Per Lisa, Thomas e Viola

Julia, Lezi e Laina ston puspè ina giada ir en vacanzas a Cumpadials. In lieu fitg lungurus cun in hotel nua ch’i na dat gnanc ina carta da menus. Possessura da quest hotel è l’onda Rosa. Per lezza datti be duas sorts glieud. Da quels ch’han gugent capuns. Quai èn ils chars. E quels che n’han betg gugent capuns. Quai èn ils nauschs. En sasez n’avess tut quai insumma nagina relevanza, sch’i na vegniss betg tuttenina nanavant ina trucca misteriusa.

Julia è in chaumogn e betg exnum il tip che fa adina quai che ses geniturs vulan. Ella legia fitg gugent crimis. Pli tard vul ella ina giada avair ina clamada main lungurusa che quella da ses geniturs. Ella vul daventar detectiva.

Lezi è in tip patgific. Avant che far insatge ponderescha el fin e manidel. Da dar ballape è el defensur. Tenor Julia stuess sia squadra da ballape adina perder, perquai che ses frar è adina uschè plaun. La squadra gudogna dentant adina. Sche Lezi vul propi, po el reagir sco in chametg. Ma danor tar il ballape, vul el darar far spert. Pli tard vuless Lezi daventar istoricher. Nagin na sa daco. Gnanc el sez.

Laina è la pitschna. Ses fragliuns provan trasora da l’educar. Quai n’ha nagin senn. Ella crai fermamain en Son Niclà ed ella discurra cun animals. Il mender è ch’ella raquinta quai era als amis da Julia e Lezi. Ils fragliuns sa turpegian da la sora. Da l’autra vart è Laina la pli curaschusa dals Gadolas. Ella raiva sin las pli autas plantas e sa ruschna en mintga tauna. Ina giada han schizunt ils pumpiers stuì vegnir per Laina. Ella era raivida sin il pign grond avant la chasa dals Gadolas. Pli tard vuless Laina daventar domptura da liuns.

Ils geniturs da Julia, Lezi e Laina han num Agi e Pieder. Il bab è inventader da maschinas e la mamma scriva romans. Els han hobis fitg malempernaivels. Pieder va gugent en muntogna ed Agi fa gugent dictats cun ils uffants.

Vers Cumpadials e betg en Svezia

Julia sesa davos en l’auto ed ha ina luna da tgils. Sper ella cupidan ils dus fragliuns. La famiglia Gadola va en vacanzas.

«Quai dat segir las pli lungurusas vacanzas dal mund», tugna Julia.

Ils geniturs na pon betg pli tadlar quest lamentim.

Atgnamain era Julia sa legrada immens sin las vacanzas. Ma betg sin questas vacanzas. Ella buglia anc adina da la gritta, sch’ella pensa londervi. Tut quai pervi da tuppas brevs d’amur. La famiglia Gadola aveva gì en senn da far vacanzas sper in lai en Svezia. Duas emnas avant che partir, vegn quest telefon da l’onda Rosa.

«Tut mo pervi da questas smaledidas brevs da cac», di Julia cun in chau sco ina tomata. «Quellas pudevas ti era leger in’autra giada.»

«Jau hai declerà gia milli giadas», respunda la mamma en tun malpazient. «Jau spetg dapi onns da survegnir questas brevs. Uss che l’onda Rosa dat ellas a mai, stoss jau immediat guardar atras ellas. Sche l’onda Rosa mida tuttenina opiniun, poss jau spetgar onns, fin che jau hai puspè la chaschun.»

«E daco na pos ti betg simplamain prender questas brevs e far copias?», fa Julia cun in suspir. Era quai ha ella dumandà gia milli giadas ed enconuscha la resposta.

«Jau na chapesch er betg daco che l’onda Rosa è uschè stinada», replica la mamma unfisa.

«Tia onda fa schon in pau in tamtam cun quellas brevs», di Pieder. «La finala èsi brevs che ses frar ha survegnì. L’aug Fidel è mort gia daditg. E questa madame Pauline ch'ha scrit ad el n’enconuscha gea nagin. Jau na chapesch betg daco che quai sto restar secret.»

«Tge vul far? L’onda Rosa è ina matta veglia. Ella pensa anc adina ch’ins stoppia zuppar mintg’amur. Cunzunt, sch’i pertutga l’atgna famiglia. E pir da dretg, sch’i va per ses frar. Ella ha adina adurà ses frar schumellin.»

«Ma uschè dad anno tubac n’è ella uss er betg. Forsa di ella gea la vardad, ed i na sa tracta insumma betg da brevs d’amur», fa il bab.

«Tge, quai n’è gnanc segir ch’igl èn brevs d’amur!» Julia bunamain sbragia. «E nus stuain ir en quest igniv lungurus. Nus essan gia stads dieschmilli giadas a Cumpadials. Là na marscha mai insatge.»

«Jau sun tschient per tschient segira ch’i sa tracta da brevs d’amur. E cun quellas fatsch jau il meglier roman. Mo spetga. Per quel survegn jau il premi Nobel», sa siemia Agi Gadola.

Julia na chapiva betg daco che sia mamma era uschè pauc realistica. I deva glieud che pretendeva che uffants vivian en la fantasia e na chapeschian betg il mund real. Las experientschas da Julia cun sia mamma pledavan total cunter questa teoria. Agi Gadola viveva cun il chau en ils nivels e surviveva mo perquai che ses uffants possedevan saun giudizi. Julia avess pudì scumetter ils daners da satg d’in entir mais che questas brevs n’eran betg brevs d’amur.

Julia n’è dentant betg mo narra sin Agi, mabain era sin il bab. Quel fa la giatta morta. El aveva bain protestà cura che sia dunna aveva ditg ch’ella na veglia betg ir en Svezia. Ma en sasez era el cuntent dad ir a Cumpadials. Là pudeva el ir per la pizza. Lez era il pli bel per Pieder Gadola. Julia avess spetgà dal bab ch’el tegnia cun ses uffants che fissan uschè gugent ina giada ids insanua auter en vacanzas.

«Tut mes amis van sper la mar. E nus stuain adina ir a Cumpadials», tugna Julia. Ella spera ch’ils geniturs hajan almain in zichel nauscha conscienza. Ella fa dentant anc autras ponderaziuns. Da lezzas na di ella nagut: Sche la mamma s’occupa propi be da questas brevs ed il bab va adina en las muntognas, lura pon ella e ses fragliuns far tge ch’els vulan. Nagin stress cun ils geniturs. Libertad senza cunfins. E gliez n’è era betg mal.

La cundiziun è dentant ch’i sa tractia propi da brevs d’amur che l’onda Rosa dat a la mamma. Sa tge che stat scrit en questas stoda brevs?

Ina mes’ura pli tard arrivan ils Gadolas a Cumpadials. Julia ha sveglià Lezi e Laina. Els fruschan la sien or dals egls. Pieder maina l’auto enturn la storta sut l’hotel. Ina fulla da glieud stat avant il parcadi da l’hotel. Trais autos da polizia èn parcads sper via. Bindels da plastic alv-cotschens serran l’entrada al parcadi.

En chombra enstagl sin parcadi

Durant ses cupid en l’auto aveva Lezi siemià ch’el haja sajettà dus gols. Per in defensur ina pulita prestaziun en in gieu da ballape. Cura che Julia al dasda, è il gieu gist a fin. Ils aspectaturs fan bravo e ses camarats portan el tras il stadion. Lura avra el ils egls e vesa massa glieud tras la fanestra da l’auto. Pia ha el propi gudagnà. Uss realisescha el ch’el n’è betg en il stadion, mabain sesa en l’auto. Els èn arrivads a Cumpadials.

«Tge èsi pomai capità qua?», auda el a schend sia mamma. Ed uss vesa el policists.

Il bab tschertga in plaz da parcar. Julia sesa sper el sidretg sco in pavun e tegna la falla per immediat pudair mitschar en il liber sco che l’auto sa ferma.

Era Lezi vegn tschiffà d’ina alteraziun. Polizia a Cumpadials! Quai è bain insatge extraordinari. E tanta glieud! Uschiglio entaupan ins qua magari gnanc olma.

Strusch che Pieder ha chattà in plaz da parcar, èn Julia e Lezi gia sin via e vulan ir a guardar tge ch’i dat.

«Halt», fa la mamma. «Forsa sa tracti d’in accident. Quai n’è nagut per vus. Giai immediat en l’hotel.»

Julia ha gia avert ina buccuna e vul protestar. Ma Lezi dat ina bintgunada ad ella. El mussa cun il chau vers la fatschada da l’hotel. Là statti scrit en letras ornadas Pensiun Gadola, ma gliez n’ha Lezi betg vulì mussar. Las fanestras da l’hotel èn tuttas occupadas cun giasts che guardan giu sin il parcadi. Julia chapescha immediat tge che Lezi manegia.

«Jau stoss urgentamain far pisch», di Julia a sia mamma. «Savainsa gia ir sin chombra.»

«Gea. Prendai mintgin voss satgados e giai.»

Lezi e Julia sdrappan dus satgados or da l’auto e svaneschan.

Agi cloma anc suenter da prender Laina cun els. Ma els na fan betg stim.

Lezi e Julia na prendan betg peda da tschertgar l’onda Rosa. Strusch en dad isch sbragian els tge ch’els pon: «Onda Rosa! Onda Rosa!»

Or da cuschina tuni «gea?»

L’onda Rosa sa sgoba sur la platta. Ella brassa giu capuns e sgnufla da quai gnervus. Lezi sa che quai na munta nagut dal bun. Julia na fa betg stim e di gnanc «bun di» a l’onda ed a la gidantra da cuschina che munda tartuffels.

«Jau stoss immediat far pisch. Pudainsa avair la clav-chombra?»

Julia sa storscha cun las chommas sco sch’il pisch giess mintga mument en las chautschas.

«Vus avais la chombra 19. La clav penda vi da l’aissa.»

Ina recepziun na datti betg en la pensiun Gadola. L’aissa da clavs sa chatta en cuschina davos l’isch. Sch’in giast dovra insatge, vegn spluntà en cuschina. Igl è la centrala da la pensiun.

Julia tschiffa la clav. Els curran da stgala si ch’i rampluna en l’entira chasa. En chombra 19 bittan els ils satgados sin ils letgs e sdrappan si las fanestras.

Tut en flad sa stendan els da fanestra ora.

Giu sin il parcadi stat la glieud murquiet. Sis policists sa platgan en rudè sur insatge. Uschiglio na marscha nagut.

«Pervi da quai n’avessan nus betg stuì currer sco tgutgs», remartga Lezi trumpà.

«Tge hai atgnamain en quest chantun dal parcadi?», dumonda Julia. «Bain mo ina muschna crappa?»

«Na, quai è ina cisterna», declera Lezi.

«Cisterna? Sa daco?»

«Il parcadi da l’hotel era pli baud il sulom d’ina chasa. Quella chasa han ins gia daditg stgarpà giu. Cura che l’aug Fidel e l’onda Rosa han laschà chavar ora il plaz per far in parcadi, è vegnida nanavant questa cisterna. L’aug Fidel era gea stà istoriograf ed aveva plaschair da quai. El ha dispit vulì mantegnair la cisterna. Ma l’onda Rosa leva uss far davent ella per avair dapli plaz da parcar.»

«Daco sas ti atgnamain quai?», dumonda Julia bunamain en tun da reproscha.

Lezi senta che Julia è permalada ch’el sa insatge dapli.

«La mamma raquinta mintga giada quai cura che nus arrivain a Cumpadials e parcain avant la cisterna.»

«Tge lungurus. La mamma raquinta adina il medem.»

«Sezza la culpa. Sche ti na taidlas betg.»

Lezi lascha far pulvra sia sora. Damai ch’i na capita nagut sin il parcadi, vul el pachetar or da ses satgados il carnet cun tatgaders da stars da ballape. Cun avrir la serranetga, remartga el ch’el ha prendì il fauss satgados or da l’auto. Quai era quel dal bab e betg il ses. Unfis sesa el sin ses letg.

«Ti, quest policist giu là. N’è quai betg il dr. Capol?», dumonda Julia. «Sas quel che vegn adina a mangiar capuns tar l’onda Rosa. Quel che mangia almain trais purziuns tut sulet.»

Lezi turna a la fanestra. In dals policists è propi in vaira buttatscher. El na savess betg dir segir, sch’igl è il dr. Capol.

«Ti. Sche quel è qua, èsi insatge serius», fa Julia. «Diavelen. Jau na ves betg endretg.»

A Lezi vegni endament… El va tar il letg e sfuigna en il satgados dal bab. Lura chatta el il perspectiv e turna cun quel.

Uss vesa el cler: «Gea, quai è dr. Capol.»

In auto arriva. Ils policists mussan a la glieud da laschar passar l’auto. Cun il perspectiv po Lezi leger l’inscripziun: «Servetsch archeologic grischun.»

«Dapi cura has ti uschè buns egls?», dumonda Julia che n’ha betg vis tge ch’il frar tegna en maun.

«Jau sun halt buns», ri Lezi.

«Dai nà!» Julia sdrappa ad el il perspectiv or da maun.

Giu sin il plaz vegn chargià rauba or dal vehichel dal Servetsch archeologic. Pitschnas zappas, badigls e sugas. Dr. Capol mussa a la dunna ed a l’um dal Servetsch archeologic la via tar la cisterna.

En quest mument entra Pieder en chombra. El è vilà.

«Tge è quai!» El tegna nà duas aissas cun rodas.

«Hopla», fa Julia. Ils geniturs avevan scumandà a Lezi e Julia da prender las aissas cun els. Ma els avevan simplamain zuppà ellas en la valisch da Laina. En lur satgados n’avevi numnadamain betg gì plaz.

Lezi e Julia san ch’igl è meglier da serrar la bucca.

«E la vestgadira da vossa sora, nua è quella?», dumonda il bab en tun smanatschant.

En da quellas situaziuns è Lezi cuntent d’avair ina sora gronda che dat resposta. El sto supprimer il rir cura che lezza di: «La vestgadira n’ha betg pli gì plaz en la valisch.»

«Ti Julia sas dar a Laina tia vestgadira. Sche ti n’has lura nagut da stgamiar, stos halt ir cun resti tschuf. E vus na stuais insumma betg crair che nus laschian ir vus cun aissas qua. Igl è bler memia taiss e nus n’avain betg gust da currer trasora tar medis per laschar cuntschar ensemen vossas plajas.» Il bab sa volva, va e prenda las aissas cun el.

«Ussa zuppa el las aissas», di Julia.

«Quellas chattainsa schon insanua», di Lezi ch’è led ch’il lavachau dal bab n’è betg stà uschè nausch.

Cura ch’el guarda puspè giu sin il parcadi, tira la glieud dal Servetsch archeologic cun duas sugas insatge or da la cisterna. Quella giada sdrappa Lezi a Julia il perspectiv or da maun. Insatge grond e quader vegn a la glisch. Igl è tut da terra. Ils dus archeologs tschentan la chaussa giun plaun. Cun precauziun fruscha l’um davent il terratsch. Lezi vesa ch’i sa tracta d’ina chista. Na, meglier ditg d’ina trucca.

«Sas tge che quai è?», di el si per Julia. «Il stgazi dals Franzos! L’aug Fidel ha tuttina gì raschun. E tuts schevan adina ch’el saja in tabalori, sch’el raquintava dal stgazi dals Franzos.»

«Quai stuainsa raquintar a l’onda Rosa.»

Fratem tschut empè da capuns

Malgrà l’alteraziun sentan els immediat il fried recent si da cuschina cura ch’els bandunan la chombra. Els guardan plain disgust in sin l’auter.

«Fratem tschut!»

«Speranza n’è quai betg per nus», di Julia currind da stgala giu. «Jau ma sun legrada da mangiar capuns.»

«Fratem u capuns, quai na fa nagina differenza», replica Lezi. «Jau na poss betg avair quels capuns. Daco na po l’onda Rosa atgnamain betg cuschinar normal, hamburgers u chicken nuggets. En auters hotels datti cartas da menu. Ma en quest tup hotel betg. Adina stuainsa mangiar questas spezialitads da la fuira.»

