Prefaziun

L’art figurativ, la musica e la litteratura fan part dals pli gronds progress da nossa civilisaziun. La cultura na sa restrenscha però betg mo als uschenumnads bels arts. Ella cumpiglia tut las expressiuns e prestaziuns che represchentan la moda da viver e las furmas da civilisaziun d’ina cuminanza, d’in pievel. La moda e maniera co che nus ans cumportain in visavi l’auter, co che nus discurrin, pensain ed agin, quai è cultura – l’olma da nossa societad.

Mintga chasa, mintga punt, tut ils vitgs e tut las citads, gea l’entir ambient construì è ina part, l’expressiun ed il spievel da quest’olma. Tut reflectescha noss passà, enserra noss preschent e noss futur. Perquai dovri en la planisaziun e realisaziun da noss edifizis, en la structuraziun da noss spazi da viver communabel ina vista prudenta e prospectiva. Ils suandants texts accumpagnants tar ils 13 films curts da la seria da televisiun ‹Construir la Svizra› mussan cun tge perseveranza, creativitad e curaschi ch’architects, inschigners e planisaders tschertgan novas soluziuns exemplaricas.

Il far – Scola Leutschenbach, Turitg-Schwamendingen

È quai propi ina scola? Quest tarment cub d’atschal, vaider e betun? Gea, la nova chasa da scola da Leutschenbach è autra ch’ils vasts cumplexs usitads. L’intern è transparent, la glisch dal di penetrescha libramain. En quest lieu sa manifestescha il senn da la scola. Las scolaras ed ils scolars èn quels che portan colur e vita en il cub cun ses tschintg plauns nunusitadamain auts cun las stanzas da scola, en il quart plaun l’aula, la biblioteca e la stanza da scolasts, sisum dal tut la halla da gimnastica da set meters autezza, envaidrada enturn enturn. Enstagl da corridors s’extendan hallas lucidas per il diever liber. Las stanzas èn concepidas sco vaschs neutrals, averts per ils basegns odierns e futurs dal manaschi da scola. Il pli tard la saira, cura che la halla da gimnastica pendulescha sco ina laterna glischanta sur il quartier, sa manifestescha la poesia da quest edifizi singular.

In vitg auter che tschels – Vrin GR

La Val Lumnezia – la val da la glisch. Ella cumpiglia set vischnancas, entadim la val sa chatta Vrin. La fatscha dal vitg restada intacta vegn era marcada da novs bajetgs – construcziuns da l’architect indigen Gion Antoni Caminada. Entaifer 20 onns ha el planisà e realisà ina retscha da bajetgs: chasas singulas e chasas da purs, la chasa communala, stallas ed ina mazlaria, garaschas d’autos da posta ed ina stiva da morts. Tut quests edifizis – construids da crappa e laina disponibla al lieu ed ensemen cun mastergnants indigens – na snegan betg d’esser novs. La premissa è stada in’arrundaziun dal funs prudenta, il resultat è in svilup economic solid, senza destruir il maletg dal vitg. Quai che l’architect ha cuntanschì ensemen cun ils abitants da Vrin è bain unic, ma pudess era servir sco exempel per autras vischnancas: la clera veglia da respectar la singularitad da l’atgna ierta.

La noblezza dal crap – Viaducts da la Viafier retica

In Ollandais, Willem-Jan Holsboer, è stà la fin dal 19avel tschientaner l’iniziant principal per la lingia da viafier Landquart-Tavau, l’emprima lingia da la Viafier retica. Cumenzà ha la construcziun il zercladur 1888, gia il 1890 era il traject a fin ed enfin l’onn 1913 è stada construida l’entira rait da questa viafier a binaris stretgs. Il traject cun ses numerus viaducts e tunnels illustrescha il curaschi ed il grond inschign dal maister constructur ed inschigner da lez temp, Robert Moser. Gia las puntadas da lain temerarias dal maister lainari Richard Coray, necessarias per las construcziuns da crap, eran vairas ovras d’art. Questa viafier a binaris stretgs, bain la pli spectaculara dal mund, fa part dapi il 2008 dal Patrimoni mundial da l’Unesco. Suenter 100 onns ston ils viaducts da crap ussa vegnir sanads. La renovaziun che succeda senza interrupziun dal manaschi da viafier è ina gronda sfida tecnica ed organisatorica per ils inschigners e construiders. L’inschigner da construcziun Jürg Conzett respecta la construcziun existenta e tracta questa ierta singulara cun precauziun e prudientscha.

