10 d’october 2011

Ina confruntaziun cun la cardientscha

Cunquai che jau sun creschida si a Savognin, ina pitschna vischnanca anc fitg catolica, ha la religiun adina fatg part da mia vita. Mes bab è catolic e mia mamma è ortodoxa. Jau sun vegnida battegiada e sun da confessiun catolica.

Gia en scolina stuevan nus scolarets adina ir suenter bara, sch’insatgi era mort. En scola primara stuevan nus ir mintga gievgia da las otg a messa. E da Nadal avevan nus adina da chantar en baselgia.

La religiun fascheva part da las materias tractadas en scola. En quel rom vegnivan nus tranter auter er preparads per la communiun e per la craisma, ed ir a prender penetienza tutgava er tiers. Jau sun er m’annunziada per il servetsch da ministrants, sco quai ch’igl era usità tar nus en vischnanca.

Ils uffants che vegnan instruids uschia sco jau na mettan betg en dumonda la religiun. Quella vegn pir messa en dumonda cun vegnir creschì. Gia da pitschen ensi ha la religiun fatg part da mia vita ed ha tutgà tar las chaussas pli u main normalas. Jau hai cartì en il bambin ed en il Son Niclà. Per mai era quai fascinant da m’imaginar ch’ina spezia dad anghel raivia giu da tschiel e repartia regals als uffants. Jau crai che figuras sco il bambin u il Son Niclà gioghian rollas educativas, per exempel porta il Son Niclà la pertga als uffants che n’èn betg sa cumportads bain. Uschia san ils uffants ch’els vegnan remunerads, sch’els sa cumportan bain. Suenter che jau hai però intervegnì ch’il bab e la mamma eran quels che sa zuppavan davos il bambin ed il Son Niclà, hai jau cumenzà a metter en dumonda Dieu. Sch’il bambin ed il Son Niclà èn inventads, pertge duess alura exister in Dieu? Nagin po cumprovar si’existenza. Jau crai che quai è stà precis quel mument, cura che jau hai mess en dumonda la religiun e che jau hai cumenzà a ma fatschentar cun ella.

Las medias infurmeschan nus mintga di davart guerras en consequenza da conflicts religius. Igl è evident che las religiuns refusan ina l’autra, uschia vegn er provocada la gronda part da las guerras. Per mai è quai gia in motiv da refusar mintga religiun, cumbain che tut las religiuns han er elements fitg positivs. Jau sun da l’opiniun ch’il senn da mintga religiun avess dad esser quel da mantegnair la pasch.

Jau crai en Dieu, però en in’autra furma che quai che mia religiun fa. Per mai n’è Dieu en mintga cas betg ina figura cun barba che tegna en il maun dretg in fist, sco quai che blers al imagineschan. Per mai è Dieu ina forza pli gronda che l’entir univers. Quella forza è en tut ed er en mintgin da nus. Er nus essan ina part da Dieu ed avain en nus insatge divin – nossa olma. Dieu è simplamain il num per questa forza ch’è en nus ubain en ina flur u ina giaglina.

Il pensar catolic metta Dieu er en connex cun in Dieu che punescha. Jau percunter n’hai betg l’intenziun dad ir a prender penetienza, cunzunt betg sco uffant. Insatge pli innocent ch’in uffant n’exista betg. Nus scolars stuevan adina inventar putgads ed al prer raquintavan nus perquai adina mo bagatellas. Tenor mai vivain nus per far sbagls e per emprender da quels e betg per vegnir pervi da quels en l’enfiern.

27 da december 2011

Nadal – la festa da la cuminanza e da l’amur

Igl è curt avant Nadal. Jau trot senza finamira per las vias da la citad enturn. Igl è ina fradaglia terribla. La naiv sin via è tut tschuffa, ma sche jau guard encunter tschiel, ves jau ils flocs alvs che crodan miaivlamain giu sin terra. Guardond ensi ma pudess jau perder cun dumbrar ils flocs da naiv ed empruvar d’als tschiffar cun la lieunga e suenter sentir co ch’els lieuan en bucca.

Sin in prà sper mai crodan ils flocs finalmain giu sin terra e furman ina cuverta uschè alva sco la groma. Enturn mai è tut la glieud zugliada en guants, schals, chapitschas e giaccas chaudas. Mes nas è tut schelà e cotschen sco ina tomata. Qua al circumdescha tuttenina in’odur da chanella. Questa odur vegn nà d’in stan da fiera, nua che uffants vendan biscuits ch’els han fatg sezs. Da l’auter maun da la via resuna ina melodia magnifica d’ina chanzun da Nadal. Jau suond la melodia attiranta che ma maina tar in senzatetg che suna in orgelet da bucca.

Las illuminaziuns da Nadal sclereschan las vias. Las vitrinas èn ornadas cun stailas, parsepens e pignols da Nadal. La glieud festina d’ina butia a l’autra per cumprar ils davos regals. In terribel stress disturba il temp da Nadal ch’avess dad esser insatge talmain quiet e magic. La societad da consum dominescha questa festa tradiziunala ch’è oriundamain ina festa da la cuminanza e da l’amur. Gia l’october vegn fatg reclama per regals da Nadal. Tut quai stat en in grond cuntrast cun quest senzatetg qua davant mai. El n’ha nagut e nus vulain adina dapli. Quai ma dat da pensar. Avain nus propi laschà ir a perder il senn da Nadal?

Il senzatetg vesa ora cuntent, cumbain ch’el n’ha nagut. Jau met in tschincun en ses chanaster, perquai che sia musica muventa insatge en mes cor. El surri e ma fa segn da vulair discurrer cun mai. «Jau hai gust ch’ina persuna giuvna sco ti ha plaschair da mia musica, ma pertge m’has contemplà uschè pensiva? Has insatge sin il cor?», ma dumonda il senzatetg cun ina tschera in zic mirvegliusa ed jau al raquint da mes patratgs durant questa pitschna spassegiada tras citad.

Il senzatetg ma raquinta da sia vita: «Jau sun fugì or da mes pajais, nua ch’i regiva guerra. Jau na sai betg, sche mia famiglia è anc en vita. Jau hai sperà che jau possia stgaffir qua en Svizra ina nova existenza. Jau hai chattà refugi tar in’organisaziun, lavur n’hai jau però betg survegnì, perquai ch’i dat per part pregiudizis ed jau na sun betg qualifitgà avunda. Uschia hai jau stuì surlaschar mes refugi ad auters basegnus. Uss sun jau qua gia dapi quatter onns, e dapi in onn emprov jau da gudagnar in pèr raps per cumprar da mangiar cun sunar di e notg qua sin via.»

Questa malgistadad sin noss mund ma fa tut trista. Co pudess jau far in plaschair a quest um? Jau hai in’idea. «Jau avess grond plaschair d’As envidar a festivar Nadal cun mai e mia famiglia», di jau cun fatscha rienta. Il senzatetg tardivescha, perquai ch’el na vul betg ruinar questa bella festa e cunzunt betg disturbar. «Jau vegn fitg gugent», respunda el finalmain cun egls commovids.

13 da favrer 2012

Tgi che sa rumantsch sa dapli

L’anteriur slogan da reclama da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ‹Tgi che sa rumantsch sa dapli› as è segir anc enconuschent. Vus vegnis ad avair vis ed udì el tantas giadas. Essas vus però er gia as dumandads tge che quest slogan da reclama ans vul transmetter? Jau hai fatg inqual ponderaziun ed hai stuì constatar che quest slogan è propi adattà per nossa lingua.

Il rumantsch è ina lingua che vegn discurrida mo d’ina minoritad en Svizra. Nus Rumantschs essan ina pitschna gruppa ed avain in’atgna lingua. Igl è la pli veglia lingua da la Svizra e nus dastgain damai perfin esser in pau loschs. Il tudestg chatscha il rumantsch dentant adina dapli a chantun, uschia ch’igl è grev per nus d’al mantegnair. Nus vegnin savens emblidads, cunquai che nus essan uschè paucs che discurrin rumantsch ed essan periclitads da murir ora bainbaud. Nossa lingua è vegnida renconuschida sco lingua parzialmain uffiziala da la Svizra pir dapi l’onn 1996 e quai è segir in eveniment impurtant per l’istorgia rumantscha che rinforza nus er sco unitad.

Il rumantsch grischun gioga ina rolla decisiva per il mantegniment dal rumantsch, cunquai ch’el unescha ils differents idioms. Sche l’introducziun dal rumantsch grischun è uss ina buna u main buna soluziun na less jau betg metter en discussiun en quest text.

Jau hai duas linguas maternas – il talian ed il serb. Uschia n’hai jau er betg gì gronda fadia d’emprender rumantsch. Jau hai dentant er emprendì portugais avant trais onns senza grondas stentas e quai sulettamain cun tadlar e cumenzar a discurrer mezza, uschia che jau hai er emprendì la pronunzia. Perquai che jau enconusch la grammatica rumantscha e taliana hai jau chapì svelt adina dapli portugais ed uss n’hai jau schizunt naginas difficultads da chapir spagnol. Er per vus n’è quai betg ina gronda chaussa d’encleger e discurrer per exempel in pau talian. E pertge? Exact, perquai che nus avain in grond avantatg da savair rumantsch ed uschia avain nus gronds avantatgs per emprender autras linguas, cunzunt las linguas latinas. En quel cas poss jau laschar valair: Tgi che sa rumantsch sa dapli.

Jau less simplamain cumprovar che las linguas èn en mintga cas in enritgiment per mintgin da nus, saja quai ina lingua populara sco l’englais u il franzos u ina lingua main populara sco il rumantsch che sto per part cumbatter per si’existenza. Il slogan ans vul demonstrar che tut quai ch’ins emprenda, saja quai anc uschè pauc, engrondescha nossa savida. Jau dun lecziuns privatas da rumantsch e sun vaira surstada tge entusiassem che mia ‹scolara› demussa cun emprender rumantsch. Per ella constat l’anteriur slogan da RTR cumplettamain. Er sch’il rumantsch è ina lingua minoritara ch’ella po discurrer mo tar nus, è ella motivada da savair dapli.

2 d’avrigl 2012

La primavaira turna

La primavaira ha cumenzà ed uschia cumenzan er las temperaturas a s’auzar e las sairas vegnan pli lungas. La naiv lieua plaun plaunet ed ils prads vegnan puspè sut la naiv nauadora. Uss èn ils prads anc brins, ma bainprest vegnan els adina pli verds e las flurs vegnan a flurir.

Sin nus carstgauns ha la primavaira per part er in’influenza positiva. La damaun baud en letg udin nus gia ils utschels davant fanestra che chantan e ch’ans laschan cumenzar il di cun in surrir. Ils radis chauds dal sulegl ans tempreschan ed ans animeschan da prender per mauns insatge. Nus entschavain puspè ad ir cun velo, giain a currer, passentain gugent temp sin balcun u or en il liber e faschain grilladas. Las giaccas d’enviern duvrain nus adina pli darar, cunquai ch’il sulegl stgauda durant il di. Las sairas restan però tuttina anc frestgas.

Suenter in lung paus d’enviern e da recreaziun fa la natira tras ina sort renaschientscha. Il temp d’enviern, cura che la natira para d’esser morta, è finalmain surventschì. L’enviern ans dat la natira l’impressiun d’esser senza vita, perquai che la feglia è crudada dals roms e las flurs èn sfluridas, uschia ch’i manca colur e vita als prads ed als guauds. A la fin vegn anc tut la cuntrada surtratga cun ina cuverta da naiv. E tuttina turna la primavaira mintg’onn e porta pass per pass nova vita a la natira.

La primavaira pon ins er cumparegliar simbolicamain cun il cumenzament da la vita, quai vul dir cun la naschientscha d’ina creatira, però er cun singulas situaziuns da la vita. Il segund aspect pudess sa referir per exempel ad ina greva situaziun en nossa vita che sto vegnir superada; questa situaziun greva pudess ins simbolisar cun l’enviern. Sco l’enviern passan er talas situaziuns e fan plazza ad in nov temp plain forza sco la primavaira.

Per ch’i possia dentant dar ina primavaira, na dastgain nus betg emblidar ch’i dovra er l’enviern. Mo uschia pudain nus vesair la valur ch’ha il bainstar. Nus na dastgain er betg emblidar che mintga experientscha – cunzunt quellas pli nauschas u grevas – ha ses senn e che nus pudain emprender da talas situaziuns bler per la vita. Per nus è il senn però visibel savens pir pli tard.

Jau hai passentà in grev temp quest onn pervi da mia sanadad ed hai surmuntà quel cun bun success ed uschia cumenza per mai uss la primavaira en mintga reguard. Jau ma sentiva sco la natira durant l’enviern; savens senza speranza che la primavaira turnia puspè per mai. E tuttina sun jau puspè sauna ed ina nova part da mia vita po cumenzar plain nova forza.

7 da matg 2012

Pli magras e pli bellas?

La stad s’avischina, i vegn pli chaud e la vestgadira vegn adina pli curta. Suenter in lung enviern cun bleras dultscharias, cunzunt da Nadal, paisan las bleras da nus in per kilos dapli – e quels ston svanir fin che la stagiun da bikini cumenza!

La raschun principala che surtut las dunnas èn sut squitsch da prender giu gist ad uras per ils emprims dis da stad è la reclama, cun la quala ellas vegnan confruntadas mintga di. Tuttina nua che nus guardain, l’ideal è en mintga cas ina dunna satiglia e gronda cun las mesiras d’in model. A la televisiun, sin placats ed en revistas vegn derasà quest ideal da la dunna d’ozendi. In ideal che n’è gnanc real, damai che gia il pled ‹ideal› ans mussa ch’insatge, en quest cas la dunna, vegn idealisà.

Gia l’entschatta da la primavaira publitgeschan las revistas diversas curas per prender giu e survegnir ina figura adattada per la stad. Ellas empermettan in venter pli satigl, pel senza faudas ed anc bler dapli. Sco quai che vus avais franc gia vis ubain udi d’amias ed amis na vala la gronda part da questas curas nagut. En scadin cas n’han ellas nagin effect durabel.

Talas curas che cumenzan senza privels pon prender ina nauscha fin. Avant che las persunas pertutgadas èn ablas da realisar, han ellas gia ina malsogna sco la bulimia u l’anorexia che po finir cun la mort. Per prender giu in per kilos giogan il nutriment ed il moviment rollas centralas.

Oz datti però er autras metodas per survegnir ina figura da siemi, cunquai ch’i dat persunas che na prendan betg la peda da prender giu a moda sauna e n’han nagina pazienza u n’han fin uss forsa betg gì il success giavischa. Operaziuns plasticas per embellir tschertas parts dal corp daventan adina pli popularas. I cumenza cun operaziuns pli pitschnas, per exempel cun botox.

