetgar enfin ch’il climacterium u in auter temp da glatsch è puspè passà. Ed jau n’hai betg en il senn da star cun ils mauns en crusch enfin che jau sun forsa tatta ed hai l’onur da pertgirar biadis.

Jau m’infurmesch uss ina giada, co che quai va da studegiar giurisprudenza e lura guard jau anc en l’internet, nua ch’i vegn purschì quest atun in curs da salsa. Ils maletgs lasch jau per il mument anc nua ch’els èn. Forsa vegnan mias duas figlias e mes figl gea sezs in di sin l’idea da prender giu els. Els èn la finala uss vegls avunda. Els èn creschids.

7 da november 2011

Ristgar la sanadad pervi d’intgins bustabs?

Forsa èsi meglier sche las scolas rumantschas turnan als idioms. Quai è stada mi’emprima reacziun, cura che jau hai udì che la presidenta communala da Castrisch prendia congedi pervi da la ‹discussiun› davart il rumantsch grischun. La presidenta aveva beneventà a sias uras d’introducir la lingua cuminaivla en scola. Quai è vegnì cumbattì a moda uschè vehementa che la situaziun n’era betg pli supportabla.

I na vala betg la paina da ristgar la sanadad da persunas che lavuran per il bainstar public mo pervi da variantas da scriver, hai jau pensà l’emprim. Il rumantsch grischun na mida gea betg bler. Empè da ‹casa› scrivan ils scolars ‹chasa›. Empè da ‹tschun› scrivan els ‹tschintg›. Ed il pled ‹scola› resta tuttina en sursilvan u rumantsch grischun. Pervi d’intgins paucs bustabs ans stgaudain nus Rumantschs – u almain intgins da nus – talmain che l’atmosfera en tschertas vischnancas daventa tissientada. Quai na vala betg la paina.

Suenter sun jau dentant ma dumandada: Dastg’ins simplamain laschar la raschun a quels che fan la pli gronda canera? Duain ins simplamain ceder e surlaschar la decisiun a quels che sa deportan maltschec? Gliez na dastga era betg esser la schliaziun, uschiglio essan nus prest puspè en il temp dals cuvels, nua ch’il pli rubiesti e quel cun il bastun grond cumondan las festas. Ma co cuntinuar? Co discutar senza perder la creanza? Co defender l’atgna persvasiun senza offender insatgi che pensa auter?

Jau mezza hai ina tenuta clera. En las vischnancas rumantschas datti oz anc 4300 uffants da scolina e scolars dal stgalim bass, mesaun ed aut. Pretender per uschè paucs scolars meds d’instrucziun en quatter u tschintg variantas n’è betg prudent. Cudeschs en ina varianta bastan. Ma jau hai er enconuschents che pensan tut auter. Els argumenteschan cun la tradiziun e vulan ch’ils scolars scrivian vinavant ils vegls idioms. Jau ma vilent mintgatant internamain da questas persunas. Ma avant che scriver u exprimer in pled malponderà emprov jau adina da trair endament il suandant: En sasez han era questas persunas las medemas finamiras sco jau. Nus tuts vulain che nossa lingua vegnia duvrada anc da bleras generaziuns.

E gliez vegn ella segir, da quai sun jau persvadida. Pertge ch’i na dependa betg da la lingua che noss scolars scrivan en il carnet u tippeschan en il computer, mabain dals pleds e da las chanzuns che las mammas ed ils babs rumantschs scutinan als pops en las ureglias. Quels pleds han ina tala pussanza e forza ch’era la proxima generaziun vegn puspè a dar vinavant la lingua. Gliez è decisiv. Gliez è impurtant.

Tge varianta che vegn scritta sin il palpiri u tippada en la tastatura è tenor mes avis secundar – era sche jau sun persvadida che nus faschessan in bun servetsch a noss descendents sche nus ans decidessan ussa per nossa varianta cuminaivla, il rumantsch grischun, il rumantsch per tuts.