Ir sur l’aua – Passarella da peduns Rapperswil – Hurden

Gia il 14avel tschientaner traversava ina passarella da lain il Lai da Turitg. Ella era ina necessitad economica per il barat da martganzia ed era ina part da la Via da son Giachen che collia l’Europa Orientala e l’Europa Centrala cun il lieu da pelegrinadi da Santiago de Compostela en il nord da la Spagna. La nova passarella è 841 meters lunga, 2,40 meters lada e vegn purtada da 233 pitgas da ruver. Ella è construida apaina sur la surfatscha da l’aua e fa ina gronda storta enturn il rempar dal lai cun grond traffic e blera canera. Questa passarella na maina betg tut a dretg ora, mabain en sturschidas ed anguls. Ella è ina simbiosa tranter l’art d’inschigneria e d’architectura e permetta in’experientscha extraordinaria en la cuntrada: ins sa mova per uschè dir directamain sur l’aua e sa senta uschia collià cun las rivas. Amez il lai s’extenda ina construcziun da blocs da ruver nuntractads che offra als pelegrins in’oasa da meditaziun ed als permetta da contemplar la bellezza da quest lieu senza temp.

L’unda – EPFL Learning Center, Losanna

Sin il campus da la Scola politecnica federala Losanna (EPFL) stat dapi dacurt in edifizi che manifestescha ina nova definiziun dad ir a scola. Cun quest edifizi ha l’EPFL chattà ses center da paus. La vista exteriura mussa in bajetg generus d’in plaun che para da sventular sur l’entir areal. Il plan orizontal (120 x 160 m) consista da duas cuppas parallelas cun 13 averturas radundas dal tetg e duas vaschias elevadas. L’intern è in spazi vast ed accoglient per inscunters, cun biblioteca, café e restaurant, biros ed aula. La construcziun dal biro d’architectura SANAA da Tokio sa cumpona da betun, atschal e lain – e tuttina para l’edifizi en ses grisch discret d’esser fitg lev, gea quasi immaterial. Las studentas ed ils students al han immediat acceptà ed han prendì possess da quel sco chaussa evidenta. Els han plaschair da lur nov bajetg, gist sco la glieud da Losanna e conturn. Tuts san ch’els han survegnì in object d’architectura mundiala.

Il stritg d’uniun – M2 Metro, Losanna

Losanna: ils trais crests Cité, le Bourg e Saint-Laurent marcan la cuntrada. Ils auals Louve e Flon s’inscuntran amez la citad. Il punct il pli bass è la surfatscha dal Lac Léman (372 m s.m.), il pli aut la chadaina da muntognas dal Jorat (929 m s.m.). Dapi il 1877 pendulava tranter il quartier d’industria Flon ed Ouchy la funiculara, numnada plain affecziun ‹Ficelle› (corda). Cun sa midar en ina denticulara il 1958 aveva ella surpiglià il num ‹metro›. La vaira metro però cursescha dapi l’onn 1991 sco M1 a Renens, a l’universitad ed a la Scola politecnica federala Losanna (EPFL). La M2, averta il settember 2008, maina dad Ouchy enfin Epalinges e suonda per part il traject da l’anteriura ‹Ficelle›. Ussa filan là vaguns cun rodas gummadas, senza manischunz, dirigids d’in computer e per gronda part sut terra. En radund 20 minutas curseschan ils vaguns davent dal lai sis kilometers enfin Croisette, in lieu periferic da la citad, situà 336 meters pli aut. Tranteren sa ferman els en 14 staziuns dals quartiers da la citad interna. In’ovra maisterila dals inschigners da construcziun e da la tecnica da viafier.