Ma i dat er da quellas pli grondas sco per exempel tschitschar giu grass, stender il venter u perfin curreger il sain u il nas. Nus stuain er considerar quantas ristgas che questas operaziuns cumpiglian ed ans dumandar sch’in tal risico vala propi la paina.

Jau na poss betg sustegnair dunnas che laschan far talas operaziuns mo per motivs superfizials. Il cuntrari vala per glieud ch’ha gì in accident u subì arsentadas ed er per persunas cun malsognas psichicas che pon vegnir guaridas cun ina tala operaziun. En quests cas èsi per ils pertutgads da grond’impurtanza ed er in grond cletg che la medischina ha fatg uschè gronds progress sin quest champ.

Però n’emblidai betg: Igl e tuttina, sch’ins è pitschen u grond ubain magher u plitost gross – impurtant è ch’ins saja cuntent cun sasez sco quai ch’ins è. In uman cun in carisma positiv dat automaticamain vinavant quel a las persunas enturn el e para bler pli attractiv e segir da sasez.

18 da zercladur 2012

L’amur via internet

L’internet ha conquistà la gronda part da nus e da nossas lavurs e nus na pudain betg pli ans imaginar ina vita senza l’internet. Infurmaziuns vegnan derasadas entaifer secundas ed er la communicaziun è daventada pli simpla grazia a l’internet. Nus pudain perfin scriver messadis en in chat ed uschia communitgar cun amias ed amis che stattan forsa lunsch davent u schizunt conversar cun glieud estra. Uss datti er bleras paginas en l’internet che sa drizzan a quels che n’han anc betg chattà ‹l’amur da la vita›.

Oz essan nus occupads cun la lavur e noss temp liber na tanscha bleras giadas betg per far novas enconuschientschas – l’internet è ina pussaivladad attractiva per blers singles. Pli baud, cura ch’i na deva anc betg blogs en l’internet, funcziunava quai tut auter cun l’amur. Sch’in mat u ina matta aveva sentiments per insatgi, vegnivan quels confidads persunalmain u magari perfin cun ina brev d’amur. Sa chapescha duvrava quai ina massa curaschi per far quel pass.

In dals avantatgs da chattar l’amur via internet è franc quel ch’ins n’è betg uschè schenà ed ins na dovra er betg tant curaschi, cunquai ch’ins sesa davant il computer e betg davant l’autra persuna. Uschia restan las persunas che scrivan tuttina anonimas. In auter avantatg è ch’ins ha dapli temp per reflectar avant che respunder. En realitad essan nus savens uschè agitads che nus faschain bler memia bler confusiun cun discurrer.

Sche jau cumparegl las enconuschientschas via internet cun las relaziuns persunalas sa mussa cleramain che quellas en l’internet sa sviluppan in toc pli spert. Cun in ‹clic› pon ins tscherner ina persuna, cun la quala ins avess gugent contact. Il pli savens elegian ins la persuna tenor la fotografia dal profil – in agir che mussa quant superfizials che nus essan ozendi. Sch’ina persuna ma plascha, hai jau la pussaivladad da guardar tge interess ch’ella ha ed en il proxim pass poss jau alura contactar questa persuna.

In dischavantatg è franc quel ch’ins na sa betg tge persuna che sesa davant il computer e che scriva enavos ad ins. En las medias vegn savens mussà che bleras persunas fitg giuvnas s’entaupan cun glieud ch’ellas han emprendì d’enconuscher en l’internet. I dat blers umens che scrivan a mattas giuvnas e che las laschan crair d’esser en la medema vegliadetgna. Quai è fitg privlus e capita savens, perquai che questas mattas èn anc en la pubertad e vulan empruvar insatge nov – ed ils geniturs na san natiralmain nagut da quai.

Sch’ins ha contact cun ina persuna via internet poi capitar ch’ins crai d’avair chattà l’um u la dunna da la vita. Dal punct da vista psicologic crai jau che nus sviluppain in maletg virtual da questa persuna durant il temp ch’ins scriva in a l’auter. Jau ves ina persuna che ma chapescha e che m’ha gugent sco quai che jau sun. Savens è quest maletg uschè ferm ed insumma betg real che l’imaginaziun vegn destruida cun l’illusiun, cura ch’ins s’entaupa l’emprima giada.

Tenor mi’opiniun èsi pli custaivel ed er pli sincer, sch’in um u ina dunna confida persunalmain l’amur ad insatgi e betg en il mund virtual.

30 da fanadur 2012

Jau vi turnar!

Finalmain èsi uschè lunsch ed il tren parta. Valischs ed ina massa glieud ch’è pronta per ir en vacanzas ma circumdeschan. In’atmosfera da stad regia en il tren. In plaz da seser hai jau tschertgà adumbatten, uschia che jau stoss star en pe. Tuts partan en vacanzas per sa revegnir. Avant che jau poss ma legrar sper jau però da pudair tiers a la proxima fermada, cura che jau hai da midar, il dretg tren.

Cunquai ch’il mund è savens pitschen – sco quai che vus avais franc er gia sezs accurschì – entaup jau giuvens da Cuira ch’han la medema destinaziun sco jau. En sasez vuleva jau lur agid, ma la finala als gid jau. La staziun da Milaun è fullanada. Strusch che jau sun sortida dal tren sun jau gia entamez la fulla. Enstagl da l’emprim laschar sortir la glieud cumenza la glieud che turna gia a vulair entrar. In caos sco quai che jau hai vis mo darar.

Las minutas spireschan. Uss stoss jau chattar il tren per cuntinuar il viadi ed jau n’hai betg bler temp. A la staziun regia ina chalira infernala. Nagin na ma po gidar. Tut la glieud è occupada cun sasezza e chattar insatgi che ma po gidar è quasi nunpussaivel. Tuttenina stun jau davant il dretg binari senza propi savair co. Ma quai m’è tuttina. Quai che m’emporta è da pudair entrar uschè spert sco pussaivel e cunzunt da chattar in plaz, perquai che jau stoss star quatter uras en quest tren.

Tut levgiada ses jau giu sin mes plaz. I dat perfin in indriz d’aria cundiziunada che ma renda pli empernaivel il viadi. Sper mai sesa in giuven da la Norvegia, er el ha la medema destinaziun sco jau. Ils giuvens da Cuira n’hai jau betg pli vis, cunquai ch’els sesan en in auter vagun. Suenter la mesadad dal viadi sun jau gia stuffa e n’hai pli nagina pazienza. Jau vi finalmain esser là. Il Norvegiais è il quart da ventgin dis en viadi cun il tren. Quel ha propi la passiun per viagiar, betg sco jau. Jau sun gugent a l’ester e ves gugent autras culturas e cuntradas, però viagiar n’è mai stà mia passiun.

Finalmain sun jau arrivada a la finamira. Jau sort dal tren ed in’aria sitga stenschenta bunamain mai. L’aria cundiziunada ha rinforzà la midada da temperatura.

L’emprima notg dorm jau senza cuverta, cun pauca vestgadira e cun l’aria cundiziunada en funcziun. Ma gia suenter duas, trais notgs è mes corp sa disà al clima ed uss sai jau durmir cun cuverta e senza l’aria cundiziunada.

Betg mo il clima, mabain l’entir ritmus è auter dasper la mar che en las muntognas. Da mezdi na ves’ins gnanc in chaun u in giat or en il liber. Tuts fan siesta. I dovra in pau temp per sa disar a quest ritmus, ma cura ch’ins turna èsi anc bler pli grev da cumenzar la vita da mintgadi. Jau enconusch glieud indigena ed uschia sun jau vegnida a savair anc dapli da quest lieu, nua che jau passentava gia da pitschna mias vacanzas.

Turnada a chasa ma manca l’aria sitga che jau na pudeva betg star ora. Jau hai anc adina il gust da l’aua salada en bucca e sent en sien anc il sablun che tatga vi da la pel cun la crema da sulegl. Las vacanzas èn passadas!

10 da settember 2012

Fa il vestgì la dunna?

En nossa societad gioga la vestgadira ina fitg gronda rolla, forsa perfin ina rolla memia gronda. Las dunnas èn a mes avis pertutgadas in zichel dapli ch’ils umens. Sche jau guard quant ditg ch’ina dunna dovra en cumparegliaziun cun in um per savair tge trair en, er sch’ella va mo en sortida cun collegas, èsi evident che las dunnas s’occupan anc adina dapli da la dumonda ‹Tge trair en per vesair ora bain?› La gronda part da nus dunnas pensa en il subconscient ch’il vestgì fetschia la dunna. Quai betg mo pervi da noss agen ideal, mabain pervi da l’influenza da l’ideal derasà en la societad.

La societad sa concentrescha fitg sin l’apparientscha. La moda sa mida trasora. Perquai stuessan nus en sasez suenter mintga stagiun avrir nossa stgaffa e far urden cun la vestgadira ch’è ord moda, saja quai pervi da la colur u pervi dal tagl. Jau dubit ch’i saja propi necessari da surfar en tala maniera. Sco quai che nus tuts savain è la moda insatge transitoric che vegn però puspè a sa repeter. Il cuntrari èsi er chapibel che la moda plascha e ch’ins la suonda – er ils umens. Ultra da la moda èn natiralmain er decisivs ils differents artitgels da marca. Sco dunna stos ti avair ina tastga da Louis Vuitton e chautschas da Dolce & Gabbana ed in um sto posseder chautschas da Replay ed egliers dad Armani. Per mai è quai insatge nunchapibel. Jau hai gugent marcas, ma sco studenta n’èsi er betg pussaivel da cumprar ina massa artitgels da marca. Per il solit datti er la medema vestgadira cun il medem design per in pretsch normal, i manca simplamain il slogan da la marca. Nus pajain en sasez dapli per il num che per il material.

La vestgadira è ultra dal carisma d’ina persuna forsa l’emprima chaussa che dat en egl ad ina persuna nunenconuschenta. Quai signifitga che nus faschain en mintga cas in’emprima impressiun cun nossa vestgadira. Da questa impressiun pudain nus er profitar, per exempel sche nus ans annunziain per ina nova plazza ed avain in discurs da preschentaziun. Cun ans vestgir a moda adattada avain nus la pussaivladad da far ina buna impressiun tar l’emploiader futur.

Sch’ins dat in sguard a l’istorgia datti per exempel en egl che la vestgadira represchentava dal temp da Louis XIV il status. In retg aveva vestgadira da material prezius, entant ch’in sclav n’aveva tant sco nagut ubain sdratscha veglia. Pli pompus ch’il retg era e dapli pussanza ch’el exprimiva. Da quel temp valeva il proverbi ch’il vestgì fa l’um u la dunna.

Oz vala el en sasez era, però en in’autra moda. Nus stuain dentant er considerar ch’in uman è dapli che mo sia apparientscha. Quella è sulettamain ina qualitad superfiziala d’ina persuna e na mussa betg sia valur. Cun la vestgadira pudess ins er sa travestgir sco insatgi che nus n’essan betg, uschia ch’il vestgì na po insumma far nagin da nus.

22 d’october 2012

Viver ventiraivlamain

La fortuna n’è gnanc uschè simpla da definir. Tge è insumma fortuna? È quai in stadi? Pudain nus cuntanscher quest stadi? U ans spruvain nus l’entira vita adumbatten d’esser ventiraivels, ma na pudain mai cuntanscher quest stadi? Quai èn tut dumondas che nus ans tschentain adina puspè, perquai ch’igl è in instinct uman d’esser fortunà.

Mintgin da nus vul esser ventiraivel. Per ils blers da nus è quai ina finamira da la vita. Jau ma dumond sche la fortuna po propi esser ina finamira. Per tudestg datti ina locuziun tenor la quala la via è la finamira. Tenor mia opiniun vala questa locuziun er per la fortuna. A la tschertga da la fortuna passain nus savens sper ella vi senza la vesair, perquai che nus essan dal tuttafatg occupads cun la chattar e na percurschain betg tut la fortuna ch’ans circumdescha.

En general dependa la fortuna per gronda part da mintgin da nus sez e da la tenuta individuala envers la vita. Nus avain uschia la pussaivladad d’influenzar fitg ferm ina gronda part da nossa fortuna. Avair plaschair da viver è in punct fitg essenzial per influenzar nossa fortuna. Sche nus na vesain betg la fortuna en las pitschnas chaussas dal mintgadi, na vegnin nus er mai a chattar la ventira.

Nus avain savens il sentiment ch’insatge manchia a nus. Tge ch’ans manca na pudain nus per il solit però betg dir. A la lunga n’ans rendan chaussas materialas betg cuntentas ed ellas n’èn er betg in factur per la fortuna. Per che la fortuna saja durabla stuain nus esser cuntents cun nus sezs. Acceptar sasez sco quai ch’ins è, vesair la fortuna en tut las chaussas ch’ans paran evidentas ed esser engraziaivel per la vita.

Sche quai na va betg, vegn insatge adina a mancar a nus per sentir la fortuna. La fortuna cumenza en emprima lingia adina tar mintgin sez. L’atgna fortuna na dependa betg da persunas d’ordaifer e na po er betg vegnir influenzada da quellas. Mintgin è sez responsabel ch’el cuntanschia sia fortuna. Per ordinari tschertgain nus gugent la fortuna ordaifer nus e n’ans accurschain gnanc d’esser sin la via fallada.

Blers facturs che fan part da la fortuna èn per nus evidents. I na sa chapescha betg da sasez che nus essan sauns. Mintga di da nossa vita è in regal. Nus stuain far stim quant custaivel che quai che nus avain è. Nus vulain adina quai che nus n’avain betg. Savens ans accurschain nus pir cura che nus avain pers insatge quant custaivel ch’igl era ed alura èsi gia memia tard. Nus stuain esser pli attents en nossa vita per che nus na survesian betg la fortuna che nus avain.

Esser attent vul dir percepir quai ch’ins fa e decider a tgi ed a tge ch’ins vul dar ina plazza en l’atgna vita. Pertge che la vita è uss e qua ed uschia è er la fortuna uss e qua, e betg ier u damaun. Nus stuain emprender da viver en il preschent. I dependa mo da nus quant cuntents che nus essan. Mintgin po prender per mauns sez sia fortuna e mintgin è responsabel per sasez e po uschia procurar per si’atgna fortuna, senza avair pretensiuns envers auters.

3 da december 2012

Avair success signifitga er da dar mintgatant en venter

La vita vala mo la paina da vegnir vivida sch’ins ha in’incumbensa. Mintga uman ha finamiras per sia vita. Quai pon esser sfidas pli grondas e pli pitschnas.

