Settember 2011

Char Spick!

Noss scolast da matematica n’è betg abel d’avair quietezza en stanza da scola. Savens regna in grond chaos. Jau na vegn betg da ma concentrar e mias notas vegnan adina pli nauschas!

Maximilian, 10 onns (num midà)

Char Maximilian!

Quest scolast para propi dad esser surdumandà. In’instrucziun che porta insatge na para sut questas cundiziuns betg pussaivla. I n’è betg da star stut che ti na vegns betg da ta concentrar. Segir vai er a divers da tes collegas e tias collegas uschia.

La dumonda è: tge pos ti far – u tge po l’entira classa far per midar insatge? Sulet vegns ti strusch da midar insatge. Ina pussaivladad fiss da ta metter ensemen cun collegas che s’interessan sco ti per la scola e vulessan en sasez collavurar activamain. Empruvai da discurrer cun quels che disturban trasora l’instrucziun. Forsa vegnis vus ensemen d’als far cler, quant nuncolleghial e tgutg ch’els sa cumportan e ch’els ston chalar da disturbar.

Jau ta cussegl era da discurrer cun tes geniturs davart l’instrucziun da mate caotica e d’als supplitgar da discurrer cun tes scolast. Tes geniturs pudessan era ponderar d’infurmar il cussegl dals geniturs u schizunt la direcziun da la scola. Els pudessan sa metter ensemen cun auters geniturs per schliar il problem.

Datti a vossa scola ina scolasta da cussegliaziun u ina psicologa da scola? Era quests èn fitg buns partenaris da discussiun per in tal cas. Ta drizza ad els! Jau suppon che tes scolast da mate duvrass urgentamain sustegn cumpetent per sa far valair meglier. Segiramain è la situaziun durant l’instrucziun era per el difficila. Franc è el era cuntent per voss sustegn! Al mussai ch’ina part da la classa stat davos el e s’interessa per l’instrucziun.

Sche vus lavurais tuts ensemen – voss geniturs, la direcziun da la scola, vus scolaras e scolars sco er il scolast da mate – chattais vus segir ina via per normalisar l’instrucziun da mate. E ti vegns alura speranza da ta concentrar puspè meglier e far meglras notas.

Angelika

November 2011

Char Spick!

Mia tatta è morta questa stad. Dapi lura na poss jau betg pli rir. Jau stoss trasor pensar ad ella e bragel lura. Tge poss jau far, per che jau na stoppia betg trasor pensar ad ella?

Julia, 10 onns (num midà)

Chara Julia!

Sch’in carstgaun charezzà mora, è quai in eveniment radical che mida mintgatant la vita. En emprima lingia è quai la dolur, la desperaziun, la gritta ed er in caos intern che la mort lascha enavos.

E tuttina è la mort l’accumpagnadra da la vita. Ella è adina preschenta. Glieud giuvna na bada per fortuna savens betg quai. La vita para dad esser ritga e senza fin. Savens bada la glieud pir cura ch’ella vegn pli veglia e parents vegls moran che la vita è propi limitada.

Per tai è questa fasa vegnida pli baud che per auters. Ti has pers tia chara tatta, la mort ha laschà enavos ina largia e cunquai che ti stos trasor pensar ad ella, para la dolur adina preschenta.

I dat carstgauns che crain vi d’ina vita suenter la mort. Auters crain che tut saja a fin suenter la mort. Ins sto s’occupar in mument cun la mort ed il murir per pudair far in’atgna opiniun.

Sche ti t’occupas in temp cun quest tema e discurras davart el, perda la mort sia grimassa nauscha. Ti stos formular tias temas e tes quitads per vegnir libra dad els.

Datti in carstgaun, cun il qual ti pos discurrer? Ina persuna a la quala ti pos fidar, che lascha simplamain raquintar tai e che ta prenda en bratsch? Mintgatant è quai ina buna amia. I po er esser tia mamma, tes bab, in’onda u ina vischina, forsa ina scolasta? En mintga cas fissi bun, sche ti chattassas in tal carstgaun ed a medem temp il curaschi da discurrer sur da tes sentiments.

Ir sin santeri e discurrer cun la persuna morta gida era blera glieud. Sche ti taidlas sin tai, sentas ti forsa gea ina resposta. Porta ina flur sin fossa da tia tatta, la scriva ina brev u malegia in dissegn per ella. Ti vegns a constatar ch’insatge sa mida.

Jau ta giavisch ch’i ta reusseschia da vesair la mort sco accumpagnadra da la vita, da prender cumià da tia tatta e da chattar per tai ina nova via tras la vita. Jau ta giavisch ch’i ta reusseschia da discurrer cun auters carstgauns, damai che ti vegns a duvrar quai. Tut il bun!

Angelika

December 2011

Char Spick!

Mes geniturs ma dattan bler memia paucs daners da satg. Quels na tanschan nagliur! Tut mes collegas han dapli che jau. Tge poss jau far per survegnir dapli?

Marco, 13 onns (num midà)

Char Marco!

Blera glieud giuvna enconuscha tes problem. Ils daners da satg na bastan tar ils blers betg per tut ils giavischs. Dapli raps san ils giuvenils atgnamain adina duvrar – e per esser sincer, ils creschids era.

Betg tut ils geniturs pon dar blers daners da satg a lur uffants. I dat geniturs ch’han sezs in budget fitg limità, uschia ch’era la generaziun giuvna sto spargnar.

Auters geniturs dattan sapientivamain mo ina pitschna summa sco daners da satg, perquai ch’els manegian che lur uffants stoppian emprender dad ir enturn bain cun ils daners. Era quai argument è giustifitgà. Ils daners da satg èn numnadamain qua per che ti emprendias dad ir enturn cun ils raps. Pli tard en la vita vegni savens ad esser sumegliant: ils giavischs surpassan las pussaivladads persunalas.

Quel ch’ha emprendì gia baud da desister e dad esser cuntent e ventiraivel cun quai ch’el ha, è cleramain en l’avantatg. Pli baud che ti cumenzas pia a vegnir a frida cun ils meds che ta stattan a disposiziun e meglier ch’igl è.

Tge pos ti far? Planisescha bain per vegnir ora cun tes daners da satg! Tge na stos ti betg exnum avair? Tge è fitg impurtant per tai? Nua pudessas ti far cumpromiss? Notescha durant in mais tge che ti cumpras tut cun ils daners da satg. Fa ina glista. Quai è bain in pau stentus, ma i vala la paina. Ti vegns bainprest a vesair da tge che ti pudessas desister e tge ch’è propi necessari.

In’autra dumonda è tge che ti stos tut cumprar cun ils daners da satg. I dat uffants che survegnan in pau dapli raps e ston persuenter cumprar sezs ils carnets da scola u la marenda. En quest cas poi esser ch’ils daners da satg na tanschan propi betg. Era qua gida ina glista exacta da las expensas. Cun quella pudessas ti mussar a tes geniturs, pertge che tes daners da satg na bastan betg.

In’ulteriura pussaivladad d’augmentar tes daners da satg è da lavurar durant las vacanzas u en il temp liber. Cun 13 onns pudessas ti per exempel tgirar pops u gidar ils vischins a rumir la naiv.

Per finir anc in’infurmaziun: la Cussegliaziun da budget Svizra recumonda in daner da satg da 30 fin 40 francs al mais per scolars da la 7avla ed 8avla classa. Sche ti survegns pli pauc, discurra simplamain anc ina giada cun tes geniturs.

Angelika

Schaner 2012

Char Spick!

Jau hai trasora nauschas notas. Jau emprend adina cun mia mamma per ils examens. A chasa sai jau tut – en scola fatsch jau tut fallà! Lecziuns supplementaras hai jau era gia gì, ma quellas n’han purtà nagut. Tge duai jau far?