Entant èn els giudim la chasa.

«Pschscht», fa Julia. «Di gea betg che ti n’hajas betg gugent capuns, uschiglio cuschina l’onda Rosa mintga di trippa e cutlas per nus.»

«Onda Rosa. Sas tge ch’els han tratg or da tia cisterna?»

L’onda Rosa na guarda betg sin ils uffants. Ella stat avant sias chazzettas e sgnufla.

«Ins ha chattà il stgazi dals Franzos», di Lezi.

L’onda Rosa na vul anc adina betg statgar l’egliada da sias spaisas. Anzi. Ella sgnufla anc pli fitg e sa deporta sco sche tut fiss brischà giu.

«Tge datti gentar?», emprova Julia da gudagnar l’attenziun da la cuschiniera.

«Fratem», respunda lezza tranter duas sgnufladas viladas.

«Betg forsa capuns?»

«Fratem», giappa l’onda. «Ed uss faschai che vus vegnias or dals pes.»

En quel mument splunti. Dr. Capol entra en tutta furia. Sias gautas radundas èn cotschnas.

«Rosa, Rosa! Mett’avant!»

Uss auza l’onda l’egliada. Sia fatscha è plain suaditsch. Daguts van da las tempras giu. A Julia e Lezi pari bunamain sco sche l’onda bragiss. Cun ina mongia sienta ella la fatscha e guarda sin il capopolicist.

«Tes frar ha forsa tuttina gì raschun. Il Servetsch archeologic ha gist prendì ina trucca or da la cisterna. I saja pussaivel ch’ella derivia dal temp dals Franzos, ha la archeologa manegià.» Dr. Capol raquinta tut en in fieu. Julia e Lezi gizzan las ureglias.

L’onda Rosa tascha. I para sco sche quai na fiss nagut nov per ella.

«La trucca è serrada cun in maschlos. L’archeologa vuless empruvar d’avrir la trucca anc avant il transport a Cuira. Per vesair sch’igl ha en insatge rumpaivel. Ma l’emprim vulessan nus gentar. Va quai? Avessas ti avunda capuns per mia squadra ed ils dus archeologs?»

L’onda Rosa dat il chau e mussa sin la platta da fieu.

«Mmh, quai savura fantastic. Has mettain sminà che nus stettian a gentar. Ti es la meglra cuschiniera da la Surselva.»

La fatscha da l’onda sa sclerescha. Ma be per in mumentin. Cura ch’il capopolicist dumonda, sch’ella haja in local per deponer la trucca durant gentar, svanescha la traglischur puspè. Sin isch remartga dr. Capol anc: «Jau telefonesch anc dabot en Frantscha a madame Pauline. Ella vegn ad avair plaschair. Ella tschertga gea dapi decennis il stgazi.»

L’onda Rosa guarda pitgiv sin l’isch che sa serra davos dr. Capol. Als dus fragliuns pari sco sche l’onda smanass il pli gugent suenter ina da sias chazzettas al capopolicist.

«Essas anc adina qua», sbragia l’onda cura ch’ella remartga Julia e Lezi. «Faschai che vus vegnias davent.» Ils dus mitschan gugent da la tschera brutta da l’onda.

Mes’ura pli tard sesan ils Gadolas en sala da mangiar. I vegn servì fratem tschut. Ils geniturs mangian cun gust. Ils fragliuns stauschan la tocca charn per il taglier enturn. Schizunt Laina, ch’ha adina appetit, na mangia nagut e dumonda mintga minuta: «Cura datti dessert?»

«Uss mangian ils policists noss capuns. Quai è malgist», recloma Julia. Ella vesa co che la camariera porta ina platta capuns suenter l’autra a la maisa dals policists. Ils dus archeologs sesan sisum sper dr. Capol. In capun suenter l’auter svanescha vi e da bucca dal capo viaden.

«Merda», tugna Julia da bass. «Jau hai fom da capuns.»

«Quest fratem è simplamain grondius», di Pieder. El n’ha betg gugent capuns – exact sco ses figl.

«Jau avev’atgnamain era spetgà ch’i dettia capuns», di Agi. «Igl è tradiziun en questa chasa ch’ils giasts survegnan l’emprim di capuns.»

«Speranza emblida l’onda Rosa quella giada da far capuns per nus», di Lezi.

«Segir betg», di Pieder. «E na fa gea betg il sbagl da dir a l’onda Rosa che ti n’hajas betg gugent capuns. Giasts che n’han betg gugent capuns tracta ella uschè mal ch’i na vegnan mai pli.»

«Forsa has ti uss gea gugent capuns?», di la mamma a Lezi. «Stos simplamain sagiar ina giada.»

Ma il bab tegna en quest cas cun ses figl. «El na sto betg sagiar. U ch’ins ha gugent capuns da pitschen ensi. U mai!»

Sco dessert datti per fortuna crema da tschigulatta per ils uffants. Ils creschids survegnan tschareschas e baivan café. Julia e Lezi èn malpazients. Dr. Capol ha empermess ad els ch’els dastgian guardar la trucca suenter gentar.

Era Agi spetga vess. Ella vul immediat sa metter a studegiar las brevs che questa Pauline ha scrit a l’aug Fidel.

«Oz suentermezdi avais vus da pertgirar Laina», di Agi als dus gronds. «L’emprim ha ella da durmir e vus pudais era ruassar cun ella en chombra. Suenter prendais Laina cun vus.» Julia n’è betg gist intgantada. En quel mument s’auza dr. Capol. El stritga ses ventrun, stenda in zichel il dies e cloma: «Vegni uffants. Jau muss a vus la trucca.»

Entant ch’il capopolicist tschertga insatge en ils satgs da sias chautschas, avertescha Agi anc ina giada: «Vus avais da prender Laina cun vus e la mettais suenter a letg. Chapì?!»

«Cler», respunda Julia che n’ha strusch tadlà. Dr. Capol ha chattà sia clav e fa cun il maun in segn da vegnir. Ils uffants suondan il capopolicist en il suler dal plaunterren. Là han ins serrà la trucca en la stivetta sper l’ustaria.

Il capopolicist maina la clav ed avra l’isch. Dr. Capol fa in pass e resta sco enguttà a la sava. Ils uffants sa fultschan sper el en la stivetta.

Lezza è vida.

Giun plaun, nua ch’ins aveva tschentà la trucca, ves’ins restanzas da terratsch ed il maschlos. In mument na di nagin nagut fin che Laina rumpa il silenzi:

«Ils laders èn stads qua.» Sco sche lezs faschessan mintga di ina spassegiada tras Cumpadials.

Il filien en la cabina da telefon

Laina è narra. Pli che mo narra. Sin ses fragliuns. Cun quels vul ella mai pli avair da far. Tge garmaschia. Ella saja ina pitschna e betg adattada da tschertgar in stgazi. Ella saja anc memia giuvna per far da detectiva. Dasperas era ella adina l’emprima che chattava la lieur da Pasca. Betg mo la sia. Anzi era quellas dals fragliuns. Laina sesa giun plaun en la cabina da telefon da la pensiun Gadola.

Ella ha decidì da mai pli bandunar quest zup. Gnanc sche la mamma cloma. Gnanc sch’il bab cloma. Gnanc sche tut la glieud da l’hotel cloma. E gnanc sche dr. Capol e ses policists cloman.

Pli curaschusa che Julia e Lezi sun jau anc ditg, pensa Laina. Ella è la suletta dals fragliuns che ristga da raiver sin il tetg da la garascha. Quai è pipas. Schizunt sin il tetg chasa er’ella stada. E tgenins chajachautschas eran currids tar la mamma ed avevan tradì ella? Sa chapescha ses frar e sia sora. Lezs teman dad ir sin tetgs. Perquai pensan els ch’els stoppian alarmar la mamma, sche Laina raiva siadora insanua. La mamma fa lura adina sbratgs e dat reprimandas. Ella pretenda che Laina na vegnia betg pli da vegnir engiu. Cler. Sche la mamma sbragia giusut sco ina sturna, na pon ins betg raiver engiu e tementar ella anc pli fitg.

Laina è londervi da litgar in cornet da fraja. Suenter vul ella mangiar il satget cun ursets da gumma. Il glatsch ed ils ursets han Julia e Lezi dà ad ella per ch’ella na giaja betg a dir a la mamma.

En la cabina da telefon toffi. Pli baud han ins telefonà en qua, ha Julia ina giada ditg a Laina. Ma Laina n’ha mai vesì insatgi che fiss ì a telefonar cun il vegl apparat da munaida. En qua nagin che chatta mai, pensa ella. Quella Julia vegn anc a star mal ch’ella ha fatg uschè maltschec cun mai. Ella duai star mal per adina.

Durant mangiar ils ursets ponderescha Laina tge far suenter. En mintga cas betg durmir. Cumbain ch’ella durmiva mintga di in’ura. Oz betg. Extra betg.

La cabina da telefon sa chatta en il plaunterren da l’hotel. Gist visavi la stivetta. E gist sut la stgala che maina en l’emprim’auzada. Perquai è ina paraid da la cabina guerscha. In creschì na pudess betg star sin pes sut la stgala. Laina bain. Per ella èsi ideal, remartga ella cura ch’ella examinescha il funs da la cabina. Fa nagut sch’igl ha pulvra e tailas filien. Tuttenina vesa Laina in filien che penderlescha giu dal palantschieu sura. El fa fil ed arriva giun plaun.

«Bun di. Hai jau forsa rut tia taila ed uss stos far ina nova? Bun, jau na vi betg disturbar.»

Il filien va dal palantschieu vi, pli lunsch sut la stgala viaden. L’emprim pensa Laina ch’il filien giaja en in auter chantun per stender da là in nov fil. Ma lura chamina el en ina fessa.

«Sta qua.»

Il filien turna anora.

«Flot. Almain ti tegnas cun mai.»

Ma lura svanescha el danovamain.

«Tge fas era?», recloma Laina in pau trumpada.

Il filien guarda anc ina giada da la fessa ora e turna puspè anen. Laina vegn pli datiers. Ses egls suondan la fessa per lung il palantschieu. En il chantun cuntinuescha la fessa fin si tar il lieu nua che la stgala va en la paraid. Là va la fessa dal stgalim vi. Lura puspè engiu. En quest toc vesa Laina dus scharniers.

«Quai sto esser ina stgaffa. Interessant!»

Laina emprova da chatschar la detta en la fessa e da trair nà la porta. L’emprim na vai betg. Laina stgadaina bravamain cun ils pugns cunter la porta. Uss vai. La porta s’avra. Davos la porta spetga il filien sin Laina.

«Ti es in curaschus, sche ti na scappas betg cun quest stgadanim.»

Quai che Laina ha avert, n’è gnanc ina stgaffa. Davos la porta èsi ina stgiraglia. Laina na vesa betg nua che la stgiraglia finescha. Ina lampa da maun è pendida vi d’in crutsch sut in stgalim.

Il filien sa volva e va en il stgir.

«He filien. Tge vuls anc mussar?», dumonda Laina.

Laina prenda la lampa. Ella funcziuna e sclerescha in tunnel. El è be uschè aut che Laina po apaina star sin pes.

«Oh, engraziel filien. Sche jau muss quai a Julia ed a Lezi, fan quels ils detgs egls.» I vegn dentant endament a Laina ch’ella è gea narra sin quels dus ed ella di al filien: «Na, a quels na muss jau mai pli insatge. Quai è noss misteri.»

Il filien sa mova pli lunsch viaden en il tunnel. Laina vesa ch’il tunnel fa entadim ina storta e maina engiu.

«Jau vegn cun tai», di Laina. Ella va sut stgala en. «Tge che ti mussas tut a mai! Ti es uss mes ami.»

Strusch che Laina entra en il tunnel datti in sbat. La porta sa serra. Laina stauscha cun la schanuglia cunter la porta. Ella pitga cun ils pugns. La porta resta serrada. L’emprim vul Laina sa metter en a bragir. Ma lura ponderescha ella auter. Bragir po ella era pli tard.

«Sche vulain pia guardar, tge ch’il filien ha anc tut da mussar. E la finala n’hai jau anc betg mangià tut mes ursets.»

Laina è svanida

«Jau aveva ditg cler e net che vus hajas da star cun Laina en chombra fin ch’ella ha fatg ses cupid.» Els èn en cuschina. La mamma è vilada. Lezi taidla co che Agi dat reprimandas a Julia. D’ina vart è el led che la sora gronda survegn mintgamai il lavachau e betg el. Da l’autra vart senta el ch’i n’è atgnamain betg gist. Julia sto adina star botta per tut. En quest cas è Lezi numnadamain era la culpa. El ha in pau ina nauscha conscienza ch’els han laschà Laina persula. La mamma duess era far reproschas ad el.

«Quai è uschè lungurus da spetgar fin che Laina ha durmì», dat Julia encunter a la mamma.

«Jau hai ditg tantas giadas che vus hajas sezs era da basegn da ruassar suenter gentar.»

«Nus n’essan nagins pops pli», fa Julia da permalada.

Era sch’ella sa dosta, Lezi vesa ch’ella na sa senta betg bain en sia pel.

Cura ch’els èn turnads da lur tura da detectivs, han els badà che Laina n’era nagliur. Ni en chombra ni en cuschina. Ma els han manegià ch’ella saja forsa ida en biblioteca, nua che la mamma studegia las brevs. Lura è Agi vegnida or da biblioteca per dar marenda als uffants.

Laina n’era betg cun la mamma. Ella era davent. Lezi e Julia han dumandà l’onda Rosa. Lezza n’aveva betg vesì ella dapi gentar.

«Uss giais vus immediat a tschertgar ella. Vus guardais en chasa. Jau guard en curtin. Vus dais era in tgit en las chombras dals giasts. Simplamain quellas ch’èn avertas. Ma na tutgar en insatge! Chapì.»

«Forsa ha ella betg chattà la dretga chombra e dorma simplamain en in’autra», di Lezi giond da stgala si. Julia è tuttenina fitg quieta e na dat nagina resposta. Avant, da far la detectiva, aveva ella baterlà d’in cuntin. Els avevan observà dr. Capol e sia squadra da policists. Julia aveva commentà lur lavur: ella possia s’imaginar co ch’ils laders hajan engulà il stgazi. Ils policists tschertgian en il lieu sbaglià etc. Detagls n’ha ella dentant betg tradì.

Lezi n’è atgnamain betg inquietà pervi da Laina. Lezza ha adina bain quità da sasezza.

«Quella è segir insanua e dorma», di el cura ch’els arrivan sisum l’hotel. Durant ch’els tschertgan anc ina giada en l’atgna chombra sut ils letgs ed en stgaffa di Lezi da quai ruassaivel: «Vulain metter patg ch’ella dorma insanua?» El tegna vi a Julia ses maun.

«Vai anc!», sbragia Julia.

Lezi è tut perplex. Uschiglio na s’empatga Julia betg tac da Laina. Ed uss fa ella in tal teater.

In quart d’ura pli tard arrivan els giudim l’hotel. Julia n’ha ditg betg pled durant tschertgar. Els han guardà en mintga stanza averta. Uss resta be pli il plaunterren. En suler, avant l’isch da la stivetta, èn trais policists. Els intercureschan fastizs.

«Qua na po ella betg esser», manegia Julia da quai sitg.

Era Lezi pensa ch’ils policists avessan probabel spaventà Laina, sch’ella fiss stada d’enturn.

Durant ch’in dals policists dumonda Julia, sch’els hajan gia chattà la sora pitschna, avra Lezi in isch. Igl è quel da la cabina da telefon.

Giun plaun vesa el palpiri da glacé. El sa immediat. Laina è stada qua. In cler indizi.

«Julia, ve!» El mussa cun il det giun plaun.

Julia dat dal chau. Pleds èn danvanz.

«Vulain raquintar quai a la mamma?»

Julia prenda si il palpiri e tegna vi el a Lezi. El volva il palpiri sco per tschertgar suten insatge. Els guardan in sin l’auter. Julia survegn prest larmas.