Però betg tuts n’han la pazienza da suandar las atgnas finamiras. Quai po valair per l’entira vita u er mo per ina fasa da la vita. I dependa adina en tge situaziun ch’ins sa chatta en la vita e quanta confidenza ch’ins ha en sasez ed en l’atgna forza. Sch’in uman è depressiv, vesa el en tut il nausch e na po er betg pli focussar ina finamira. Quai è fitg privlus.

Senza finamiras n’ha in uman – tenor mia opiniun – gnanc pli l’ambiziun da viver. Per quest motiv èsi fitg impurtant che nus tuts hajan atgnas finamiras cleras che nus suandain senza vegnir giud via. In citat di: «Il pli grond planari che na perda betg da vista sia finamira va anc adina pli spert che quel che gira enturn senza finamira.» Quai vul dir ch’igl è tuttina quant spert che nus cuntanschain nossa finamira. L’essenzial è d’avair ina finamira e da tegnair ella en mira. Per gronda part è la via che maina a la finamira anc pli impurtanta per nus perquai che nus pudain profitar da las experientschas.

Ins po distinguer tranter finamiras ch’ins po cuntanscher spert ed en curt temp (quai na vul betg dir ch’ins na sto betg sa dar fadia per las cuntanscher) e finamiras ch’ins dovra tut la vita per cuntanscher e che pon vegnir realisadas pir cura che la vita va vers la fin. Jau vi uss prender in giavisch material concret sco exempel per ina finamira realisabla en il proxim futur. Uschespert ch’in giuvenil spargna per il nov iPhone vesa el segir mo pli giuvens enturn el che possedan quest telefonin. Avant ch’el aveva quel giavisch devan quests telefonins strusch en egl ad el. Quai mussa quanta forza ch’ina pitschna finamira ha e co ch’ella po diriger nossa attenziun en ina tscherta direcziun.

Cura ch’ins cuntanscha ina finamira u cura ch’ins dumogna ina sfida resultan da quai automaticamain novas sfidas. L’impurtant è da betg vulair cuntanscher memia bler en ina giada. Quai ha savens per consequenza ch’ins na cuntanscha nagut. Nus stuain far in pass suenter l’auter per betg dar en venter.

Per cuntanscher insatge na pudain nus però er betg spetgar ch’in miracul capitia. Nus stuain agir. En mintga cas poi er ir a travers e nus stuain tschertgar ina nova via per cuntanscher nossa finamira en in’autra moda. L’entusiassem na dastgain nus però betg perder memia spert, perquai ch’i dovra er pazienza per chattar la dretga via e vegnir a l’arrivada bramada.

14 da schaner 2013

In onn nov – ina nov’entschatta?

L’onn 2012 è terminà e sco che jau aveva supponì n’è il mund betg ì en malura e tut cuntinuescha sco fin uss senza grondas midadas. Igl è gia l’onn 2013 e l’onn nov porta sco adina novs propiests. Plain basegn d’activitad empruvain nus da betg repeter ils sbagls da l’onn passà ed uschia naschan propiests. Ma nus realisain strusch trais quarts da tut noss propiests.

Quest onn n’hai jau fatg nagins propiests. Forsa perquai che jau hai adina puspè novs u perquai che jau hai chapì ch’igl è quasi impussibel d’als realisar. En mintga cas ma dumond jau, pertge che nus faschain novs propiests precis cura che l’onn va a fin e quai mintg’onn puspè. Quai demussa che nus n’avain betg gì success l’onn passà. Pensain nus forsa: «In onn nov – ina nov’entschatta»? Jau pens ch’i dovra dapli che mo in nov onn per realisar ils giavischs.

Forsa avain nus la speranza da pudair midar insatge che n’ans plascha betg en nossa vita, perquai che l’onn sa mida er. Quai vesain nus sco ina nova pussaivladad per prender per mauns insatge e per midar quai. Il pli faschain nus però propiests cun memia grond entusiassem e suenter va noss entusiassem per il solit bel e spert a perder.

Ils propiests èn e restan mintg’onn pli u main ils medems. In vul chalar da fimar, l’auter vul prender giu ed anc in auter vul sa liberar da debits, spargnar e betg dar ora raps senza mesira. Ils giuvens sa prendan savens avant da far meglras notas en scola. Per quai ston els er prender temp, uschiglio n’als gartegi natiralmain betg da meglierar lur notas.

Lura datti anc las dunnas che vulan savens prender giu cun far dietas e chalar da mangiar tants dultschims sco da Nadal. Jau pens però ch’ellas prendan plitost giu sch’ellas èn propi tristas ed uschia er motivadas da prender giu dapli che mo in u dus kilos.

Propiests èn en sasez ina buna chaussa. Ma per als realisar dovri disciplina e perseveranza. Il giavisch na tanscha betg per cuntanscher ina finamira. E quai è propi il punct problematic. In propiest è per il solit mo in giavisch che n’è atgnamain betg il medem sco nossas finamiras. Ina finamira definin nus adina pli exact. Sche nus giavischain dad esser megliers en scola na definin nus betg en tge roms che nus stuain ans meglierar, tge notas che nus vulain cuntanscher ed er betg en tge temp che quai duai vegnir cuntanschì. Ils propiests n’èn simplamain betg definids exactamain ed uschia è lur realisaziun quasi impussibla.

Nus avain buns giavischs e propiests, ma avain nus er la forza per tegnair la dira e realisar els? Per tegnair la dira èsi necessari da betg vulair far memia bler, uschiglio va la motivaziun a perder. Perquai duvrain nus tranteren in’experientscha da success, sco quai che jau hai uss a la fin da mia columna.

25 da favrer 2013

La definiziun d’amur

«Uss es ti londervi!» Questa frasa m’ha propi laschà perder ils pleds. Jau sun stada uschè perplexa. Mia resposta è stada in reflex e surriend hai jau ditg ch’i saja anc bler memia baud per mai d’avair uffants ed insumma d’avair ina famiglia. Jau n’hai anc mai propi patratgà che mattas en mia vegliadetgna èn per part gia mammas. Jau tutg plitost tar las dunnas modernas dad oz. Bleras dunnas vulan l’emprim far lur carriera professiunala e pir pli tard, cun passa trenta onns, avair uffants. Ellas na vulan betg pli esser dependentas d’in um. I dat bleras mammas ch’educheschan lur uffants senza agid dal bab.

Ina collega en mia vegliadetgna ha da curt parturì ses figl. Jau n’hai anc mai fatg gronds patratgs, sche jau vi pli tard ina giada avair uffants u betg. En mintga cas sun jau anc giuvna e vi giudair quest temp senza pli gronds quitads. Jau pens che jau na saja insumma betg madira avunda per avair gia uss uffants. Jau n’hai gnanc finì mes studi e vi anc vesair in pau dal mund avant che esser responsabla per in auter esser vivent.

A mai pari che l’amur eterna exista strusch pli en nossa societad moderna. Natiralmain sa siemia mintgin da nus d’in’olma schumellina, d’insatgi che ans charezza propi da tut cor e d’ina persuna che ans cumplettescha. In giavisch impussibel? Datti l’amur eterna mo en ils films? Igl è in fatg ch’i dat ina massa divorzis en cumparegliaziun cun pli baud e quai ha differents motivs. Pli baud per exempel aveva in divorzi gronds effects negativs en la publicitad, uschia ch’ils partenaris eran obligads da star ensemen e stuevan cumbatter per l’amur per vegnir respectads. Oz è quai natiralmain bler pli simpel. Nus pudain maridar, ans divorziar e puspè maridar. Uschia crai jau ch’i na vegn betg pli cumbattì uschè ferm per l’amur ed ina relaziun vegn dada si bler memia spert e perda sia valur. Forsa avain nus en general memia bleras pretensiuns envers la persuna che nus charezzain.

L’amur cuntegna er temps pli grevs e sfidas per ils partenaris, mo uschia po l’amur crescher e daventar adina pli ferma. Igl è impussibel che l’amur resta adina uschia sco l’emprim di, perquai che l’amur è in process. Ella sa sviluppa cun mintga di, cun mintga dispita e cun mintga bitsch. La basa per mintga relaziun è la fidanza. Sche nus na pudain betg dar a noss partenari il sentiment che nus al fidain, alura manca la basa per ina relaziun.

Amur na signifitgescha betg ch’ins posseda ina persuna. Er sch’ins è en ina relaziun restan ils partenaris duas persunas autonomas cun lur libertads. I na dat nagina definiziun concreta per l’amur. Ella è ina da las chaussas las pli cumplexas e mintgin vegn a chattar si’atgna definiziun.

8 d’avrigl 2013

Da la fantasia e la savida

«La fantasia è pli impurtanta che la savida, perquai che la savida è limitada.» Quai è in citat dal fisicher teoretic Albert Einstein. Jau hai legì dacurt per l’emprima giada quest citat che m’ha dà da pensar. È nossa savida propi limitada? Sche gea, entras tge è ella tenor Einstein limitada? En noss univers datti bain avunda dumondas e respostas, u betg?

La savida è adina in stadi definì per in mument determinà. Ella è limitada perquai ch’ella po esser fallada u insuffizienta. En il temp medieval cartev’ins per exempel ch’il mund saja ina rudella. Grazia a noss nivel d’enconuschientschas pli nov savain nus ch’il mund è ina culla. La savida dal temp medieval era damai fallada ed il medem mument insuffizienta. Quai che nus na savain betg è e resta bler pli grond che nossa savida. I dat er ina massa eveniments misterius che nus na pudain betg declerar cun in motiv plausibel. Ed exact en ina tala situaziun – pensain per exempel a la teoria dubitaivla dal sfratg primar – vegn en acziun la fantasia. Quella duvrain nus alura per pudair far retschertgas ed ans imaginar co ch’igl avess pudì esser stà.

Sche nus chattain ina resposta ad ina dumonda, èsi savens uschia ch’i sa resultan anc dapli dumondas. Nus n’avain gnanc la capacitad da memorisar tut quai che nus percepin en il mintgadi u cun emprender or da cudeschs. Nossa vita è memia curta per avair tut la savida, er sche quella è limitada teoreticamain. Cunquai che nus n’essan betg buns d’obtegnair l’entira savida, èsi grev d’ans imaginar ch’ella è limitada. Ella n’è betg avant maun en in tscharvè, mabain repartida sin blers. Nus tuts avain memorisà differentas infurmaziuns.

Cun la fantasia pudain nus far ed imaginar chaussas che las leschas da la natira n’enconuschan betg. Er sch’in singul uman na po betg avair tut la savida da l’entir univers, è la savida tuttina insanua limitada. Ma jau sun da l’avis ch’i dovra ina tscherta basa da savida per insumma pudair duvrar la fantasia.

Noss siemis e giavischs mussan quanta fantasia ch’è avant maun sulettamain en in uman. I fiss impussibel da reunir la fantasia da tut ils umans. Tenor mai n’ha la fantasia d’in uman nagins cunfins. Senza fantasia, siemis e giavischs na fiss la vita betg adina degna da vegnir vivida. Uffants han ina fantasia illimitada e sco creschids avain nus anc adina la capacitad da duvrar la fantasia en la medema maniera. Savens na la duvrain nus dentant betg pli tant, perquai che nossa savida po qua e là er restrenscher nossa fantasia.

21 da matg 2013

Entant che nus planisain succeda la vita

Jau hai emblidà da metter il svegliarin e sun propi ma durmentada. Quai na po betg esser. Per fortuna èsi pir las duas ed in quart da la notg ed jau poss anc durmir in pau.

Igl è bel chaudin cun in’atmosfera da primavaira suenter in avrigl ch’ha fatg in pau tge ch’el leva. Cun egliers da sulegl, chautschas curtas e la rauba da far bogn ma met jau finalmain sin via e sun punctuala. A Casti hai jau da spetgar il tren. In giuven um è er sin via. El ha ina chapellina e vestgadira da töf. Jau ma fatsch patratgs, pertge ch’el spetga qua a la staziun. Tuttenina ma dumonda el, co ch’el vegnia a Cuira ed jau al gid cun il bigliet. En il tren ma raquinta el alura nua ch’el haja laschà il töf. El saja stà sin via a la Mar Adriatica per ir fin a Riccione cun in pèr collegas per intgins dis. Els hajan perfin gia gì reservà chombras en in hotel a la mar. Per betg far il viadi sco usità tras il Gottard e per vesair insatge nov hajan els vulì far ina sviada sur il Pass dal Güglia e dal Malögia.

En ses egls hai jau vis ses entusiassem per las Alps, cumbain che jau ma sent be mal sche jau stoss surmuntar quests dus pass cun l’auto. Ma cunquai ch’el era da Turitg m’eri cler ch’i sto esser stà in maletg idillic da vulair passar tras nossas vals e muntognas. Quel cumpogn che ma sesa visavi en il tren n’è gnanc arrivà fin al Güglia. A Mulegns ha el remartgà ch’insatge na consteva betg cun sia moto. El sco mecanist haja supponì ch’i saja in defect dal motor. Las motos da ses amis eran tuttas motos da cursa e betg fatgas per duas persunas uschia ch’el n’ha betg pudì seser si davos. Sco sch’il destin avess vulì tschentar uss davant mai quest giuven ch’era sin via da returnar en citad laschond enavos sia moto en Surses.

Quai è in pitschen exempel per cumprovar ch’i na va en nossa vita betg adina tut sco planisà. Planisar è insatge bun e dat er segirezza, però la fin finala porta la vita a nus quai ch’ella vul. Nus pudain er discurrer da destin. Bleras giadas emblidain nus il preschent cun far plans. Ozendi n’èsi betg pussaivel da manar ina vita senza planisar ina massa chaussas ed entras la societad essan nus sfurzads da planisar tscherts affars. En mintga cas stuain nus adina quintar che noss plans pon vegnir disturbads entras in eveniment nunprevis. Perquai èsi er impurtant che nus emprendain da prender la vita uschia sco quai ch’ella vegn e da far in pass suenter l’auter.

Il temp passa e cura ch’el è passà na pudain nus betg pli returnar per midar insatge. Nus pudain simplamain empruvar da viver ils muments da nossa vita a moda conscienta e cun persunas e chaussas ch’ans rendan ventiraivels.