Soraia, 11 onns (num midà)

Chara Soraia!

Da dalunsch na poss jau sa chapescha betg dir exactamain tge ch’è la raschun per tes problem. Chatta tezza or il motiv! Intginas raschuns pussaivlas poss jau però ta numnar. Cun leger tias lingias hai jau gì l’impressiun che l’entira situaziun stoppia esser vaira stressanta e frustranta per tai. Ti emprendas cun tia mamma, sas la materia e na fas tuttina betg ina buna nota. Cunquai che quai va gia in tempet uschia, has ti en sasez trasora stress.

Scienziads han scuvert ch’in ferm stress blochescha il success d’emprender. Pervi dals ormons da stress che sa repartan en il corp na vegn ins betg da memorisar a moda durabla quai ch’ins ha emprendì! I pudess er esser che ti emprendas ‹falladamain›; forsa vas memia fitg en il detagl, na ses damai betg differenziar tranter tge ch’è impurtant e tge betg ed es uschia eventualmain memia gnervusa u en general surdumandada.

Gidar gidass in discurs cun tia scolasta, la psicologa da scola u ina scolasta da cussegliaziun. Ensemen pudessas vus analisar co che ti emprendas e chattar ora co che ti pos emprender a moda pli intenziunada ed effectiva.

Per evitar u reducir stress pos ti far bler. Fixescha cleras finamiras e divida la materia d’emprender en purziuns adattadas. I n’ha nagin scopo d’emprender l’entir suentermezdi. Meglier èsi da far adina puspè pausas, da sa mover tranteren e da prender distanza da quai ch’ins ha emprendì. Igl è impurtant che ti hajas in bun equiliber. Fa damai sport, va or en il liber e t’inscuntra cun amias! Quel ch’è diligent, ha era merità temp liber! Fa attenziun dad esser calma la saira. Na guarda damai nagins films excitants e na legia era nagins cudeschs che ta fan vegnir gnervusa avant ch’ir a letg. Recapitulescha la saira avant l’examen anc ina giada la materia d’emprender, lura tegnas endament fitg bain ella. Guarda da durmir ditg avunda per esser recreada l’auter di. Emprenda ina tecnica de relaxar, sco trenament autogen u joga.

E per finir: controllescha tias spetgs (e quellas da tia mamma). Quel che spetga (memia) bler da sasez, disdescha pli tgunsch e metta sasez sut squitsch da prestaziun. Quel stress po manar ad in circul vizius ch’ins sto interrumper a temp.

Tut il bun, jau sper che mes tips ta possian gidar!

Angelika

Favrer 2012

Char Spick!

Agid, jau sun uschè schenà! Perquai na ristg jau era mai da pledentar ina matta. Tge poss jau far per daventar pli curaschus?

Jeremias, 12 onns (num midà)

Char Jeremias!

Cun blers giuvenils vai tuttina sco cun tai. Surtut cura ch’i va per s’inamurar dat il cor tar blers simplamain en las chautschas.

Sch’insatgi è schenà, na pon ins deplorablamain betg midar quai d’ina minuta sin l’autra. Quella caracteristica vegn messa ad ins en tgina, sco la colur dals egls u dals chavels. Betg mintgin nascha sco clown da partis u sco showmaster. I dat – per fortuna – era persunas pli ruassaivlas, introvertidas e sensiblas.

Bleras mattas stiman gist questa caracteristica vi da giuvens – ti dastgas damai era vesair tia schenadadad da sia vart positiva!

Jau chapesch dentant ch’ins vul midar lura insatge vi da l’atgna schenadadad, sch’ella disturb’ins u blochesch’ins en tschertas situaziuns. Per exempel, sch’ins ristga strusch dad ir tranter la glieud u è tut il temp plain tema.

L’atgna schenadadad pon ins cumbatter enten survegnir dapli confidenza en sasez. Quai vegns ti da far cun dir a tatez tge che ta plascha vi da tai, tge che ti sas far bain, tgeninas ch’èn tias particularitads spezialas, simpaticas ed appreziablas. Tgi che accepta ed ha gugent sasez, quel han er ils auters gugent! En contact cun auters umans han persunas schenadas savens memia grondas spetgas da sasez. Ti na stos betg esser perfect per pledentar ina matta! Sajas tatez! Ina matta vegn ad avair gugent tai gist perquai che ti es sco quai che ti es e betg perquai che ti es perfect.

La schenadadad vegn lura pli pitschna, sch’ins accepta ella: «Okay, jau sun schenà. Tge è uschè nausch vi da quai?» N’engrevgescha betg la vita a tatez cun pretender da tai da daventar in auter uman. Ti es ti e ti es okay!

La schenadadad pon ins per part ‹trenar davent›, enten provocar conscientamain quellas situaziuns, da las qualas ins ha tema. Ti pudessas forsa exercitar da pledentar mattas e l’emprim las dumandar insatge banal, per exempel tge uras ch’i saja.

Emprova da discurrer nunsfurzadamain cun mattas davart la scola u l’aura, davart musica a autras chaussas che t’interessan. Dapli exercizi che ti has e pli segir che ti vegns. Bun success!

Angelika

Mars 2012

Char Spick!

Dapi trais emnas sun jau ensemen cun il pli cool mattatsch da tuts e sun super cuntenta. Dentant na pon mes geniturs betg star or el. Els din ch’el na saja betg bun per mai. Nus avain adina dispita. Tge duai jau far?

Marisa, 13 onns (num midà)

Chara Marisa!

Jau chapesch che quai è in problem per tai. Ti es en in dilemma: ti has gugent tes ami, vuls dentant era vegnir ora bain cun tes geniturs.

Co vegnan tes geniturs sin l’idea che tes ami haja in’influenza negativa sin tai?

Sch’ils geniturs refusan l’ami da lur figlia, po quai avair blers motivs ch’èn mintgatant era giustifitgads. Fitg impurtant èsi che vus discurris avertamain ed a moda faira surlonder. Ils geniturs fan quitads per lur uffants, perquai ch’els han gugent els.

Sch’ins è inamurà sco in giat port’ins savens egliers rosa, quai vul dir ch’ins vesa mo ils aspects positivs da sia flomma. Ils geniturs che na portan betg tals egliers vesan dentant ils aspects positivs e negativs ed han il basegn da metter en la dretga glisch la percepziun da lur uffant.

I gida franc, sche ti envidas tes ami a chasa e preschentas el a tes geniturs. Uschia han tes geniturs la chaschun d’emprender d’enconuscher el meglier e da reponderar lur emprima impressiun.

Gida tes ami cun dir ad el tge ch’è impurtant per tes geniturs, tge interess ch’els han e da tge ch’els discurran gugent. Sch’el è curtaschaivel, ha al segir in avantatg.

Evitescha dad ir cumplettamain sin confruntaziun cun tes geniturs. Ti stos avair la tenuta: «Els m’enconuschan fitg bain e san tge ch’è bun per mai, els vulan mo il meglier per mai.» Quai gida a ta sentir pli pauc attatgada ed offendida en cas che vus n’essas ina giada betg da la medema opiniun.

Emprova da declerar a tes geniturs a moda ruassaivla ed objectiva, pertge che ti has gugent tes ami. Mussa chapientscha per lur dubis. Als supplitgescha dentant era d’acceptar tias decisiuns e tes giavischs. Gida els da pudair lubir a tai da tscherner tezza tes partenari.

Jau ta giavisch tut il bun!

Angelika

Avrigl 2012

Char Spick!

Mias amias han tuttas vestgadira da marca. Jau stoss percunter adina purtar la vestgadira veglia da mia cusrina, perquai che nus avain mo paucs raps. Jau na poss betg ir enturn uschia. Jau ma sent exclusa. Tge duai jau far?

