7 da favrer 2012

Vegnan ils umens adina pli curius?

Chars umens, betg legiai vinavant. Vus na vegnis betg ad esser intgantads. Ma jau vi tuttina scriver in pèr lingias davart in tema che m’occupa e ch’è permanentamain actual – e quel tema èn ils umens, charas lecturas. L’ultim temp hai jau emprendì d’enconuscher divers umens spezials. Spezials? N’è quai betg ina caracteristica fascinanta?

Bain! Ma il cunfin tranter esser spezial ed esser memia spezial è fitg stretg. In exempel è Harry*. El ha fatg in studi ed ha uss ina plazza nua ch’el gudogna bler, segir il tripel da mai. Ma el spargna ad in spargnar: El viva en in studio, va a tut ils aperos pussaivels e maglia là giuaden tut quai ch’el po. Quai spargna puspè ina tschaina. Sia firma porscha als collavuraturs abunaments generals d’emprima classa per il tren. E sche nagin na dovra quels per la lavur la fin d’emna als pon ils collavuraturs duvrar per lur temp liber. Il hobi da Harry è il sport, l’enviern fa el passlung.

Ultimamain m’ha Harry communitgà ch’el survegnia la fin d’emna quest abunament general e che nus possian far ina tura da passlung en il Giura. Pertge betg? Il Giura è in siemi per far passlung ed jau hai proponì che nus possian durmir a La Brévine. Jau enconuschia là in patgific hotel. Sin quai Harry tut schoccà: «Tge, hotel? Nus giain sa chapescha a bivacar! Jau na stun betg uschia sin hotels steris.»

Ed jau na stun betg uschia sin bivacar da temperaturas sut minus ventg! Harry schon, el prenda er adina cun sai ses equipament da far camping, er en l’emprima classa dal tren. Ed el n’ha naginas retegnientschas da cuschinar là sin ses buglider da gas in café.

In bun collega da Harry è Hans. Er el ha quest tic da spargnar: Cumbain ch’el è gia 40, viva el anc a chasa. Ultimamain al hai jau dumandà pertge ch’el spargnia en tala maniera. La resposta: «Forsa vegn in di la dretga ed alura èn ins cuntent d’avair mess insatge da la vart.» Sch’el fiss en quel cas pront da dar ora dapli è tut in’autra dumonda.

Forsa è tut mo ina chaussa da la percepziun e forsa hai jau ina percepziun dad umens disturbada. Ma mes maletg dad umens ha patì fermamain il davos onn. Per meglierar quel sun jau stada cun trais umens ed in’amia en vacanzas. E guarda qua: Nagut spezial n’è capità. Els ma parevan normals e mes maletg è puspè sa meglierà.

Ed alura sun jau ida puspè ina giada a gentar cun Herbert. El è in fan dal budissem. Quai chat jau en urden, ma sch’el meditescha duas minutas si per sia pizza suenter avair ditg «bun appetit» na sai jau betg propi tge far. Oramai cumenzar a mangiar. Herbert m’ha alura raquintà plain superbia da ses nov telefonin, in smartphone. – Aha. – Alura ha el prendì or da giaglioffa quel e mussà tut las funcziuns e raquintà quant pauc ch’el irradiescha, e tut ina giada dumonda el: «Vuls ina giada tutgar el?»

Jau hai stuì rir, forsa ina reacziun betg dal tuttafatg adequata. Ma tge avess jau stuì respunder, charas lecturas? Gugent spetg jau Vossas respostas.

* Ils nums èn midads, las episodas propi capitadas.

11 d’avrigl 2012

In um – in pled...

Suenter mi’emprima glossa sun jau vegnida supplitgada da blers da scriver ina cuntinuaziun. Curiusamain han surtut umens exprimì quest giavisch. Tscherts m’han dumandà da descriver er las atgnadads da las dunnas – ma quai surlasch jau gugent a vus, chars umens.

Mes umens da la davosa glossa spargnan anc adina, la dretga n’han els betg anc chattà, ma forsa cumpara ella gea gia damaun. Herbert però ha decis da midar sia vita. El è stà en in seminari budistic. Ed uss vul el forsa dar giu sia plazza e forsa schizunt ir a star en in auter lieu. Forsa.

Charas lecturas: Vus avais segir er gia udì quest spruch da machos: «In um – in pled. Ina dunna – in pledari.» Jau sun persvasa che la gronda part da las dunnas è pli communicativa ch’ils umens. Dunnas discurran surtut pli savens da sentiments u en general da chaussas persunalas ch’ils umens. E per descriver sentiments duvrain nus dunnas in pledari vast cun bleras fassettas. Pia pudain nus er resguardar quai sco cumpliment, quest spruch d’«ina dunna – in pledari».