8 da fanadur 2013

Sche tut giess adina uschia sco che nus vulain…

L’aura na fa simplamain betg quai che nus vulain e quai ha cumenzà gia la primavaira. L’avrigl avain nus gì ina chalur ch’è per il solit rara durant la stad ed avant ch’il mais è stà finì è puspè turnà l’enviern d’in di a l’auter. La glieud n’ha nagin auter tema pli che l’aura. Ma as imaginai, sche l’aura faschess propi quai che nus vulain. Sche quels che van en vacanzas vulan sulegl, lura datti sulegl. Sch’ils purs vulan plievgia, perquai che la prada è memia sitga, lura plovi. Na dessi lura betg anc ina pli gronda pastracca cun l’aura? Pudair influenzar l’aura fiss cumadaivel, ma nus umans vulain savens avair tut sut controlla e quai na vala betg mo per l’aura, mabain per ina massa autras chaussas. Igl è er fitg interessant che tuts deploreschan ch’i saja memia fraid, ma cura ch’il sulegl splendura, èsi gia memia chaud. Als umans na pon ins simplamain betg far endretg.

Jau sun qua a la mar cun chautschas lungas ed in t-shirt ed hai fraid. Insaco èsi curius da vesair la mar davant mai e dad esser circumdada d’ina fradaglia sco tar nus en Svizra. Deplorablamain na sai er jau betg influenzar l’aura, uschiglio fissi qua almain 25 °C ed i suflass sin mes corp in ventin empernaivel. Jau fatsch tuttina il meglier londeror e vom a la splagia. Per far bogn è l’aua memia fraida ed er tschuffa pervi da las bleras undas. In radi da sulegl splendura qua e là or da la cuverta da nivels. Per dar ballarait èsi però gist perfetg. Jau vegn perfin in pau brina. Ils vendiders che passan sin la splagia nizzegian er l’avantatg da la trid’aura ed emprovan da vender paraplievgias. Auters vendan differentas chaussas sco radios, uras, bratschlets ed egliers da sulegl.

In simpatic giuven african dal Senegal emprova da ma vender in cudesch. Normalmain na dun jau nagin’attenziun als vendiders sin la splagia, uschiglio na vegn jau betg pli libra da quels. Ma quest ha fortuna. Jau hai emblidà da metter mes cudeschs en la valisch. Jau sun surpraisa, cura che jau ves la tematica da ses cudeschs. Per il solit udin nus tge grond problem ch’ils immigrants, per exempel da l’Africa, èn per noss pajais. Ils cudeschs tractan però propi il cuntrari. Quai ma dat bain da pensar. Jau poss m’imaginar che nus na faschain per part betg ina buna impressiun sin ils immigrants. Nossa moda da viver è per insatgi che n’ha nagut inchapibla. Els arrivan qua cun nagut ed han ina vita che fiss per nus sut il minimum d’existenza. Mintga di da la damaun fin la saira van els da splagia a splagia a vender chaussas senza valur per gudagnar in pèr euros. I n’è betg ina bella lavur da chaminar l’entir di sut il sulegl, quai è fitg dir e fa vegnir stanchel. Uss cumenza perfin la polizia ad als persequitar sin la splagia. In trid maletg per mai sco turista – da leger ina giada la versiun d’in immigrant. Forsa stuain nus anc ponderar ina giada, avant che avair nauscha luna pervi da l’aura…

26 d’avust 2013

Viver la vita

Il mintgadi da la gronda part da nus è planisà enfin en il detagl. Quai cumenza gia cun metter il svegliarin per la proxima damaun per sa dasdar ad uras ed ir a lavurar. Ils blers da nus han in tschert ritmus la damaun, cura ch’els sa sveglian. Tgi baiva ses café e fima ina cigaretta, tgi dorma enfin la davosa minuta e tgi fa anc ina spassegiada cun il chaun u va a currer avant che ir a lavurar. En mintga cas n’ans resta betg pli bler temp per procurar per in pau spontanitad. Er la saira suenter la lavur han ils blers da nus in andament fix tuttina sco la damaun. I n’è però gnanc uschè grev d’interrumper quest ritmus, almain mintgatant. I na dovra er betg ina massa. A mai tanschi, sche nus giain a dar ballarait ina saira ubain a baiver in sitg.

Cunquai che jau sun disada d’avair in tschert ritmus en il mintgadi, hai jau adina plaschair sche quel vegn disturbà d’in’idea spontana da mai u d’insatgi auter. Turnar suenter la lavur a chasa e savair ch’i spetga la tschaina, ina duscha, ina spassegiada cun il chaun e suenter gia il letg è gea en sasez in pau monoton. Cun il temp vegnan ins stuf sch’ins è en in ritmus fix. Jau n’hai alura gnanc pli uschè gust da chalar da lavurar e gliez n’avess a mes avis mai dad esser il cas. Mintga di duess numnadamain cuntegnair insatge spezial e quai pudain nus decider.

Planisar porta structura e segirtad en noss mintgadi, ma per mai signifitga quai era ch’i vegn lungurus da far trasora il medem. I manca il plaschair anticipà nunspetgà che ma plascha fitg. Jau hai gugent, sche jau poss ma legrar d’insatge che capita nunspetgadamain. Jau planisesch dentant er fitg gugent tschertas chaussas. Ma jau hai gia stuì constatar ch’i po er tut ir da la glatscha giu ed alura ma displascha quai bler pli fitg, sche jau hai planisà e dà fadia da far insatge che na gartegia la finala gnanc.

Era cun l’amur èsi uschia. Cura ch’il mintgadi prenda suramaun en ina relaziun, daventa mintga di ina sfida d’al concepir a moda variada. Nus enconuschain tuts quels films d’in pèr che sesa davant la televisiun e na discurra gnanc in pled pli in cun l’auter.

Per mai vul quai dir ch’ils partenaris han tuts dus smess da far mintga di insatge nov per mantegnair lur relaziun. Quai è donn, pertge che ina giada univa insatge quels dus umans. Quai demussa er dischinteress da tuttas duas varts, cunquai che l’amur n’è betg in stadi, mabain in process che sto vegnir cumprovà mintga di danovamain. I n’è betg ina simpla incumbensa, a lunga vista vala quai però en tutta cas la paina da sa dar fadia. L’uman vul damai esser cuntent e quai po el sulettamain decider e far sez.

23 da settember 2013

Tgi che vul esser cuntent sto acceptar midadas

Jau sun gist turnada d’ina spassegiada cun mes chaun. Ordadora èsi ina fradaglia terribla. Perfin mes mauns èn schelads. Bainbaud dovrel jau puspè guants, in schal ed ina chapitscha che ma dattan chaud. La stad è a fin e gia avain nus puspè dad ir sin surchombras per la rauba d’enviern. Sulettamain mes chaun è cuntent ch’i vegn puspè pli frestg. L’enviern n’ans lascha deplorablamain mai spetgar uschè ditg sco la stad. Las temperaturas cumenzan a sa sbassar ed i cumenza a vegnir stgir pli baud. Mintg’onn pudain nus observar quatter giadas la midada d’ina stagiun a l’autra. Il pli gugent observ jau la midada actuala qua sin canapé cun in té da maila e chanella ed enzugliada en ina cuverta.

Nossa vita consista per gronda part da midadas. Questas midadas pon sa referir a divers secturs en nossa vita, sco la midada da la stagiun, las midadas en las amicizias, en la professiun e betg d’emblidar er las midadas persunalas. Nus ans midain cuntinuadamain. Nus midain nossa moda da pensar, nossa maniera da vesair las chaussas e bler auter. Sulettamain cun ans midar pudain nus restar nus sezs.

Quai tuna cuntradictoric, è però la suletta moda e maniera per restar autentics. Pertge che er nossa persunalitad ha da far in process per madirar, il qual è en sasez infinit.

Uss è quai che nus avain pensà ier gia midà. Nus n’avain betg pli la medema opiniun, cunquai che nus ans midain cuntinuadamain d’in mument a l’auter. Quai che valeva ier na sto betg pli valair oz. Ier eri tschert, oz poi puspè esser auter tar mintga carstgaun.

Ina segunda schanza en nossa vita po esser ina midada. Uschia pudain nus cumenzar da nov e far meglier insatge. Midar nossa moda da viver. Ina tala midada po capitar per exempel tar insatgi ch’ha superà ina malsogna u tar insatgi ch’è vegnì relaschà or da praschun.

Per avair in mund sco quai che nus ans imaginain ch’el avess dad esser avain nus da far la midada che nus giavischain per il mund. Per midar insatge grond avain nus adina da cumenzar tar nus sezs. Ina midada uschè gronda è mo pussaivla sche nus cartain en la midada da mintga singul da nus. Blers n’emprovan gnanc da far midadas, cunquai che per midar insatge stuain nus lavurar. Ina midada na succeda betg sco ina miracla.

Sch’insatgi fa adina quai ch’el sa gia, na sa mida el mai. La suletta chaussa ch’è durabla en nossa vita è la midada. Quella ans maina vinavant. Forsa avain nus da laschar enavos carstgauns che nus avain gugent u far autras chaussas che nus na faschain betg gugent. A lunga vista èsi per il solit però uschia che nus na midassan betg puspè enavos.

4 da november 2013

Èsi pussaivel da midar nossa vita?

Nossa vita pudain nus adina midar. Nus pudain anc cumenzar oz a midar nossa moda da viver, saja quai co che nus ans nutrin, cun far dapli activitads fisicas u cun prender dapli temp per la famiglia e per amis. I dat anc ina massa autras pussaivladads che jau n’hai uss betg menziunà. Ma jau pens che cura che vus avais legì il titel da questa columna avais vus gia gì davant egl in maletg cumplettamain different. La gronda part vegn ad avair imaginà in um u ina dunna d’ina tscherta vegliadetgna cun paucs chavels grischs e faudas. En mintga cas ina persuna ch’ha gia vivì la gronda part da sia vita.

Tge capita, sch’ina tala persuna guarda en il spievel e na po betg pensar: «Jau hai cuntanschì en mia vita quai che jau hai vulì ed uschia hai jau cumplenì mes pensum sin quest mund»?

Tant è garantì: I n’è anc mai reussì ad ina persuna da turnar enavos e da midar l’atgna vita sco tala. Jau ma dumond sche la finamira duess propi esser quella dad esser ventiraivel a la fin da nossa vita? Pertge avain nus adina il sentiment che tut stoppia capitar a la fin?

Sco quai che jau hai gia menziunà en ina da mias columnas precedentas n’è er la fortuna tenor mai betg da chattar a la fin da nossa vita u insumma en il futur, mabain qua en noss preschent, en noss mintgadi. Nus giain savens memia lunsch a la tschertga, cumbain che la resposta fiss davant noss nas. Cunquai che nus n’essan betg conscients da quai, survesain nus ina massa chaussas essenzialas en nossa vita.

Nagin na sa quant ditg ch’el vegn ospità qua sin nossa terra e nossa vita n’ha nagina garanzia. Damai avess in e scadin, giuven u vegl, d’esser persvadì mintga di ch’el fetschia il meglier pussaivel da l’atgna vita.

Natiralmain è quai tut ditg bler pli simpel che fatg. I n’è però mai memia tard da sa far conscient tge ch’ins vul da la vita. Sch’ins constatescha lura che quai na fa betg part da la vita actuala, èsi necessari da far ina midada. Ina midada sto succeder a moda individuala tenor quai che fa la vita degna da vegnir vivida. La finamira è da pudair dir da mintga singul di e mument ch’el haja valì da vegnir vivì. Er en situaziuns pli grevas da la vita stuain nus empruvar da chattar insatge ch’ans dat la forza da cuntinuar, insatge che dat senn a nossa vita. I dependa dentant betg tge che fa senn per ina persuna, impurtant è sulettamain ch’ella vesa il senn davos questa chaussa.

Betg pudair turnar enavos munta pudair ir vinavant. Pudair ir vinavant dat a nus la pussaivladad da midar insatge en il futur independentamain dal passà. Per mes futur sper jau però er che jau possia guardar en il spievel e pensar: «Sche jau pudess turnar, lura faschess jau puspè exact la medema via!»

23 da december 2013

È la giuventetgna dad oz asociala?

Jau era en viadi cun bus, cura che jau hai udì in discurs tranter duas dunnas pli passadas. Ellas han manegià che la giuventetgna dad oz na sappia betg pli communitgar directamain e che tut ils giuvenils hajan adina uregliers sin testa, uschia che quai na saja gnanc pussaivel. Els n’hajan nagina relaziun pli cun la realitad. Jau sun vairamain stada in pau perplexa ed a medem temp er offendida. È mia generaziun propi incapabla da discurrer? Quella discussiun m’ha dà da pensar. Quellas dunnas n’han bain betg raschun, u forsa tuttina?

Il bus è propi in lieu fitg ideal per observar la giuventetgna e sia relaziun cun la tecnologia. Scolars, students ed emprendists èn per il solit dependents dals meds da transport publics e passentan ina gronda part dal di cun viagiar. En il bus vegnan mussadas in a l’auter fotografias e novas apps, tadlà u telechargià musica e scrit sms. Il telefonin accumpogna oz la plipart dals giuvenils da pitschen enfin grond ed igl è quasi impussibel da s’imaginar in giuvenil senza telefonin.

La communicaziun dad oz è sa midada a moda fundamentala ed igl è daventà fitg simpel da mantegnair il contact cun autras persunas, independentamain dal lieu. Per far giu in cun l’auter tramett’ins svelt in sms. I n’è betg pli necessari da communitgar directamain cun in ami. Oz dovri in telefonin per betg vegnir exclus da la gruppa. La communicaziun electronica è oz quasi uschè impurtanta sco la communicaziun directa. La communicaziun interumana è vegnida revoluziunada.

I vegn flirtà, declerà pensums, discussiunà e fatg bler auter via internet. Uschia èsi evident che l’agir social è sa midà fitg ferm entras la tecnologia. Las novas medias occupan ina gronda part da noss mintgadi. Tras la tecnologia è il mund vegnì midà spert ed a moda durabla. Commentaris negativs davart las novas medias portan pauc, sco er da vulair evitar il contact cun ellas. A lunga vista èsi bler pli impurtant ch’ils uffants emprendian da duvrar las medias cun in egl critic e cun senn da responsabladad, cunzunt uss che nus avain la pussaivladad dad ir en l’internet cun il telefonin.

Studis scientifics din che blers giuvenils tralaschian lur vita sociala pervi da la tecnologia. I pudess perfin esser ch’il diever da las novas medias als fa vegnir solitaris ed isolads e po schizunt manar a depressiuns. Quai dependa però adina da la disciplina da mintga singul. Impurtant è a tge ch’ina persuna dat la prioritad. Sco cun tut è la quantitad decisiva. Ils utilisaders mediochers, e quai è en mes egls la gronda part dals giuvenils che taidlan gugent musica en il bus, n’èn damai betg asocials.