«Sch’ils laders avessan…» Julia tragutta.

Malgrà che Lezi na crai betg che laders da stgazis engolian mattettas, survegn el pel giaglina.

Els van en cuschina. La mamma è gia turnada. Dr. Capol è era là. El emprova da quietar Agi.

«La pitschna è forsa insanua e termaglia insatge.»

«Nunpussaivel. Ella na va mai davent senza ils fragliuns.»

«Quella giada forsa bain. Ella vegn era pli veglia.»

«La polizia sto immediat tschertgar ella. Forsa han schizunt quests bandits engulà ella.»

«Quai na crai jau betg. Vus na duessas betg perder la gnerva, dunna Gadola. Pli che novanta pertschient dals uffants ch’ins annunzia sco sparids a la polizia, chatt’ins entaifer curt temp puspè. Ils blers èn insanua tar amis. Quai pudais Vus crair a mai», fa Capol cun tun lom. «Igl è impurtant da star calm e salvar la prudientscha.»

Lezi vesa co che questa remartga rumpa tar sia mamma il davos fil ch’ha tegnì a mastergn la gnerva dad Agi.

«Calm? Salvar la prudientscha!», sbragia Agi e Lezi tema ch’ella siglia mintga mument a dr. Capol en fatscha.

«Vus n’essas gea betg tschient. In policist sco Vus che mangia patgific diesch purziuns capuns, ed in’auzada plinengiu engola insatgi en tutta ruassaivladad ina trucca antica! Ha! Sch’in sco Vus manegia da star prudent è quai gea privlus. Ed uss tschertgais Vus fastizs idiotics da cugliuns ch’èn gia daditg sur culms e vals. E mia Laina è svanida. Quai è ridicul.»

Dr. Capol na vegn betg en cun il pled. Lezi giavischass che ses bab vegniss dad isch en. Lez pudess calmar Agi. Ma Pieder aveva ditg suenter gentar ch’el fetschia ina pitschna spassegiada. Quellas van almain quatter uras.

«Jau pretend che vossa squadra cumenza immediat a tschertgar mia figlia!», sbragia Agi. Sia fatscha è cotschna da la gritta.

«Quai na va betg. Nus spetgain en tals cas adina in tschert temp fin che nus faschain in’acziun da tschertga», explitgescha dr. Capol ruassaivlamain. «Mia glieud sto l’emprim anc segirar ils indizis en la stivetta ed en suler.»

«Tge ha atgnamain prioritad tar Vus? Ina chista marscha u la vita d’in carstgaun?»

«En tals muments para tut adina bler mender che quai ch’igl è», di dr. Capol.

«Aha! Stoi vegnir anc mender? Tge datti lura mender ch’in uffant pitschen ch’è svanì? Dovri morts? Sang? Ha!» Agi na po betg pli sa retegnair. Lezi tema ch’ella cumenzia a sdiavlar. Quai sa ella sco nagin auter. Mo als uffants scumonda ella da blastemmar.

«E quai sa numna polizia. Quai n’è betg pli normal. Vus essas bain la pli davosa pulenta marscha. Buatschs che teman l’agen tuffien. Nunpussaivel insatge uschia! Ir en venter suenter fastizs e puglinas. Entant che mia figlia vegn rapinada. E tgisa tge…», dapli na vegn Agi betg da dir. Ella sto seser e sa metta en a bragir.

Lezi stat bunamain mal per dr. Capol. Da l’autra vart è era el vilà sin il policist gross che na volva gnanc in strom per chattar Laina. Agi ha era in pau raschun. Igl è ina garmaschia ch’ina squadra da policists cuntinuescha da tschertgar fastizs, sch’in uffant è svanì.

Ina bintgunada da Julia fa vegnir Lezi or da sias ponderaziuns. Julia mussa da vegnir ed els schluitan or da cuschina.

Els van en curtin e sesan sin la stgala che maina en sala da mangiar. Igl è il lieu da guardar en, sch’els fan da sa zuppar.

«Nus stuain prender enta maun la chaussa.»

«Gea. La mamma ha raschun. Quella polizia na vala nagut.»

Ina glimaja sa ruschna d’in stgalim vi.

«Sas anc dal circus da schnecs che Laina ha fatg l’onn passà?», dumonda Lezi

«Mhm», fa Julia. La glimaja cuntanscha prest la fin dal stgalim.

«Julia scheva adina ch’ils schnecs da Cumpadials sajan pli sperts che quels tar nus a chasa.»

«Jau crai ch’ell’aveva raschun.»

«Nua ha ella atgnamain adina rimnà ses schnecs da circus?» La glimaja sa glischna sur l’ur dal stgalim. Cler. En sasez era quai la suletta pussaivladad. Laina era probabel ida giu davos l’avieuler. Là devi ils pli bels – e para era ils pli sperts schnecs da Cumpadials. L’avieuler sa chatta sut il parcadi. Igl era l’avieuler che l’aug Fidel aveva mess nà curt avant sia mort.

Da currer tar l’avieuler engiran els da mai pli bandunar la pitschna, sch’els chattan uss ella. Anc avant sa manar enturn la chantunada da l’avieuler cloma Lezi: «Laina! Nus avain tschertgà tai dapertut.»

Ma igl è van. Davos l’avieuler n’è betg olma da carstgaun. Ils schnecs van nundisturbadamain lur vias.

Julia sesa trumpada sin la platta crap avant la porta da l’avieuler e posa ses chau en ils mauns. Lezi na sa fida betg da seser, schebain ch’el sa ch’i na dat qua nagins avieuls. Avant che l’aug Fidel ha pudì metter nà avieuls, è el sa disgrazià.

Uss na crai era Lezi betg pli che Laina dormia u termaglia insanua. La spariziun da Laina ha da far cun il stgazi.

«Has anc in’idea nua tschertgar?», dumonda Julia.

Lezi scurlatta il chau. El sa posa cun il cumbel cunter la porta da l’avieuler. La porta ha in fanestrigl. Endadens è el cuvert d’ina scrotta che duess mettain esser in sumbrivalet. El na tanscha dentant betg fin giudim il fanestrigl. Ina largia resta libra. Lezi vesa il palantschieu da l’avieuler. Ed el vesa anc insatge auter. Insatge ch’el vesa oz per la segunda giada.

«Julia guarda!»

Cun malaveglia s’auza Julia. Ella cuchegia tras la largia che Lezi mussa.

Julia fa egls gross. E lur in givel da surpraisa.

Julia emprova d’avrir la porta. I na va betg.

Ella zaccuda la sava.

«Quest avieuler è uschiglio mai serrà», manegia Julia e sdrappa pli fitg.

Lezi tschertga en il mir. La clav è franc zuppada tranter la crappa. E propi. Lezi pestga tuttenina ina clav or d’ina sfendaglia. El avra la serradira. I sgrizia. Els stattan avant la trucca ch’è svanida avant paucas uras e che la polizia tschertga sco la narradira.

Empè d’avrir la trucca per guardar tge ch’ella cuntegna, sesa Julia sin il viertgel. Ella schema.

«Jau dess tut mes daners da satg dals proxims diesch onns, sche nus vessan chattà Laina enstagl da questa chista marscha.»

Era Lezi sesa sper ella sin la trucca.

Ma tge è quai? Lezi ha tuttenina il sentiment sco sch’insatge sa muventass sut ses tapun. El stat sin pe, stauscha davent sia sora. Lezza cupitga e rodla giun plaun. Lezi na fa betg stim da Julia ed auza il viertgel.

El fa si egliuns. El na vegn da dir nagut.

Julia leva en pe e vul mussar insatge a Lezi. Ma el na tschessa betg l’egliada e mussa cun il det en la trucca. Lura vesa era Julia. Ella stat in mument cun bucca averta. Cura ch’ella chatta puspè il pled bunamain givla ella.

«Sche ti vul, ta dun jau ina buna.» Julia odiescha uschiglio da dar bunas. E Lezi medemamain. Ma uss tegna el vi la gauta. Julia tschiffa ses frar ed al dat ina branclada.

Suenter rian Julia e Lezi bufatg giuaden en la chista.

Là dorma la sora pitschna sin ina cuverta da vali cotschen. Sia bucca è anc tschufragnada da glacé. Enta pugn tegna ella il satget d’ursets. A Lezi pari sco sch’el avess avant sai il bambin vivent. Lura scurlatta el giu quest sentiment e fa da quai sitg: «Tge hai jau ditg!»

Baus da la notg

Il svegliarin scalina. Igl è notg. Julia na chapescha l’emprim betg daco ch’ella avess da levar. Plaunet vegni endament. Ella è detectiva. Ella ha chattà in stgazi. Ed ella sto dasdar ses fragliuns. L’emprim Lezi. Lez dovra adina il pli ditg da vegnir alert. Lura cumenza ella a scurlattar Laina. Suenter che Lezi e Julia avevan chattà lur sora, han els engirà d’adina prender ella cun els.

Laina tira spert en chalzers e la giacca sur il pigiama. Lezi discurra anc adina en siemi cun ses plimatsch. Julia vegn malpazienta. Ella tira en ils chalzers a Lezi, volva el or da letg ed al tschenta en pe.

«Prenda ti l’aissa da rodas da Lezi», di Julia a Laina. Las aissas aveva il bab simplamain zuppà sin stgaffa en las valischs. In zup uschè banal han els sa chapescha chattà immediat.

«Ti stos era tegnair la lampa da maun», di Julia a Laina.

Per in maun prenda Julia Lezi che siemia schizunt anc sin pes. Cun l’auter maun tschiffa ella si’atgna aissa.

«Giainsa.»

Laina avra l’isch-chombra. Els van tras il stgir suler. Els na fan nagina glisch e van be plaunsieu da stgala giu. Lezi tugna insatge.

En l’emprima auzada audan ins vuschs si da l’ustaria.

«Uss stuainsa far spert. Giudim èsi privlus da vegnir traplà», cumonda Julia e scurlatta anc ina giada ses frar: «E ti vas uss sulet.»

«Mh», respunda Lezi.

Ils stgalims tgulan. Els na fan betg stim e van spert da stgala giu. Giudim vulan els ir tar l’isch-chasa. Ma l’isch-ustaria s’avra.

Lezi vegn alert gist en il dretg mument. Immediat avra el la cabina da telefon ed els schluitan viaden.

Ordadora audan els la vusch da dr. Capol. El scutina.

Che quel è anc adina qua, sa smirveglia Julia. Cura chala uschè in inspectur atgnamain da lavurar?

Lura audan els ina segunda vusch. A Julia vai fraid dal dies giu. Igl è la vusch da l’onda Rosa. Oz en l’avieuler n’avevan els numnadamain betg sulet chattà la sora pitschna. Na. Cura che Lezi aveva stumplà ella giu da la trucca, era Julia crudada sin in scussal. Igl era il scussal da l’onda Rosa.

Dapi quella scuverta è sa midà radicalmain il maletg che Julia aveva da l’onda Rosa. Cler, in scussal da l’onda Rosa en l’avieuler na muntass en sasez anc betg la massa. L’avieuler tutgava gea dapi la mort da l’aug Fidel a l’onda. Ma. Il scussal aveva flatgs brins. Brins sco fratem tschut. Lezi aveva savurà vi dal scussal ed el ha immediat tschurrà il nas dal disgust. Fried da fratem tschut!

«L’onda Rosa era la ladra dal stgazi», avevan ils fragliuns concludì en l’avieuler. E sche dr. Capol scutina uss en suler cun l’onda Rosa, sche è el franc in cumplizi. Ina schubra polizia avainsa qua, pensa Julia.

Per cletg n’avevan els betg raquintà a la mamma ed a l’onda Rosa nua ch’els avevan chattà Laina. E tge cletg ch’els n’han ditg nagut da la trucca a dr. Capol. Els han gì in bun nas.

Durant che tut quai va tras il chau a Julia, tegna ella ses dus fragliuns e spera che Laina saja perderta avunda da serrar la bucca. Dal scutinim ora en suler na chapeschan ins ditg nagut. Julia gizza las ureglias tge ch’ella po. Sulet ina giada chapescha ella quai che dr. Capol di. «Stos far nagins quitads pervi da madame Pauline. Jau m’occupesch dad ella.»

In mument èsi ruassaivel. Ma l’onda Rosa e dr. Capol ston anc esser en suler, pensa Julia. Ella vesa che Laina cumenza a rir. La pitschna fa grimassas e dat bunas en l’aria. Anc uss be da bass. Sche quai va anc ditg, lura cumenza ella a rir dad aut. Julia sua.

Finalmain pass. L’isch-chasa sbatta e pauc pli tard aud’ins era l’isch-ustaria. Julia suspira.

Laina cumenza a rir dad aut. «Quels han dà bunas.» Ella fa anc ina giada ina bucca da bunets.

«Tabaloria, quai èn dus laders. Quels na dattan betg bunas», sbragia Lezi e stauscha Laina. Lezza sa dosta.

«Uss. Chalai d’as scagnar. Nus stuain far ed ir tar l’avieuler», admonescha Julia.

«Franc betg. Sche dr. Capol è forsa anc insanua è quai memia ristgà. Nus turnain en letg», di Lezi.

«Ti has raschun, sche quel ans trapla da mesanotg cun nossas aissas, fa el segir suspects.»

«Jau sai co ch’ins vegn en l’avieuler senza ir giuadora», di Laina.

«Co lura?» Julia e Lezi guardan sin Laina cun egls gross.

«Sche jau sun ina tabaloria, na di jau nagut.»

Lezi vegn vilà. «Ti es propi ina tabaloria. Nus n’essan betg en in film. Ins na po betg far il ‹beamen› d’in lieu a l’auter.»

Ma Julia guarda plain mirveglias sin Laina. Igl era bain curius. Laina ha durmì oz suentermezdi en l’avieuler. Ma lez era serrà cun clav.

Cura che Julia aveva dumandà co ch’ella saja vegnida en l’avieuler, aveva Laina be raquintà ch’in filien haja mussà la via.

«Di co che ti es vegnida en l’avieuler.»

«Na», fa Laina il botsch. «Sche jau sun ina tabaloria, na di jau nagut.»

«Fai il bain!», di Julia.

«Na.»

«Raquinta a nus dal filien.»

Laina bunamain schloppa. Ma pir cura che Lezi sa perstgisa ed engira che Laina na saja nagina tabaloria, mabain fitg intelligenta, vegn ella ora cun il marmugn.

«Igl ha in tunnel.»

«Nua?»

Laina mussa cun il det en il funs da la cabina. Ella va sut la stgala en. Lezi e Julia fan si egliuns cura ch’ella avra ina porta.

Julia tegna giu il chau e suonda sia sora en il tunnel.

«Jau na vegn betg en là, sch’igl ha filiens», protesta Lezi.

En quest mument s’avra l’isch-ustaria.

«Jau vom spert a telefonar», cloma insatgi.

Lezi dat gas, svanescha en il tunnel e serra la porta. Paucas secundas pli tard audan ils fragliuns che munaida croda en l’automat da telefonar.

Ha quest tamazi betg in handy?, pensa Julia. Ses cor batta uschè fitg ch’ella tema ch’ins audia quai da l’autra vart da la porta.

Ina mes’ura pli tard turnan ils trais en chombra. Els han fatg ina lavurada. La trucca è stada pesanta. Las aissas cun rodas han fatg in bun servetsch. Tuts trais èn plain pulvra e tailas filien. Tuttina sa bittan els l’emprim sin ils letgs. Julia e Lezi èn satisfatgs e gratuleschan in a l’auter. Laina sa senta stuschada ora e vuless era ch’insatgi guardia sin ella.

«He. Uss essan nus ritgs. Nus avain in stgazi mo per nus», cloma Laina nà da ses letg.

Julia revolva ils egls e cumenza a far predi.

«Laina. Empermetta a nus che ti na raquintas a nagin dal stgazi e da quai tunnel.»

Laina guarda permalada sin Julia. Ses egls cumenzan a traglischar. Lura sbassa ella il chau. Julia sa turpegia immediat per sia reprimanda.