Ed il pledari dals umens? «In um – in pled!» Ils umens san pia mo in pled? Avais gia ina giada ponderà tge pled che quai duai esser? Forsa stuess ins far ina retschertga empirica per chattar il pled il pli frequent dals umens, per demussar quai a moda scientifica. Ma jau hai ina supposiziun: Il pled duvrà il pli savens u il pli gugent dals umens è ‹forsa›.

Sche jau dumond per exempel in um sch’el veglia vegnir cun mai sonda saira a tschaina, respunda el cun gronda probabilitad: «Forsa», ed agiunta alura: «Jau stoss anc guardar.» U: «Jau stoss anc sclerir quant ditg che jau stoss lavurar.» U: «Mes tat aveva ditg ina giada ch’el vegnia forsa speravia.» N’importa betg ch’il tat è gia mort avant in decenni. U ch’il cusrin fa forsa ina parti, u ch’il char um sto simplamain ponderar anc in pau. Quai vul alura dir: L’um vul spetgar e guardar. Guardar, sch’i sa dat insatge meglier. Forsa che ses club da ballape dat in gieu d’amicizia, forsa ch’in vegl collega vul ir a baiver ina biera u forsa ch’ina miss Svizra s’annunzia per far giu in date.

Forsa vegn insatge meglier. Uschiglio pon ins forsa anc adina vegnir a tschaina. Questa tenuta ma fa vegnir las ventgaquatter. In gea u in na tanscha, jau na vi gnanc udir diesch stgisas marschas.

E cun ina relaziun fan ils umens il pli gugent il medem, almain a l’entschatta: spetgar e guardar. Sch’els emprendan ad enconuscher ina dunna che plascha han els forsa in pau sex, ma en sasez spetgan e guardan els anc vinavant – els spetgan sin la dretga. E quella vegn forsa in bel di. Forsa er betg. U forsa na vesan els gnanc ella, sch’ella vegn alura. U forsa è ella gia cumparida e passada speravia senza ch’els avessan badà. U forsa ch’els na vegnan betg da decider entaifer temp util, sche quai è uss propi lur dretga. Ed uschia manchentan els forsa quella occasiun, sin la quala els han spetgà l’entira vita.

6 da zercladur 2012

Dad umens ed auters utschels

Ultimamain sun jau puspè stada cun Harry e Hans a far ina tura tras las muntognas. Quai è en sasez stada ina bella tura bunamain normala, ma in’episoda speziala è alura tuttina capitada. Sper via seseva in corv e Harry m’ha dumandà en plaina seriusadad: «Morda quel?» Forsa ch’el morda ad uschè in utschè sco ti, hai jau pensà, ma il corv è simplamain sgulà davent.

Il proxim di hai jau survegnì in SMS da Hans cun il suandant text: «Bella tura ier. Oz relaxar sin acla. Ti?» Aha. – Uss spargna el er anc cun duvrar pleds en ils SMS, hai jau pensà ed jau hai chattà quai in pau malamiaivel, quest stil da communicaziun senza salid a l’entschatta e surtut quest «Ti?» a la fin.

Vul dir, jau ma sun gnervada: primo Hans saveva precis che jau stueva lavurar il proxim di, secundo Hans sa che jau hai nagin’acla e terzio, quest «Ti?» ma pareva adina pli sgarschaivel, pli ditg che jau hai guardà sin el. En in SMS han plazza dapli che mo quels 40 segns che Hans ha duvrà e sch’el relaxescha, avess el bain peda da scriver frasas entiras. Tut mes scolasts (ed er ils scolasts masculins) avevan pli baud insistì trasora che nus stoppian scriver frasas cumplettas. Pertge na sa Hans betg scriver frasas entiras?

Anc meglier èn quels (umens) che cumenzan ils SMS cun «Hei ti!» Na sa regordan els betg pli da mes num? U scrivan els il medem SMS a 10 dunnas? Quai spargna segir bler temp e forsa schizunt ina u l’autra confusiun.

Dunnas ed umens communitgeschan a moda differenta e scriver SMS suttastat a reglas spezialas u meglier ditg a naginas reglas. Il proxim di survegn jau dentant in e-mail da Hans: «Jau hai barbagiat. Ti?» Schont puspè quest «Ti?»!

Probablamain sto el spargnar temp cun scriver – jau ma poss gist imaginar, co ch’el pitga cun dus dets sin la tastatura disturbond tut ils collegas en in radius da 20 meters. Enstagl da spargnar pleds fiss quai forsa in’idea d’investir en in curs da scriver cun diesch dets – u sco alternativa en in curs da communicaziun.

