«Holz ist heimelig» – uschia stevi scrit sin in tatgader vi dal satgados da mes collega da classa. Il tatgader lantschà da l’Uniun svizra dals lainaris anticipescha il chalet svizzer, bajegià cun laina massiva, arsa dal sulegl, stgira. Sch’ins entra, vegn encunter in’odur da rascha, verd e vita.

Il bajegiar en lain ha ina tradiziun da varsaquants millis onns. Edifizis grondius dattan perditga da l’art d’ir enturn cun quest material. Il zenit han bain cuntanschì ils Norvegiais cun lur baselgias da travs dal 11avel fin il 13avel tschientaner. Gia da lez temp avev’ins sviluppà colliaziuns lain-lain ch’eran staticamain stabilas. Uschia pudev’ins structurar il bajetg en pliras parts. Per l’endirida duvrav’ins travs da fixaziun e cruschs d’Andrea, uschia che l’edifizi pudeva vegnir plazzà sin in sochel. Qua tras era el preservà da l’umiditad da la terra ed aveva ina pli lunga durada da vita. Las enconuschientschas da questa tecnica da construcziun èn idas a perder en il 14avel tschientaner causa la pesta. Restada è però la construcziun da travs tradiziunala ch’ha era purtà enorms bischus sin il champ da l’architectura. Er sch’ins pensa tar questa construcziun plitost ad edifizis arcaics pon ins contemplar bajetgs sacrals en l’Europa da l’Ost ch’han glimà enormamain questa tecnica. A l’entschatta dal temp medieval cumenzan ins a bajegiar chasas cun armadira da travs. Cun sia maschaida da crap, maulta e lain resta ella fin il 17avel tschientaner la pli impurtanta construcziun, surtut en las citads. Perquai che las resgias eran adina pli derasadas e grazia a l’invenziun da la maschina da far guttas han pudì vegnir inventadas construcziuns pli bunmartgadas. En l’America chatta l’uschenumnà ‹ballon-frame› blers amis.

Per nus ha il chalet ina muntada tut speziala. Quest tip da chasa vegn mess immediat en connex cun noss stadi. L’abitadi genuin amez ils culms cun lur parita imposanta ha gia fascinà ils turists da l’emprim’ura. Ensemen cun il Matterhorn, il cuntè da satg e Guglielm Tell è il chalet bain in dals simbols che vegn endament immediat ad in turist da terras estras. Peter Friedrich Robinson, autur dal fatg ed architect da la chasa svizra en il Regent’s Park a Londra (1830) e l’architect tudestg Karl Friedrich Schinkel han publitgà gia baud en lur cudeschs litografics il stil ed il tip da la chasa svizra en lain, il ‹chalet suisse›. Quel vegn duvrà en tut las cumbinaziuns a l’entschatta da noss tschientaner. Ustarias, hotels, pensiuns e bajetgs d’exposiziuns mussan questa via. Il ‹Kurhaus Dolder› a Turitg da Jacques Gros (bajegià il 1895–96) è ina maschaida da hotel da cura, chastè e chalet. In tip da bajetg ch’emprova da cumbinar la parita arcaica cun il luxus dumandà. Er en nossa regiun vulan ils turistichers, speculants e constructurs d’abitaziuns da vacanzas vender adina puspè la privadientscha dal ‹chalet suisse›. Las funcziuns dals bajetgs èn però differents ed ils programs da spazi dumondan in’autra dimensiun. Uschia festivescha l’uschenumnà ‹Jumbochalet› sia victoria e disfigurescha anc oz il maletg da noss vitgs turistics. In tip che po en sia dimensiun oriunda, sviluppada sur tschientaners, avair sia coerenza constructiva ed estetica, po en in’autra dimensiun esser in bajetg sgarschaivel, brut.

Il turissem scuvra il ‹chalet suisse›: Zermatt enturn il 1900

Ils fundaments èn frestgs. Precis. Pertge che millimeters pudessan muntar il naufragi. Il ramplunim dal helicopter gudogna l’attenziun dals aspectaturs. Il lac tschorventa. Sco alas d’utschels sa platgan ils elements prefabritgads en lur plaz previs. Suenter otg uras decorescha gia il pignol da ventschidas la chasa.