«Ah, jau sun in tgutg», sa perstgisa Julia. «Jau emblid adina che ti es gea ina gronda.»

Laina sgnufla ed emprova da fruschar davent insatge cun la palma maun.

«Senza tai n’avessan nus betg pudì salvar il stgazi», cuntinuescha Julia. E Lezi metta vitiers: «Sche ti na fissas betg ida ordavant, na fiss jau betg ì tras il tunnel.»

Julia e Lezi van vi e sesan sin il letg sper Laina. Els dattan giu per il givè a Laina e repetan ad in repeter: «Ti es la meglra detectiva.» «Ti es curaschusa.» «Ti has chattà il tunnel.» «Ti es propi la meglra detectiva.»

Ils egls da Laina traglischan uss sin ina tut autra moda.

In’urella pli tard èn Lezi e Laina sa durmentads. Julia sa schluita anc ina giada or dals ponns e va tar la fanestra. Ella guarda giuadora. La glina sclerescha las conturas da l’avieuler. Tuttenina sa mova ina siluetta sur il parcadi e s’avischina a l’avieuler. La persuna tschertga la clav en il mir, avra l’isch e va viaden. Strusch entrada, turna ella immediat anora, sbatta la porta, sbriga tar il parcadi e svanescha en la notg.

Anc ditg trembla Julia en ses letg. Ella schela, malgrà ch’ella ha mess anc ina cuverta da launa sur il tarpet. Tgi era quai? I n’era betg l’onda Rosa. Era betg dr. Capol. Avevan els da far cun in’entira banda? U aveva questa persuna da far nagut cun l’onda Rosa e dr. Capol? Tut questas dumondas stgatschan la sien a Julia. Il pli sgarschaivel patratg era: Tge fiss capità, sche questa persuna avess traplà ils fragliuns en l’avieuler?

Nauschas novas durant ensolver

Julia schlogna ina buccada da sia pischutta. La famiglia Gadola ensolva en sala da mangiar.

«Oz giainsa tar il Lai da Laus.» La vusch da la mamma tuna sco sch’ella avess annunzià che la lieur da Pasca saja vegnida la notg passada ed haja purtà ina lieur da tschigulatta d’in meter.

Julia revolva ils egls. «Sto quai esser.»

«Gea», di Agi.

«Nus essan vegnids pir ier», protestescha Julia. «Nus stuain l’emprim ans acclimatisar.»

Pieder bunamain schloppa dal rir. El smatga la servietta sin la bucca per ch’el na sburflia betg viadora ses café. «As acclimatisar? Da quels argients vivs sco vus! Quai fiss anc la pli bella. Danunder has quai?»

«D’ina turista tudestga. Jau sun ida cun quella cun il runal l’enviern passà. Ella ha ditg ch’ins stoppia l’emprim sa disar a l’autezza en il vitg da vacanzas, sch’ins fa vacanzas da skis. Pir lura dastg’ins ir siadora cun il runal.»

«Cler. Quai vala per ils Tudestgs che vivan sper la mar. Ma vus n’abitais betg uschè a bass che vus stuessas as acclimatisar.»

«Nus essan fitg stanchels dal viadi», emprova Lezi cun vusch innocenta. «Guarda ina giada quant stancla che Laina è.»

E propi. Laina è pront sa durmentada cun la fatscha sin il taglier.

«Per cletg n’ha ella anc betg fatg sia pischutta cun mel d’avieuls», di Julia.

«Quai è il detg urden!», di la mamma. «Vus avais mettain tadlà cassettas da ‹Fünf Freunde› l’entira notg. Questa saira na datti naginas cassettas. Il recorder prend jau en mia chombra.»

Il bab porta Laina en chombra e metta ella a letg.

«Sche Laina è uschè stancla, na stuain nus segir betg ir a chaminar», scutina Julia en las ureglias a Lezi. Ma tge trumpada.

«Giainsa pia pir suentermezdi al Lai da Laus», manegia Pieder cura ch’el sesa puspè en davos maisa. «Vus dus ruassais era anc in’uretta. Uschiglio na pudais betg da la taissa siadora.»

«Atgnamain è quai pipas dad ir da là si», di Lezi che na vul betg ir da bel cler di a ruassar. «Quai n’è betg lunsch. E mes trenader di adina ch’jau haja ina buna cundiziun.»

«Ti has tuttina da star giu in mument», cumonda il bab.

«Dastg jau star qua e gidar l’onda Rosa?», dumonda Julia. «Jau n’hai betg che tira dad ir da là si. La via n’è gnanc asfaltada. Ed ins na po betg ir cun l’aissa.»

«Ti vegns cun nus e l’aissa resta qua», di Agi en tun datschert. Ed a Pieder di ella: «Jau vi avair mes uffants cun mai. Jau hai adina manegià che Cumpadials saja il pli segir lieu da quest mund. Ma dapi ier pens jau auter. Ins n’è betg segir qual mument ch’in lader engola noss uffants.»

«Ma uss surfas», di Pieder.

«Che Laina è svanida ier ha da far insatge cun quest stgazi. Insatge n’è betg schuber. Enfin che questa chaussa n’è betg sclerida vi jau avair mes uffants enturn mai.»

«Quella sa adina tut», tugna Lezi senza che la mamma auda.

«E quai ch’ella na sa betg, quai smina ella», respunda Julia sut vusch. «E sch’ella smina insatge, èsi anc bler mender.»

A la maisa sper ils Gadolas sesan in um ed ina dunna. Els tutgan tar il team da televisiun ch’è arrivà gia baud la damaun. Tranteren taidlan ils Gadolas cun mirveglias tge ch’els tschantschan.

«Nus filmain il suler e la porta da questa stivetta nua ch’il stgazi era mess en salv. Suenter faschainsa l’intervista cun l’ustiera en l’ustaria.»

«Oz vegni a dar il detg traffic qua cun glieud da la pressa», di Agi a Pieder. La mamma guarda cun disfidanza vi tar la maisa. «Igl è en mintga cas meglier, sche nus giain davent suentermezdi.»

«Speranza emblida la mamma prest puspè ils laders e va en biblioteca a leger sias brevs», scutina Julia anc adina cun ses frar. «Uschiglio ans siglienta ella mintga di per las muntognas enturn.»

Strusch che Julia ha ditg quai, audan els co che Agi di a Pieder: «Jau n’hai dal reminent betg en senn da leger tut las brevs da questa Franzosa. Igl èn be tractats istorics. Tge merda. Jau era persvadida che quai sajan brevs d’amur. E pervi da quai avain nus stritgà la Svezia!»

«Ma daco ha l’onda adina fatg uschè in tamtam cun questas brevs», dumonda Pieder.

«Quai na chapesch jau er betg», respunda Agi. «L’onda Rosa è pli baud adina sa grittentada pervi da madame Pauline. Ella fetschia vegnir l’aug Fidel or da la suna. Sch’el survegniva ina brev da la Frantscha, era el sco en las nivlas. Ma quai sto esser stà be ideas da l’onda Rosa. Ella era probabel uschè schigliusa che ses frar schumellin survegniva tantas brevs ch’ella ha simplamain inventà tut quai. Sche l’onda Rosa avess savì tge che stat scrit en las brevs, n’avess ella betg stuì temair da perder ses frar. Quai che questa dunna scriveva, eran be chaussas abstrusas. Fantastarias.»

«Tge fantastarias?», dumonda Pieder.

«Ma p.ex. ch’i dettia in suler sutteran a Cumpadials. Quai sa resultia da scrittiras ch’ella possedia. I sa tractia da documents da truppas franzosas che sajan passadas tras la Surselva. La gronda part da questas truppas saja vegnida per la vita. Intgins paucs schuldads hajan chattà sin lur fugia albiert en in tschaler. En quest tschaler hajan els chavà in vau ora en il liber, per pudair mitschar sch’ils inimis chattassan els.»

«Hm. In vau sutteran. Ti pos laschar leger mai las brevs», di Pieder. «Quai tuna interessant.»

Schurnalista u tuttina detectiva?

Suenter ensolver svanescha Pieder en biblioteca. El lubescha a Lezi da far cumpagnia ad el. Julia ha dà las ordras a ses frar da vegnir sisur uschè bler sco pussaivel davart il tunnel.

Damai che Agi resta en chombra cun Laina, ha Julia maun liber. Ella vul observar l’onda Rosa. Cun il temp daventi dentant lungurus. L’onda ha trasora da dar pled e fatg a schurnalists. U sin telefon, al microfon u avant la camera. En il fratemp èn gia arrivads trais teams da televisiun en la pensiun, ma era glieud da radio e da gasettas van a spassegiond per ils sulers.

Julia contempla cun fascinaziun il cunfar da la glieud da medias. Ils schurnalists tschentan dumondas che tunan gia senza respostas sco sabientschas.

In schurnalist fa immens spert notizias per ch’el vegnia da nudar tut quai che l’ustiera di. Julia al dumonda, sch’el vegnia atgnamain anc da leger quai ch’el haja scrit.

«Las chaussas che jau hai scrit, tegn jau adina endament, jau na dovrel gnanc las notizias», declera il schurnalist.

«Daco scrivais lura insumma si tut?», vul Julia savair.

«Sche jau na scriv betg si, na tegn jau era betg endament. Be sche jau scriv insatge, resti en mia memoria. Igl è sco sche mes tscharvè fiss en mia detta. Curius, u betg?», ri il schurnalist. Ma lura dumonda el Julia: «Has ti atgnamain vis ier questa trucca?»

«Gea», Julia vegn in zichel cotschna.

«Quant gronda era quella insumma?»

Julia mussa cun il maun, la lunghezza da pressapauc otganta centimeters e l’autezza d’in mez meter.

«Aha», fa il schurnalist.

«Han ins propi chattà la trucca en ina cisterna. Quai sto esser ina gronda cisterna.»

Julia va giuadora cun il schurnalist ed al mussa la cisterna. Durant ch’el fotografescha, sa fa ella or dals pes. Ella tema da sa tradir, sch’ella discurra vinavant dal stgazi dals Franzos.

Ils teams da televisiun dovran ditg fin ch’els han installà las cameras ed ils microfons. L’onda Rosa sto repeter dieschmilli giadas il medem, fin che tut è exact sco quai che quels da la televisiun vulan. L’entschatta è Julia impressiunada. Sa sche jau duess forsa daventar schurnalista empè da detectiva?, pensa ella. Ma prest sbitta ella il patratg. «En sasez èn ils schurnalists tuppira. Els fan intervistas davart in enguladitsch e dumondan la ladra sezza.»

Tuttenina auda Julia, co ch’in redactur di da bass ad ina dunna ch’è londervi da pachetar ensemen microfons ed apparats: «Nus restain qua per gentar.»

«Daco?», vul l’assistenta savair. «Qua na datti nagut nov pli.»

«Jau hai udì ch’ina experta da la Frantscha arrivia da mezdi a Cumpadials. Cun quella faschain nus era anc intgins maletgs. Ma na di nagut a nagin. Quai è top secret. Quai dat in primeur. Nus essan ils emprims che purtain quai en las novitads!»

L’um è tut or dal moni. El guarda enturn sco sch’el vegniss persequità. Da Julia na fa el betg stim.

La dunna dat il chau cun ina tschera fitg seriusa. Ella guarda cun admiraziun sin ses collega.

Almain hai jau intervegnì insatge nov, pensa Julia e va a tschertgar l’onda Rosa. Lezza è en cuschina e lava mantuns salata. Ella sgnufla d’in cuntin da la gritta.

«Daco dovras tanta salata?», dumonda Julia.

«Quella gianira vul tutta gentar qua.»

«Tgi?»

«Oh, quels schurnalists mettain.»

«Perquai che l’experta da la Frantscha vegn?»

L’onda na dat gnanc ina resposta e cumenza cun ina tirada: «Questa persuna impertinenta. La davosa giada ch’ella è stada qua ha ella fufragnà dapertut. Duas giadas hai jau traplà ella en tschaler. Sappia Dieus tge ch’ella tschertgava. Ed ina giada è ella stada en mes biro. Cur che jau l’hai chattà a sfuschignond en las scrittiras, ha ella ditg ch’ella tschertgia las brevs ch’ella haja scrit a l’aug Fidel. Ella haja il dretg da survegnir questas brevs. Normalmain l’avess jau dà las brevs. Jau na sai gea betg leger ellas. Ma cunquai ch’ella è sa depurtada uschè mal, hai jau salvà tut e spedì ella a chasa. Questa persuna porta ses nas pli aut che la Tur d’Eiffel a Paris. Ella pensa ch’ella saja la pli bella, va enturn cun chalzers cun chaltgogns auts, è smincada sco in clown e…, e…»

«Ed ella n’ha betg gugent capuns», gida Julia.

«Geabain.» L’onda sgnufla tge ch’ella po e traffica cun la salata. Ma Julia senta exact. En ses intern buglia l’onda.

«Quella na sto betg pensar ch’ella possia anc ina giada vegnir e crititgar mia cuschina. In pau dama da Paris bain! Quella na po gnanc far la differenza tranter in ov ed in satg frina. E lura vulair dir insatge da mia cuschina!»

Julia emblida ch’ella discurra en sasez cun ina ladra. Ella stat mal per la cuschiniera passiunada. I na dat nagut pli crudaivel per ina cuschiniera ch’in giast che sbitta tschaveras ch’èn fatgas cun tutta premura.

«Ma ti sas gea bain avunda che ti fas ils megliers capuns da la Surselva», consolescha Julia. «E perquai ch’ins na fa nagliur capuns danor en Surselva, èn tes capuns ils megliers da l’entir mund.»

L’onda chala da sgnuflar.

«Ins stuess en sasez far vegnir enconuschent ils capuns era en auters lieus», cuntinuescha Julia.

«Mhm», fa l’onda in pau sco per dar il consentiment.

«Ti stuessas chattar ora in sistem da conservar ils capuns. Metter en cuppas. Sas, exact sco ils raviolis. Ti stuessas far ina fabrica da capuns e vender els sin l’entir mund. Lura dessi era pli savens capuns tar nus a chasa. Quai avess jau uschè gugent. La mamma ha mai temp da manizzar tut quai ch’ins sto metter en ils capuns.»

«Mmhmm», uss tuni prest sco sche l’onda riess.

«Quai fiss era bun per l’hotel. Ti stuessas simplamain scriver sin la cuppa ‹Capuns da Cumpadials à la pensiun Gadola› e sutvi ti’adressa. Lura tuts che vulessan savair nua che Cumpadials è. E quels ch’han fitg gugent capuns vegnissan per sagiar capuns frestgs originals. Ti vegnissas da vender massa capuns, pudessas laschar vi tut las chombras e vegnissas ritga.»

L’onda Rosa cumenza a rir e Julia sto rir cun ella.

«Ed jau pudess pajar tut ils daivets ch’èn sin questa chasa», di l’onda cun ina fatscha cuntenta. «Jau pudess perfin renovar l’hotel. Far in nov tetg, dar colur la fatschada, finalmain drizzar en ina cuschina moderna. Metter novs tarpuns en ils sulers, installar in nov stgaudament…»

«…e metter si ina ballabaina ed ina ruschnera en curtin», cuntinuescha Julia. Ma cun quests pleds ha ella scurlattà l’onda Rosa or dals siemis. Sia fatscha s’endirescha puspè. Ella volva il dies vers Julia e cumenza a prender ils mantuns da salata or da l’aua e metter els en il cul per laschar daguttar.

«Poss jau gidar insatge?», dumonda Julia.

I va in mument fin ch’i vegn ina resposta.

«Ti pos ir en iert per tschagugliuns. Ti sas gea nua ch’els èn. Jau dovr pulit bler.»

Da tagliar giu tschagugliuns sa senta Julia miserabel. Ella ha in grond gnoc en la gula. Anc mai ha Julia vesì si’onda uschè cuntenta sco ansant, cura ch’ella ha dumbrà si tge ch’ella faschess cun l’hotel, sch’ella fiss ritga. Suenter ha la vusch da l’onda disditg. La madame da la Frantscha stueva esser ina miserabla persuna. Ma i n’era betg stà quai ch’ha fatg uschè trista l’onda Rosa. Ma tge eri lura?