10 da favrer 2014

L’existenza pretenda midadas

Ils creschids vulan puspè esser uffants ed ils uffants na pon betg spetgar da daventar creschids e pudair decider sezs sur da lur vita. En sasez è quai ina gronda cuntradicziun. Sco uffant n’avain nus mai mess en dumonda nossa vita u perfin nossa existenza. In uffant è simplamain. Nus eran simplamain. En noss egls era il mund cuvert cun innocenza. Sch’in uffant guarda en schanuglia ensi vers il grond univers vesa el plain mirveglias insatge nov ed interessant per scuvrir.

Dals uffants pudain nus creschids emprender da guardar cun in’egliada pli innocenta sin il mund e d’ans dar la pussaivladad da viver il mument, esser conscients e da betg adina esser cun ils patratgs insanua auter che tar la chaussa che nus faschain gist.

Ils creschids han ina rutina dal mintgadi ed èn normalmain fitg cuntents sch’els pon durmir anc in zic pli ditg per retardar quella. La rutina dat segirtad a nus creschids, però er lungurella.

In uffant n’enconuscha nagina rutina dal mintgadi ed er nagina lungurella sco nus. El vul far experientschas e scuvrir insatge nov. I dat anc tant per scuvrir sin quest mund. Durant il di è in uffant approfundà cun ina tala concentraziun en il batterdegl che nus creschids n’enconuschain gnanc pli. Per quest dun pudain nus creschids admirar ils uffants.

Nus creschids n’essan betg pli abels da far quai ed avain milli chaussas ch’ans sgolan enturn en il chau. La vita sezza è però ina midada e pretenda che nus perdian abilitads en il decurs da nossa vita e gudognian novas. Tut quai che na sa mida betg, na po betg exister vinavant. L’uman sto s’adattar a sia vegliadetgna e sa mida damai si’entira vita adina puspè.

Nus avain savens la tendenza da colliar midadas cun insatge negativ. Cunzunt persunas ch’han gugent che tut va uschia sco usità e cun pura rutina. Jau hai dentant fatg l’experientscha che perfin las midadas negativas sa resultan sur lung u pli curt temp sco midadas fitg positivas che jau n’empruvass mai da midar. Ellas fan part da la vita ed ans laschan emprender ina massa ed ans madirar.

Ans proteger u mitschar da las midadas na pudain nus betg e perquai èsi il meglier, sche nus las acceptain. Per acceptar las midadas e crair cun fidanza en la vita duvrain nus curaschi.

Per che quai gartegia stuain nus er avair fidanza da nossas abilitads. Perquai che tut quai che na sa mida betg sin quest mund va a fin. Nus stuain damai acceptar quai che nus na pudain betg midar e midar quai ch’è pussaivel da midar.

31 da mars 2014

Minus quatter scolars

Finalmain èsi uschè lunsch: «Damaun cumenza mes emprim praticum en scola primara!» Suenter tants onns da scola sai jau finalmain tge finamira professiunala che jau hai: «Jau vi daventar scolasta.» Milli dumondas sajettan per mia testa enturn. Co èn ils scolars? Vegn jau acceptada sco persuna d’instrucziun? Hai jau preparà bain la lecziun e gartegia quella? Tge fatsch jau sche quai u tschai capita? E sco pli impurtant: Sun jau insumma adattada per quella lavur? Suenter ina notg cun in’agitaziun enorma e senza clauder egl scalina finalmain il svegliarin. Jau hai schizunt fatg ensolver – quai che jau na fatsch uschiglio mai uschè baud.

Jau hai entschet il settember la Scola auta da pedagogia dal Grischun a Cuira. Ina decisiun che n’è betg stada leva. Gia cura che jau hai stuì ma decider tranter la Scola chantunala ed in emprendissadi n’hai jau betg propi savì tge professiun che jau veglia emprender. Jau sun stada a fufragnar e bainprest sun jau ma decidida per la Scola chantunala, cunzunt cunquai che nagina professiun na m’ha persvadì 100 pertschient. Suenter quella scolaziun hai jau lavurà dus onns en il Volg fin che jau hai finalmain decidì da studegiar pedagogia per daventar scolasta primara. Ina da las meglras decisiuns che jau hai prendì en mia vita!

Turnain a l’emprim di dal praticum. Gia a las otg avess jau stuì cumenzar ad instruir l’emprima lecziun da mia carriera. In eveniment fitg impurtant per mai. Tge levgiament cura che la persuna d’instrucziun da praticum m’ha tramess in SMS per communitgar che jau dastgia cumenzar la segunda lecziun e ch’ella surpiglia l’emprima. Furmas geometricas hai jau gì sco tema d’instrucziun. Ils scolars han participà fitg activamain a l’instrucziun, uschia che jau hai emblidà spert mes dubis ed hai gì grond plaschair d’als pudair instruir ed emprender ina massa ensemen cun els.

Il di da skis è lura stà davant isch. Quel di hai jau gì la responsabladad per tschintg scolars sin ina pista per mai nunenconuschenta. Jau hai prendì per mauns quella sfida plain optimissem, cumbain che jau na sun dapi dus onns betg pli ida cun aissa. A l’entschatta è tut ì bain e nus eran propi ina buna gruppa. Ils scolars spetgavan adina e faschevan per cumond. Jau stueva tut il temp ir sco davosa, cunquai che jau aveva in scolar pli plaun en la gruppa che jau na pudeva betg laschar sulet.

Nus avevan fatg giu d’ans entupar davant l’ustaria per far ina pitschna pausa. Il scolar ed jau essan arrivads a l’ustaria, ma jau n’hai scuvert nagliur ils auters quatter ch’eran ids ordavant. Jau aveva ina panica e milli pensiers m’èn ids tras il chau. Tge sch’els èn tuttina ids cun aissa dasper la pista preparada? Jau als aveva scumandà quai, cunquai che jau aveva da guardar dal scolar in pau pli plaun. Persuenter als aveva jau empermess che nus possian far quai il suentermezdi. Quellas diesch minutas che jau hai studegià tge far ma parevan bler pli lungas.

Per fortuna n’era jau betg suletta, uschiglio avess jau telefonà immediat a la scolasta da praticum. Cura ch’els èn finalmain arrivads, sun jau stada immens cuntenta ed als hai dumandà nua ch’els sajan stads. Els hajan spetgà nus amez la pista, ma n’hajan betg vis nus. Ed jau n’als aveva er betg vis, cunquai che jau era occupada cun il scolar pli plaun. La pausa avevan nus en mintga cas pli che merità!

19 da matg 2014

«Spert, uss stos dar resposta!»

Uss èsi uschè lunsch e ti stos ta decider. U ch’i va en questa direcziun u en l’autra, ti decidas. I na dat betg endretg u fallà ed er betg bun u nausch. Ti has simplamain da tscherner quai che para endretg per tai e prender posiziun. In cussegl gidaivel da tes amis e da tia famiglia po gidar tai, ma a la fin prendas sulettamain ti la decisiun. Quai è en mintga cas ina situaziun che metta ins sut pressiun e che chaschuna ina massa dumondas.

Insatge ta sto però esser conscient: Il temp na dastgas betg metter enavos per prender in’autra decisiun e ti has da viver cun las consequenzas che la decisiun porta!

Quai è svelt ditg. Prender decisiuns n’è dentant savens betg uschè simpel, cunzunt sch’ins sto prender decisiuns impurtantas. La gronda part da nus è franc gia stada confruntada cun ina decisiun da gronda impurtanza per l’atgna vita e sa ch’i po dar conflicts. Tenor tge criteris decidain nus insumma? L’emprim stuain nus ans infurmar tge arguments che sustegnan la decisiun e tgenins betg. Savens datti alura dapli arguments per l’ina u l’autra decisiun. Sch’i sa tracta d’ina decisiun spontana, crodan quests criteris davent e la pussaivladad ch’ins s’enricla da la decisiun è pli probabla. È la decisiun però automaticamain endretga, sch’ins chatta dapli arguments per l’ina u l’autra resposta? Pertge avain nus insumma uschè grondas fadias cun tschertas decisiuns? Ans fan forsa las consequenzas pussaivlas tema?

Nus n’avain betg mo da decider per nus sezs sco individis, mabain er per la societad. In exempel èn las votaziuns. Quantas giadas è la distanza tranter gea e na stada pli pitschna ch’in millimeter. Tuttas duas pussaivladads han buns arguments. Uss vegn quel mument, nua che nus avain d’ans dumandar tge ch’è en noss agen interess, u betg? En quest cas faschain nus cun nossa vusch però sulettamain part d’ina gronda decisiun ch’in entir pievel prenda. Quai na vul uss betg dir che la vusch valia pli pauc e ch’ins na duess betg ir a votar. Mintga vusch è necessaria per ina tala decisiun. En cumparegliaziun cun decisiuns persunalas prendain nus qua simplamain ina decisiun ensemen cun in entir pievel. E nagin n’ha il dretg d’influenzar nus.

Sche jau sun sincera, poss jau dir or d’atgna experientscha ch’ins prenda en sasez vaira spert decisiuns, forsa faschain nus quai er nunconscientamain. En mintga cas è il process che suonda forsa quel che nus ans dumandain tge consequenzas ch’i dat e sche nus pudain viver cun lezzas. Uschia poss jau dir ch’ins prenda ina decisiun impurtanta dal punct da vista raziunal ed emoziunal. Dretga u fallada n’è nagina decisiun, cunquai che mintgin tscherna quai che para endretg per sasez e mai tuts che na sustegnan nossa decisiun persunala. La capacitad da decider e d’esser persvadì da la decisiun augmenta en mintga cas nossa schientscha.

7 da fanadur 2014

Mia columna – u tuttina betg?

Forsa as dumandais vus uss tge dumonda che quai duess esser. Natiralmain è questa columna mia, pertge er betg? Jau l’hai gea scrit sin basa da mias ideas e mes patratgs, sco tut las precedentas.

Jau hai ponderà intginas giadas cun scriver columnas tge facturs che nus duvrain per esser creativs. Tge è insumma necessari per avair ina bun’idea? Avain nus tuts quella capacitad da crear insatge nov u è quai in talent ch’ins chatta mo tar tschertas persunas? Quant novas èn nossas ideas propi?

La creativitad è tenor mai in dun che betg tuts han. Jau crai ch’i dovria la capacitad da s’imaginar insatge en la testa e transfurmar quai, per exempel en in text, in maletg u in project. L’art dad esser creativ è da rimnar mintga singula idea, tuttina quant essenziala ch’ella para u betg. Sper quella capacitad èn necessarias la spontanitad e la flexibilitad da far midadas. Igl è damai evident ch’i dat era fasas main creativas sch’ins n’è betg bun da laschar s’inspirar or d’in motiv u l’auter.

Nus duvrain la savida per esser creativs e per chattar ideas innovativas. Quella furma la basa per stgaffir insatge nov. Èn nossas ideas lura insumma nossas atgnas u èn ellas tuttina mo ina reproducziun da nossa savida?

En sasez signifitga creativitad en emprima lingia da crear insatge nov. Quant nov che quella creaziun po esser è però mia dumonda. N’è betg tut quai che nus faschain gia stà fatg ina giada? E co savain nus lura insumma demussar ch’i sa tracta d’in’atgna creaziun? Jau sun da l’idea ch’ins sto metter chaussas enconuschentas en ina nova cumposiziun. Uschia sa mussa nossa creativitad da crear insatge nov ed individual. L’art è damai da far ester l’enconuschent. I n’è betg pussaivel da crear insatge dal vid, mabain sin la basa da la savida avant maun.

Per mias columnas hai jau basegn d’in’idea creativa. Quella è la premissa per nudar mes patratgs. Sche jau hai chattà l’idea, scriv jau quasi automaticamain il text, perquai che lezza sveglia mes interess da ma fatschentar cun ella. L’idea vegn il pli en situaziuns dal mintgadi e quasi mai cura che jau studegel concretamain davart in tema.

In lieu ideal per chattar in’inspiraziun è il tren. Savens è la battaria da mes telefonin vida, uschia che jau cumenz a tadlar qua e là conversaziuns dals viandants. En quels muments fatsch jau cas ch’ils temas da las discussiuns èn fitg interessants e cumenz automaticamain a far mes agens patratgs pertutgant lur discurs. Il proxim pass è da metter questas ideas en ina nova cumposiziun e da far uschia in’atgna creaziun anc nunenconuschenta.

La resposta a mes titel è damai sclerida. Mia columna è mia!

25 d’avust 2014

Aber jau sai discurrer rumantsch, oder betg?

Pleds tudestgs sco ‹halt›, ‹oder›, ‹aber› e blers auters domineschan gia per gronda part la lingua rumantscha discurrida da blers da nus. Sch’ins abita ensemen cun amis che na chapeschan betg rumantsch e quels dumondan alura sche nus hajan propi tants pleds tudestgs, daventain nus pir conscients ch’il linguatg che nus discurrin n’è betg in rumantsch net. Signifitga quai ch’ils giuvenils na san betg pli discurrer rumantsch?

La percepziun da nossa moda e maniera da discurrer ans vegn savens pir conscienta, sch’ina segunda persuna ans fa attents a quella. Durant il temp liber discurrin nus senza ans far gronds patratgs e duvrain il linguatg da mintgadi. Natiralmain variescha il nivel er en talas situaziuns da persuna a persuna. Sche nus ans chattain però en ina situaziun che pretenda che nus discurrian correctamain, daventain nus conscients ch’i dovra dapli concentraziun ed er disciplina.

Durant in praticum en scola hai jau stuì constatar ch’i pretenda blera concentraziun da mai da discurrer correctamain e che jau stoss differenziar tranter la lingua professiunala e la lingua che jau dovr cun mes collegas. Mia experientscha mussa ch’il diever oral conscient da pleds ch’ins dovra uschiglio sulettamain en scrit ubain er da pleds novs e nunenconuschents, lascha daventar quels ina part da mes stgazi da pleds. Quai munta ch’il diever regular da pleds betg usitads da mes linguatg ha la consequenza che quels pleds vegnan famigliarisads e daventan ina chaussa evidenta.

Cun il rumantsch en scrit n’hai jau percunter naginas fadias ed jau scriv e legel perfin gugent. Jau n’hai mai gì fadias da scriver ortograficamain e grammaticalmain correct questa lingua. A mes avis hai jau emprendì ils pleds cun als vesair e scriv perquai ina massa betg uschia sco quai che jau discur, mabain ortograficamain correct. La raschun principala è che jau hai sper il dun da linguas stuì emprender rumantsch, cunquai che quai n’è betg mia lingua materna.