Laura, 12 onns (num midà)

Chara Laura!

Jau chapesch ch’igl è grev per tai dad ir a scola en la vestgadira isada da tia cusrina. La gronda part dals giuvenils dattan blera paisa a lur styling ed outfit. Vestgadira coola e moderna è ina part da quai.

Quai n’è betg in’invenziun moderna. Anzi valan la moda e la vestgadira gia dapi generaziuns sco segn d’appartegnientscha ad ina gruppa. Ti vuls simplamain vegnir acceptada da tias amias e dastgar esser sco quai ch’ellas èn.

Per il mument ta sentas ti autra, gea schizunt exclusa. Hai dà situaziuns concretas u allusiuns da tias amias pervi da tia vestgadira? Han ellas fatg remartgas u propi exclus tai? U è quai plitost tes sentiment, tia tema che ti pudessas vegnir exclusa?

Has ti discurrì cun tias amias surlonder? San ellas che tes geniturs gudognan pauc e che vus pudais strusch prestar vestgadira chara? I valess la paina da confidar tes quitads a tias amias. Sch’ellas chapeschan tia situaziun, po quai esser fitg levgiant per tai.

Vestgadira da marca è chara. Ma stoi propi esser marcas charas? Era vestgadira favuraivla po vesair ora cool ed a la moda. En bleras citads datti butias da second hand, nua ch’ins po cumprar coolas chaussas per paucs raps. Hajas il curaschi da sviluppar tes agen stil, accepta tai e quai che ti portas. Ina cumparsa segira dependa pauc da la marca che ti portas, mabain da la confidenza en tatezza.

Coolas clamottas èn franc grondiusas; ma sche nus essan sincers, na duvrain nus gnanc ellas. Amicizia e fortuna na dependan betg da coolas clamottas, mabain da valurs sco fidaivladad, segirezza, famigliaritad, tenutas sumegliantas, experientschas e regurdanzas cuminaivlas... Jau ta giavisch che tias amias vesian quai er uschia e che formalitads sto clamottas na stettian betg en via a vossa amicizia.

Angelika

Matg 2012

Char Spick!

Jau ma sent simplamain memia grossa. Tge duai jau far?

Noemi, 13 onns (num midà)

Chara Noemi!

Ti has in problem che mudregia bleras mattas. Betg da smirvegliar: cun reclamas ed illustradas ans vegn intermedià che mo ina dunna satiglia saja ina bella dunna. Dentant han dunnas gia dapi la naschientscha dapli cellas da grass che umens e vegnan uschia era pli tgunsch grossas. Mattas sentan quai oravant tut tras la midada dals ormons en la pubertad. Il tgil e las coissas vegnan pli gross, la taglia ed il venter pli radunds. La natira prevegn cun questas reservas da grass. Quellas na duessan disturbar nagin.

Esser memia gross è dentant ina ristga per la sanadad. Midar il nutriment, sa muventar dapli e reducir il pais gidan a restar saun. Ma es ti vairamain memia grossa? U è quai plitost tes sentiment? Bleras mattas sa sentan memia grossas, perquai ch’ellas sa cumpareglian adina cun models u cun amias fitg satiglias. Las paucas mattas han la figura d’in model. Ils umans han fitg differents corps e quai è era bun uschia!

Tes pais normal pos ti calcular cun agid da l’uschenumnà ‹Body-Mass-Index› (= BMI). Ti stos parter tes pais (en kilograms) cun il quadrat da la grondezza (en meters). Per exempel 50 (kilos): 1,50 x 1,50 (meters) = 50:2,25 = 22,2 (= BMI). Per mattas giuvnas èn normalas valurs tranter 17 e 23. Sche la valur è pli bassa che 17 vul quai dir sutpais, sch’ella è pli auta che 23 surpais (per uffants pli giuvens na vala il BMI anc betg!). Contactescha tes medi da chasa, sche ti constateschas che ti es vairamain memia grossa. El po cussegliar e gidar tai da cuntanscher in pais normal.

Per cas che ti n’es medicinalmain betg malsauna, stos ti midar tia tenuta envers tes corp. Quai vul dir: al accepta sco ch’el è, fa la pasch cun tatezza empè da ta cumparegliar cun auters a moda memia critica. Ta contempla bain e studegia tge che ta plascha vi da tai. Quai po esser grev, gida dentant da survegnir segirezza e d’acceptar tatezza. Forsa gidi da ta dumandar, sche ti vuls propi ch’ils auters hajan gugent tai mo pervi da tes corp. Na valan l’intelligenza, ils interess, il caracter, l’umor... betg gist uschè bler? Jau pens bain! Tge manegias ti?

Angelika

Zercladur 2012

Char Spick!

Jau hai 12 onns e vi ir cun mi’amia a kino, e quai senza geniturs. Per ils geniturs da mi’amia è quai en urden, ma per mes betg! Dastgan els scumandar quai a nus?

Larissa, 12 onns (num midà)

Chara Larissa!

Quai è ina situaziun difficila per tai. Jau chapesch bain tes giavisch da vulair far insatge ensemen cun tia amia senza geniturs. Quai è normal en tia vegliadetgna ed igl è impurtant, la finala stos ti emprender da daventar independenta e da surpigliar responsabladad.

Dal punct da vista giuridic èsi en Svizra uschia ch’il temp da sortida per giuvenils n’è betg reglà legalmain. Era per ir l’emprima giada a kino na datti naginas reglas unitaras. Ils chantuns pon far lur atgnas reglamentaziuns. Uschia è la situaziun giuridica en mintga chantun in pau differenta. Insaquants chantuns n’han naginas reglamentaziuns ed auters han definì insaquantas disposiziuns, sco per exempel cunfins da vegliadetgna per tscherts films. En ils chantuns senza reglamentaziuns ston ils geniturs decider sezs ubain sa cunvegnir cun ils uffants. Uschia er areguard la dumonda, cura ch’ils uffants dastgan ir l’emprima giada sulets a kino e tge films ch’els dastgan guardar.

Co argumenteschan tes geniturs lur decisiun? Als plascha il film betg u na vulan els en general betg che ti vas suletta a kino cun in’amia? Sco punct d’orientaziun sch’in film è adattà per giuvenils da 12 onns, vala la recumandaziun da vegliadetgna ch’è per regla inditgada. Previstas da kino u gasettas, il program da kino ed uschia vinavant infurmeschan pli detagliadamain davart il cuntegn dals films. Questas infurmaziuns pudessas ti duvrar per discussiunar cun tes geniturs, sch’in film è adattà per tai u betg.

Fitg impurtant èsi che ti discurras cun tes geniturs e che ti emprovas da chattar cumpromiss. In cumpromiss pudess esser che vus as cunvegnis per in auter film u che vus prendais anc ina persuna pli veglia cun vus a kino. Quai pudess per exempel esser la sora gronda u ina chara onda. La dumonda co che vus giais a kino e co che vus turnais sto natiralmain era vegnir sclerida, forsa fan tes geniturs era quitads pervi da quai.

Mo ina chaussa gida: discurri in cun l’auter! Sche mintgin è pront da far cumpromiss e concessiuns, chattais vus speranza ina buna soluziun ensemen.

Angelika

Fanadur/avust 2012

Char Spick!

Displaschaivlamain sun jau fitg nunsportiv. Perquai odiesch jau las lecziuns da gimnastica. Da la cursa da milli meters sun jau l’ultim che curra sur la lingia d’arriv e da ballape na vul nagin avair mai en sia squadra. Tge duai jau far?

Marc, 11 onns (num midà)

Char Marc!