28 da november 2011

«Mattas na san betg far quints»

Mia figlia m’ha vilentà onns ora. «Jau sun ina matta e mattas na san betg far quints.» Mintga giada ch’ella scheva quai, gieva jau bunamain si e da tetg ora. Jau mezza era adina stada buna en matematica. Igl era stà mes rom preferì. En matematica stueva jau far pauc u nagut ed aveva tuttina ina nota suffizienta. Tut quels onns che mia figlia è ida a scola en noss vitg era ella persvadida ch’ella saja ina nulla en quint. Sias amias schevan: «Matematica è cumplitgà, matematica è lungurus e matematica è insatge per mats.» Encunter talas vardads n’aveva jau sco mamma nagina schanza.

Empruvà hai jau sa chapescha tuttina da far frunt. «En nossa famiglia na datti nagin ch’è flaivel en quint. I n’è gnanca pussaivel che ti n’es betg buna en matematica», scheva jau. Ma aspects genetics n’interessavan mia figlia gnanca zic. Jau hai era empruvà cun: «Far quints è il pli simpel dal mund, ins sto mo tschentar en il tscharvè e lez han schizunt las mattas dad Uznach.» Ma mia figlia ma guardava mo plain cumpassiun. Jau n’hai betg cedì e pretendì ch’ella restia almain sin in livel acceptabel.

Cura ch’ella ha cumenzà il gimnasi hai jau pensà: «Bun bun, quai dat ina bella seccatura. Ella dovra segir uras supplementaras en mate.» Ma guarda qua, tuttenina è mia figlia vegnida a chasa cun bunas notas. E pli bunas che las notas eran, pli fitg ch’ella emprendeva matematica e geometria e durant in temp sgulavan perfin sissers dad isch en.

Tge era capità? Ella era simplamain sa tschentada en ina classa nua che nagin na fiss vegnì sin l’idea da pretender che mattas na sappian betg far quints. Gnanca ina suletta da sias novas amias avess ditg insatge dal gener. I deva mattas en classa che avevan talent en mate, autras betg. Ed i deva mats en questa classa ch’eran buns en quint ed auters betg. Simplamain tenor talent e betg tenor schlattaina.

La finala ha mia figlia fatg la matura cun in tschintger en mate. Jau sai gea atgnamain che mammas na dastgassan betg sa ludar e s’identifitgar cun las prestaziuns dals agens uffants. Ma jau na poss simplamain betg ma dustar cunter quest sentiment da luschezza. Probabel hai jau perfin pli grond plaschair dal tschintger che mia figlia sezza. Jau pens mintgatant: Sche jau avess surlaschà mia figlia a las tschantschas da sias amias, na fiss ella mai vegnida or da la crosa e pensass per vita duranta ch’ella saja ina nulla en far quints.

Sugestiun numn’ins il squitsch u l’influenza permanenta sco mia figlia ha gì ella en la scola dal vitg. Sugestiun negativa na pon ins betg mo observar tar ils uffants, mabain era tar ils creschids: en la politica, en la religiun, cun reclamas e tar nus Rumantschs. Sche sugestiun negativa funcziuna u betg, è surlaschà a mintgin da nus. Jau sun da l’opiniun ch’i renda da far frunt.

19 da december 2011

Suenter il taschair penibel cloman tuts «hurra!»

«Tge taschair penibel», aveva remartgà in schurnalist sper mai. Igl era durant la sessiun d’october. Nus sesevan sin la tribuna dal Cussegl grond. En sala aveva il president da la cumissiun da gestiun gist motivà in credit supplementar da 150 000 francs. Il credit saja necessari en cas che Eveline Widmer-Schlumpf daventia presidenta da la Confederaziun e ch’ins avess forsa d’organisar ina festa.

Jau aveva spetgà ch’in dals deputads tegnia in pled a favur da la reelecziun da Widmer-Schlumpf. U ch’insatgi da la Regenza fetschia attent sin la muntada da la cussegliera federala per noss Chantun. I fiss stà in’emprima chaschun per ina pitschna demonstraziun patriotic-grischuna.