Ina lingua è adina en in process e cunquai sa mida ella er d’in cuntin. Pleds tecnics englais daventan adina pli preschents tras il grond progress da la tecnica. Er il tudestg è fitg preschent, perquai che nus vivain dasper in ambient tudestg ed essan damai adina en contact cun la lingua tudestga.

Persunalmain na crai jau betg ch’il rumantsch dals giuvenils va a la malura, mabain il cuntrari. Ils giuvenils rumantschs discurran quasi adina rumantsch in cun l’auter, perfin er en preschientscha da persunas che na chapeschan nagut. Quai è in mussament che la lingua è er in factur d’identificaziun per nus e sche nus cuntinuain uschia, ha il rumantsch in futur gist tras las midadas ch’el fa per restar actual.

13 d’october 2014

La dolce vita da la studenta

«Has puspè ina giada vacanzas? Ti has schont ina bella vita.» Quai n’èn gnanc pli dumondas, mabain plitost constataziuns. En mintga cas ina da las frasas che jau aud il pli savens sche jau sun a chasa durant l’emna u durant las vacanzas da semester. Jau na sai magari gnanc pli tge respunder. Il maletg da la studenta cun la bella vita ch’ha adina liber resta tuttina. En mintga cas hai jau ina bella vita, ma quella consista er d’emprender ina massa e quai pretenda er in tschert management dal temp per pudair giudair il temp liber.

La dumonda centrala che jau ma fatsch uss è la sequenta: tge s’imaginescha la glieud, sch’ella discurra d’ina bella vita? Quai è ina constataziun relativa che po vegnir chapida en differentas modas e manieras. Jau ves immediat in parasol cun strivlas blauas ed alvas, ina mar cun aua clera sco cristal sco or d’in catalog, sablun chaud, ina sutga da giaschair cumadaivla e forsa anc ina bavronda fraida, il meglier ina Coca-Cola cun glatsch e bavriel. Quai è mes emprim patratg fitg idillic che jau hai suenter ina tala constataziun.

Uss però serius, tge è insumma ina bella vita? Jau suppon ch’ina bella vita vegn definida a maun dal fatg ch’in student ha bler temp liber, ch’el na sto betg adina esser preschent en ils seminaris e ch’el ha da far tant sco ‹nagut›. Deplorablamain è quest ‹nagut› in’enorma investiziun da temp liber.

L’uman sa cumpareglia (memia) gugent cun ils auters. Per gronda part è quai la meglra metoda per ruinar sez si’atgna fortuna. Sche jau sun cuntenta n’hai jau betg basegn da cumparegliar mia vita cun quella d’insatgi auter. Plinavant na fa quai er nagin senn. Nagina persuna n’è ina mesira per s’orientar ed imitar.

Cura che jau na poss dentant betg ma participar ad in’occurrenza, perquai ch’ils daners mancan, fissi puspè d’avantatg da betg esser studenta, mabain d’avair fatg in emprendissadi. E qua vegnin nus puspè tar il punct. I na dat betg insatge meglier u insatge mender. Mintgin duess sa decider a maun da ses talents, interess e preferenzas per ina professiun futura. Avantatgs e dischavantatgs datti dapertut, tuttina per tge via ch’ins sa decida. Jau hai decidì da cuntinuar cun la scola e lavurar durant las vacanzas per gudagnar in pau daners ed avair in pau variaziun. Uschia poss jau propi dir che mia vita è bella, cunzunt perquai che jau sun cuntenta e persvadida da mia decisiun.

Per il mument pens jau che jau haja pudì sclerir mia vista pertutgant la dolce vita da la studenta e cuntinuesch uss da giudair mia bella vita – e vus speranza er!

Prim da december 2014

Advent, advent…

Ils dis vegnan adina pli curts. Gia baud sa derasa la stgiraglia sur nossas valladas. La naiv n’è però betg anc d’enturn, mo qua e là ves ins cuvrias alvas sin ils pizs.

La stgiraglia chaschunada da la midada dal temp ma prenda l’energia gia baud il suentermezdi, cura ch’il sulegl va da rendì. Quai rinforza il sentiment ch’ils dis èn pli curts. Il sulegl è gia davent, uschia che jau perd il sentiment per il temp sco blers auters er. Ina tschigulatta chauda cun groma è magari gist il dretg per quellas sairas e dat nova energia.

Las decoraziuns da Nadal èn preparadas en las vitrinas da las butias e differents pignols da Nadal èn gia decorads. Las decoraziuns glischantas illumineschan las vias. Ma nua è il sentiment d’advent? Cura cumenza quel en sasez e tge duvrain nus per survegnir el?

La naiv è ina part centrala per il feeling d’advent. Nadal n’è betg Nadal senza naiv – ina massa naiv! Adina cura che jau ves en la televisiun glieud che festivescha Nadal en ils lieus ils pli chauds dal mund ma para quai uschè absurd, schebain che quella glieud n’enconuscha betg auter il temp d’advent. Jau m’imaginesch il temp d’advent e da Nadal sumegliant sco en il videoclip da la chanzun ‹Last Christmas› da Wham. Er la cuminanza cun mes amis e mia famiglia è insatge central per mai durant quel temp. Fin oz guard jau mintg’onn avant Nadal ils films ‹Kevin allein zu Hause› e ‹Kevin allein in New York›. Ils films raquintan l’istorgia dal figl giuven che resta adina enavos perquai che la famiglia al emblida. Els mussan che la famiglia duess esser unida durant il temp da Nadal.

Gia d’uffant fascheva jau gugent il parsepen e decorava il pignol, ma il pli bel era la savur da chanella che sa derasava en l’entira chasa cura ch’ins fascheva biscuits. Per preparar il parsepen hai jau adina investì ina massa temp. L’atun gieva jau adina a rimnar mistgel per al laschar sientar fin il december, uschia ch’el era pront per far il parsepen. Sco naiv springiva jau alura in pau farina sur il mistgel. Cun agid da folia d’aluminium fascheva jau adina in lajet per mias duas andas. Il highlight era alura la pumpa che mes bab aveva cumprà per laschar circular l’aua tras il flum en il lajet. E da Bumaun vegnivan anc posiziunads ils Trais Sontgs Retgs davant il bambin.

La saira da Nadal na dastga la chanzun ‹Clera notg› en baselgia betg mancar. Quella ma fa mintg’onn pel-giaglina. Suenter la messa dastgavan nus ir a chasa e finalmain ans legrar dals regals da Nadal ch’il bambin aveva purtà. Il sentiment d’advent na dependa per mai dentant betg dals regals, mabain da la cardientscha en la festa da Nadal, er sch’il bambin na porta betg pli ils regals.

19 da schaner 2015

La conscienza per il mument

Ina fin dat adina la pussaivladad per ina nova entschatta. Jau manegel la fin da l’onn 2014 ch’ha pussibilità il 2015. Mia emprima columna da quest onn vi jau perquai cumenzar cun in citat che m’ha inspirà: «Fiss il pled ‹grazia› la suletta uraziun che ti fas, sche tanschess quai.» (Maister Eckhart)

Nus tuts savain che la midada da l’onn è adina cumbinada cun in’egliada enavos sin l’onn passà. Tge è stà bun? Tge main? E tge avain nus cuntanschì e tge betg? Da l’autra vart guardain nus en il futur. Plain buns propiests entschavain nus l’onn nov e guardain plain speranza en l’avegnir. Nus prendain avant da far meglier quai e tschai e da cuntanscher differentas finamiras.

Nua resta però il preschent? Nus vivain uss e betg ier u damaun. Nossa conscienza per il preschent vegn savens a la curta – e quai è fitg donn. Quai è er il connex cun il citat che jau hai menziunà a l’entschatta da mia columna. In simpel ‹grazia› po valair ina massa, cunzunt per nus sezs e per las chaussas pitschnas ed evidentas da noss mintgadi. Igl è fitg impurtant che nus sajan engraziaivels per quai che nus avain, er sche quai è insatge che para a nus normal.

Persunalmain sun jau savens cun ils patratgs en il futur u en il passà, tut tenor mia situaziun actuala. Igl è però impurtant d’adina puspè turnar sapientivamain en il preschent, da viver il mument e dad esser conscient quant bain ch’i va cun nus.

La polaritad da ‹bun› e ‹nausch› è fitg signifitganta. Nus na dastgain però betg scumbigliar questa polaritad cun positiv e negativ, quai che n’è savens betg uschè simpel. L’uman fa quai inconscientamain – nossa raschun na po betg differenziar en tala moda e maniera. Ma As imaginai ch’i dess adina sulegl. Jau crai che a l’entschatta na fiss quai gnanc uschè mal, però cun il temp na dessan nus betg pli la medema valur a la glisch. Per pudair differenziar stgir e cler u per exempel sisum e giudim èsi evident ch’i ston exister tuttas duas polaritads e che nus vesain il positiv er en quai che nus valitain sco negativ.

La fin finala stuain nus er acceptar las experientschas main positivas ed engraziar d’avair pudì far quellas. Uschia pudain nus far novas experientschas ed emprender per part anc dapli da questas ‹nauschas› experientschas. Quai engraziament ha ina gronda forza ed è da gronda muntada per mintgin. El mussa che nus avain chapì l’impurtanza da quai che nus avain uss, senza pensar a quai che vegn u a quai ch’è stà.

9 da mars 2015

Back to the future

As imaginai in mund nua che tut è pussaivel! Nus savessan ir sin l’aua, sgular e perfin perscrutar l’entir univers ed anc bler dapli. Ma anc pli interessant fissi da pudair turnar enavos en il passà, u betg?

Back to the future – cura che jau hai udì quest’expressiun per l’emprima giada, sun jau vegnida tut confusa. Mes interess era sveglià immediat durant la prelecziun.

Enavos en il futur? En la grammatica è quai ina cuntradicziun enorma. Il passà na po nunpussaivel esser il futur. Basta, jau hai laschà ir questa expressiun anc in pèr giadas tras il chau ed hai chattà in’explicaziun persunala e fitg interessanta.

Sch’ina persuna turnass en il passà fiss quai ses futur, cunquai che la vita da quest carstgaun cuntinuescha tuttina. Quest patratg irritescha mai ed jau bandun mentalmain puspè la prelecziun e lasch via libra a mias ponderaziuns.

Bun pia, nus pudessan turnar enavos en il temp passà. Midadas e lur consequenzas fissan tenor mai uschia inevitablas. Per betg midar il preschent ed il futur na dastgain nus betg vegnir scuverts en il passà ubain intervegnir en eveniments, ina chaussa quasi impussibla.

Jau m’imaginesch ina massa avantatgs en connex cun in viadi en il passà. Nus pudessan midar numerusas chaussas en nossa vita. Nus pudessan evitar ina u l’autra experientscha cun consequenzas main bunas ubain midar decisiuns ch’han purtà nauschs resultats. I fiss però er pussaivel da far in’experientscha primara d’eveniments istorics. Natiralmain fissi lura uschia ch’ina massa persunas da noss temp giessan enavos per midar tscherts eveniments ‹negativs›. Jau pens per exempel a las guerras mundialas u a catastrofas da la natira. Quests eveniments tutgan però tar l’istorgia da nossa existenza e fan part da lezza. Quai vul dir che nossas intervenziuns en il passà avessan la pussanza da midar cumplettamain nossa vita preschenta. Inqual persuna n’existiss gnanc pli, persuenter n’avessan autras mai pudì nascher. Insaco èsi propi ina curiusa imaginaziun, sche jau pens tge che pudess capitar.

Jau dubitesch però ch’in viadi enavos en il passà (futur) saja ina bun’idea. Nossa vita succeda en il preschent. In return en il passà interpretesch jau uschia ch’ins vul evitar la confruntaziun cun l’atgna vita ch’è adina puspè plain sfidas ch’i vala da dumagnar. Mo grazia a la confruntaziun cun nossas decisiuns e cun nossas experientschas datti ina vita che pussibilitescha d’emprender. Per che quai possia gartegiar vi jau uss terminar mias ponderaziuns ch’èn viagiadas lunsch enturn e ma deditgar puspè a la prelecziun.

27 d’avrigl 2015

Viver en simmetria

Il sulegl ma stgauda per l’emprima giada suenter quest lung enviern che para finalmain dad esser a fin. Jau sun sin via a chasa e giaud la saira sontga cun tadlar mia musica. Cura che la chanzun è a fin, cumenza la proxima. Igl è ina chanzun englaisa che ma dat da pensar. La chanzun ha num ‹simmetria›. Avant n’hai jau anc mai fatg grond stim dal cuntegn.

Jau ma dumond tge che pudess esser manegià cun quai. En la natira chattain nus ina massa exempels per la simmetria ed er il carstgaun surpiglia ella en ses mintgadi. Nus resentin la simmetria sco insatge estetic ed ella stat er per ina tscherta armonia. Las tgirallas per exempel mussan ina simmetria perfetga da lur alas. In esser vivent talmain pitschen ch’ha ina gronda paletta da las pli bellas colurs e furmas è ina grondiusa creaziun da la natira. I para sco sch’in spievel vegniss tegnì amez lur corp. Il medem pudain nus observar tar plantas u tar il corp da nus carstgauns. La simmetria n’è en la natira dentant betg ina reproducziun da 100 pertschient d’ina vart sco cun in spievel. Sco exempel pon ins prender la fatscha d’in uman. Las survantscheglias n’han mai la medema furma da tuttas duas varts. Tuttina èn ellas en armonia ina cun l’autra, cunquai ch’ellas èn adattadas a mintga singula fatscha. I fiss curius, sche nus avessan da natira da tuttas duas varts exact las medemas survantscheglias. La natira procura uschia per ina simmetria adattada.

Auter è quai cun il mintgadi dals umans. La chasa che nus construin cumpiglia ina massa simmetrias. Las fanestras, il tetg, ils ischs ed er l’edifizi sez èn per gronda part simmetrics fin en il detagl. Ils ierts vegnan er fatgs gugent uschia ch’els mussan ina tscherta armonia, puspè cun ponderaziuns esteticas. Ma er magiels, cudeschs, mangiativas ed anc ina massa autras chaussas.

Cun ‹viver en simmetria› pudess ins tenor mai er associar insatge cumplettamain auter. Noss agir sa reflectescha, quai vul dir ch’el provochescha reacziuns. Quai che nus faschain, quai essan nus e quai procura er per tschertas consequenzas. Quai pon ins s’imaginar sco en in spievel. Tut quai che nus faschain ha in’influenza oravant tut sin nus sezs, ma er sin ils auters. Perquai fissi da ponderar co che nossas acziuns influenzeschan la reacziun, avant che nus agin. Questa ponderaziun è alura sco in spievel che mussa a nus l’autra vart da nossas acziuns. Questa simmetria cumpiglia nossa entira vita ed è perquai in’associaziun logica en connex cun il titel. Tgi sa, sch’il chantadur fiss d’accord cun mia interpretaziun da quest titel?