Al Lai da Laus

Lezi è daditg pront. El spetga malidi en suler fin che la famiglia è cumpletta per partir vers Laus. L’emprim manca Julia, suenter sto Laina dispit far pisch e lura sto Pieder anc ir en chombra per ils egliers da sulegl.

En suler spetgan era schurnalists. Dus teams da televisiun han drizzà las cameras sin l’entrada. Ils schurnalists spetgan che l’experta da Paris arrivia. Madame Pauline saja s’annunziada sin quellas uras.

En sasez avess Lezi gugent vesì la madame. Ma cura che Pieder di «uss giainsa», è Lezi tuttina led da mitschar en il liber.

«Nus giain davos ora. Lura na stuain nus betg ir tras quest smugl là», di la mamma mussond cun il mintun sin la pressa.

Lezi curra sco in turnigl tar l’isch che maina en curtin e siglia en ina persuna ch’entra cun in satgados si dies.

«Salut mon petit.»

Lezi guarda en fatscha ad ina dunna che vesa ora sco la mussadra ch’el ha gì pli baud en scoletta. El di automaticamain: «Bun di dunna Berger. – Oh, perstgisai.»

Pir uss realisescha el ch’i n’è gea gnanc la mussadra ch’el ha gì uschè gugent. El vegn cotschen.

Entant arriva il rest da la famiglia.

«Bonjour», salida la dunna ils creschids.

«Bonjour», respunda Agi. «Vous êtes madame Pauline?»

«Oui. Ed jau tschertg la hoteliera, madame Rose Gadola. Sun jau en il dretg hotel?»

«Gea, i dat be quest hotel», di Pieder en in tun lom e curtaschaivel che Lezi n’enconuscha betg da ses bab. Gia straglischan ils emprims chametgs dals apparats da fotografar.

La famiglia Gadola è tuttenina tschinclada da schurnalists. Lezs sa derschan bunamain sur els en per vegnir datiers da la madame. Entant ch’ils teams da televisiun runan anc natiers las cameras, bumbardeschan ils auters schurnalists la dunna da Paris cun dumondas.

«Madame Pauline, Vus essas professuressa per istorgia franzosa. Tge savais Vus dal stgazi dals Franzos?»

«Cuntegna el rauba d’art?»

«Èsi vair che la trucca cuntegna il sold per ils battagliuns franzos ch’èn passads tras il Grischun?»

«U eri daners per cumprar la simpatia da l’aristocrazia grischuna?»

«N’era l’aur betg destinà per il retg da l’Austria?»

«Èsi la renumada banda da rauba d’art ch’ha rapinà la trucca? Tge pensais Vus?»

Lezi stat mal per la dunna che vegn mulestada cun tantas dumondas. Atgnamain avess el sez vulì dumandar insatge. Tge che «mon petit» veglia dir, e sch’ella saja forsa parenta cun si’anteriura mussadra. Ma Agi e Pieder manevreschan ils uffants or dal smugl da microfons e cameras.

Giond da la taissa si vers il Lai da Laus, èn Lezi e sia sora a la cua. Trasora admonescha Pieder da betg star memia lunsch enavos. Lezi senta la stancladad. El n’ha sa chapescha betg durmì avantmezdi e Julia n’er betg. Il sulegl brischa. I fa ina chalira. Lezi vul cumenzar a raquintar. El ha intervegnì ina massa davart il tunnel secret. Quai vuless el far a savair a Julia. Ma lezza va cun il chau a bass e para d’esser insanua auter cun ils patratgs.

Sulet ina giada fa ella: «Tge curiusa dumonda!»

«Tgenina dumonda?»

«Sche quai saja il dretg hotel? Quai stuess la madame bain savair. Ella è gea stada ina giada a Cumpadials.»

«En sasez bain», di Lezi. «Madame Pauline è ina flotta. Ella vesa ora sco la dunna Berger.»

«A mai para ella era simpatica. Remartgabel che l’onda Rosa na po betg star or ella.»

«Sch’ella n’ha betg gugent capuns, pon ins far nagut.»

Lura tascha Julia puspè. La via è taissa e crappusa.

E tuttenina: «Aveva ella atgnamain en chalzers cun chaltgogns auts?»

Lezi è tut paff.

«Na, jau na crai betg», di el. «Jau n’hai betg guardà sin ils chalzers. Ma sch’ella avess gì chaltgogns auts, na fiss ella betg sco mia mussadra.»

Schegea ch’els han gia gentà, envida Pieder in fieu per brassar servelas sper il lai. L’aua è fradaglia. L’emprim fan ils uffants bogn da pes. Cura ch’els èn sa disads a la temperatura, nodan els. Laina ha auter da far. Ella va a zappitschond a la riva e persequitescha las schaumas da peschins. Suenter in’urella vegn ella e mussa tschintg peschs en in cup.

«Jau gid era a pigliar peschs», di Lezi. El sa dovra tge ch’el po. Ils peschins èn spertezza. El emprova tut ils trics, ma n’ha nagina schanza. Mintga giada ch’el fa be in minim moviment scappan ils peschs. Lezi ha il sentiment ch’els fuin gia avant ch’el sa muventia.

«Co fas ti quai?», dumonda el Laina che piglia in pesch suenter l’auter e metta els en in satg da plastic cun aua.

«Jau clom simplamain els.»

Lezi va tar Laina e guarda co ch’ella tegna ses cup en l’aua.

«Ve nà qua, ve, ve. Plaunsieu. Gea. Ve, ve.» E dus peschs nodan patgific en il cup da Laina.

«Has vis?», dumonda Laina.

Lezi na po strusch crair quai ch’el vesa. Ma el fa da surengiu: «Sche ti fas uschia, èsi gea cler.» En vardad n’èsi cler ad el insumma nagut ed el crai che sia sora pitschna haja forzas surnatiralas. Els turnan tar ils geniturs che brassan servelas.

«Jau prend tut quests peschs cun mai a chasa», annunzia Laina. Nagin na protesta.

Durant ch’els mangian servelas, contemplan ils uffants la pizza che sa spievla en il lai.

«Quai è bellezza», di Julia.

«Mhm», respunda Lezi cun bucca plaina.

«N’èsi betg bellezza?», dumonda Agi che sesa in toc plinenvi e n’ha betg udì che Julia aveva gist ditg il medem.

«In zic lungurus», cloma Julia en direcziun da la mamma. E pli da bass vers Lezi manegia ella: «Sch’jau schess ch’i saja bel, stuessan nus trottar mintga di per las muntognas enturn.»

Da turnar a Cumpadials van Lezi e Julia ordavant. Mintgatant taidla Lezi co ch’i tschalatta en ses satgados. En là è la buttiglia da termos. Agi ha derschì tut ils peschs da Laina en la buttiglia suenter avair svidà ora il café.

«Tge statti atgnamain scrit dal tunnel en las brevs?», dumonda Julia cura ch’els èn in toc davent dals geniturs.

«La madame scriva da la guerra dals Franzos. Il bab ha ditg che quai saja stà durant il temp da Napoleon. Ils Franzos hajan conquistà l’entira Svizra. Il Grischun tutgavi lura anc betg tar la Svizra. Ma en il Grischun sajan ils Franzos era stads.»

«Cler, sch’els èn stads a Cumpadials», remartga Julia.

«L’aug Fidel ha para scrit a la madame da chaussas ch’el ha legì en archivs grischuns e la madame ha cumpareglià quai cun sias retschertgas en Frantscha. I va oravant tut per ina truppa franzosa ch’è stada en Surselva.

Bunamain tut ils schuldads da questa truppa èn vegnids per la vita a Mustér. Là han ils purs sursilvans mazzacrà total brutal ils Franzos. In tozzel schuldada ha survivì. Era in general Demont. Quel era in antenat da madame Pauline. Ma el è mort curt suenter ch’el è turnà en Frantscha. El ha laschà enavos sulet in diari a sia famiglia. En quel ha il general scrit d’in pader ch’ha spendrà la vita al general ed als schuldads ch’èn mitschads da la mazzacrada. Il pader ha zuppà els tar glieud che tegneva cun ils Franzos. Il pader aveva num Placi a Spescha.»

«In curius num», manegia Julia.

«Pli tard han ils Austriacs piglià il pader e mess el en praschun perquai ch’el ha gidà ils Franzos.»

«Tge han ils Austriacs da far cun quai?», dumonda Julia.

«Lezs eran inimis dals Franzos. Madame Pauline manegia che questa glieud ch’haja zuppà il general e ses schuldads abitavan a Cumpadials. Ils Franzos sajan sa zuppads en il tschaler da la chasa. Là hajan els chavà in vau che maina en il liber, per cas ch’ils inimis traplassan els.»

«Quai ha Agi gia raquintà d’ensolver. Tge èsi cun il stgazi?», vul Julia savair. Ella n’ha tuttenina nagina pazienza pli.

Lezi fa da gugent in zic plaunsieu: «Sche quest vau è il tunnel che nus avain chattà, vul quai dir che noss antenats tegnevan cun ils Franzos.»

«Cler che quest vau è noss tunnel. Ma cun tgi che noss antenats tegnevan na m’interessescha gnanc zic», manegia Julia.

«Mai bain», di Lezi. «Quai chat jau fitg bun che nossa famiglia era per ils Franzos. Lezs eran numnadamain per la libertad.»

«E nua avevan els la libertad? Forsa en nossa trucca?»

«Na. En la trucca avevan els munaida d’aur. La madame suppona ch’ella cuntegneva era anc intgins objects d’art. En mintga cas è la trucca svanida suenter la mazzacrada da Mustér. En Frantscha han ins supponì ch’ella saja crudada en ils mauns da l’inimi. La madame na crai betg quai.»

«Jau n’er betg. Perquai che l’onda Rosa e dr. Capol han laschà svanir la trucca. Simplamain in pèr tschientaners pli tard», di Julia vilada.

«In zic curius èn las ultimas brevs», di Lezi. «En quellas brevs dumonda la madame daco che l’aug Fidel na scrivia betg pli. Ella admonescha el da star attent. El saja forsa en privel da vita. I dettia glieud senza scrupels che veglia sa patrunar da la trucca.»

Fin tar l’auto van els senza dir pled. Julia sa bitta en il pastg ed els spetgan sin ils auters.

«Danunder enconuscha l’aug atgnamain madame Pauline?», vul Julia savair.

«D’in congress internaziunal.»

«D’istorichers?»

«Na. Da schumellins. Quest congress menziunescha la madame duas giadas e lauda il referat che l’aug ha tegnì.»

«Tge referat?»

«In referat da schumellins en l’istorgia.»

Ils geniturs arrivan ed era els discurran da las brevs.

«Quai è fitg interessant», di Pieder.

«Quest baterlim d’in tunnel secret na m’interessescha betg. Jau avess duvrà material per in’istorgia d’amur. Tractats istorics na poss jau betg leger», di Agi.

«Stoi atgnamain esser dispit ina madame Pauline ed in aug Fidel sco inspiraziun per tes roman? Na tanschessi betg cun l’onda Rosa ed il dr. Capol?», fa Pieder cun bucca rienta.

Lezi gizza las ureglias. Julia, ch’ha ruassà en il pastg, auza il chau.

«Na. Il gross Capol e l’onda Rosa n’èn segir nagin’inspiraziun. Per in roman dovri ina madame da Paris ed in istoriograf sursilvan.»

«Donn», ri il bab. «Leo Capol e ti’onda avessan dà ina risada istorgia d’amur. T’imaginescha co che la pitschna Rosa stat sin ils pizs ed emprova da bitschar il grond dr. Capol.»

«Also Pieder! Uss chala», ma Agi sto era rir ed agiunta schizunt: «Quai na va gea gnanc. Dr. Capol è bler memia gross.»

«Cler che quai va. Jau hai mezza udì», manegia Laina frestgamain.

Ils geniturs guardan surprais sin la figlia. Lezi reagescha immediat e fa vegnir Laina sin auters patratgs avant ch’ella bagliaffa ora tut. «Vulessas puspè avair tes peschs?», dumonda el.

«Gea. Quels regal jau a l’onda Rosa ed a dr. Capol, cura ch’els maridan.»

I dat capuns

L’auter di suenter ensolver cloma Julia ses fragliuns. Els van en la lautga veglia davos l’hotel. Lezza na vegn mai duvrada. Almain betg da giasts. La lautga è daventada in deposit da sutgas e maisas da curtin. Julia tira natiers ina maisa radunda e trais sutgas. Ils trais detectivs prendan plaz.

«Jau stoss raquintar a vus insatge curius. Ier saira n’hai jau betg pudì ma durmentar. Jau sun ida en chombra da Pieder ed Agi per il recorder. Cun turnar hai jau entupà l’onda Rosa. Per cletg n’ha ella betg vesì mai. Ella steva en in chantun dal suler. Savais cun tgi?»

«Cun dr. Capol», fa Lezi.

Julia dat il chau e Laina fa bunets en l’aria.

«Chala si cun questas tuppadads. Quai dat sin la gnerva. Quels dus n’èn betg in pèr d’amur», sbargia Julia.

«Ma il bab manegia era ch’els sajan inamurads», sa dosta Laina.

«Il bab na sa betg che dr. Capol e l’onda Rosa èn laders», dat Julia ina reprimanda. Laina n’impressiunescha quai betg.

«Cura che jau sun vegnida en chombra, deva la glina sin mes letg. Jau hai vulì trair ils sumbrivals e savais tge che jau hai vis?» Julia fa ina pausa. «Ina glisch en l’avieuler.»

«En l’avieuler?», smirveglia Lezi.

«Probabel ina lampa da maun. Ma gliez n’è betg impurtant. Impurtant è che l’onda Rosa na pudeva betg esser en l’avieuler en quel mument. E dr. Capol n’er betg. Els eran omadus en suler.»

«Es segira?»

«Segir», fa Julia serius e guarda sche Laina fa puspè grimassas. Lezza na taidla dentant betg pli. Ella emprova da carmalar in filien en ina stgatla da zulprins.

«Igl era insatgi auter.»

Lezi è pensiv. «Forsa n’han l’onda Rosa e dr. Capol gnanc da far cun la chaussa.»

«Ed il scussal?», dat Julia da patratgar. «Suenter in’urella è la glisch stidada. Ma nagin n’è sortì da l’avieuler.»

«Igl è pia insatgi ch’enconuscha noss vau.»

«Ed insatgi che sa co vegnir en l’hotel, era sch’ils ischs èn serrads.»

Julia na sa betg endretg, sch’ella duai raquintar dapli. Ma tge duess ella dir? Cura ch’ella ha vesì la glisch en l’avieuler, ha ella sentì questa sfradur sco l’emprima notg ch’ella ha vesì la siluetta. E cura che Lezi ha raquintà da glieud senza scrupels, ha Julia puspè sentì snavurs. Sco sch’ins serrass ella en ina gronda schelentera.

Laina vul chatschar il filien en la stgatla da zulprins. Lezi guarda tiers.

Tuttenina mitscha il filien e Lezi di: «Nus stuain ir a dir quai.»

«Hm», fa Julia. «Jau crai era.»

«Lura prendani davent a nus il stgazi.»

«Na. Nus salvain el per adina», di Laina. «E cura che jau sun gronda vend jau el e cumpr in circus.»

Julia na fa betg stim da Laina. «A tgi vulain nus raquintar noss’istorgia? Tar la polizia na pudain nus betg ir.»

«Nus schain a Pieder ed Agi», propona Lezi.

«Sas tge lavachau che quai dat?»

«Jau sai», di Lezi. «Nus pudain era ir tar madame Pauline!»

«Pon ins fidar a quella?»

«Cler. Ad insatgi che vesa ora sco mia mussadra pon ins adina fidar.»

«Quai n’è betg ditg», di Julia.

«Ella pudess prender la trucca e dar ella ad in museum. Forsa savess ella schizunt dir ch’ella haja sezza puspè chattà il stgazi. Ella savess en mintga cas tge far», di Lezi.