Il rectangul flexibel – Palazzo Canavée, Mendrisio TI

Il studi da l’architectura dovra spazis per ina lavur concentrada ed in barat vicendaivel. La facultad d’architectura da la Svizra taliana a Mendrisio, fundada da Mario Botta, era da chasa en edifizis istorics enfin il 1996. Prest èsi sa mussà ch’i dovra dapli spazis novs per pudair sa sviluppar. Entaifer curt temp è il dumber da studentas e students creschì sin passa 700. D’ina concurrenza d’architectura dal 1997 per in stabiliment nov è resortì il project dals giuvens architects Soliman e Zurkirchen. En il center da lur project stat la curt interna sco idea principala. La halla cun in tetg transparent da vaider integrada en la curt è il spazi central da la scola e serva per radunanzas, exposiziuns, lavurs da gruppa e.u.v. Enturn questa halla èn gruppadas las localitads d’instrucziun e da lavur sin quatter plauns. Entras las surfatschas transparentas resulta in dialog optic tranter las localitads sezzas e cun il conturn. Ils architects han creà in’ovra da tempra atemporala che resta averta a moda flexibla per midadas pussaivlas.

La chasa deliberada – Atelier Bardill, Scharàns GR

Sco ina fortezza da defensiun stat la chasa cun atelier dal chantautur Linard Bardill amez Scharàns en Tumleastga: betun cotschnì, decorà cun 150 rosettas culadas en il betun, strusch fanestras e senza tradir a l’exteriur ses intent. La pretensiun centrala dal patrun a l’architect Valerio Olgiati è stada la vista libra sin il Beverin davent da la maisa da scriver. Il studio stgaudà mesira stgars 60 m², il curtin circumdà d’in mir è duas giadas pli grond. L’entir cumplex fa la parita d’ina chasa senza tetg, quai che na constat però betg. Igl ha unicamain ina gronda fora en il tetg sur il curtin – in’avertura elliptica che lascha penetrar la glisch. Tschintg onns a la lunga han il patrun e l’architect sviluppà e puspè sbittà differents projects. La chasa ch’è ussa construida sumeglia in bloc erratic. A Scharàns para ella d’esser in pau sco in muntg dal Butan – estra, ma cun bunas manieras. L’edifizi na vul betg esser ina provocaziun, mabain simplamain in refugi per la lavur creativa.

Vista lontana – Sgrattatschiel en la Weberstrasse, Winterthur

En la Weberstrasse a Winterthur stat in object da model per ina renovaziun exemplarica: la tur da dudesch plauns da l’architect Herbert Isler dals onns 1960. L’edifizi gia avanzà en ils onns, è vegnì renovà ed amplifitgà uschia che sia parita è vegnida respectada ed a medem temp interpretada da nov. Ils architects Burkhalter Sumi numnan quai «concentraziun vers l’intern». Abitaziuns pitschnas han els engrondì. En in bajetg annex davosvart han plazza sis novas abitaziuns duplex e trais studios. Questa construcziun supplementara è bunmartgada, perquai ch’ella utilisescha structuras gia existentas en la chasa, oravant tut ils corridors. Ella ha medemamain salvà las plantas dal parc vischin ch’avessan stuì ceder ad ina construcziun nova. La parcella è vegnida tratga a niz optimalmain cun questa intervenziun intelligenta. En questa construcziun da chasas autas sa manifestescha il temp dad oz a moda exemplarica: uss abitan là pèrs giuvens e famiglias e la chasa ‹Weitsicht› fa tutta onur a ses num.

La chaplutta efemera – Saint-Loup VD

La communitad da las diaconissas Saint-Loup a Pompaples ha renovà ses edifizi principal e la chaplutta. Il provisori per il servetsch divin quotidian pretendeva ina soluziun speziala. La nova chaplutta, erigida per il diever temporar, para da vegnir d’in auter mund: ella consista d’ina construcziun da lain faudada. A l’extern sumeglia ella ina chasa da chartas ligera, endadens sa preschenta ella sco localitad sacrala da tempra generusa e silenziusa. La construcziun speziala ha er in’istorgia particulara. A la facultad per construcziuns da la Scola politecnica federala Losanna (EPFL) han inschigners experimentà las structuras da construcziun cun l’art da faudar palpiri giapunais, l’origami: l’emprim sco model, alura en l’elavuraziun reala. Per Saint-Loup han els sviluppà, ensemen cun ils architects, la soluziun da construcziun cun simplas plattas da lain, a l’interiur nuntractadas, per las fanestras en il culmar cun carbonat da plastic e textilias che protegian cunter il vent. Quests materials simpels dattan a la chaplutta sia parita autentica. Las mungias aman lur provisori e n’al vulessan betg pli dar davent.