6 da fanadur 2015

Tgi sun jau e tgi es ti?

«Ta regordas da quel cun il nas grond, quel che gieva adina a spass sin via?» u «Enconuschas quella che fa adina uschè tgutgas dumondas durant las prelecziuns, uschia che l’attenziun en l’auditori na tutga betg pli al docent?» u perfin «Jau manegel quella dunna cun chavels grischs ed ina goba ch’è adina uschè curtaschaivla e dumonda co ch’i va.» A mai èsi dà en egl che nus discurrin per gronda part da caracteristicas d’identitad externas, cunzunt cura che nus n’enconuschain betg propi ina persuna. Il pli savens reduceschan questas constataziuns las persunas a lur tratgs ils pli singulars.

In discurs tranter dus enconuschents che tracta d’ina terza persuna senza savair ses num vegn per gronda part manà cun far diever da caracteristicas che descrivan l’exteriur da quella persuna. Quai pussibilitescha als dus participants dal discurs da chapir da tge persuna ch’i vegn discurrì. Nus ans orientain alura il pli tenor caracteristicas vesaivlas che faciliteschan la communicaziun e l’identificaziun da quella persuna.

Essan nus lura la summa da las caracteristicas che noss concarstgauns defineschan? Alura fiss la populaziun il spievel che reflectescha nossa identitad. Nus fissan definids tenor normas ordaifer da nus sezs. Ma essan nus propi tut quai che noss concarstgauns percepeschan? Bleras giadas, cunzunt en l’ambient public, mussain nus in maletg artifizial da nossa identitad. Sco per exempel en sortida, cura ch’ils blers guardan in pau dapli sin lur cumparsa ed adattan quella a lur ambient. Essan nus en quel mument anc adina fidaivels a nus sezs? Quai è ina dumonda ch’è fitg greva da respunder. En sasez è quella midada d’apparientscha in sforz d’ordvart e per nus però gia insatge normal. Pertge na duess jau betg ir en sortida sco quai che jau sun ida oz a scola ubain a lavurar? Pertge na duess jau betg ir en mia vestgadira da mintga di a ma preschentar per ina nova plazza

Nus pudessan però er esser quella persuna che nus percepin d’esser. Per part na sa cunfa nossa percepziun betg cun la percepziun exteriura che noss concarstgauns han. Quantas giadas avain nus gia sentì ch’i vegniva discurrì da nus e nus na savevan betg propi suandar quel giudicament.

A la fin finala èsi mo impurtant co che nus ans percepin sezs. Nus avain gia tuts fatg l’experientscha che carstgauns ans pon giuditgar u percepir a moda cumplettamain differenta. Nus duessan er empruvar da betg dar memia blera paisa a l’opiniun dals auters, uschiglio na pudain nus far endretg a nagin. Tenor mia opiniun ha mintga singul cuntanschì gia ina massa sch’el vegn da far quai che para endretg ad el sez.

3 d’avust 2015

Pensar sco ils uffants è in dun

«Jau vi daventar profi da ballape sco mes idol» u «Cura che jau sun gronda, less jau avair ina villa cun in swimmingpool per mia famiglia». Quai èn duas pussaivladads da numerusas frasas ch’ins auda da tut ils uffants, ma analogamain strusch ina giada d’in creschì. Cuntrari a nus creschids èn els buns da s’imaginar concretamain lur giavischs illimitads ed er da crair vidlonder ch’els giajan en vigur.

Sch’ins dumonda in uffant tge ch’el giavischia per ses futur, survegn ins per il solit ina resposta uffantila che para absurda a nus creschids. Questa experientscha avain nus franc gia fatg tuts e forsa ans pudain nus er regurdar tge futur che nus ans avevan imaginà d’uffants. En sasez è quest pensar dals uffants in grond dun. En lur egls èn tut las pussaivladads avertas ed els na ston betg limitar lur potenzial.

Nus avain restrenschì memia ferm nossa moda da pensar e sutvalitain savens nossas atgnas capacitads. Per gronda part savain nus perfin meglier tge che nus na pudain betg cuntanscher per l’in u l’auter motiv che quai che nus pudain cuntanscher. Quai è paradox. Natiralmain èsi bun da pensar a moda realistica, ma n’essan nus betg per part in pau memia malsegirs e negativs, cura ch’i va per noss giavischs? Danunder vegn questa sutvalitaziun da nossas capacitads insumma? In uffant na sa lascha betg irritar da facturs externs sco per exempel da daners u d’opiniuns da noss conumans ch’influenzeschan ina massa da nus ed uschia er noss agir.

Jau sun da l’opiniun che sch’insatgi metta ina finamira a sasez e cumbatta cun persvasiun per la cuntanscher, alura na stat nagut pli enta pes a ses success. Las finamiras na sa cuntanschan natiralmain betg da sasez e perquai stuain nus pudair tegnair la dira. Da l’autra vart èsi er impurtant ch’ins acceptia dischillusiuns. Gist ina dischillusiun na duess betg esser il motiv per dar si, mabain ans motivar da chattar in’autra via per vegnir a la finamira. Nagin n’ha ditg ch’i saja lev da cuntanscher insatge. Ed i fa oramai dapli plaschair, sch’ins ha stuì cumbatter per reussir.

Nus avain mo ina vita e quella stuessan nus viver uss uschè bain sco pussaivel e far il meglier ordlonder. Perquai stuain nus giudair mintga mument ed empruvar da far ir en vigur noss giavischs e siemis. Il privel è grond che nus spustain chaussas uschè ditg fin che nus na las faschain mai pli ed igl è memia tard. Perquai pens jau ch’i saja meglier d’empruvar, er sch’ins pudess far naufragi. La finala è l’experientscha quai che quinta.

5 d’october 2015

Ina buna istorgia na pretenda nagina fin enconuschenta

‹La strietta›, ‹Harry Potter›, ‹Pippi Soccalunga› e ‹Turna Pepino› èn mo in pèr classichers da mia uffanza. Quai èn istorgias che tuts enconuschan. Jau hai legì ina massa istorgias, cura che jau era pitschna ed jau fascheva quai fitg gugent. La fin d’in cudesch u d’ina istorgia interessanta animava mai da leger in cudesch, tuttina quant gross ch’el era. Mintgatant gievi perfin uschè lunsch che jau legeva gia a l’entschatta la fin, cunquai che jau era uschè tendida e vuleva savair co ch’i va a fin cun il protagonist. Il segund cudesch da Harry Potter, scrit da J.K. Rowling, hai jau cumenzà a leger ed jau vuleva exnum savair, sch’el survivia, uschia che jau hai legì la fin gia curt suenter l’entschatta. Natiralmain è la tensiun alura ida a perder durant leger, schegea che l’istorgia era interessanta. I mancava la pussaivladad ch’i dettia ina surpraisa nunprevisa.

Nus umans vulain d’ina vart gia enconuscher la fin avant ch’avair passentà quai ch’è necessari per enconuscher ella. Da l’autra vart vulain nus però tuttina avair ina surpraisa. Tuts dus n’è natiralmain betg pussaivel.

Dentant ma dumond jau, sch’ina fin nunenconuschenta avess dad esser il motiv per leger in cudesch u guardar in film. Sch’ins dumonda in enconuschent ch’ha gia vis in film co ch’el va a fin, dattan ils pli paucs ina resposta. Il motiv è ch’ina fin nunenconuschenta procura per tensiun durant l’entira istorgia.

Nossa vita pudess ins cumparegliar cun in’istorgia. Mintga di cuntinuain nus da scriver l’istorgia – nossa istorgia persunala. Jau m’imaginesch in gross cudesch plain paginas alvas che spetgan da vegnir emplenidas. Il cuntegn dals chapitels determinain nus dentant sezs. Mintgin da nus decida per gronda part sez, tge chapitels che fan part da sia istorgia e quai senza enconuscher la fin. I dat però natiralmain er eveniments che nus na pudain betg influenzar.

Jau crai ch’ina gronda part da nus sa dumonda adina puspè co che la fin vegn a vesair ora. Quai è la natira da l’uman. Dentant èsi bler pli impurtant che nus guardain d’emplenir uschè bain sco pussaivel las paginas dal cudesch. In cudesch mez vid na po betg avair ina buna finiziun ed insumma nagina surpraisa.

Vulain nus propi savair tge ch’ans spetga a la fin avant ch’igl è insumma uschè lunsch? Sche jau scriv ina columna u in’istorgia sco quai che jau hai da far per mia lavur da diplom, alura na ma confruntesch jau insumma betg cun la fin. Lezza resulta successivamain cun scriver. En nossa vita resulta quella cun viver.

9 da november 2015

Datti in recept che gartegia cun tutta garanzia?

Per far dultschims u ina tratga datti ozendi ina massada recepts. Cun l’internet è la rimnada da recepts daventada variada ed ins chatta gist tut quai ch’ins po s’imaginar da preparar e da mangiar. Uschia n’avessi bain dad esser nagin problem da far gartegiar in recept. Quai pudess ins pensar. E tuttina poi fallar. Ina giada avain nus duvrà memia pauc sal u perfin al emblidà, l’autra giada n’avain nus betg luentà endretg la tschigulatta. I n’è gnanc uschè simpel da chattar la maschaida perfetga.

Jau hai chattà in nov recept che jau less gist empruvar da far. Ils cuschiniers tschertgan adina puspè novas sfidas e quai vul er dir far insatge ch’ins n’ha anc mai fatg e che pudess ir en las chautschas. Er jau hai vulì empruvar insatge nov e n’hai perquai betg pers il curaschi. A l’entschatta guard jau adina d’avair pront tut las ingredienzas e tut ils utensils che jau dovrel. Tut era semtgà, uschia che la lavur ha pudì cumenzar.

Jau hai cumenzà plain motivaziun cun la pasta avend il resultat davant egl – ina tarschola bella brina. L’emprima sfida: il levon. Co è quai uss manegià cun quel recept? Duess jau l’emprim stgaudar tut u agiunscher avant il levon? Jau na studegel per il solit betg ditg e prend alura ina decisiun spontana – jau hai gia fom e na poss betg anc spetgar e dumandar per agid! E tuttina na faschess in pau pazienza magari gnanc donn per betg puspè stuair cumenzar davent da l’entschatta.

Ins di ch’in bun cuschinier na duess betg adina far diever da recepts. I dovra er creativitad. In cuschinier è ina sort d’artist. En il meglier cas è el bun da far in menu excellent sulettamain cun las ingredienzas ch’el chatta gist en frestgera.

Jau hai gia empruvà ina massa differents recepts e stoss dir che jau hai gia disditg inqual giadas. La motivaziun da chattar il sbagl è dentant adina stada qua. Uschia duessi er esser en autras situaziuns. Ins dastga en mintga cas empruvar insatge, ma ins sto er esser preparà sch’i na gartegia betg. I dependa fitg co ch’ina persuna valitescha in nunsuccess. Jau n’hai betg capitulà ed hai pudì giudair ina buna tarschola la dumengia saira.

Sch’ins sa tegna vi da ‹recepts› po la vita vegnir lungurusa. Quai che la fa vegnir interessanta è d’avair novas vias e d’empruvar or insatge nov. Quai è sco cun il cuschinar. Sch’ins ristga d’empruvar in nov ed agen recept vegn tut pli interessant e tgi sa, forsa datti in super menu.

La dumonda da l’entschatta less jau respunder cun ina cuntradumonda: «I dat segir avunda recepts che garanteschan success, ma garanteschan els er automaticamain ina sfida adequata per nus sco cuschiniers?»

11 da schaner 2016

Tgi po procurar per mia ventira?

Cura avais vus ris l’ultima giada? Jau manegel ris ch’il venter fa mal e tut ils musculs da la fatscha sa tiran ensemen e ch’ins ha suenter il sentiment da betg pli pudair rir, perquai ch’ins na po uschiglio betg pli respirar. Sche vus na savais betg pli exact cura, alura èsi propi puspè uras da rir…

Rir è in’expressiun da fortuna e cuntentezza. Natiralmain èsi er pussaivel da rir, cura ch’i na va betg uschè bain cun ins, i po forsa schizunt far ch’ins sa senta in zichel meglier. La fortuna e la cuntentezza, quellas duas chaussas han da far bler cun l’atgna perspectiva sin ina situaziun, in’experientscha u in eveniment. Mintgin po decider sez, sch’el vul esser ventiraivel u betg!

Uss pensa l’in u l’auter forsa: «Quest’autura ha ideas absurdas.» Sche vus pudessas decider sez davart vossa ventira, alura procurassas per ina cuntentezza perpetna ed i na dess nagina tristezza e nagins sentiments negativs. Quai vegn a gartegiar als paucs, cunquai che las polaritads èn er necessarias en nossa vita. E tuttina pretend jau che quai è pussaivel e ch’igl è en nossa pussanza da tscherner d’esser cuntent. I dependa en emprima lingia fitg da nossa vista persunala sin ina chaussa u ina situaziun e tenor quella sa sviluppan noss sentiments.

Jau vi dar in exempel: Jau guard televisiun, in’emissiun taliana, e sun surstada dal cuntegn. L’emissiun sumeglia ‹Deal or No Deal›. Ina dunna ch’ha gist cumenzà il gieu raquinta a l’entschatta anc in pau da sia vita quotidiana, da sia persuna e da sia professiun. Ella raquinta ch’ella haja in nov hobi, ina scolaziun per chattar l’energia universala da la vita. Uss guardan blers en il public cun in grond segn da dumonda sin la dunna. La dunna declera ch’ins possia er emprender da rir e far rir ils concarstgauns. Bun, il pli tard uss ha ella er attratg mi’attenziun e mias mirveglias. Co duess quai funcziunar? Ella cumenza a rir – e quai a moda artifiziala – adina pli fitg. L’emprim sun jau sceptica, tge vul ella cuntanscher cun quai? I na va betg ditg ed ils emprims aspectaturs cumenzan a rir – tut da cor! Igl è ì anc in mument e perfin jau stoss rir e l’entir public dat ina risada.

Quai è in exempel da blers che mussa cleramain che nus influenzain sezs nossa cuntentezza e noss stadi sentimental e nus avain la pussanza da decider davart noss sentiments. Tuttina en tge situaziun ch’ina persuna sa chatta, ella sezza ha la tscherna da far il meglier londerora cun patratgs positivs. Nossa tenuta influenzescha er las persunas ch’ans circumdeschan ed uschia avain nus er la pussaivladad da far surrir noss concarstgauns.