Ma nagut n’è stà d’udir. Betg in dals 27 deputads da la PBD n’avess rut ina lantscha per la pli prominenta politicra da sia partida. Nagin dals 120 deputads da las valladas grischunas n’avess fatg attent quant impurtant ch’igl è d’avair insatgi en la Regenza svizra che n’enconuscha las regiuns da muntognas betg sulet pervi da las vacanzas da skis. E gnanca in sulet dals anteriurs collegas da la Regenza grischuna n’avess appellà a Berna quant impurtanta che la reelecziun da Widmer-Schlumpf è per il pli grond chantun svizzer ch’ha fin ussa gì mo quatter cussegliers federals. Nagut. Mo in taschair penibel.

Ils 19 d’october, quel di ch’il credit supplementar per la festa è vegnì tractà en il Cussegl grond, n’eran las ensainas per ina reelecziun anc betg uschè favuraivlas. Tuttina èsi da smirvegliar che nagin n’ha demussà curaschi. I pareva sco sche nagin na cartess en la schanza d’ina reelecziun. Sco sche tuts pensassan che la festa da la presidenta da la Confederaziun na vegnia mai ad avair lieu en il Grischun.

Uss ha ella lieu – la gronda festa. Proxima gievgia parta da mezdi il tren spezial da Berna. A las 14.00 arriva il tren a Maiavilla e la presidenta da la Confederaziun dal 2012 vegn beneventada sin territori grischun. In’ura pli tard va in til cun la prominenza politica tras la citad da Cuira. En l’auditori da la Banca Chantunala Grischuna ha lieu l’act festiv. La saira cuntinuescha la festa a Favugn cun aperitiv per la populaziun ed ina tschaina en la sala da gimnastica.

Quel di vegni a dar laudavaglias senza fin. Ils deputads dal Cussegl grond èn dal reminent er envidads e la Regenza grischuna era. Ils politichers vegnan a sa stgarpar d’astgar tegnair pleds – per sa stgaudar en la splendur da la victoria dad Eveline Widmer-Schlumpf. Uss èsi simpel da clamar «hurra!» Ins na ristga betg da s’exponer per insatgi che perda forsa ina battaglia.

Ils pleds e las laudavaglias ha Eveline Widmer-Schlumpf en mintga cas merità. Ma gliez avess ella era gì merità avant sia elecziun, schizunt en cas d’ina sperdita.

30 da schaner 2012

Vacanzas cun Marian, Sophie, Rebecca ed Iny

Enconuschais Vus Rebecca Gablé, Iny Lorentz, Sophie Kinsella u Marian Keyes? Jau na las enconusch betg persunalmain, ma jau hai passentà bleras uras cun lur cudeschs. Las quatter auturas scrivan romans istorics e nova litteratura da divertiment per dunnas.

Adina cura che jau hai traguttì in da lur cudeschs deploresch jau che l’istorgia è gia a fin. Jau restass gugent anc ditg en l’atmosfera che las auturas creeschan. Igl è per mai sco vacanzas. Durant leger poss star da marsch, emblidar il mintgadi e stoss mo mintgatant volver ina pagina.

Rebecca Gablé ma maina en il temp medieval. Ella raquinta da la famiglia dals nobels da Waringham en l’Engalterra. La notg passada hai jau legì a fin il nov cudesch da Gablé ‹Der dunkle Thron›. En lez erta il giuvenot Nicolas Waringham ina barunia plain daivets. Quai è ses pli pitschen problem, pertge ch’el ha anc engirà da procurar che la princessa Mary vegnia tar ses dretg – la curuna ed il tron. Tut ils cardinals e baruns èn cunter ella. Nicolas Waringham è sulet, batta cunter il rest da l’Engalterra e gudogna sa chapescha sin l’ultima pagina la curuna per Mary. Grazia fitg per quest bel divertiment!