Insaco plascha l’idea a Julia. Da l’autra vart pudess era madame Pauline esser stada ier en l’avieuler. E questa siluetta da l’emprima notg? N’era quai betg era ina persuna zaclina sco la madame? N’era madame Pauline forsa betg pir dapi ier en Surselva?

«Nus spetgain fin questa saira. Nus observain la madame, ma era l’onda Rosa. Forsa intervegnin nus anc insatge nov», di Julia.

«Igl è be donn che nus na savain gnanc exact tge che noss stgazi cuntegna», di Lezi.

«Gea, ma uss èsi memia ristgà dad ir en il zup», di Julia.

«Il stgazi cuntegna marenghins», di Laina.

«Co vul ti savair quai. Has vesì ils marenghins?», dumonda Lezi.

«Na, ma jau hai la finala durmì sin il stgazi», declera Laina.

L’entir di fan ils trais fragliuns finta da tschertgar filiens. Els van per l’hotel ed il curtin enturn e mettan filiens en stgatlas pitschnas. En vardad èsi be Laina che sa deditgescha seriusamain als filiens.

Adina sche Julia vesa l’avieuler fai snavurs. Jau sun in buglialatg, fa ella reproschas a sasezza. Ma ella s’accorscha ch’era Lezi fa quitads.

«Sa tge che madame Pauline ha manegià cun glieud senza scrupels?», dumonda el.

Els observan l’emprim madame Pauline. Ella va a spassegiond en la vischinanza da l’hotel. Ella tschertga insatge. Ella porta vestgadira cumadaivla e chalzers da gimnastica. Nagut da chaltgogns auts, pensa Julia.

«Tschertgas era filiens?», dumonda Laina madame Pauline cura che lur vias sa cruschan. La madame na chapescha betg. Laina mussa la stgatla cun filiens.

«Oh, ces pauvres bêtes», excloma la madame. «Je cherche le tunnel souterrain. Il se trouve près de l’hôtel. Monsieur Fidel m’avait écrit qu’il avait trouvé l’entrée du tunnel.»

Tunnel han ils uffants chapì, schizunt Laina.

«Cler che jau sai dal tunnel. In filien ha mussà el a mai», e Laina tegna si per il nas a la madame in filien cun chommas fitg lungas.

La madame stritga ils chavels da Laina. «Il ne faut pas maltraîter ces pauvres animaux.»

«Questa saira muss jau a tai il tunnel», di Laina.

Suenter gentar fan ils uffants chatscha da filiens en cuschina. L’onda Rosa è profundada en sia lavur e na s’occupa betg dals fragliuns.

«Questa saira datti capuns», fa ella da savair.

Lezi tschurra il nas. Julia e Laina fan hopers.

«Survegn madame Pauline era capuns?»

«Cler. En mes hotel mangian tuts quai che vegn sin maisa. Sche quai na plascha betg a la madame, duai ella turnar a Paris.»

«Quant ditg stat ella atgnamain a Cumpadials?»

«Sai betg. Jau na discur betg cun ella. Jau na chapesch betg, tge ch’ella vul anc qua, uss ch’il stgazi è svanì.»

«Ella tschertga in tunnel secret. Sas ti nagut da quai?», dumonda Julia cun la vusch la pli cretta.

L’onda Rosa guarda en fatscha a la matta e tschivla.

«E sche jau savess insatge, na schess jau segir betg quai ad ina persuna che na stima gnanc noss capuns. Quella duai ir a fufragnar en ils tschalers da Paris e mangiar ses pot-au-feu dal diavel.» Uss vesa l’onda co che Laina emprova da metter in filien en ina da sias stgatlas.

«Tge fas ti qua?», giappa ella.

Laina sa spaventa e lascha crudar la stgatla. Trais filiens profiteschan da la chaschun e fugian.

«Da questa vermaniglia runas ti en mia cuschina? Tge tratgas atgnamain? Nagut mettain! Giuadora cun vus. Argients vivs che vus essas! Avais mo tuppadads en il chau.»

Ils uffants fuin da la nauscha luna da l’onda Rosa. Ins na sa mai, sche l’onda faschess diever da la palutta.

Avant tschaina èn Julia, Lezi e Laina en chombra. Els decidan da raquintar quai ch’els san a madame Pauline. Ella ha gì visita da l’archeologa ch’ha tratg il stgazi or da la cisterna. Omaduas èn s’enclinadas sur la cisterna ed han intercurì la miraglia. Suenter è madame Pauline ida persula per Cumpadials enturn. Puspè a tschertgond.

«Ella tschertga il tunnel», concluda Julia. «Perquai na po ella betg esser la persuna ch’è stada la notg passada en l’avieuler.»

«Julia, Lezi, Laina! Vegni a tschaina!», cloma Agi e cuchegia en chombra. «Nus tschanain oz en cuschina. La sala è occupada questa saira cun ina societad da festa.»

«Merda», fa Lezi.

«Tge èsi?», dumonda Agi. «Vus mangiais uschiglio gugent en cuschina.»

«Gea, ma oz datti capuns», explitgescha Lezi. «Lura toffa l’entira cuschina. E l’onda Rosa vesa exact quants capuns che jau prend.»

«L’onda Rosa ha ina massa da far e nagin temp da controllar, quants capuns che ti mangias.»

Dad ir da scala giu scutina Lezi a Julia en l’ureglia: «Jau avess uschè gugent vesì, tge che madame Pauline fa cura che la camariera serva ad ella ils capuns.»

«Jau era», ri Julia. «Persuenter vesainsa en cuschina, tge che l’onda fa, cura che la camariera di che la madame na mangia nagins capuns.»

«Quai dat ina catastrofa», ri Lezi.

Julia, Agi e Laina mangian sco liuns fomentads. Lezi e Pieder prendan l’emprim trais purziuns salata. Suenter stauschan els dus capuns per il taglier enturn. Els litgan in zic sosa. Lura ristga Lezi da sgrattar giu dal capun il chaschiel e da chatschar quel en bucca. El fa ina tschera sco sch’el avess traguttì ina citrona. Suenter sgara Lezi il verd giu dal capun e metta quel sin l’ur dal taglier. Il davos picla el la charnpiertg or da la pasta.

Ils capuns da Pieder èn tuttenina svanids. Pieder fa ina tschera da rir si per sia dunna. Cura che l’onda vegn e vesa che Pieder ha nagut sin il taglier di ella: «Uschia Pieder. Ti pos segir anc dapli?»

«Na grazia. Igl è stà prima. Propi delizius. Jau hai mangià ina massa e stoss uss chalar.» Pieder fruscha ses venter e fa star ora quel in zichel.

Pieder ha cletg. Gist en quel mument vegn la servienta e cloma: «Ils capuns per maisa trais.»

L’onda Rosa returna tar la platta da fieu.

«Quai è la maisa da madame Pauline», di Julia.

La servienta porta la platta da capuns per madame Pauline en sala. Ils uffants spetgan ch’ella turnia prest puspè. L’onda Rosa para d’esser occupada cun la charn per la societad da festa. Ils geniturs discurran d’ina tura che Pieder vuless far.

I na capita nagut.

«Forsa legia la madame anc la gasetta e n’ha betg vis tge ch’è sin maisa», suppona Lezi da bass. Ils uffants ston spetgar. La servienta vegn e va pliras giadas senza novas da la maisa trais. Lura turna ella cun ina platta vida.

«Madamevuless dapli», di la servienta.

«Daco?», dumonda l’onda surstada.

«La madame ha mangià l’entira purziun. Jau n’hai betg dastgà prender davent la platta fin ch’ella aveva fruschà ora il davos dagut sosa.»

«Segir?»

«Segir.»

L’onda Rosa è embrugliada.

«Ma jau n’hai nagins capuns pli. Sulet anc quels paucs per ils Gadolas.»

Ils geniturs han udì tge che l’onda ha ditg.

«Ti pos dar a la madame noss capuns», di Agi. «Jau hai en sasez avunda. Per las quaidas avess jau anc mangià intgins. Ma ti mo dai la platta a la madame. Ti has segir anc in bun dessert per nus?»

«Cler. Oz datti crema brischada cun nugat. E per ils uffants hai glatsch da mandarinas.»

Entant che l’onda prepara ils capuns per il service, marmugna ella trasora: «Che quella prenda anc ina purziun?»

La servienta svanescha cun ils capuns e l’onda Rosa di tut loscha: «La madame da Paris ha tuttenina gugent mes capuns.»

Suenter tschintg minutas turna la servienta. «Madame Pauline avess anc prendì ina purziun, ma jau hai ditg che nus n’hajan nagut pli.»

«Guarda, guarda», di l’onda Rosa beada. «Mes capuns fan concurrenza a la cuschina franzosa.»

Durant ch’ils Gadolas mangian dessert, splunti. L’onda Rosa avra e madame Pauline entra en tutta prescha.

«Mais madame Rose! Vos capuns sont excellents, succulents, formidables, une poesie du palais. Je n’ai jamais mangé quelque chose d’aussi bon.»

Ils uffants han l’impressiun che madame Pauline embratschass il pli gugent l’onda. E lezza è total perplexa. Ella ha plaschair da nar.

Julia remartga dentant era ina tscherta malsegirezza. Tants cumpliments è forsa da memia per l’onda. E propi – tuttenina culan larmas sur las vistas radundas da la cuschiniera. L’emprim pensan tuts ch’ella bragia dal plaschair.

«Questa madame è uschè ina flotta», singlutta l’onda.

Uss entra anc dr. Capol.

«Ma Rosa, tge èsi cun tai?»

L’onda sa bitta en la bratscha da dr. Capol e lascha ir sias larmas.

Agi e Pieder ston sa retegnair da betg rir.

Laina fa puspè sias grimassas.

E madame Pauline tschertga insatgi che pudess declerar ad ella tge che quai munta.

Julia sa senta sco en in teater.

«Theo, jau hai fatg ina gronda tuppadad. Jau stoss confessar insatge a ti», di l’onda Rosa.

L’onda vegn loma

Paucas minutas pli tard fa l’onda Rosa vegnir Agi, Pieder e dr. Capol en il vegl salun.

«Igl è gist bun, sche Agi e Pieder audan tge che jau di. Els san franzos e pon suenter declerar tut a madame Pauline.»

Ils creschids sesan enturn la greva maisa. Julia, Lezi e Laina sa schluitan era en il salun. Damai ch’els stattan uschè quiet sco darar, na fan ils creschids betg stim dad els.

«Il Fidel è stà per mai dapli che mo in frar», cumenza Rosa a raquintar a dr. Capol. «Cura ch’el ha emprendì d’enconuscher madame Pauline, er jau fitg schigliusa. El scriveva uschè savens ad ella che jau hai pensà ch’el saja inamurà. Narra sun jau era vegnida cura ch’el ha cumenzà a baterlar d’in tunnel secret. E ses baterlim dal stgazi dals Franzos era per mai be fantassems.

I n’era dentant naginas fantasias. Paucs mais avant ch’el è mort, ha el propi chattà il tunnel. El manava en noss tschaler.»

«Daco n’has ti mai raquintà quai a mai?», dumonda dr. Capol.

«I na ma pareva betg impurtant», di l’onda.

«E nua è quest tunnel?»

«Fidel ha chattà la sortida dal tunnel damanaivel da noss parcadi. Il tunnel maina en noss tschaler. Cura che Fidel l’ha mussà a mai, hai jau vesì en che mia scuidanza n’era betg gista.»

«Daco n’avais betg fatg public questa scuverta?», dumonda dr. Capol.

«Fidel manegiava ch’el veglia anc tschertgar il stgazi. El era segir ch’el sa chattia en il tunnel u insanua en la vischinanza. Jau hai gidà mes frar a construir ina nova entrada per il tunnel. L’entrada en noss tschaler era fitg malsegira. Per tegnair zuppà la sortida dal tunnel ha Fidel bajegià l’avieuler.

Suenter che mes frar è mort hai jau emblidà tut quai. Pir uss che jau hai decidì d’engrondir il parcadi, è il stgazi vegnì endament. Jau hai pensà ch’i dettia forsa indizis en las brevs. Indizis che Fidel ha survesì. Perquai hai jau vulì laschar leger Agi las brevs.»

«Daco n’has ti betg mussà a madame Pauline il tunnel cura ch’ella è stada a Cumpadials?», vul dr. Capol savair.

«In mais suenter che Fidel era mort, hai jau telefonà a Paris per infurmar era madame Pauline. Ella n’era betg a chasa. Jau hai discurrì sin il respundider. In di pli tard era ella gia qua. Ella è sa depurtada sco ina desperada.

Uss è ella tut autra, fitg simpatica. Ma lezza giada ha ella ditg che mes capuns sajan be merda. Perquai hai jau pensà: A quella na muss jau betg il tunnel! Ella vuleva era dispit las brevs ch’ella aveva scrit a Fidel. Quai na chapesch jau atgnamain betg. En mintga cas hai jau ditg che las brevs n’existian betg pli. Ella m’ha spidà en fatscha.»

«Quai n’è anc betg tut?», fa dr. Capol cun ina mina da policist.

Cun in’egliada severa guarda el sin l’onda. A lezza siglian las larmas.

«Stersas han ils lavurers chattà il stgazi en la cisterna», singlutta ella.

«E lura?», dumonda dr. Capol en tun pli miaivel.

«Cura che ti has ditg che ti veglias infurmar madame Pauline, sun jau ma regurdada quant impertinenta ch’ella era stada. Jau sun vegnida narra ed hai laschà svanir il stgazi. Jau na leva betg ch’ella sa glorieschia cun sias sabientschas e cun insatge che mes frar ha tschertgà uschè ditg. Epi…», l’onda Rosa singlutta.

«Epi?»

«Epi hai jau tants daivets sin l’hotel. Daivets che jau na vegn mai da pajar. Ed jau vuless gea maridar tai. Ma betg cun tants daivets», l’onda Rosa discurra be pli da bass.

Ils uffants ch’èn sesids quiets sin il canapé, guardan in sin l’auter. La nauscha conscienza morda bravamain. Julia spetga che l’onda Rosa confessia uss ch’il stgazi saja davent. Ma nagut da quai.

«Quai n’è betg uschè tragic», consolescha dr. Capol cun vusch loma. «Forsa has ti schizunt spendrà il stgazi.»

«La trucca è en mintga cas en in lieu segir», di l’onda. «Jau hai era gia avert ella. Ma per dir la vardad: Jau er uschè agitada che jau n’hai gnanc guardà tge ch’ella cuntegneva.» L’onda suspira e scurlatta il chau, lura leva ella en pe e di: «Vegni, jau muss a vus nua che jau hai mess la trucca.»

En suler avra l’onda la cabina da telefon.

«Qua cumenza il tunnel», l’onda s’enclina e tira nà la pitschna porta che zuppa l’entrada dal tunnel.

«Tras quest tunnel hai jau transportà davent il stgazi avant dus dis, durant che vus eras vi da gentar en sala», declera l’onda. Ella serra puspè la porta.

«Uss muss jau nua che jau hai mess la trucca», di l’onda bunamain in zic loscha. Ella sorta da l’hotel. Ils creschids van suenter ad ella.

Julia vuless clamar enavos l’onda Rosa. Ma tut va uschè spert. Ella n’ha naginas quaidas da vesair la fatscha da l’onda Rosa, cura ch’ella vesa l’avieuler vid.

Julia va da stgala si. Ils dus auters vegnan suenter ad ella senza dir in pled.

En chombra observan els tras la fanestra ils creschids giu avant l’avieuler. L’onda Rosa tschertga la clav en il mir. Ella na chatta betg ella, ascenda ils stgalims e sdrappa si l’isch. Il sbratg da l’onda è d’udir tras la fanestra serrada.

L’onda zuppa sia fatscha en il scussal. Ella sbriga enavos en l’hotel. Agi curra suenter. Pieder e dr. Capol stattan in mumentin sper l’avieuler e gesticuleschan.

Pauc pli tard vegn Agi en la chombra dals uffants. Ella è en prescha.