8 da favrer 2016

L’inspiraziun vegn suandada da la motivaziun

Jau n’hai simplamain nagin tema concret ed er nagin’idea persvadenta per cumenzar a scriver. Cler che l’ina u l’autra idea ma va tras la testa, ma nagina na m’inspirescha per 100 pertschient ed alura na vegn ella er betg en dumonda per mes text. Bainbaud èsi temp d’inoltrar la lavur ed jau stun anc adina davant in fegl praticamain alv. En sasez avess jau d’avair scrit gia ina massa ed esser uschè lunsch che jau avess anc peda per las finezzas. Jau ses però mo qua davant il notebook e na vegn da scriver betg in pled. La pressiun dal temp vegn adina pli gronda e la speranza pli pitschna che mia creativitad sa schluita anc insanua or d’ina rusna.

Quella situaziun è per franc enconuschenta a students e studentas, scrivents e scriventas ed anc ad auters. Tge far, sch’i na dat betg in’idea che vegn sco in chametg? Far ina spassegiada e respirar aria frestga per sclerir ils patratgs e tschertgar motivaziun? Pertge betg, sch’i funcziuna…

Sch’i na gartegia betg, alura èsi da chattar autras mesiras e surtut na dastg’ins betg capitular! Jau e mia cunstudenta scrivain ensemen in’istorgia d’uffants. Nus scrivain tuttas duas gugent ed avain er gia lavurà ensemen per scriver ina curta istorgia, uschia che nus avain decidì da scriver ensemen nossa lavur da diplom. Cun la motivaziun hai er dà in u l’auter problem, nus avain però surmuntà bain questas fasas. A l’entschatta d’in’istorgia stat adina in’idea. In’autura po alura decider sch’ella less gist cumenzar a scriver spontanamain u sch’ella vul far skizzas d’ideas pli concretas e resumar a l’entschatta curt il cuntegn. Nus avain l’avantatg che nus essan en duas e quai ans facilitescha enorm il scriver e motivescha nus d’ans barattar. Cunquai che nus duas armonisain uschè bain, suonda in’idea l’autra e savens avain nus da far adatg da betg tralaschar ideas schenialas.

L’entschatta avain nus surmuntà detg bain. I n’è er betg da prender memia serius l’atgna istorgia per ch’ella possia sa sviluppar adina meglier – l’entschatta pon ins adina puspè midar. Durant scriver vegn alura quel mument, nua ch’ins entra sez en l’istorgia ed ella daventa insatge agen e spezial. Quai è quel mument ch’il scriver cumenza a far plaschair ed ins è cun ils patratgs tar l’istorgia era durant il mintgadi. I fa puspè plaschair da scriver ed ins pudess passentar uras cun studegiar tge proximas provas che noss protagonist ha da surmuntar.

Chattar la motivaziun n’è betg adina simpel. Il pli stat in process cun inqual dischillusiun davostiers. Mintgin ha da tschertgar si’atgna via per chattar sia motivaziun. Cura ch’ins l’ha chattà cumenza l’entira chaussa a far plaschair. Quai è il punct central che procura per success e detta sfurmiclanta da scriver tant cun computer.

21 da mars 2016

Ina dunna tutga a chasa en cuschina

Jau vi descriver oz ina dunna ipotetica che represchenta però ina gronda part da las dunnas giuvnas da nossa societad moderna.

Ella è giuvna ed è occupada cun ses studi che cuzza almain anc trais onns. Ses geniturs la sustegnan nua ch’els pon. La matta ha in ami, ma ella n’ha insumma betg en il senn da fundar ina famiglia uss u en il proxim futur. La carriera duai avair la pli gronda prioritad en sia vita, cunquai ch’ella vuless cuntanscher insatge e betg mo far il tegnairchasa e guardar dals uffants – uschia fiss la vita gea quasi a fin avant ch’ella ha cumenzà. Il mund n’ha ella er anc betg vis e cun uffants è quai ina chaussa impussibla da viagiar lunsch enturn. Sch’ella avess d’avair in di uffants, alura il pli baud cun 35 onns, ed er alura fiss la carriera tuttina anc in tema per ella. Il pli impurtant per ella è da betg esser dependenta d’in um – maridada u betg.

Quest exempel stat per ina massa dunnas giuvnas d’ozendi. Questa midada ha mo pudì succeder tras l’egualitad dad um e dunna – quai ch’è er bun uschia. Cun il giavisch da far carriera da las dunnas sa mida natiralmain er la repartiziun da las rollas entaifer ina famiglia. I n’è betg pli automaticamain il bab che lavura e nutrescha la famiglia ed er betg la dunna che stat a chasa. Deplorablamain poi er capitar che l’uffant vesa ses geniturs mo darar, perquai che tuts dus geniturs lavuran. I po però tuttavia funcziunar bain, er sche quai na fiss betg stà imaginabel anc avant paucs onns.

Jau enconusch dentant er dunnas en mia vegliadetgna ch’han in’imaginaziun cumplettamain differenta d’ina famiglia. Ella è sumeglianta a quella da la generaziun da mes tat e da mia tatta. Ellas planiseschan gia uss lur famiglias e sa fan quitads per lur ura biologica – e quai cun 24 onns! Avair finamiras è bain bun ed endretg, ma sa far pressiun per talas chaussas ma para tuttina prest surfatg.

Jau pens che mintgin e mintgina duess tscherner sez cura e co ch’el u ella vuless ina famiglia. Qua na datti er betg ina tscherna gista u fallada. In bun cussegl è dentant da betg planisar memia bler. La vita porta la fin finala quai ch’ella vul e metta uschia sutsura noss plans. Pli paucas aspectativas che nus avain e dapli surpraisas che spetgan nus.

Jau n’hai en sasez mai vulì maridar ed avair uffants, ma er jau sun da l’avis ch’il futur vegn a purtar il dretg per mai sco per mintgin auter. Ina dunna sco er in um na tutgan betg en cuschina, mabain là, nua ch’els èn cuntents – e sche quai è la cuschina, è quai er bun.

2 da matg 2016

In regal u tuttina mo in factur da stress?

Nus ans orientain quasi adina tenor el. Ins pudess schizunt dir ch’el è omnipreschent en il mintgadi da nossa vita. Tuttina tge che nus faschain: el ans accumpogna dapertut, perfin sche nus n’al vesain betg. Nagin termin, nagina sentupada u festa n’avess lieu senza quell’invenziun – en mintga cas betg en ina moda bain organisada.

Il temp è oz ina resursa indispensabla per nus. Ma datti insumma il temp u è quai simplamain in’invenziun da nus umans e perquai mo in’illusiun? Sche nus observain in uffant para il temp dad esser inexistent. In uffant sa deditgescha cun tutta attenziun al mument ed a quai ch’el traffitga gist, senza pensar al passà u al futur, er sch’il temp passa tuttina.

Nus creschids vivain tenor il temp, tuttina sche nus faschain quai a moda conscienta u betg. Quai cumenza gia la damaun baud cun il svegliarin ch’ans stira or da noss stadi senza temp – il sien profund u forsa in siemi. Alura suondan ils rituals quotidians, ed er durant quels dain nus adina puspè in cuc sin l’ura. Per ir a la fermada dal bus, per ir en l’auto, per ir a lavurar, per ir a zumba, per far pausa, per gentar, per ir tar il dentist ed anc bleras autras chaussas. Noss’entira vita vegn dominada dal temp, uschè ditg che nus existin.

Quantas giadas avain nus gia vulì surmuntar il temp? Il temp po numnadamain er esser ina chaussa fitg malempernaivla e lura avessan nus plaschair sch’el passass pli svelt. Sche nus faschain insatge cun cor ed olma èsi per il solit uschia che nus emblidain il temp e deditgain tut nossa attenziun a quai che nus essan vidlonder da far. Il cuntrari po il temp parair senza fin, schebain ch’il temp va adina tuttina svelt e nus al percepin mo a moda differenta.

Quai pudess esser ina buna resposta a mia dumonda. Il temp exista, ma pudain nus propi mesirar el? Fa quai insumma da basegn? Il temp ans facilitescha enorm bleras chaussas durant noss mintgadi. Ina sentupada è bler pli simpla d’organisar cun definir il temp. As imaginai: sch’i na dess nagin temp, lura stess l’organisatura per franc suletta en la sala gronda e vida.

Avair temp signifitga però er d’avair en emprima lingia temp per sasez e per la famiglia ed ils amis. Igl è impurtant che er quest temp survegnia in plaz spezial en nossas vitas e che nus n’al emblidian betg tranter tut noss termins. Perquai èsi impurtant che nus possian er ans distanziar adina puspè da tut quest ‹stress dal temp› ed adina puspè ans lubir da percepir il temp sco che nus avain fatg quai cura che nus eran anc uffants.

13 da zercladur 2016

Èn ils cunfins da la lingua er ils cunfins da noss mund?

Per nus carstgauns èsi indispensabel da communitgar a bucca ed en scrit. La lingua gioga ina rolla impurtanta per chapir noss concarstgauns sin tut il mund. Ella pussibilitescha er d’ans exprimer, uschia ch’ils auditurs u ils lecturs al radio, en la televisiun, en la gasetta ed en il mintgadi ans chapeschan. Ma fissi er pussaivel d’ans far chapir senza la lingua, u è la lingua centrala? Pon ins propi descriver il mund sulettamain cun pleds e bustabs u datti tuttina chaussas indescriviblas mo cun la lingua?

La lingua ha gronds avantatgs e tuttina ston las persunas discurrer u scriver la medema lingua, uschiglio na resta la communicaziun betg mo superfiziala, ella n’ademplescha lura er betg il senn da la communicaziun – il barat d’infurmaziuns chapiblas per omaduas varts.

Nus avain er anc noss corp ch’ans sustegna da communitgar in cun l’auter. Cun mauns e pes essan nus buns da far gests e pantomimas che perfin glieud da l’autra vart dal mund chapescha e sa tge che nus vulain. Quels gests accumpognan er nossa lingua dal mintgadi, sche nus discurrin cun persunas da medema lingua. E tuttina ston ins far attenziun er en quel connex. Ils gests na signifitgan betg sin l’entir mund il medem e quai po chaschunar malchapientschas pli grondas.

I dat però persunas ch’èn main fermas quai che reguarda la communicaziun. Quellas persunas han in maletg, in’imaginaziun clera en il chau, han però difficultads da metter quella en pleds. Uschia han quellas persunas fadia da s’exprimer. Nossa communicaziun sa basa damai sin in’imaginaziun che vegn messa en pleds. Sch’insatgi ha fadia da far quai u n’ha betg questa abilitad, ha ella u el bregia da communitgar en noss mund.

Jau sun da l’opiniun ch’ils cunfins da la lingua na signifitgan insumma betg ils cunfins da noss mund. Il mund è bler pli vast che quai che nus essan buns d’exprimer cun la lingua. I dat per exempel persunas che san pensar logic e far fitg bain quints, na san però betg declerar cun pleds tge via da soluziun ch’ellas han duvrà. Quai è in bun exempel per demussar che noss pensar funcziuna era senza lingua.

Da l’autra vart ston ins menziunar che la lingua è in fitg bun med per quels che san far diever bain dad ella – adina considerond ses cunfins. Ella ans pussibilitescha d’ans orientar en noss mintgadi che consista da bustabs, pleds e suns. E tuttina, er sch’ins po descriver bain las chaussas, n’è la lingua betg buna da registrar l’entir mund cun tut sias fassettas ch’el ans porscha.

8 d’avust 2016

È il mund ina culla u tuttina ina rudella?

Tgi n’enconuscha betg quellas sairas lungas e nunprevisas ch’ans animeschan da far patratgs davart Dieu ed il mund e filosofar davart las grondas dumondas d’existenza da nus umans? Quels muments sa dattan il meglier a moda spontana e forsa cun in bun magiel vin ina saira da stad. Jau sun da l’opiniun ch’els na pon betg resultar savens avunda e che nus als avain da giudair.

Tge che fascinescha mai èn las pussaivladads illimitadas ch’il filosofar porscha. Dumondas e dumondas ans fan ponderar e metter en dumonda noss’atgna tenuta. Tenor mai n’èsi dentant betg impurtant tgi ch’ha raschun e tgi betg, mabain da schlargiar l’atgna vista sin il mund.

Jau pens ch’i dat tants munds sco quai ch’i dat persunas sin terra. Quai per il motiv che nagin na vesa noss mund tuttina sco l’auter ed uschia stgaffescha e percepescha mintga singul da nus ses agen mund cun sias atgnas experientschas. Quai renda interessant per mai tals discurs filosofics – i fiss gea lungurus da discutar, sche tuts fissan da la medema opiniun.

Il pli interessant vegni, sch’ins na chatta nagina atgna resposta per ina dumonda u constataziun. Magari perquai ch’ins n’è anc mai sa fatschentà cun il tema u perquai ch’ins n’ha simplamain nagina atgna resposta. En quels muments giaud jau mintgamai da tadlar las ideas dals auters che participeschan al discurs. Quai ma fascinescha vi da la filosofia; ella porscha adina novas perspectivas e dat da pensar senza cunfins.

Natiralmain na datti mai ‹la› resposta sin ina dumonda. Tenor mai n’ha il filosofar però gnanc da far tant cun respostas concretas ed absolutas. I va pli fitg per sa fatschentar cun in tema e forsa chattar l’atgna posiziun tar quel – en quel cas vai per adina puspè metter en dumonda noss mund e perfin noss entir univers.

Uss vi jau cuntinuar cun il titel ed il coc da questa columna. Natiralmain è il mund ina culla, tge auter, vegnis vus ad avair pensà durant leger il titel. Quai è gia vegnì constatà avant tschientaners. Basta, i vegn ad esser uschia ch’il mund è radund, ma sco menziunà avant, è il mund in construct da quai che nus percepin ed uschia real, ma tuttina different per mintga uman. Quai vul dir che da quel temp era il mund ina rudella per la glieud che na carteva betg, sch’insatgi scheva il cuntrari.

I sa mussa che nossas persvasiuns han ina gronda forza e na ston tuttina betg esser vairas, per che nus las possian crair. Centralas èn mintgamai nossas persvasiuns e nossa tenuta envers quellas – che pon perfin far daventar il mund ina rudella.

Indicaziuns bibliograficas

Anna Negrini. Columnas. Cumparidas en la retscha ‹Convivenza›, La Quotidiana october 2011 fin avust 2016. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).