Sin mia maisina da notg è gia il proxim cudesch dal temp medieval. Igl è il quart tom da la seria ‹Die Wanderhure› dad Iny Lorentz. Jau vegn ad ir las proximas sairas stagn baud a letg. Iny Lorentz è dal reminent in pseudonim per in um ed ina dunna che scrivan ensemen ed han ina fantasia terribel sanguinusa. Jau vegn a stidar pir tard la glisch las notgs vegnintas.

Mias ‹vacanzas› cun Sophie Kinsella passent jau a Londra e New York. Kinsella è enconuschenta per sias istorgias da la schurnalista da finanzas Rebecca Bloomwood. Lezza ha adina il tgil plain daivets, perquai ch’ella n’ha nagut auter el chau che da cumprar bellas e cunzunt chareschia chaussas. Il plot da questas istorgias è immens banal, ins dastgass schizunt dir stupid. Ma Kinsella exagerescha uschè sgarschaivel stravagant ch’igl è gia puspè brigliant – ed immens legher e divertent.

Il pli fitg giaud jau ils cudeschs da Marian Keyes. L’autura irlandaisa, che para adina d’avair ina squitta plain ironia sper ella sin la scrivania, è vegnida enconuschenta avant 15 onns cun ‹Wassermelone›. En quest cudesch raquinta ella da la famiglia catolica Welsh – cun la mamma superdominanta, cun il bab che n’ha da dir betg pap e cun las quatter figlias, ina pli sturna che l’autra. Keyes ha vendì milliuns da cudeschs. Ils ultims dus onns n’è dentant cumparì nagut pli. Jau spetg vess da leger co ch’i va vinavant cun la famiglia Welsh.

Blera glieud tira il nas davart la litteratura triviala. Quasi mintgin pretenda da leger mo ‹buna› litteratura, cudeschs intelligents cun coc e funs. Jau n’hai anc mai udì insatgi a schend «Rebecca Gablé è mia autura preferida» u «Marion Keyes è in’autura fantastica che scriva ils megliers cudeschs che jau hai insacura legì».

Tuttina stattan ils cudeschs trivials savens il pli ditg sisum la glista da bestsellers. Las librarias, ils kioscs ed ils editurs cuntanschan renditas oravant tut cun litteratura triviala e betg cun ils uschenumnads buns cudeschs. I sto pia esser che betg mo jau resent cudeschs da divertiment sco benedicziun, mabain che anc blers auters lecturs passentan lur vacanzas da smarschunar cun Marian, Sophie, Rebecca ed Iny.

12 da mars 2012

Avais Vus gugent ovs da dinosaurs? Pertge betg?

Jau emplenesch gugent questiunaris per studis scientifics. I ma dat in bun sentiment – il sentiment da pudair servir a la scienza. Sco Rumantscha han ins savens la chaschun d’emplenir ora questiunaris, pertge ch’ils Rumantschs vegnan gea perscrutads ch’i tut schloppa.

Tschel di hai jau puspè chattà in questiunari en mia posta electronica. Jau hai immediat cumenzà a far cruschinas. Tuttenina è mes schlantsch da respunder a las dumondas vegnì franà. «Quant savens discurris Vus rumantsch grischun cun Vossa famiglia?», vulevan ils perscrutaders savair. «Avais Vus abunà ina gasetta scritta en rumantsch grischun?» Jau hai deponì il questiunari en il chanaster da palpiri electronic.

Pertge na fan perscrutaders atgnamain betg studis pli divertents, sch’els tschentan gea tuttina mo dumondas da fantasia? Ins pudess per exempel ina giada perscrutar «Ils Rumantschs e lur preferenzas pertutgant il consum dad ovs la dumengia d’ensolver». Sche jau avess da far il questiunari per in tal studi formulass jau las suandantas dumondas:

Mangiais Vus ovs la dumengia d’ensolver? Consumais Vus ovs mo la dumengia u era durant l’emna? Avais Vus pli gugent ovs cotgs a dir, ovs tenders, ovs sbattids, ovs en paintg u ovs crivs? Preferis Vus ovs-giaglina, ovs d’auca, ovs da quacra u ovs da dinosaurs? Avais Vus insumma gugent ovs da dinosaurs? Pertge betg?