Jau stun mal che ti has fatg tantas experientschas negativas cun il sport. Sco ch’i para n’han tes scolasts betg chapì d’intgantar tai per activitads corporalas.

In uffant n’è betg da natira nunsportiv, il cuntrari: uffants sa movan gugent ed èn semper en moviment. La mancanza da moviment po dentant far ch’in uffant vegn marsch. Sch’i vegnan anc tiers disditgas ed experientschas turpegiusas, guntgescha l’uffant las activitads sportivas e valitescha ellas a moda negativa. Quai è fitg donn, cunquai ch’ins sa ozendi quant sanadaivel ed impurtant ch’igl è per l’uman d’avair avunda moviment.

La dumonda è, sche ti vuls midar insatge. I dat umans che din cun segirezza ch’els sajan ‹nunsportivs›. Quels na vulan era midar nagut. Sche quai vala era per tai, emprenda da star tar quai e d’avair gugent tai sco quai che ti es – tuttina tge che tschels din.

Sche ti fissas atgnamain gugent pli sportiv e pli fit, quai che faschess segir era bain a tes corp ed a ti’olma, alura va a la tschertga d’in sport ch’è adattà per tai. Il sport da squadra e l’atletica leva vegnan promovids en il sport da scola, n’èn dentant betg ideals per tuts. I dat persunas che van pli gugent sulettas en il local da trenament da forza ad auzar pais e che prefereschan da trenar cun apparats da fitness. Fitg sanadaivels èn ils geners da sport che treneschan la cundiziun: nudar, ir cun velo, viagiar, currer, ir cun rullettas e bler auter.

Tge pudess uschiglio anc plaschair a tai? Ir a chaval, ir cun skis, dar pingpong, ir cun l’aissa da surf u far judo...? Has chattà insaquants geners da sport che pudessan plaschair e tai? Emprova da far mintgin dad els in pèr uras. Jau sun segira ch’i dat insatge che ta plascha.

Per propi vegnir fit dovri cundiziun e perseveranza. Cun trenar duas fin trais giadas l’emna durant plirs mais sa lescha bajegiar si ina cundiziun da basa. Tgi che vul esser propi bun en in sport sto eventualmain trenar onns a la lunga. La finala n’è l’intent betg da daventar in profi, mabain d’avair plaschair da far sport e d’esser fit. Jau ta giavisch che ti chattas il sport adattà per tai!

Angelika

Settember 2012

Char Spick!

La stad avain nus midà chasa en ina nova citad. Qua n’enconusch jau nagin, n’hai nagins amis e stoss ir en ina nova scola. Tut è auter. Jau na vuleva gnanc midar chasa. Tge duai jau far?

Jonas, 11 onns

Char Jonas!

Cun midar chasa è tia entira vita d’enfin ussa vegnida messa sutsura. Ti es vegnì stgarpà or da tes conturn enconuschent, ti has stuì laschar enavos amis, collegas, vischinanza, scola... Ussa has ti l’incumbensa da s’orientar e da cumenzar da nov. Quai n’è gnanc uschè simpel cun indesch onns. Gist en questa vegliadetgna èsi impurtant d’avair amis da confidenza.

Jau chapesch bain quant grev ch’igl è per tai e quant fitg che tes amis e tes conturn da viver ta mancan. Dentant han tes geniturs franc gì impurtants motivs per quest pass decisiv.

Per tai èsi ussa fitg impurtant che ti na laschias betg pender las alas. Guarda enavant ed emprova da crear activamain novas amicizias. Va encunter a tes collegas a moda averta, t’interessa per els e tschertga il contact cun tes scolasts en la scola nova. L’emprim vegn bler a parair ester e nunusità; gughegia da tschentar dumondas e da supplitgar per agid. Sche ti es avert, faciliteschas ti a tes conscolars d’entrar en contact cun tai. T’infurmescha tge roms facultativs ch’i dat e ta participescha a quels, pertge che quai è in’ulteriura schanza per emprender d’enconuscher ulteriurs collegas. Cun tes hobis e tias occupaziuns durant il temp liber duessas ti exnum cuntinuar en la citad nova. T’annunzia pia tar in’uniun da sport u tar ina gruppa da giuvenils, supplitgescha tes geniturs da ta gidar a tschertgar insatge adattà.

Malgrà tut las activitads poi durar in’urella, fin che ti has chattà novas amicizias ed es ta vivì en endretg. Na ta metta betg nunnecessariamain sut squitsch! Tut il nov dovra temp per crescher e quai è er ok uschia. Savens gidi da discurrer cun ils vegls amis. Midar chasa na sto gea betg signifitgar che tut ils contacts vegnan ruts giu. I dat bleras pussaivladads da restar vinavant en contact – brevs, SMS, telefon, e-mails, chat, visitas durant las vacanzas.

Guarda optimisticamain en il futur! Midadas èn er adina schanzas. Jau ta giavisch che ti chattas blers novs amis e che ti pos bainprest ta sentir dachasa en tes nov lieu da domicil.

Angelika

October 2012

Char Spick!

Durant las vacanzas hai jau emprais ad enconuscher in mat total bel. Nus essan vegnids perina super. Displaschaivlamain abitescha el passa 700 km davent da mai ed jau hai mo sia adressa dad e-mail. Tge duai jau far, el ma manca fitg!

Marisa, 13 (num midà)

Chara Marisa!

Sco a tai vai mintg’onn ad insaquants suenter las vacanzas. Durant quest bel temp cumadaivel e liber da duairs ha mintgin buna luna ed entra spert en contact... e s’inamurescha era spert. L’experientscha demussa displaschaivlamain che paucas amicizias da vacanzas èn da lunga durada. Savens è la distanza il motiv. Ma era sche vus abitais damanaivel ed avais la schanza d’as scuntrar, ston bleras persunas constatar che la glischur da las vacanzas sa perda e ch’il tip da las vacanzas n’è tuttina betg quel ch’el pareva. Amurs da vacanzas n’èn betg senz’auter per il mintgadi.

Tge pos ti far? Jau chapesch bain che tia flomma ta manca e che ti vuls vesair el puspè u almain restar en contact cun el. Tes sentiments n’èn la finala betg sparids ed emblidads cun la fin da las vacanzas.

Per fortuna enconuschas ti l’adressa dad e-mail dal mat. Has gia tramess in e-mail ad el? Ed ha al scrit enavos? Has ti l’impressiun ch’el saja er interessà da restar en contact cun tai? Sche gea: super! Lura è l’emprim pass gia fatg. Cler: scriver e-mails e brevs e telefonar na po betg remplazzar il contact real, ma far almain ina punt per in tschert temp. Durant quest temp sa demussi, sche vossa amicizia po esser durabla.

Sche vus essas buns da mantegnair la colliaziun durant in temp pli lung, pudais vus planisar – premess che voss geniturs èn d’accord – in revair. In revair po vesair ora differentamain: ubain ch’in da vus dus visita l’auter ubain che vus as annunziais ensemen en in champ da vacanzas u che vossas famiglias planiseschan las proximas vacanzas ensemen. Forsa avais vus propi ina schanza? Ina relaziun sin distanza è bain difficila, ma betg impussibla.

E sch’i na funcziuna betg? Lura gidi da guardar enavant. Acceptar il mal d’amur, sa laschar confortar, sa distrair e sa metter sin ina nova via. Tenor il motto: «Crudada. Star si, scurlattar giu la pulvra, chaminar enavant!» I dat milliuns chars mats sin il mund, ti als pos era dar ina schanza.

Angelika

November 2012

Char Spick!

Jau na sun atgnamain betg in nausch scolar. Tuttina pretendan mes geniturs che jau emprendia mintga di – ultra da mes pensums. Jau n’hai bunamain betg pli temp per autras chaussas. Tge duai jau far?