Ina da las persunas principalas en l’istorgia moderna dal bajegiar en lain è Konrad Wachsmann. Ses cudesch ‹Holzhausbau› dal 1930 avanza ad in’ovra centrala per la construcziun en lain da quest tschientaner. Wachsmann è quasi l’inventader dal prefabricat. El fa però er la punt da la prefabricaziun al sistem modular, nua ch’il tema da la colliaziun daventa pli impurtant. La colliaziun vegn adina pli nunvisibla. In auter architect che s’occupa fitg ferm dal tema è Frank Loyd Wright. El sa concentrescha però – cuntrari a Wachsmann – betg a l’art da la colliaziun, mabain a la perfecziun dal singul element. L’architect talian Carlo Mollino scuvra dentant la forza plastica dal lain. Cun virtuositad e finezza artistica cumbinescha el il lain cun divers auters materials, per exempel il betun. L’istorgia ed il svilup da la construcziun en lain è colliada stretgamain cun l’istorgia dal guaud. Ils enorms areals da lain en ils pajais da l’Europa dal Nord han laschà crescher alas a la fantasia da lur architects ed inschigners. L’architect danais Arne Jacobson ha dà novs impuls en ils onn 1960. El demontescha la chasa en paraids serradas e parts da rom betg purtantas. Cun la differenziaziun da montaschas vers anora, entamez u vers dadens nascha in enorm potenzial da relaziuns pussaivlas. Las lavurs da Jacobson sco er quellas da Mies van der Rohe en ils Stadis Unids surmuntan la micropartiziun e demussan generusadad e grondezza – ina qualitad anc mai vesida en lain. I na fa però er betg surstar ch’ins chatta tant tar Jacobson sco tar Mies adina puspè pitgas d’atschal.

Marianne Burkhalter, Christian Sumi: Chasa Brunner, Langnau am Albis, 1986 (Foto: Leonardo Finotti / www.burkhalter-sumi.ch)

«Chasas da crap pon vegnir dissegnadas, chasas en lain ston vegnir construidas», questa vardad deriva dal papa da la construcziun en lain moderna svizra, Paul Artaria. Betg per nagut era la gronda part dals architects contemporans che lavuran cun lain ina giada scrinaris u lainaris u han uschiglio ina relaziun speziala cun il material lain, sco per exempel Peter Zumthor, Gion A. Caminada, Marianne Burkhalter e Christian Sumi. Il construir en lain pretenda professiunalitad ed in fin sensori per il material. I n’è nagina materia morta. Uschia fissi er oz – malgrà la hectica da bajegiar – da spetgar il dretg mument da pinar e da dar temp a la laina da sientar. In tema delicat è er il tractament da la surfatscha. Igl è ina sfida per l’architect modern da surventscher il maletg arcaic da la chamona da skiunzs. Il carstgaun modern dovra auters spazis, autras furmas per s’exprimer, ma er quellas èn pussaivlas en lain. En mintga cas vali la paina da duvrar dapli il lain sco material da bajegiar, e quai per trais motivs principals:

Lain è in material che crescha suenter, el è damai in material fitg persistent.

Lain po vegnir reciclà, saja quai sco material per plattas cumprimidas u sco material dad arder.

Lain ha in’energia grischa bassa, la relaziun da l’energia da producziun tranter lain, betun ed atschal munta ad 1:4:5.

Damai: «Holz ist heimelig» e «lain fa bain».

Litteratura consultada

Marianne Burkhalter & Christian Sumi, Die Holzbauten 1996, gta Ausstellungen, ETHZ.

Architektur im 20. Jahrhundert: Schweiz, 1998, Prestelverlag, München.

F.J. Lips-Ambs, Holzbau heute, Holz-Zentralblatt Nr. 25/1993.

Konrad Wachsmann, Holzhausbau – Konstruktion und Technik, Berlin 1930 (Reediziun: Birkhäuser, Basel/Boston/Berlin 1995).

Indicaziuns bibliograficas

Anita Simeon. Lain fa bain. En: Sulom surmiran 2001, p. 128–130. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).