Essas Vus da l’avis che ovs da dinosaurs sajan malsanadaivels? U cartais Vus ch’els sajan nunecologics? Cuntegnan ovs da dinosaurs tenor Voss manegiar memia bler colesterin? Gustan els memia fitg da zulper? Avais Vus fatg nauschas experientschas cun mangiar ovs da dinosaurs? Essas Vus ina giada stads constipads suenter il consum d’in ov da dinosaur? Quant ditg duvrass Vossa famiglia per mangiar in ov d’in dinosaur? In di? Dus dis? Trais dis? Quatter dis? Circa in’emna? Anc pli ditg?

L’evaluaziun d’ina tala retschertga pudess suenter tunar circa uschia: Ils Rumantschs prefereschan da mangiar ovs-giaglina la dumengia d’ensolver. Els refusan decididamain il consum dad ovs da dinosaurs. Dals 1021 pledaders e pledadras da lingua rumantscha che nus avain interrogà cun noss questiunari n’inditgescha gnanca in sulet ch’el mangia ovs da dinosaurs. Quai è in cler indizi per la tenuta sceptica dals pledaders da lingua rumantscha visavi ovs da dinosaurs.

Ils motivs per la tenuta negativa èn multifars. Malgrà che blers interrogads n’inditgeschan naginas raschuns per desister dal consum dad ovs da dinosaurs sa resulta tuttina in cler trend. Pliras pledadras femininas da lingua rumantscha èn da l’avis ch’ils ovs da dinosaur cuntegnian memia bler colesterin. Tar ils pledaders masculins giogan ils aspects ecologics ina pli gronda rolla.

Il gust da zulper percunter na para betg da disturbar ils pledaders e las pledadras da lingua rumantscha. Bleras famiglias inditgeschan ch’ellas pudessan sa nutrir in’entira emna d’in sulet ov da dinosaur. Tuttina resta la sceptica visavi questa sort ovs enorm gronda. Ovs da dinosaurs na vegnan mai a chattar l’accoglientscha tar ils Rumantschs, sco quai che noss studi scientific demussa.

23 d’avrigl 2012

Il secret cotschen sin mes conto da banca

Sco schurnalista hai jau il privilegi da dastgar tschentar dumondas ed auters ston dar resposta. Avant quatter onns èsi capità ch’in politicher prominent ha vieut il moni. Igl era durant in’intervista davart il secret bancar. El m’ha dumandà: «Lessas Vus che mintgin po vesair, tge che Vus avais sin banca?» Igl era ina dumonda retorica – tschentada en tun datschert cun fervur e franchezza.

Sche jau avess stuì respunder, avess jau mettain ditg or d’in tschert reflex: «Na, quai na less jau sa chapescha betg.» Mes conto da banca è numnadamain ina vaira vargugna. Adina duas emnas suenter che la paja è arrivada, è il conto gia sblundregià ed i cumenza la fasa cotschna. Plinavant basti, sche mes um ha access a mes conto e vul savair: «Pertge has cumprà quests chalzers per 189 francs, sche tes conto era gia en il minus? E tge diavel has ti puspè cumprà per 373 francs en questa boutique a Turitg?» Talas dumondas pon esser malempernaivlas.

Ma dapi l’intervista cun quest politicher hai jau savens giugà cun il patratg: Co fissi, sch’il secret bancar crudass? Betg mo uschia che tschertas autoritads dastgassan prender invista da las datas da banca. Na, mintgin dastgass ir a dumandar scleriment davart ils daners ch’il vischin u la vischina ha sin banca. Ils emprims dis fiss quai coga interessant. Ins vesess che er auters han fadia cun cifras cotschnas. Che tschertins han schizunt il tgil plain daivets. Ch’ils pli paucs vegnan da tegnair a mastrin il budget e pon metter a la fin dal mais da la vart intgins fränclis.