Jan, 12 onns (num midà)

Char Jan!

Quant stos ti lura emprender e tge notas has ti? Tes geniturs teman sco ch’i para che ti n’emprendias betg avunda senza lur squitsch. È quai uschia? Quant ambizius e motivà valiteschas ti tatez? Quant impurtanta è la scola per tai?

Sche tias ideas èn fitg differentas da quellas da tes geniturs, avais vus in problem fundamental. Sch’ils geniturs spetgan da sis e da tschintgs, l’uffant è però cuntent cun da trais e da quatters, è programmà in conflict. L’impurtant fiss che vus hajas finamiras cuminaivlas.

Forsa essas vus capabels da discutar a moda quieta ed objectiva davart tes giavischs e basegns e davart quels da tes geniturs. Uschia pudessas vus chattar in cumpromiss che tuts pon acceptar.

Fitg raschunaivel pudessi er esser da tschertgar agid tar persunas – tar il psicolog da scola u tar ina scolasta da cussegliaziun. Els pon gidar vus da chattar in cumpromiss.

En in segund pass stuessas ti controllar tes cumportament d’emprender. Da princip na datti naginas prescripziuns concretas, quant ch’in scolar stuess emprender. Quai dependa da cas a cas e dal cumportament d’emprender dal scolar. Tscherts scolars san emprender fitg bain ordadora. Els legian ina giada insatge e tegnan endament tut. Auters han plitost duns pratics e ston emprender pledins sco nars fin ch’els san tuts.

Tgi ch’ha grondas mancanzas en in rom sto natiralmain exercitar dapli. En classas pli autas e scolas cuntinuantas ston ins per regla planisar in temp d’emprender pli lung ch’en la scola primara. L’emprender autonom daventa impurtant, far ils pensums na tanscha betg pli.

Tar blers scolars n’è la diligenza mancanta betg il problem. Els utiliseschan simplamain strategias d’emprender disfavuraivlas. Tras quai emprendan els perfin memia bler, però betg a moda effectiva. Quai po per exempel capitar, sche ti es adina distratg cun emprender u sche ti has fom u es stanchel. U sche ti utiliseschas ina strategia nunadattada, sco simplamain leger tras pledins empè da laschar ta dumandar giu.

Ti vesas, in’analisa da la finamira u dal problem è fitg impurtanta per schliar tes conflict. Il meglier è, sche vus tschertgais il sustegn d’ina persuna neutrala. Bun success!

Angelika

December 2012

Char Spick!

Jau hai in grond problem! Jau sun anc adina inamurada da mes ex-ami. Nus essan ans separads avant in mez onn. Ma jau fiss il pli gugent puspè ensemen cun el. Tge duai jau far?

Lara, 12 onns (num midà)

Chara Lara!

Che ti es anc adina inamurada da tes ex-ami demussa che ti n’has anc betg superà la separaziun. Ti pensas savens a tes ex-ami, na pos betg al laschar ir e speras che vus vegnias puspè ensemen.

Vulevas vus omadus u ha mo in da vus vulì la separaziun? Pertge essas vus as separads? Avevas vus savens dispita ed eras vus memia differents? Las differenzas eran para uschè grondas che vossa relaziun ha patì magari da quellas.

Pensas ti che vus pudessas propi schliar ils problems cun ina segunda prova? Quai è plitost darar il cas. Tscherts pèrs restan rentads in vi da tschel durant onns, na san betg viver in cun l’auter ed era betg in senza l’auter. La dumonda è lura tge ch’è meglier: ina fin cun sgarschur u tuttina ina sgarschur senza fin.

Sche ti e tes ex-ami survegnis ina segunda schanza, dependa da blers facturs. L’essenzial èn natiralmain ils sentiments. Tes sentiments èn anc fitg ferms, ma co vesa quai ora tar el? Vesas ti el anc regularmain? Fissi pussaivel da vesair el puspè pli savens? Has ti in’amia che pudess chattar or insatge davart ses sentiments?

Sche ti has anc ina buna relaziun d’amicizia cun el, pudessas ti dir avertamain ad el tes sentiments e dumandar co ch’i vesa ora tar el. Sche vus n’avais nagin contact pli, è quai pli difficil. Forsa fiss in e-mail, in SMS u in telefon ina pussaivladad per entrar puspè en contact in cun l’auter.

En x-ina furma stos ti pia puspè ta metter en contact cun tes ex-ami per chattar ora, sch’el è er anc inamurà da tai. Lura datti duas pussaivladads: sch’el è anc inamurà – grondius! Vus survegnis ina segunda schanza. Sch’el n’è betg pli inamurà, è quai bain trist e dischillusiunant per tai, ma ti sas almain nua che ti stas. Accepta sia decisiun, era sche quai è grev. Mal d’amur passa, tschertamain. E cura che ti has superà il mal d’amur, es ti libra per ina nova amur, per in auter flot mat. Tut il bun!

Angelika

Schaner 2013

Char Spick!

Jau hai in problem: mes collega prenda adina cudeschs da mai ad emprest e n’als dat mai enavos. Tge duai jau far?

Marcel, 11 onns (num midà)

Char Marcel!

Jau chapesch bain che ti n’has dal tuttafatg betg gust dal cumportament da tes collega. Ti ta deportas generusamain ed al emprestas tes cudeschs, n’als survegns sco engraziament però betg pli enavos. Quai chaschuna malcuntentientscha u ravgia e po perfin turmentar ina buna amicizia.

Donn che ti na scrivas betg tge che ti has gia empruvà per explitgar a tes collega tes problem. Probablamain has ti menziunà gia pliras giadas ils cudeschs emprestads, u betg? Sche betg, lura fa quai! I pudess esser che tes collega è in lectur plitost plaun u ch’el n’ha anc betg gì la pussaivladad da leger tut. Eventualmain ha el simplamain mess ils cudeschs en il regal ed emblidà cumplettamain ch’els èn da tai. Qua gida ina regurdanza amiaivla. Sche ti has fortuna, è la chaussa gia terminada uschia.

Sche tes collega vul emprestar ils cudeschs anc pli ditg, fixescha – sche ti na dovras betg tez ils cudeschs – ina data da restituziun, per exempel en duas emnas. Scriva il termin en tia agenda, lura n’al emblidas ti betg.

Tge però, sche tes collega na reagescha insumma betg u sch’ils cudeschs èn disparids? Sche tes collega ta fa adina puspè speranza u sch’el na reagescha betg sin tias supplicas, emprova d’al dumandar adina puspè da dar enavos ils cudeschs. Di che ti na possias uschiglio betg pli emprestar insatge ad al.

Per cas ch’el na chattass betg pli ils cudeschs, al intimescha da tschertgar a maniera exacta e da remplazzar uschiglio ils cudeschs.

Sche tut tia perseveranza e tut tias supplicas na gidan betg, lura t’adressescha – forsa cun l’agid da tes geniturs – als geniturs da tes collega.

En avegnir ta cussegl jau da scriver tes num en ils cudeschs che ti emprestas e da fixar reglas d’emprest concretas. Latiers tutga surtut ina clera cunvegna, cura che tes collegas duain dar enavos ils cudeschs. Tscherta glieud fa glistas tge cudeschs (u autras chaussas sco DCs, DVDs...) ch’ella ha emprestà a tgi. Quai gida, sch’ins è sez in pau emblidus.

Jau ta giavisch che ti possias spert schliar il problem cun tes collega.

Angelika

Favrer 2013

Char Spick!

Agid, cun mai vegn fatg mobing en scola. Tge duai jau far?

Alina, 12 onns (num midà)

Chara Alina!