«Vus stuais star en chombra», di ella. «Vus dastgais anc tadlar in’ura cassettas e suenter giais a letg. Faschai il bain e serrai l’isch cun la clav. Avais chapì.»

«Mamma, nus stuain dispit discurrer cun tai», di Julia.

«Jau n’hai nagin temp. L’onda Rosa ha pers la gnerva. Jau stoss m’occupar dad ella. Suenter stoss jau declerar tut a madame Pauline. Jau hai gist spluntà tar sia chombra. Ella n’ha betg avert. Vais vus forsa vis nua ch’ella è ida?»

«Na», di Julia ed agiunscha svelt: «Mamma, nus avain il stgazi.»

Agi guarda vilada sin sia figlia.

«Cun da quai na fan ins betg spass. L’onda Rosa è tut sfratgada ch’il stgazi è davent. E dr. Capol ha ditg ch’ina privlusa banda da laders saja dapi ier en la regiun. Quai è glieud che na fa betg lungas, sch’ella vul insatge. Vus stais qua e serrais cun la clav! Jau vegn damaun marvegl per vus. Fin lura na bandunais vus betg la chombra!»

Julia sesa sco sturnida sin il letg. Banda! Laders! Fan betg lungas! Ella senta snavurs. Da mesa stad.

«La glisch en l’avieuler, quai era glieud da la banda», di Lezi e discurra sco ina mieuretta.

«E quella glieud sa co vegnir en l’hotel. Era sche l’isch-chasa è serrà», di Julia manond la clav da l’isch-chombra.

Laina che na tema mai proclamescha: «Ha! Sche quels savessan che nus avain il stgazi! Ma nus salvain el ed al partin cun l’onda Rosa!»

Lezi sto currer

L’autra damaun èn ils trais gia baud en arma. Els decidan d’infurmar madame Pauline anc avant ensolver. Suenter vulan els explitgar la chaussa als geniturs. Julia che sa senta responsabla declera ch’ella giaja persula tar madame Pauline.

Ella banduna la chombra e va tar la chombra da madame. Ella splunta. Nagin n’avra.

Sa sch’ella dorma anc? Julia splunta pli ferm, uschia ch’ella vegniss alerta era sch’ella durmiss.

Nagut. Para ch’ella n’è betg en chombra. Tuttina splunta Julia anc ina terza giada.

«Madame Pauline, jau stoss dir insatge. Igl è fitg impurtant.»

Malgrà che Julia crai che nagin audia di ella: «Nus avain il stgazi dals Franzos.» L’isch s’avra tut andetg. Julia è schirentada da la surpraisa. Avant ella stat madame Pauline. Ma ella è autra ch’uschiglio. Ella ha en vestgadira moderna, è smincada e porta chalzers cotschens da lac. Cun chaltgogns auts! Julia piglia tema. Ella stat là sco ina pitga da sal. Julia survegn fraid cura ch’ella vesa ils egls da la dunna. In’egliada d’ina vipra taxescha Julia da surengiu.

«Entre!», cumonda la dama cun vusch rauca. Sco en in siemi entra Julia.

Pauc pli tard splunti era a la chombra dals uffants. Lezi crai che Julia saja turnada. El maina la clav ed avra.

«Vus pudais vegnir ad ensolver», di Agi. Ella fa persenn che Julia n’è betg en chombra.

«Nua è Julia?», dumonda ella en tun sever.

«Ella è ida tar madame Pauline», respunda Lezi.

«Jau hai bain ditg che vus hajas da spetgar.»

Durant ensolver n’ha Agi nagin ruaus. Trasora sbragia ella che Julia n’ha betg spetgà en chombra e ch’ella na vegn betg ad ensolver.

«Sch’ella fa ina visita a madame Pauline, n’è quai bain betg uschè nausch», manegia Pieder.

«Uschè baud la damaun na sto quai betg esser», di Agi. Ella strangla svelt giuaden sia pischutta. «Jau vom a clamar Julia. Jau stoss tuttina anc discurrer cun madame Pauline. Ier saira na l’hai jau chattà nagliur.»

Lezi na po strusch mangiar. El patratga ch’els vegnian prest a stuair confessar tut als geniturs. Lezs vegnan a far las detgas rinfatschas. Lezi observa il bab ed emprova da s’imaginar tge ch’el vegn a dir.

«Mangia Lezi! Ti has ier strusch tschanà», ri il bab cura ch’el vesa che ses figl guarda sin el. «Prenda e mangia in pau chaschiel.»

La remartga da Pieder regorda Lezi a questa curiusa surpraisa cun ils capuns.

«Ti bab? N’has ti atgnamain mai gì gugent capuns?», vul Lezi savair.

«Na, mai. Exact sco ti.»

«Ma pudessi forsa capitar che jau hai tuttenina gugent capuns. Sas, sco madame Pauline?»

«Nunpussaivel», respunda Pieder. «I dat segir spaisas ch’ins na mangia betg sco uffant e ch’ins ha pli tard sco creschi tuttenina gugent. Cun il spinat èsi per exempel uschia. Ma cun capuns èsi auter», di Pieder. «U ch’ins ha fitg gugent capuns, u ch’ins na po betg odurar els. Quai resta uschia per vita duranta.»

Pieder di quai en tun solen, sco sch’i fiss in cumandament da Dieu.

Agi e Julia na turnan betg. Lezi na po betg pli star en davos maisa. Laina ha era lungurus.

«Vus dastgais ir en cuschina tar l’onda Rosa. Ma faschai pulit cun ella», di il bab e cumenza a leger la gasetta.

«Pudain nus gidar?», dumonda Lezi vegnind dad isch en. L’onda Rosa ha egls cotschens. Ella na dat nagina resposta e guarda da fanestra ora, faschond giu la paletscha a las carottas. Lezi tschertga in cuntè e gida l’onda. Tuttenina cumenza ella a singluttar.

Laina stritga il maun da l’onda Rosa e di: «Na stos betg temair. Quai cun il stgazi vegn puspè bun. Jau gid tai.»

Ma Lezi vesa da fanestra ora la via principala. El sa daco che l’onda bragia. Madame Pauline è sa messa sin via vers la staziun che sa chatta tranter Cumpadials e Sumvitg. Ella runa suenter ina gronda valisch cun rodas e porta in tarment satgados.

«Uss va’la. Senza dar adia. Ed jau n’hai betg pudì ma perstgisar», bragia l’onda vesend co che madame Pauline svanescha davos il caraun.

«Jau avess era gugent dà adia», deplorescha Lezi.

L’onda smetta da bragir.

«Taidla Lezi, prenda e curra suenter ad ella. Ti has anc peda. Il tren parta pir en quindesch minutas. Di ad ella che jau l’envid da far vacanzas gratuitas la stad. Jau fatsch mintga di capuns per ella.»

«Ma jau na sai betg franzos.»

«Insaco vegns ti bain da far chapir ella. E sas tge! Ti prendas in pèr capuns cun tai per dar ad ella.»

L’onda Rosa sfuigna en la schelentera. Ella chatta in grond pac capuns schelentads e metta quels en in satg da plastic.

«Quels das ti a la madame», di l’onda e dat il satg a Lezi.

«Ma quai èn capuns per diesch persunas.»

«Uss prenda e fai insacura, uschiglio è ella davent.»

Lezi è bunamain dad isch ora ch’el auda Laina che di «jau vegn era».

Laina ha tschiffà Lezi per la mongia. Els na vegnan betg vinavant uschè svelt sco Lezi vuless. El na sa betg quant temp ch’el ha pers. Probabel è la madame gia arrivada a la staziun.

A l’ur da la via hai in claus cun nursas. Laina vul trasora star airi e carmalar natiers ils animals.

«Nus stuain far vinavant», admonescha Lezi.

«Guarda questas duas nursas. Ellas vesan ora exact tuttina!» Laina stat airi e cumenza a discurrer cun duas nursas che stattan datiers da la saiv.

«Sche sta ti pia qua. Jau vom sulet a la staziun», buffa Lezi che na po betg pli trair la sora.

«Madame Pauline! Madame Pauline!», cloma Lezi gia da lunsch la dunna che spetga sper il binari. Ma pir cura ch’el è datiers sa volva la dama.

Sin il flatg sa ferma Lezi. Igl è sco sch’il chametg fiss dà en sper el. Madame Pauline na vesa betg pli ora sco sia mussadra. Madame Pauline è sa midada cumplettamain. Si’egliada è penetranta e fora. Igl è sco sch’ella vuless sturnir Lezi. El na tegna betg ora quai. Il pli gugent giess el immediat. Ma i vegn endament ch’el sto dar ils capuns a madame Pauline.

«L’onda Rosa ha ditg che vus duais vegnir ina giada en vacanzas a Cumpadials.» El spetga, ma la dama na respunda nagut.

«Ella fetschia mintga di capuns», emprova Lezi.

La dama resta fraida.

«Capuns! Vacanzas!», di Lezi e mussa vers Cumpadials.

«Capuns?», tuna ina vusch rauca e beffegianta.

Lezi dat il chau.

«Capuns!», ri la dunna da quai tschuf e malign.

Lezi sa senta sco in mantun merda. El sfundrass il pli gugent. E tge far cun questa tastga plain capuns schelads?

«In regal da l’onda Rosa», gughegia Lezi finalmain da dir. El s’avischina e tanscha la tastga a la dama.

«Qu’es-ce que c’est là dedans?»

«Capuns», di Lezi da bass.

«Bêêêê! C’est dégueulasse, immangeable, tout juste bon pour les cochons. Comment peut on manger quelque chose de pareil?», di madame Pauline. Lezi è led ch’el na chapescha betg franzos. El lascha svanir schenadamain il satg davos ses dies.

Madame Pauline guarda sin l’ura e sa stenda per vesair sch’il tren arrivia. Ella è malpazienta. Forsa ha il tren retard, pensa Lezi. El n’ha naginas quaidas da spetgar cun ella. El di «adia» a la dunna che na fa gnanc pli stim dad el e sa metta sin via vers Cumpadials.

Uschè miserabel n’è Lezi gnanc sa sentì cura ch’el ha pers ina giada 7:0 da dar ballape. El sa turpegia. Ma daco? El n’ha gea fatg nagut a questa dunna. Uss chapescha el che l’onda Rosa na pudeva betg avair madame Pauline. Co po ina persuna sa midar sin tala moda? Nunchapibel. El ha disgust ed è led da finalmain vesair sia sora.

Laina pavla duas nursas.

«Ve qua. Jau stoss mussar insatge!», di Laina. «Guarda ils dus tschuts. In mangia be cicoria e l’auter vul mo traifegl.»

Laina tegna vi a Lezi in puschel cicoria e mussa sin ina nursa.

«A quella stos ti dar cicoria.»

Lezi prenda il puschel e pavla la nursa. A l’autra nursa che vesa ora exact tuttina dat Laina traifegl.

«Quai èn duas soras», declera Laina.

«Daco sas ti quai?», dumonda Lezi. «Has puspè discurrì cun ellas?»

«Na, il pur è passà cura che ti eras davent. El ha ditg ch’i sajan schumellinas.»

Il tren tschivla. El va gist sut la prada vi sin la quala las nursas pasculeschan.

«En quel tren sesa la madame che n’ha betg gugent capuns», di Lezi.

Strusch ch’el ha ditg quai cumenzan a cular ils patratgs. Ses tscharvè lavura sco ina retscha da tscheps da domino che crodan in suenter l’auter per terra. Lezi auda pleds, el vesa fatschas, eveniments, maletgs. Tut sa metta en retscha sco curals d’ina chadaina.

«Laina, ti es la meglra detectiva!», di Lezi. «Ma uss stos anc dir a mai insatge. Aveva la madame ina gronda valisch cun ella cura ch’ella è arrivada a Cumpadials?»

«Na, be in satgados.»

«Ti es propi la meglra. Turna persula en l’hotel, sche ti has finì da pavlar. Jau stoss currer. Uschiglio èsi memia tard.» E Lezi fila tge ch’el po.

Traifegl, cicoria, schumellinas, capuns, excellent, aug Fidel, congress da schumellins, madame Pauline. Sco daguts crodan ils pleds or da sia regurdanza durant ch’el curra sco anc mai. El sa vilenta, sch’el pensa al satgados ed a la valisch greva da questa madame.

Quai stoss jau immediat dir a Julia! Ma pensond quai vegn el tut airi. Julia? Sa sch’ella è s’inscuntrada cun quella dunna. Julia n’è gea betg vegnida ad ensolver. Ed Agi n’è er betg turnada.

Lezi tema, sch’el pensa a l’egliada fraida da la dunna ch’el ha inscuntrà a la staziun. El curra anc pli spert. I brischa en ses pèz. El sto tegnair la dira.

En dad isch entaupa Lezi il bab en suler.

«Bab, ti stos gidar! Jau stoss alarmar dr. Capol. Madame Pauline, na, betg madame Pauline, in’autra madame sesa cun il stgazi en il tren vers Mustér.»

Pieder scurlatta il chau e stritga ils chavels da ses uffant.

In sbratg giz spaventa ils dus. I vegn da sisura. Pieder curra da scala si. Lezi sbriga tar il telefon. El trembla e na vegn strusch da prender giu il corn. Lura smatga el il numer d’urgenza.

I va tut bler memia ditg, pensa Lezi. La polizia na vegn betg a crair a mai.

Tuttenina è Pieder sper el. El prenda or da maun a Lezi il corn, interrumpa la colliaziun e metta en in auter numer.

«Qua è Pieder Gadola. Igl è urgent. Colliai immediat cun dr. Capol.»

Lura dat Pieder il corn a ses figl.

Lezi auda musica. Ad el pari ch’i passia ina perpetnadad.

«Inspectur Capol, Mustér?»

«Vus stuais immediat ir a la staziun. Madame Pauline, na, betg madame Pauline, quella madame che n’ha betg gugent capuns, quella è en il tren. Ella ha il stgazi.»

«Il stgazi? Daco sas ti quai?», dumonda dr. Capol ch’ha immediat enconuschì la vusch da Lezi.

Uss sbragia Lezi en il corn. «Jau sai simplamain quai! E sche vus na giais betg immediat, èsi memia tard. Il tren arriva gist uss a Mustér.»

I fa clac. Dr. Capol ha pendì si.

Lezi senta il gust da sang en sia gula. Igl è dal currer, ma el na fa betg stim. Sa sche dr. Capol va a la staziun? E sa sch’i tanscha insumma anc?

«Jau sun currì tge ch’jau hai p…», Lezi na vegn betg da finir. Ses entir corp trembla. El è led che ses bab al piglia en bratsch.

«Ti es currì sco in campiun», di Pieder.

«Nua è la mamma? E Julia?»

«Ve cun mai», di il bab. Pir uss vesa Lezi che Pieder è tut pallid.

Els van da stgala si. La chombra da madame Pauline è averta. Pieder e Lezi entran. En in chantun giaschan Agi e Julia per terra. In toc plinenvi giascha madame Pauline.

Las chommas e la bratscha da las trais èn liadas cun bindel da cola. Tuttas trais han egls dormulents e guardan en set vanauns. Las buccas èn medemamain fermadas cun cola.

L’onda Rosa sa platga sper Julia e liberescha ella cun ina forsch da las liadiras. Cura che Lezi sa tschenta sper Julia scutina ella, damai ch’ella na po anc betg discurrer dad aut. «Jau hai stuì dir a questa vipra che nus avain zuppà il stgazi en giagliner.»

Laudamus

«Sche ti avessas telefonà in pèr secundas pli tard, n’avessan nus betg pli traplà ella», di dr. Capol a Lezi. La famiglia Gadola, l’onda Rosa e madame Pauline èn sa radunads en stiva. Dr. Capol dat giu per la spatla a Lezi.

«Madame Colette aveva gia chargià il satgados e la valisch en la camiunetta dals dus cumplizis. Igl era la camiunetta ch’els avevan engulà curt avant da la pasternaria Cagliezi da Mustér. Madame Colette avess be anc stuì siglir en il vehichel e serrar la porta. Nus da la polizia n’avessan betg percurschì ch’il stgazi dals Franzos passa en quest auto sper nus vi. Igl è stà in’acziun da la davosa secunda. Bravo Lezi.»