Cun il temp daventassi dentant lungurus da spiunar ora contos dad auters. Igl è nunspectacular da savair che signur Caluori dat ora pli gugent ses raps per l’auto, signura Caderas per mobiglias e famiglia Camenisch per vacanzas. Suenter curt temp na s’interessass gnanca olma da carstgaun pli per las finanzas dal vischin – in pau sco en l’Ollanda, nua ch’ins vesa en la stiva da mintga chasa. Là na metta nagin si sumbrivals ed uschia na vegn era nagin sin l’idea da guardar, tgi ch’ha in canapé cotschen u verd.

Problems pervia d’ina transparenza bancara totala avessan sulet singuls signurs blaus che stuessan sa laschar plaschair dumondas sco: Nua èn tuttenina tut quests bels gudogns da Vossa fatschenta? Co èsi pussaivel che Vus possedais ina villa e duas limusinas e pajais strusch taglia? Deponis Vus Voss daners atgnamain en ina fundaziun a Liechtenstein? U giais Vus mintgatant en vacanzas a Jersey, Bahrain u sin las Bermudas?

La proxima giada ch’in politicher ma vegn en in’intervista pertutgant il secret bancar puspè cun la dumonda retorica, al vegn jau a tradir il secret cotschen sin mes conto da banca. E sche jau hai il curaschi, al vegn jau schizunt a dir ch’i m’è liongia ed uschè lung sco lad, sche mintgin sa ‹quants› daners che jau hai sin banca.

4 da zercladur 2012

Mes augs e mias ondas – la scola da mia vita

Mes uffants han mo trais augs ed in’onda. Jau mezza hai gì entiras armadas dad augs ed ondas. Els èn stads la scola da mia vita. Betg pervi da lur cussegls ed admoniziuns, mabain perquai che jau hai pudì observar co ch’els han vivì.

In da mes augs aveva mo tschintg dets entirs vi dad omadus mauns. Il rest eran stumbels. Sco um giuven aveva el gidà ses bab en scrinaria ed ha resgià giu ina giada dus dets d’in maun. L’accident cun l’auter maun era capità cun ina maschina agricula. Jau era savens sin visita tar mes aug. Avant mintga tschavera vegnivi ditg paternoss. Sche l’aug tegneva ils mauns a Dieu sa cruschavan mo dus dets. Da vesair quai fascheva snavurs.

Il faruct era che quest aug sunava mintga dumengia orgla en baselgia. Cun mo tschintg dets entirs! Jau na sai betg co ch’el fascheva quai, ma i tunava bain. I na ma fiss mai crudà si che ses accords avessan gì damain tuns che l’accumpagnament d’auters organists. L’exempel da quest aug m’ha mussà ch’ins vegn da prestar bler, era sche las premissas èn tut auter che favuraivlas.

In auter aug era in um sc’in culm. El deva scola, fascheva anc il pur, aveva avieuls, gidava l’onda cun l’ustaria e la pensiun e manava la cassa Raiffeisen. El dumagnava tut. L’entira famiglia era loscha da sias prestaziuns. Sulet ses consum d’alcohol na vegniva el betg da tegnair en mastrinas.

El ha fatg pliras curas per chalar da baiver. Senza success. Ina saira è el svanì. Ins l’ha tschertgà e chattà en ina stalla. El era sa pendì. Jau era ina matta e ma regord tuttina anc bain dal schoc da la famiglia, cura ch’ins al ha sepulì. La consternaziun mitta davart sia sort ha cuzzà decennis. Quest exempel dolurus m’ha impressiunà pli fitg che milli campagnas da prevenziun.

I dat era regurdanzas legraivlas. Da perdunanza gievan mes geniturs adina a gentar tar la tatta. Là vegnivi politisà e dà la bucca dals magnats. Quai interessava nus uffants circa tant sco il predi. Perquai eran nus ventiraivels sche nus na stuevan betg mangiar cun ils creschids e dastgavan ir tar l’aug e l’onda. L’aug fascheva sgnoccas. Quellas enconuschevan nus ordadora, ma igl era tuttina risadas co ch’el las raquintava.