Displaschaivlamain vai cun blers uffants sumegliant sco a tai. Mobing fa vegnir ins malsagidaivel ed a lunga vista perfin malsaun. Perquai ch’ils paucs san tge che mobing è propi, vi jau declerar quai curtamain.

L’expressiun mobing deriva da l’englais e signifitga ‹insultar, far giu›. Mobing tranter scolars è schicanar ils debels a moda sistematica e repetitiva durant in temp pli lung – cun la finamira d’excluder l’auter socialmain. I sa tracta d’ina violenza (cun pleds, corporala u envers chaussas). Mobing vul per exempel dir vilentar insatgi, al smanatschar, al far giu, al insultar, derasar famas dad al, al blamar, al guardar cun spretsch, al excluder u betg al dar infurmaziuns.

Tge pos ti far per ta dustar? Igl è impurtant da savair: ti n’es betg la culpa! Persunas che fan mobing chattan adina in motiv per far quai – e x ina victima. Ti dovras uss exnum sustegn! Strusch ina victima da mobing po gidar sasezza. Ti stos esser curaschusa per tschertgar agid tar conscolaras, scolasts, geniturs, la magistra da cussegliaziun, la psicologa da scola, il post da cussegliaziun...

Bleras victimas sa vargugnan u dattan la culpa a sasezzas ch’i vegn fatg mobing cun ellas e pateschan a la quieta. Quai na duais ti betg far! Va tar ina persuna da confidenza, raquinta ad ella dal mobing e la dumonda per agid. Tes scolast e tes geniturs pon discurrer cun las persunas che fan mobing ed explitgar tge ch’ellas chaschunan atgnamain e co che ti ta sentas. Els pon metter in cler signal cunter la violenza e sfurzar las persunas che fan mobing da midar lur cumportament, sch’i fa basegn cun sancziuns.

Sche ti enconuschas auters uffants ch’èn era pertutgads da mobing, lura discurra cun quels, barattai vossas experientschas. Quai po gidar da recuperar la segirezza da tatezza e da pudair ta dustar meglier. In agid persunal survegns ti da posts da cussegliaziun u da psicologs d’uffants.

En bleras scolas prend’ins mesiras preventivas cunter violenza e mobing. Sche talas purschidas n’existan anc betg tar vus, pudess ti’istorgia dar l’impuls da crear in project per sa proteger cunter violenza. Tuts profitassan da quai: las scolaras, ils scolars e las persunas d’instrucziun.

Sche ti na sas betg co che ti pudessas cumenzar a meglierar tia situaziun, telefona ina giada al Telefon 147, la cussegliaziun e l’agid da Pro Juventute! U guarda en l’internet sut www.147.ch.

Angelika

Mars 2013

Char Spick!

Mes collega n’ha mai temp! Cura che jau dumond el, sche nus ans entupain il suentermezdi di el adina ch’el n’haja betg temp. El ha fitg blers hobis e va anc a lecziuns supplementaras. Jau faschess uschè gugent ina giada insatge cun el.

Lukas, 11 onns (num midà)

Char Lukas!

Tes collega para dad esser in mattatsch fitg occupà. Forsa ha el schizunt insaquants termins memia bler? La fin finala ha el basegn da lecziuns supplementaras sper ses hobis.

Atgnamain èsi cler ch’el ha cun quest pensum strusch temp da far giu cun tai. Probablamain stat tes collega sut in grond squitsch: scola, hobis, amis – i n’è betg pussaivel da dumagnar tut quai.

Tge pos ti far? Franc has ti gia bleras giadas detg a tes collega che ti faschessas gugent insatge cun el il suentermezdi. Cunquai ch’el stat tuttina gia sut pressiun dal temp, fiss in’ulteriura dumonda mo anc dapli squitsch ed al bloccass plitost.

Emprova ina giada da discurrer cun el, pertge ch’el haja tantas obligaziuns e co ch’el sa sentia. Mintgatant èn geniturs fitg ambizius il motiv per plans da termins fitg plains. Forsa è tes collega levgià, sch’el ha la chaschun da discurrer cun insatgi.

Ultra da quai pudessas ti far amogna a tes collega da far pensums e d’emprender cun el. Ensemen è quai simplamain pli divertent – vus passentais temp ensemen ed a medem temp faschais vus insatge per la scola. Co è quai durant las fins d’emna e durant las vacanzas? Forsa ha tes collega lura dapli temp?

Igl è chapibel che ti giavischas da passentar dapli temp cun tes collega, ti na pos dentant betg sfurzar quai. Sch’el n’ha propi betg temp, na resta nagut auter che d’acceptar quai e da limitar il contact sin il temp da scola. T’inscuntra il suentermezdi cun auters collegas, tschertga hobis interessants, fa sport! Igl è impurtant che ti tgiras amicizias ed activitads da temp liber. La fin finala na vul nagin esser persul, u betg? Tgisa, forsa vegn tes collega in di tuttina conscient ch’el ha memia blers termins. Speranza ha el lura puspè dapli temp per tai. Quai ta giavisch jau!

Angelika

Avrigl 2013

Char Spick!

Tenor mia mamma hai jau adina in memia grond dischurden en mia chombra. Jau duai far urden tut il temp e nus avain pervi da quai dispita. Tge duai jau far?

Mara, 11 onns (num midà)

Chara Mara!

Il far urden malempernaivel è in tema permanent en bleras famiglias. Vossa dispita è bunamain gia la regla empè dad in’excepziun.

Far urden è per las pli paucas persunas in’occupaziun preferida. Per blers è in’abitaziun rumida si però ina part da la qualitad da viver. Ma la lavur che stat en connex cun questa qualitad evitassan ils blers gugent.

Davart l’urden en tia chombra essas ti e tia mamma da differenta opiniun. Ella insista probablamain sin in tschert urden da basa, e ti vuls decider tezza co ch’i guarda or en tia chombra.

Questas duas posiziuns èn savens strusch cumpatiblas. Il problem n’è betg ch’i dat grondas differenzas tranter las ideas areguard l’urden. Il problem è plitost ch’ils uffants vulan sezs decider co ch’els vivan en lur mund. Els na vulan betg ch’ils geniturs s’enfarineschian en decisiuns.

Co pon ins chattar ina soluziun per in tal cas? Atgnamain mo, sch’ins fa cler a tuttas duas varts da tge ch’i sa tracta propi e sche tuttas duas varts èn prontas da discutar e d’acceptar cumpromiss. Sajas sincera, era sche ti vivas tenor il motto ‹in scheni survesa il caos› – stuair tschertgar e svutrar tut il temp n’è betg divertaivel, u betg? Avair adina dispitas en connex cun il far urden era betg, quai è cler.

Co pudess vesair or in cumpromiss? Mes tip: reglas fixas da rumir si èn sa cumprovadas. Fixai pia per exempel in di da l’emna, durant il qual ti rumeschas si tia chombra, fas cun il tschitschapulvra, scuas e mettas tut en urden. Ti duais pudair realisar tias ideas, ma nettegiar bain la chombra. Il rest da l’emna na duai il far urden en tia chombra betg esser in tema per tia famiglia.

Quai signifitga natiralmain era per tia mamma: ella sto emprender da viver cun il fatg ch’ella na po betg realisar mintga di sias ideas dad urden. Per tai signifitga quai: tragutter la pirla amara e far urden ina giada l’emna.

I dat natiralmain anc ulteriurs cumpromiss imaginabels. L’impurtant per vus è che ves chattias il cumpromiss, cun il qual vus duas pudais viver il meglier. Bun success!

Angelika

Matg 2013

Char Spick!

Mes meglier ami ha dapi tschintg mais in’amia. L’ultima giada che nus essan stads ensemen a kino sun jau m’inamurà dad ella! Tge duai jau pomai far?

Stéphan, 12 onns (num midà)

Char Stéphan!