In curs da communicaziun fiss er insatge per Luca. El è dacurt vegnì sin ina visita curta da l’Italia. L’emprim ha el ina giada lamentà da ses problems cun la lavur etc. Mia collega ed jau essan alura idas a baiver in café cun el per al encuraschar in pau. Mia collega ha tuttenina fatg ciao ad in giuven ch’è passà davant l’ustaria. Sin quai dumonda Luca dalunga: «È il tuo fidanzato?» Mia collega ha guardà sin Luca, sco sch’el vegniss d’in auter planet ed ha ditg na. Mintga stroli sin via n’è segir betg ses fidanzato! Sin quai dumonda Luca dalunga, sche nus vivian sulettas. Craja Luca uss en tutta seriusadad ch’el possia vegnir in bel di da l’Italia e gist star qua? Il pli gugent anc tar ina da nus duas a chasa: gratis e franco. Na, na. Tge pensa quest utschè atgnamain? Mintgatant èsi propi da tschiffar utschels cun ils umens e lur communicaziun.

18 d’october 2012

Umens online u en chamischut e chautschas sut

Uss èn passads plirs mais dapi mia davosa glossa davart ils umens. Entant hai jau puspè emprais ad enconuscher divers umens ed jau hai er inscuntrà divers vegls enconuschents. Dus da quels signurs m’han raquintà ch’els eran mintga giada, cura ch’ina da quellas glossas in pau malignas envers lur schlattaina è cumparida, sin il precint da scriver ina replica. Ed els m’han empermess che sin la proxima glossa scrivian els segirischem ed immediatischem ina replica, tuttina sch’els sajan mo en chamischut u chautschas sut!

Ed uss as stoss jau confidar insatge, charas lecturas e chars lecturs. Jau hai fatg in profil tar uschè in’agentura da partenadi sin l’internet. Quai è gea gronda moda ed insaco ideal per emprender ad enconuscher novs umens. Quels umens che jau inscuntr en sortida èn tuts fitg giuvens, mia collega schess: quels sa chattan anc en il program da protecziun da chagniels. Pia hai jau fatg in tal profil, er sin recumandaziun dad ella ed autras collegas ch’han experientschas cun quai – cun dapli u damain success.

Fin uss stoss jau dir che jau hai emprais ad enconuscher in pèr umens simpatics, gea schizunt fitg simpatics. Tscherts scrivan a moda spiertusa e cun umor – ed er en natira èn els agreabels. Ma lura datti er da quels in pau pli spezials u forsa èn els simplamain maladesters cun communitgar. Ier hai jau survegnì il suandant messadi: Hallo ti! Jau sun sincer, avert, fidel, interessà vi da bler, hai umor, hai gugent uffants, sun intelligent, amuraivel, affectus, attentiv ed anc bler dapli. Co es ti? (El ha scrit per tudestg – ed jau hai uss gist constatà che jau aveva bregia da translatar pleds sco ‹zärtlich› u ‹einfühlsam›. Quels pleds na paran ils Rumantschs betg da duvrar bler... Quai n’è però uss betg il tema da questa glossa.)

Wow tge messadi, hai jau pensà. En tge seminari da communicaziun ha quel emprendì da scriver tals messadis? Il pli gugent avess jau scrit enavos: Jau sun autra. Ti pos gist emblidar quai cun nus. Ma quai n’hai jau sa chapescha betg fatg. Er en l’internet pon ins communitgar cun maniera in cun l’auter. En mintga cas para quel um d’avair ina gronda confidenza en sasez. Jau hai alura scrit enavos insatge in pau pli diplomatic, ed el è ì ad analisar mes profil. Quel vegn generà d’in computer sin basa da dumondas ch’ins sto respunder cura ch’ins s’annunzia tar ina tala agentura.

Quel computer è pia da l’avis che jau haja blera energia da l’olma (‹seelische Energie› – puspè in problem da translatar) e sinaquai ha quest tip vulì savair, co che questa energia da l’olma sa mussia en ina relaziun. Tge dumonda! Gia en il segund contact electronic e suenter ils emprims 100 pleds communitgar vegn el e discurra da relaziuns! Jau hai scrit enavos che jau na sappia betg, tge che quai saja, quest’energia da l’olma e che jau saja da l’avis che quai saja x in gugus da quest’agentura. E tge ch’el pensia alura che quai saja. Ma sia resposta na m’ha betg persvas.

Mias charas lecturas e mes chars lecturs – ed jau manegel uss surtut quels dus signurs en chamischut e chautschas sut – forsa pudais vus ma gidar cun l’energia da l’olma? Gugent dastgais er trair en l’emprim insatge, per exempel in pèr chautschas, betg che vus survegnias in dafraid u problems cun il cor u cun las energias dal corp u da l’olma scrivend vossa replica.

Indicaziuns bibliograficas

Babla Etter. Glossas. Cumparidas en La Quotidiana favrer fin october 2012. Maletg da la cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).