L’aug ludava il bun brassà da l’onda ed a medem mument tentava el sia dunna. Da tadlar a sa piclar quels dus era legher. Mintgatant regalavan els in a l’auter ina pitschna egliada cun in surrir plain simpatia. Jau stueva mintgamai guardar davent. Oz ma regord jau gugent da quests batterdegls ed hai il sentiment che quest aug e sia dunna han manà ina lètg ventiraivla – era sche las circumstanzas da lur vita eran tut auter che simplas. Jau mezza hai adina la speranza da pudair mantegnair en mi’atgna lètg ina purziun da questa frestgezza interna che s’exprimiva en las pitschnas egliadas intimas da mes aug e da mia onda.

Jau na less tuttavia betg dechantar il temp da pli baud cun las famigliunas catolicas. Ma las regurdanzas da tut ils augs e las ondas – cun ils pitschens e gronds dramas da la vita, las tragedias e cumedias – muntan oz per mai custaivels entruidaments per la vita.

16 da fanadur 2012

Mia superglista cun las chaussas impurtantas

Igl è nunditg. Jau sun ina dunna da glistas. Probabel sa tracti d’ina malsogna psichica cun in num spectacular. Uschè exact na vi jau gnanca savair quai.

Per mintga sparta da mia vita fatsch jau glistas. Sco schurnalista hai jau ina lunga glista da tematicas che jau less exnum tractar ina giada. Per mes job sco moderatura da la ‹Baterlada› – in’emissiun rumantscha da Tele Südostschweiz – hai jau ina glista da persunas che jau less ina giada envidar sco giasts da talk. Sco dunna da chasa e mamma hai jau la glista obligata da cumissiuns, la glista da lavurs per la nettegiunza, la glista da lavurs che jau vi mezza liquidar e la glista per lavurs che mes uffants han – u avessan – d’ademplir. Per las vacanzas fatsch jau adina anc ina glista speziala cun lavurs ch’ins po mo far sch’ins ha avunda temp a disposiziun.

Igl è da vegnir balurd. Dapertut ma spetgan glistas cun enumeraziuns per part malempernaivlas che ma regordan a quai che jau hai tut en senn da far e na vegn betg da prestar perquai ch’i ma manca il temp. Per cletg na sun jau betg mo ina dunna da glistas, mabain er in caot. Mias glistas svaneschan regularmain en plunas da gasettas u tranter las paginas d’in cudesch. Sche jau chat lura ina glista puspè in onn pli tard, ves jau che la mesadad da las chaussas nudadas n’è gnanca stada uschè impurtanta. L’autra mesadad hai jau reglà era senza glista. Jau pudess pia restar calma e laschar far paiver mias glistas. Ma per il solit sun jau tuttina stressada da vesair tut mias ideas ed incumbensas che jau dun a mamezza.

Sco il schaner passà. Jau era puspè ina giada sin il precint da vegnir or da la suna da spir glistas. I dess tantas bellas chaussas da far empè d’adina mo currer e bratgar, hai jau pensà. E sco en siemi hai jau prendì il bloc grond – quel per glistas impurtantas – ed hai nudà il suandant: far chaussas positivas, trair en bella vestgadira, ir a studegiar, edir mes nov crimi d’uffants, ir cun mia figlia a Malta en vacanzas, giudair las sairas cun mes um, scriver mo pli da chaussas che jau hai mirveglias, sa dar giu cun glieud che ma fa bain, envidar mo pli giasts en l’emissiun che m’interesseschan, ir a dar troccas, laschar far alv mes dents.

Suenter avair scrit questa glista, hai jau vulì bittar ella en il chanaster da palpiri. Jau n’hai tuttina betg temp da far questas bellas chaussas, hai jau pensà. Ma lura hai jau pendì si la glista vi da la porta da mes biro. Adina sche jau vom a lavurar, vegn jau regurdada londervi che jau na viv gea betg per la lavur, mabain che jau lavur per viver.