Quai ch’è capità a tai capita anc savens! Buns amis han numnadamain bler communabel: il medem stil da musica, il medem gust da moda, las medemas ideas, las medemas preferenzas e la medema tenuta. Ed els s’inamureschan era savens da la medema matta. Quai è in grond problem, perquai che amis daventan uschia concurrents e quai periclitescha extremamain l’amicizia.

Jau poss m’imaginar bain che questa situaziun ta turmenta ed irritescha tes sentiments. Ti es trist che la matta che ti has gugent è gia en ina relaziun. Tes sentiments èn okay! Deplorablamain ta poss jau dar mo in tip: lascha liber internamain ed accepta che la matta è ensemen cun tes ami.

I dat ina lescha nunscritta: mattas (u mats) ch’èn gia en ina relaziun èn tabu. En cas cuntrari na vulessas ti era betg che tes meglier ami sa maschaida en tia relaziun ed emprova da ta prender davent l’amia. Ti stos vesair la situaziun ina giada da l’autra vart...

L’experientscha mussa anc insatge auter: era sch’in mat vegn ensemen cun l’amia da ses meglier ami, na dura quella relaziun savens betg ditg. Quellas relaziuns van spert en paglia. Daco? La nauscha conscienza envers l’ami po giugar ina rolla. Omadus han sentiments da culpa ed in sentiment fitg malempernaivel envers la persuna bandunada. Quai sa mussa adina puspè ed influenzescha la relaziun fin ch’ella va la fin finala en paglia.

Ultra da quai n’èsi gnanc ditg che la matta è insumma inamurada da tai. Fatg è ch’ella è ensemen cun tes ami. Perquai: na ta maschaida betg en!

Co dumognas ti da vegnir a frida cun tes sentiments? Per exempel cun vegnir sin auters patratgs, cun t’entupar cun auters amis e cun prender in mument distanza da la matta. Sche ti pensas ad ella, di conscientamain «stop!» a tatez e ta fatschenta cun auters patratgs: legia in cudesch, emprenda pledins, telefonescha cun amis.

Ed anc ina pitschna consolaziun: i dat uschè bleras charas mattas sin quest mund, i na sto betg exnum esser l’amia da tes ami!

Angelika

Zercladur 2013

Char Spick!

Avant in mez onn avain nus fatg midada en in’autra citad. Dapi lura ma manca mia tatta uschè fitg! Jau la ves mo pli durant las vacanzas. Tge duai jau far?

Celine, 11 onns (num midà)

Chara Celine!

Tia tatta è sco ch’i para ina persuna che ti has gugent e ch’è fitg impurtanta per tai. Fin uss avevas vus ina stretga relaziun ed ella abitava er en tia vischinanza. Ti pudevas savens visitar ella. Ussa che vus avais fatg midada è quai deplorablamain auter, ti has mo pli la pussaivladad da visitar ella durant las vacanzas. Jau chapesch bain quant fitg ch’ella manca a tai e che ti es trista pervi da quai. Jau sun vaira segira ch’i va exact tuttina cun tia tatta. Era ti vegns a mancar ed ella. Franc pensa ella fitg savens a tai.

Mintgatant datti impurtants motivs per far midada. Tes geniturs han segir gì bunas raschuns per lur decisiun. Als uffants na resta nagut auter che da s’arranschar cun la situaziun. Vus avais franc discurrì davart tia situaziun e che tut quai n’è betg uschè simpel per tai, u betg? Speranza chapeschan tes geniturs quant grev che quai è stà per tai. Consoleschan els tai? Sustegnan els tai da star en contact cun tia tatta?

Sche vus abitais fitg lunsch davent, sa restrenschan las visitas propi al temp da vacanzas. Entant pos ti far diever da tut las autras pussaivladads per restar en contact cun tia tatta. Jau pens per exempel a scriver brevs, telefonar, forsa gea trametter e-mails u skypar. Tia tatta ha segir plaschair da survegnir posta da tai – tge crais ti?

Midadas en la vita signifitgeschan adina d’ina vart prender cumià, da l’autra vart però era cumenzar da nov. Emprova da scuvrir e viver tuttas duas varts da vossa midada. Dà ina schanza a tes nov lieu da domicil!

Tgirar tes hobis e tias activitads dal temp liber er en la nova citad gida tai a ta sentir bain. Uschia entras ti er en novs contacts. Pli spert che ti ta vivas en e ta sentas bain e pli simpel vegni ed esser per tai dad esser davent da tia tatta e pli spert passa il temp fin ad in revair cun ella.

Angelika

Fanadur/avust 2013

Char Spick!

Mes geniturs fan ir mai a trenament da remblar, ma jau odiesch quai! Els din che jau stoppia ma muventar dapli. Tge poss jau far per far midar els lur idea?

Jonas, 11 onns (num midà)

Char Jonas!

Sport po esser in grondius hobi, sch’ins al fa gugent. Ma in sport po era daventar ina tortura, sch’ins odiescha el ed al sto tuttina far. Jau stun mal che remblar è daventà per tai plitost ina tortura ch’in divertiment. Qua duessas ti propi midar insatge.

Sch’ins na vegn betg a frida cun ina chaussa, pon ins cumenzar en plirs lieus per meglierar quai. D’ina vart pon ins simplamain chalar cun quella chaussa e far insatge auter. Da l’autra vart pon ins midar las cundiziuns. U sco terz pon ins midar la tenuta ch’ins ha envers ina chaussa, uschia ch’ins po viver meglier cun la situaziun.

Tar chaussas ch’èn liantas, sco per exempel la scola, vegn per il pli en dumonda mo la terza pussaivladad, pia midar la tenuta.

Ponderescha ina giada: tge pudessas ti midar il pli tgunsch? Tia tenuta? Las cundiziuns? U il gener da sport? Sche jau ta chapesch endretg, vulan tes geniturs che ti ta muventas avunda e che ti has in’occupaziun durant il temp liber che fa senn, u betg? Me remblar n’è simplamain betg ina chaussa per mintgin.

Ma i dat propi blers auters grondius geners da sport. Forsa es ti plitost il tip per in sport da balla en in team. U forsa constateschas ti ch’in sport da squadra na ta plascha betg, percunter plitost in sport individual sco nudar, ir a chaval, currer.

Damai: il pli impurtant è che ti sas tge che ti has mustgas da far. Sche ti na sas anc betg quai, datti mo ina soluziun: empruvar! Normalmain dastgas ti ‹fufragnar› en tut las uniuns da sport. Quai vul dir che ti dastgas ta participar duas u trais giadas per testar, sche quest gener da sport ta plascha. Tira a niz questa purschida!

Natiralmain pos ti era t’infurmar tar tes collegas e ta laschar dar tips. Savens fai dapli plaschair da far sport cun in char collega. Tgi sa, forsa ha tes ami gea veglia d’empruvar communablamain novs geners da sport?

Quai che pertutga tes geniturs: discurra cun els e declera quietamain co che ti vesas quai cun il remblar. Dumonda els, sche ti dastgas far in auter sport. Sch’els vesan che ti has fatg patratgs serius e che ti es premurà da chattar il dretg per tai, èn els segir d’accord cun ina midada. Bler success!

Angelika

Settember 2013

Char Spick!

Cura che jau sun sulet a chasa, hai jau gronda tema da laders. Mes geniturs din che jau na stoppia betg avair tema ed i n’è anc mai capità insatge. Ma jau na vegn simplamain betg da surventscher mia tema!

Marcel, 10 onns (num midà)

Char Marcel!