Lezi vegn cotschen. El guarda sin Laina. Ella sesa sper madame Pauline sin il canapé.

Madame Pauline ha bragì ditg, cura ch’ella ha intervegnì che sia sora Colette saja il capo da la renumada banda d’art e ch’ella haja vulì engular il stgazi dals Franzos. Uss stritga la madame plain admiraziun ils chavels da la pitschna Laina e di d’in cuntin: «Comme tu es une petite fille intelligente et brave!» Laina dat il chau e traglischa. Ma era Julia na vegn betg a la curta cun cumpliments. Agi sesa sper ella e scutina trasora insatge en l’ureglia a sia figlia. I para sco sche Julia fiss creschida intgins centimeters.

«Sche vus na fissas betg stads, fiss il stgazi davent», cuntinuescha dr. Capol. «La polizia internaziunala tschertga dapi diesch onns questa glieud. Ella è spezialisada sin rauba d’art e chats archeologics. La banda era adina immens svelta. Magari ha ella rubà ils chats gia sin il plaz d’exchavaziun. Daco ch’els pudevan agir uschè svelt è anc in lign. Tar noss cas èsi dentant cler: Ils trais bandits eran gia en il Grischun la saira che nus avain chattà il stgazi en la cisterna.»

«Co è quai pussaivel? Madame Colette abitava gea a Paris, exact sco sia sora?», sa smirveglia Pieder.

«Madame Colette tadlava adina ils telefons da sia sora schumellina. Ella ha dà tiers quai oz en l’emprima interrogaziun», declera dr. Capol. «Gia dapi onns fa ella quai. Ils telefonats da madame Pauline èn stads bunas funtaunas d’infurmaziun per la banda. Madame Pauline ha numnadamain buns contacts cun istoriografs da l’entira Europa.»

«Lura ha questa Colette forsa era udì che jau hai infurmà madame Pauline davart la mort da Fidel?», dumonda l’onda Rosa.

«Gea. Ed ella aveva era retegnì las ultimas brevs che Fidel aveva scrit a madame Pauline», explitgescha dr. Capol. «Madame Colette aveva quellas brevs cun sai cura che nus avain arrestà ella oz en damaun. En las brevs è descrit detagliadamain l’entrada dal tunnel en l’avieuler. Avant trais dis, cura che nus avain chattà il stgazi en la cisterna, hai jau telefonà a madame Pauline. Madame Colette ha tadlà giu quest telefonat. Anc quel di è ella sgulada cun ses cumplizis en Svizra. Els avevan planisà da rumper en a Cuira en las localitads dal Servetsch archeologic. La saira, a Cuira, han els intervegnì or dal radio ch’il stgazi saja vegnì engulà.»

«Sche l’onda Rosa na fiss betg stada, avess la banda pia pudì tiers il stgazi dals Franzos», constatescha Julia.

«Exact. Nus da la Polizia chantunala na fissan numnadamain betg stads attents avunda per impedir quai. Per l’ina na sminavan nus betg quant custaivel ch’il stgazi è. Da l’autra vart n’èri betg enconuschent a nus ch’i dettia bandas uschè raffinadas e sveltas.»

«E sch’ils uffants n’avessan betg zuppà meglier il stgazi, fiss el la finala tuttina anc vegnì davent», di uss l’onda Rosa. Ella tuna tut levgiada.

«Geabain. Madame Colette ha immediat reagì. Ella è vegnida anc la medema saira a Cumpadials. Ella ha schizunt chattà il stgazi en l’avieuler. Ma ella ha per fortuna spetgà fin tard viaden la notg avant che transportar davent el. Entant avevan noss trais detectivs gia mess la trucca en segirtad. Sch’il stgazi fiss anc stà en l’avieuler, avessas ti servì la preda sin il tablet a madame Colette», di dr. Capol a l’onda Rosa.

In mument èsi quiet. Tut sa smirveglia tge cletg ch’els han gì.

«Ma insatge vuless jau tuttina anc savair», di l’onda Rosa. «Co avais vus atgnamain dumagnà quella trucca or da l’avieuler? Ella era pesanta. Jau hai mezza strusch pudì auzar ella.»

«E nua avais zuppà la trucca?»

«Quai vuless jau era savair?»

«La trucca sto gea anc esser insanua.»

«Cler, madame Colette ha gea prendì cun sai be il cuntegn.»

Ils creschids cumenzan a bumbardar ils uffants cun dumondas.

«Nus avain simplamain tschentà la trucca sin nossas aissas da rodas e stuschà ellas tras il tunnel en l’hotel», declera Julia.

«Lura era il stgazi trasora en l’hotel?»

«Na», di Lezi. «Nus avain rudlà la trucca tras il suler e tras la cuschina ed essan sortids davos l’hotel. Nus avain zuppà la trucca en giagliner davos ils satgs da pavel.»

Tuts stattan anc ditg en stiva. Ils creschids dumondan e dumondan. Madame Pauline stritga ils chavels da Laina, e na chala er betg cura che la pitschna è sa durmentada sper ella sin in canapé.

Pli tard, si en chombra, guardan Julia e Lezi anc ina giada da fanestra ora. Giu en l’avieuler èsi stgir. Ed i resta stgir.

«Finale grande» in onn pli tard

Julia sesa sper Lezi en la baselgia da la claustra da Mustér. Sut il banc han els las aissas cun rodas. Suenter la ceremonia vulan els far ina demonstraziun cun las aissas e mussar tge sigls ch’els san far. Avant la claustra hai numnadamain ina super pista cun ina prima pendenza. Julia sa legra gia.

En la gronda baselgia è mintga plaz occupà. Ils Gadolas dastgan seser en l’emprim banc. Igl è lungurus da spetgar fin che la ceremonia cumenza. Julia vesa co che Lezi guarda vers ils arvieuts. Sa tge ch’i dat da vesair si là? Maletgs da battaglias. In maletg mussa co che la claustra brischa. Sa sche quai è stà dal temp da Napoleon? Cura ch’il general Demont è mitschà dals purs ed ha zuppà il stgazi en la cisterna.

Dapi l’onn passà s’interessescha Julia era in zichel per istorgia. Insumma èsi sa midà ina massa dapi questa chaussa cun il stgazi. Ils uffants dastgan uss p.ex. adina prender las aissas cun rodas cun els. Agi e Pieder na dian nagut pli. Madame Pauline abitescha a Cuira. Ella ha survegnì l’incumbensa d’examinar il stgazi dals Franzos ensemen cun il Servetsch archeologic grischun. Sut la munaida d’aur ch’era en il stgazi, han ins anc chattà autras custaivladads. Madame Pauline ha da retschertgar danunder che quella rauba vegn. Ella e l’onda Rosa èn daventadas las meglras amias.

Agi ha cumenzà a scriver crimis. L’emprim è gia sin fiera e sa venda prima. El sa numna ‹Il misteri da Cumpadials›.

Pervi dal stgazi dals Franzos è Cumpadials daventà in vitg renumà. Da survegnir ina chombra en l’hotel da l’onda Rosa n’è strusch pussaivel pli, nun ch’ins haja reservà in mez onn avant. Ils daivets da l’onda èn gia pajads. Ella planisescha perquai d’engrondir l’hotel. En il curtin da l’hotel vul ella endrizzar in parc per ir cun aissa.

Musica d’orgla interrumpa ils patratgs da Julia. Il pievel stat en pe. Julia vegn tschiffada d’in sentiment solen.

L’onda Rosa e l’aug Theo han envidà tschients da persunas. Perquai n’han els era betg pudì maridar en la baselgia da Cumpadials. Lezza fiss stada bler memia pitschna. Bunamain l’entir corp da polizia dal Grischun sa chatta en la baselgia claustrala. Massa giasts da la pensiun èn vegnids a las nozzas da l’ustiera. Enconuschents da Paris da madame Pauline èn qua. Tut ils cusrins da vart dals Gadolas. La parentella Capol.

Il pèr vegn da baselgia en. Dr. Capol porta frac e cilinder. L’onda Rosa va sper el en in vestgì da saida glischant cun in lunghezza vel. Il vestgì è surcusì cun rosas cotschnas. Laina porta il vel. Ella è vestgida cun ina rassa da la medema taila sco quella da l’onda. Laina guarda enturn e tschertga insatgi.

Cura ch’ella vesa Julia e Lezi strocla ella in egl. Lura fa ella in bunet en l’aria. Julia e Lezi ston rir. Ed a Julia va tras il chau: sche fragliuns tegnan ensemen, èn els pli ferms che tut ils bandits dal mund.

Co èsi propi stà cun ils Franzos?

dad Ivo Berther

Tge noziun na va betg a prà cun tschellas: pommes – capuns – chicken nuggets – hamburger? Cler, capuns na datti betg en il McDonalds. E quà: incendi da Mustér – pader Placi Spescha – stgazi dals Franzos – general Demont? Hm, gia pli grev... Tschert è: tut quai che vegn raquintà qua dals Franzos en Surselva n’è betg vegnì inventà aposta per las aventuras da Julia, Lezi e Laina. Na, ina part da questas chaussas èn vairamain succedidas. Has mirveglias? Vulain pia scuvrir ensemen tge ch’è capità l’onn 1799 en Surselva.

Cumenzà ha tut cun la Revoluziun franzosa: Ils 14 da fanadur 1789 revoltescha la populaziun da Paris encunter il retg e pretenda ils medems dretgs per tuts. «Libertad – egualitad – fraternitad» – uschia tuni prest dapertut en Frantscha. Ma cun quai n’èsi betg finì: L’armada franzosa attatga alura in pajais suenter l’auter per medemamain purtar a tschels pievels en Europa las novas ideas. Quai sto er il Grischun – gugent u navidas – sentir. L’onn 1798 conquistan truppas revoluziunaras la Svizra ed erigian in nov stadi, la Republica helvetica. Il Grischun n’appartegneva fin là betg a la Confederaziun, mabain era in stadi independent che sa numnava la Republica da las Trais Lias. Sco en parts da la Svizra datti er qua blers che na vesan ils Franzos betg sco liberaturs, mabain sco invasurs nungiavischads. Perquai cloma il Grischun en agid l’atun 1798 truppas imperialas austriacas. Er ils Austriacs guardan numnadamain cun tema sin l’expansiun militara da la Frantscha.

E tge ha tut quai da far cun la Surselva? En questa regiun sentan ils Franzos la pli gronda resistenza, cura ch’els penetreschan sur ils cunfins da la Republica da las Trais Lias. En la battaglia da Mustér (ils 7 da mars 1799) supereschan ils Sursilvans ils invasurs ed als stgatschan enavos sur l’Alpsu. Tge terrada per la loscha naziun franzosa! Tscherts purs da la Cadi èn uss da l’avis ch’els sajan insuperabels e vulan schizunt sa batter cun l’entira armada revoluziunara. Ma la finala vegn in general franzos da persvader ils Sursilvans dal cuntrari. Ed ussa ta tegna vi da la sutga! Quest general aveva num Joseph Laurent Demont. El era atgnamain oriund da la Surselva, da la Val Lumnezia per esser pli exact. Co è quai pussaivel? Sco figl d’in mercenari grischun en servetsch franzos era il general da pli tard bain naschì lunsch davent da la Surselva, numnadamain a Sartrouville sper Paris. Ses temp da scola aveva el dentant passentà en la claustra da Mustér. Returnà en Frantscha, entra el en l’armada franzosa e sa participescha suenter la revoluziun a la conquista da l’Europa. E sco quai ch’il destin vul, daventa el davairas l’invasur da la patria da ses bab...

Cun chaschun da l’armistizi fatg tranter general Demont ed ils Sursilvans savain nus gist anc far l’enconuschientscha da Pader Placi Spescha. El ha figurà lezza giada sco intermediatur. Pader Placi era en blers reguards in pau auter che ses contemporans. Betg per nagut ha el survegnì il surnum ‹il curius pader›. El fascheva turas sin pizs e rimnava cristals empè da far predi. Il pader metteva en dumonda en blers reguards il far e demanar tradì dals babuns. Ed il mender: pader Placi Spescha tegneva politicamain cun ils Franzos e betg cun ils Austriacs. Quai è stà da memia per ses contemporans. Uschia han mo paucs spons larmas cura ch’ils imperials han deportà el il matg 1799 a Puntina (Innsbruck).

Turnain dentant enavos tar l’armistizi da mez mars 1799. Per gronda trumpada dals Sursilvans na tegnan las empermischuns fatgas da general Demont betg ditg. Da ses successur discurran las funtaunas cun pleds clers: cumandauner, sfruttader, despot. La malcuntentientscha da la populaziun crescha ad in crescher. En il zuppà sa cunvegnan ils purs cun las truppas austriacas d’attatgar e da stgatschar ils Franzos dal Grischun. L’entschatta matg 1799 entschaiva la sullevaziun: Sisum la Cadi mettan ils purs a ferm ils posts franzos e mainan ils arrestads da la Surselva oragiu. Ma gia curt dador Mustér capita la catastrofa: Intgins dals praschuniers pon sa liberar da las sugas e scappan sco sch’els avessan vesì il diavel. Sin quai entschaivan ils purs a sajettar, bastunar e mazzacrar senza cumpassiun ils schuldads liads. «Total brutal» sco Lezi ha formulà cun buna raschun!

Dals radund 80 praschuniers pon mo paucs sa salvar. La tradiziun raquinta che quels sajan arrivads suenter intgin temp a Sumvitg. Damai ch’ils umens dal vitg èn tuts en la guerra, fruntan els là sin dunnas, uffants e glieud veglia. Tgi che pensa uss ch’ils fugitivs sajan a mitsch sbaglia. Las dunnas avessan numnadamain mustgas da far cun ils paupers schuldads il medem sco avant pauc temp ils umens dador Mustér! Ma grazia a l’intervenziun dal plevon mitschan ils Franzos cun la vita.

E co èsi ì vinavant cun il «landsturm», sco quai che l’armada dals purs rebels vegniva numnada? Suenter la mazzacra da Mustér cuntinueschan ils purs lur insurrecziun en direcziun da Cuira. Enfin a La Punt (Reichenau) va tut bain. Ma là fruntan els sin ina gronda armada franzosa e tiran la curta. En la battaglia dals 3 da matg 1799 laschan varga 600 Sursilvans e massa schuldads franzos la vita sin las planiras tranter La Punt e Cuira. Tge tragedia!

Sco sche quai na bastass betg, cuntinueschan ils Franzos anc cun lur vendetga: Suenter avair intschendrà il vitg da Tamins marschan els plain gritta da la Surselva siadora ed arrivan a Mustér. Là audan ils schuldads tge ch’ils purs han fatg dis avant cun lur camarats e n’èn betg pli da retegnair: L’entir vitg e cun el er la claustra daventan l’unfrenda da las flommas.

Uschia va la primavaira da l’onn 1799 a fin en Surselva cun bleras larmas. Ed anc generaziuns pli tard raquintan tats e tattas a lur biadis la ‹paraula dals Franzos›, ina ‹paraula› ch’è stada per ils perdavants pitra realitad.

Engraziaments

Jau engraziel a la Fundaziun Pro Helvetia che m’ha dà ina contribuziun per realisar quest cudesch.

Jau engraziel a mes um Martin Pfeiffer per las bunas tschaveras ch’el m’ha cuschinà durant che jau scriveva quest crimi.

Jau engraziel spezialmain ad Ursulina Monn per las correcturas, a Tresa Deplazes per las illustraziuns ed ad Ivo Berther per l’epilog.

Ed il davos anc in engraziament cordial a las instituziuns ch’han sustegnì l’ediziun: la Promoziun da cultura dal chantun Grischun, la Quarta Lingua, l’Uniun Rumantsch Grischun e la Lia Rumantscha.

l’autura Claudia Cadruvi

Indicaziuns bibliograficas

Claudia Cadruvi. Capuns ed il stgazi dals Franzos. Uznach 2003. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).