Proximamain vegn jau a scriver ina nova glista, pertge che las bleras chaussas che jau aveva nudà il schaner hai jau ‹liquidà› u almain instradà. Sulettamain il dar troccas n’ha fin ussa betg funcziunà. Tar il dentist a laschar far alv ils dents na sun jau er anc betg stada. Dal dentist hai jau simplamain memia grond schanetg. Quest punct na tutga gnanca sin mia superglista da las chaussas positivas.

27 d’avust 2012

Scrit mia columna en temp da record – pervi da mes figl

Mes figl m’explitgescha co ch’el s’imaginescha mes decurs dal di: «La damaun cura che nus giain a scola, legias ti anc passa in’ura la gasetta. Da las nov dostas ti giu l’ensolver, fas tualetta e vas or da chasa. En biro tschentas ti en tes computer, fas piz als risplis e caveglias tias gummas. Lura vas ti a café e legias il ‹Blick›. Da las indesch turnas en biro e scrivas dabot tia columna. Ina mes’ura pli tard vas a far gentar. Cura che nus vegnin a chasa, cumondas ti enturn nus da metter a maisa e da svidar la maschina da lavar giu. Sche nagin da nus uffants n’è a chasa da mezdi, fas ti zacras cun il giat.

Suenter vas ti puspè en biro e cupidas per digerir. Cura che ti ta dasdas, es ti memia fiacca per lavurar. Ti dovras ina pausa da café. Lura fas ti il tschechen tes e-mails e curregias dabot tia columna. Da las tschintg dostas ti tes risplis e tias gummas en truclet, mettas giu il computer e ta legras dad ir a chasa. L’entira saira siglientas ti enturn nus e pretendas che nus fetschian pensums ed urden en chombra. Ti stresseschas l’entira famiglia, mo perquai che ti has gì l’entir di lungurus e nagut da far.»

Suenter questa descripziun ponderesch jau co declerar a mes figl la lavur d’ina schurnalista. Ma jau di: «E tge fas ti l’entir di? La damaun levas ti diesch minutas avant ch’il tren parta. Ti n’has betg peda da far la duscha, nundir d’ensolver e sbrigas dad isch ora. En il tren scrivas ti giu ils pensums dal streber da la classa. L’emprima lecziun stos ti ruassar. Tes ami ta dasda a la fin da l’ura. Durant geografia fas ti il gamen sin tes smartphone. En la pausa gronda cumpras ti il pli char paunet ch’i dat al kiosc, perquai che ti n’has betg gì temp d’ensolver.

Da las diesch cumenza franzos. Ti stos ta concentrar trais quarts d’ura, il scolast fa uschiglio sfratgs. En bio èsi puspè easy. Ti fas dascus cun tia camarata da classa e laschas gudagnar ella durant sfundrar navettas. Da mezdi prefereschas ti da mangiar en scola, uschiglio ristgas anc che la mamma ta sforza da svidar la maschina da lavar giu, quai che ti avessas en sasez stuì far gia la saira avant.

Suentermezdi has ti gimnastica. Da dar ballape stas en il gol per che ti na stoppias betg currer. Suenter has la chaschun da far ina duscha e lavas gist anc ils chavels. Ti vegns memia tard en mate. Quai è tup, perquai che ti has durant la lecziun strusch pli temp d’organisar cun tes amis en il whatsapp dad ir en sortida.

A chasa vuls ti ta schluitar en chombra senza che la mamma vesia – uschiglio fa ella anc svidar la maschina. Gliez na pos ti nunpussaivel far. Ti es stanchel a mort dal smarschunar l’entir di e stos uss chillar davant tes computer. Suenter vuls ti gea anc ir en sortida.»

Mes figl ri. Jau hai l’impressiun ch’el haja chapì.

Dal reminent: Cun ina chaussa ha mes figl per ina giada gì raschun. Da tippar questa columna hai jau duvrà mo mes’ura. Quai è in record. Uschiglio dovr jau adina ina pezzuna.

Indicaziuns bibliograficas

Claudia Cadruvi. Columnas. Cumparidas en la retscha «Convivenza», La Quotidiana schaner 2010 fin avust 2012. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).