Ti n’es betg sulet cun tes problem. Blers uffants han tema, cura ch’els èn sulets a chasa. Per il solit n’è anc mai capità insatge, sco tar tai. Lura sa tracti damai da temas nundefinidas d’insatge che pudess teoreticamain capitar. E teoreticamain pudessan capitar bleras chaussas – la probabilitad ch’ina da quellas capita propi, è però pitschnischma. La Svizra è in dals pajais ils pli segirs dal mund.

Tema è da l’autra vart però in sentiment tut normal. Ella è ina da nossas emoziuns fixadas il pli profund insumma. La tema è adina stada necessaria per surviver. Mo grazia ad ella èn noss perdavants stads buns da mitschar dals animals selvadis. Senza tema n’avessan els betg pudì mitschar a temp.

La tema è in signal d’avertiment. Il corp sa metta automaticamain en prontezza d’alarm pervi da la tema: la circulaziun dal sang sa meglierescha, ils musculs sa tendan ed il cor batta pli spert... Quai è in cumportament innat d’animals ed umans. Questa reacziun datti tgutgamain er anc tar nus umans civilisads e quai perfin en situaziuns ch’èn objectivamain segiras sco per exempel, cura che nus essan sulets a chasa u sche nus vegnin dumandads en scola u sche nus stuain tegnair in referat.

Anc ina giada: tema è pia insatge tut normal, in program da surviver. La dumonda è co ch’ins vegn dad ir enturn cun ella senza sa bloccar.

Per dumagnar la tema gidan patratgs che s’opponan a la tema. Sch’il lader inventà va sco in spiert enturn en tes chau, èsi il meglier d’avair patratgs da segirezza: «jau sun segir a chasa», «jau pudess adina cuntanscher mes geniturs (u mia tatta u amis) al telefon», «la Svizra è in dals pajais ils pli segirs dal mund» u «sche jau tir il flad ruassaivlamain e pens vi dad insatge bel, svanescha la tema».

Cunquai che la tema chaschuna in muster da trair il flad definì, poi gidar sche ti interrumpas quest muster. Uschia pos ti era reducir il sentiment da la tema. Emprova ina giada: tegna il flad per 10 fin 20 secundas e respira lura da maniera profunda.

Sche ti n’es betg capabel da survegnir sut controlla tez tia tema u sch’ella daventa perfin pli gronda, lura fissi bun d’acceptar l’agid psicoterapeutic. Uschia pon ins schliar per regla bain e spert temas. Tut il bun!

Angelika

October 2013

Char Spick!

Mia collega ha 14 onns e fima cigarettas. Ella di che sch’ella fimia mo 5 cigarettas per di, na fetschia quai nagin donn. È quai propi uschia?

Marie, 13 onns (num midà)

Chara Marie!

L’effect dal fimar sa basa sin il tissi da la gnerva nicotin. Quai è ina da las substanzas che fa daventar il pli svelt dependent. Moleculs da nicotin, pia particlas pitschninas, cuntanschan il tscharvè gia set secundas suenter l’inhalar. Là vegnan distribuidas diversas substanzas currieras. Quellas influenzeschan per exempel l’attenziun, la memoria e l’emprender. En pli han ellas influenza sin il mangiar, il baiver e la sexualitad. Ellas han però er in effect sin l’uschenumnà ‹sistem da recumpensa› e chaschunan sentiments ‹positivs› cura ch’ins fima. Nicotin è ina droga!

Sper il nicotin cuntegnan cigarettas catram, il qual sa depona surtut en la via respiratorica ed en ils pulmuns. Là po el chaschunar donns. Ultra da quai sa furma durant l’arder il monoxid carbonic ch’ha per consequenza ch’il corp na survegn betg avunda oxigen.

Quests ed anc auters tissis en il fim da cigarettas fan vegnir malsaun! Els mainan a lunga durada ad ina cundiziun sminuida ed arteriosclerosa e pon chaschunar disturbis dal cor u perfin cancer. Plinavant daventa la pel da fimaders bler pli svelt veglia, lur dents nauschs e lur sistem d’immunitad debel. Da las passa 4800 differentas substanzas en il fim da tubac che sa furman per gronda part pir tun arder il tubac, èn almain 250 toxicas u pon chaschunar cancer.

Pervi da quai fai era donn a la sanadad da fimar paucas cigarettas per di. Precis sco il fimar passiv, pia sch’ins inhalescha il fim da cigarettas dad auters senza ch’ins sez fima.

Damai: tia collega n’ha betg raschun. Ed ella faschess propi bain da smetter cun il fimar uschè svelt sco pussibel – meglier oz che damaun. Igl è super che ti ta fas patratgs davart tia sanadad e che ti vuls t’infurmar da maniera vasta ed objectiva. Sche ti vuls savair dapli davart las consequenzas dal fimar, ta recumond jau questas duas paginas d’internet:

www.dkfz.de/de/rauchertelefon

www.at–schweiz.ch

Jau ta giavisch tut il bun – e: resta nunfimadra!

Angelika

November 2013

Char Spick!

Jau hai adina dispita cun mes geniturs pervi da mia vestgadira. Els na ma laschan mai trair en quai che ma plascha. Lur gust è total ord moda. Tge duai jau far?

Marisa, 12 onns (num midà)

Chara Marisa!

In pitschen confiert gia al cumenzament: tuttina sco cun tai vai cun blers giuvenils. Quai è in tipic problem da giuventetgna, sur dal qual i vegn discutà en prest tut las famiglias. Blers geniturs na van betg d’accord cun il stil da sa vestgir da lur uffants giuvenils. Quai è uschia gia dapi generaziuns.

Ma pertge è quai uschia? Giuvenils èn sin via da daventar creschids e bandunan l’uffanza – damai la sfera d’influenza dals geniturs. Lur pensum è d’emprender da chattar lur atgna identitad, da furmar in’atgna opiniun e d’agir en atgna responsabladad. Sa distanziar da la generaziun dals geniturs e s’identifitgar cun auters giuvenils è ina part da quest process. Cun la tscherna da la vestgadira pon ins signalisar anoravers tgi ch’ins è u tgi ch’ins vul esser. Ins demonstrescha persunalitad, individualitad, appartegnientscha ad ina tscherta gruppa sociala.

Sco quai ch’ins na daventa betg creschì dad oz sin damaun duri er in mument, fin ch’ins ha chattà l’agen stil. E perquai ch’i sa tracta gea da furmar l’identitad e da sa distatgar dals geniturs, èsi cler ch’il stil da sa vestgir na tutga per regla betg il gust dals geniturs.

Tge pos ti far? Igl è impurtant da restar quiet e d’adina discurrer in cun l’auter. I na vala betg la paina da far dispita d’in cuntin. Declera a tes geniturs, pertge che ti ta vestgeschas uschia, tge ch’è gist ‹in› e tge stil che ta plascha. Mussa che ti es pronta da far cumpromiss. Las hotpants ultrastretgas ed ils pullovers da venter blut na ston betg esser en scola, ma èn pussaivels il suentermezdi, cura che ti t’inscuntras cun tia amia.

Taidla cun attenziun ils arguments da tes geniturs, signalisescha che ti als prendas serius, quai als quietescha. Supplitgescha però tes geniturs da tuttina laschar chattar tai tes agen stil. Als dumonda ina giada co ch’els sa vestgivan da giuven, tge musica ch’els tadlavan gugent – tge ch’era ‹in› quella giada. Sche tes geniturs sa regordan da quels temps, vegnan els forsa conscients che giuvenils acquistan ina buna part da lur segirezza da sasez e da lur identitad grazia a lur stil da sa vestgir e ch’els emprendan uschia d’acceptar sasez e da sa sentir bain en l’atgna pel.

Angelika

Indicaziuns bibliograficas

Char Spick! Jau avess ina dumonda... En: Spick nr. 350, november 2011, fin nr. 374, november 2013. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).