L’insla da la cultura – Chiasso TI

Chiasso è stà enconuschent ditg sco lieu da cunfin e per sia staziun da martganzia e da manevrar. Quai è sa midà: Chiasso ha pers si’impurtanza economica e blers abitants. Quai po er esser ina nova schanza. Edifizis vegls che na vegnan betg pli utilisads per lur intent primar, han survegnì nova vita. Il Cinema Teatro da l’architect Americo Marazzi era dapi il 1935 cun ses films, sia musica, ses bals e sias conferenzas il cor pulsant da la citad. Ina restauraziun generala dal 2001 ha reanimà la chasa. In lavuratori d’autos situà gist daspera è vegnì transfurmà l’onn 2005 per exposiziuns ed arranschaments. Ed en il ‹m.a.x.museo› vischin vegni mussà art modern e design. Chiasso è damai daventà ina nova insla da la cultura a la via dal sid vers il nord.

Refugi dal futur – Chamona da Monte Rosa, Zermatt VS

El pudess vegnir d’ina autra staila, quest cristal imposant: la nova chamona al Monte Rosa dal Club alpin svizzer (2883 m s.m.). A l’exteriur impressiunescha la furma cristallina ed il sbrinzlim da l’aluminium. A l’intern dominescha il lain massiv – la materia da construcziun da quest edifizi. Quai n’è betg simplamain in gieu d’architectura, mabain ordvart funcziunal. Ils 400 elements da lain relativamain levs èn vegnids producids en la val e transportads cun il helicopter al lieu. Il revestgiment protegia la construcziun sco in mantè gross e cuntegna elements da fotovoltaica – la basa per il grad d’autoprovediment energetic da 90 pertschient. Inclus è er in agen provediment d’aua. En questa chamona sa collian hightech e lowtech a moda intelligenta ed effizienta. L’edifizi è il resultat d’ina lavur da quatter semesters, fatga da studentas e students da la Scola politecnica federala a Turitg ed influenzescha vasts secturs da nossa vita. Las datas da manaschi da la chamona vegnan evaluadas a la SPF e portan novas enconuschientschas per la construcziun da damaun – damai per l’avantatg da las generaziuns vegnintas.

In nov sguard – La tur RTS, Genevra

Cun renovar s’avra la chasa auta da Radio Télévision Suisse (RTS) ussa cumplainamain vers la citad. Dapi ils onns 1970 steva questa tur marcanta da tempra serrada e reservada a la riva da l’Arve. La construcziun da l’architect Arthur Bugna era vegnida en ils onns e stueva vegnir renovada. En il rom d’ina concurrenza internaziunala dal 2004 èn vegnids inoltrads plirs projects, sis onns pli tard era la tur inventada da nov e reconstruida. Il project dals architects Devanthéry & Lamunière ha persvadì la giuria cun trais ideas: avrir la fatschada cun fanestras senza balustradas; crear colliaziuns sin mintga plaun cun trais atriums interns; laschar vargar or ils dus plauns superiurs sur l’entira ladezza da la chasa. Integradas en la structura da betun existenta, adempleschan questas mesiras las qualitads postuladas dal directur da RTS Gilles Marchand: avertura, transparenza, permeabladad e communicaziun. Questas noziuns en sasez simplas han chaschunà ina planisaziun cumplexa e permettan uss in sguard dal tuttafatg nov viaden en il mund da la televisiun e viador sin la citad e sin il batschigl dal Lai da Genevra.

Indicaziuns bibliograficas

Charles von Büren e.a. Construir la Svizra. (Ed. Societad svizra dals inschigners ed architects). Turitg 2011. [Ediziun en tschintg linguas cun DVD accumpagnant]. Funtauna online: www.rtr.ch/home/dossiers/archiv/2011/Construir-la-svizra.html. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).