12 da matg 1999

Mammas èn er be umans

Puspè è el passà per in onn, il di da la mamma.

Avain nus tancà motivaziun per l’onn che vegn? Avain nus survegnì flurs e regals, per ina giada betg stuì cuschinar la dumengia? Han ils uffants zambregià insatge bellin en scola u en scolina? Han els fatg sin proposta dal bab almain in dissegn u scrit ina cartina? Ha almain mintgina da nus survegnì in bitsch cun ils pleds: Grazia, mamma?

Grazia per tge? Grazia perquai che nus avain schendrà, purtà e parturì noss uffant? Jau crai che nagina mamma na fetschia quai per amur da l’uffant, mabain en emprima lingia per cuntentar ses agens giavischs. Ozendi n’è nagina dunna sfurzada qua tar nus da vegnir mamma.

Grazia perquai che nus dain a noss uffants in suttetg e da mangiar? Jau manegel che quai sa chapescha da sasez.

Grazia perquai che nus essan qua per els, als accumpagnain, sustegnain, tgirain, amain? Ston ins spetgar engraziament perquai ch’ins ama? Amur è bain insatge ch’ins dat e retschaiva senza calcular. Dar e prender tegnan la ballantscha e nagin che sto egualisar il quint pli tard.

Grazia perquai che nus essan di e notg enturn els, als scuain tut la crappa or da via, lavurain sco mez narras per als porscher tut las pussaivladads da noss temp, accumplin tut lur giavischs e projectain anc ils noss en els? Cun quai na servin nus betg bler ad els.

Tge vul ins pia mintg’onn cun questas onuraziuns? Ha insatgi l’impressiun che las mammas vegnian surduvradas? Ha insatgi nauscha conscienza envers ellas? Tgi? Cumenzà hai cun Ann Jarvis, ina dunna americana. Il di da la mort da sia tant amada mamma ha ella engirà da procurar che quel di daventia in di d’onur per tut las mammas dal mund. Ella è s’engaschada instancablamain per quest’idea, e quai nov onns a la lunga, enfin ch’il president dals Stadis Unids ha declerà l’onn 1914 ils 9 da matg – u la segunda dumengia da matg – uffizialmain sco ‹di da la mamma›.

Jau ma dumond sche nossa buna Ann Jarvis n’ha betg gì l’occasiun dad esser engraziaivla a sia mamma durant che quella viveva anc? E be perquai che Ann Jarvis ha gì ina buna mamma (blers han bunas mammas) na chapesch jau betg che tuts ston ludar lur mamma gist quel di. E reusseschi insumma a tut las mammas dad esser ‹bunas mammas›?

En mintga cas, paucs onns pli tard ha Ann Jarvis sezza stuì constatar che si’idea è vegnida interpretada fallidamain. Tants auters han cumenzà a profitar dal ‹di da la mamma›. Ella ha purtà plogn davant dretgira e pers in process suenter l’auter ed uschia plaun planet er tut sia facultad. Il 1948 è ella morta en ina chasa da paupers dischillusa e tschorva.

Si’idea dentant ha vivì vinavant. Memia bain gieva ella a prà cun il pensar da nossa societad: Igl è bain vair che las mammas sacrifitgeschan lur vita per lur famiglias. Quai è flot e cumadaivel. Lain pia ludar ed engraziar per quai ad ellas, ed ellas vegnan a far uschia vinavant.

A mai para quai sco dressar chavals cun zutger! Vulain nus ans laschar plaschair insatge uschia? Nus savain bain sezzas crear noss dis! Mintgina individualmain. Quai èn lura dretgs dis da mammas!

Jau sai da bleras mammas che na tegnan nagut da quest di. Ellas han emprendì da sa defender mintga di per lur dretgs persunals e pretendan er da lur confamigliars da contribuir il lur per il bainesser famigliar.

Ma en il chalender figurescha mintg’onn puspè il ‹di da la mamma› e mintg’onn vegn fatg in tamtam londerora, mintg’onn vegnan intimads uffants che regalan da cor gugent d’educaturAs da regalar insatge a lur mammas per quel di. Tgenina mamma ha quel mument il cor da refusar strictamain quai che ses uffant la tanscha cun egls glischants? Nus acceptain pia ina giada dapli per betg dischillusiunar tschels. È quai il senn da la chaussa?

Mammas, uss avain nus in onn peda da far cler a nossas famiglias che nus na veglian betg quest di da laudavaglias, che nus fetschian er be quai che nus possian e prendian er il dretg da betg far insatge, sche nus na vulain betg. Jau hai mirveglias quant ditg ch’i dat anc il ‹di da la mamma›.

Dal rest, nagut encunter in regalin spontan, quai fa a mintgin plaschair, betg mo a las mammas.

1. da december 1999

Sa fidar da la stgellera(?)

Tge guardas uschè sceptic, m’aveva ditg ina giada in ami che jau admirava. Igl era ad in concert da rock. Tut ils fans eran en pe e sblatschavan ils mauns sur il chau. Ina fulla da glieud, ina canera enorma. Jau m’era retratga in pau da la vart.

Tge guardas uschè sceptic, era el passà speravi senza spetgar ina resposta. Per mai era quai stà sco ina rinfatscha. Gugent avess er jau, sco tschels, splatschà ils mauns sur il chau e fiss ma muventada suenter il ritmus da las chanzuns, ma insatge en mai sa dustava. Anc pliras giadas ma grittentesch jau da quest tratg sceptic en mai che ma retegna e na ma lascha betg agir spontanamain.

Vairamain sun jau averta per novas chaussas, beneventesch il svilup, hai fidanza en la vita ed en ils conumans. Ma savens ma pari che quests umans sa muventian sco nursas en ina muntanera tenor il spleen da la stgellera.

Poss jau ma fidar da la stgellera? Per nagut na mettani betg pasturs ad alp. Ma fidar be dal ‹bun pastur›? Na stoss jau betg prender mezza la responsabladad e la libertad da star airi u dad ir in’autra via, sche jau chat quai per bun?

Surprender la responsabladad vul dir s’occupar da la chaussa, s’infurmar, metter sin stadaira, giuditgar, decider. Ma sche jau vi far quai cun tut las chaussas che vegnan mintgadi da chasa en, sche jau vi metter en dumonda tut, vegn jau balurda! Jau na poss betg savair tut!

Nagin na sa tut. Perquai èsi cler che mintgin sto sa spezialisar sin ses champ, empruvar da vegnir almain là londerora. Perquai datti spezialists che s’occupan da lur fatg, per ch’ils laics possian profitar da lur savida, sa fidar dad els ed als seguir.

E tgenin è voss champ d’activitad, m’ha dumandà tschella saira il directur d’ina gronda firma a Basilea – nus sesevan per cas in sper l’auter a la festa d’anniversari da mi’amia – suenter che jau aveva tadlà almain in’ura, betg senza interess, da sia lavur, da sia figlia che studegia actura da teater e da ses figl ch’è dentist…

Mes champ d’activitad? Jau sun stada perplexa da la dumonda. Tge fatsch jau? Aveva jau uss da cumenzar a raquintar tge che jau traffitgia mintga di sco mamma e chasarina, da mes champ da tartuffels, da mias giaglinas, mias lecziuns da rumantsch ad uffants esters, che jau gidia mintgatant a vender en la butietta, dettia gimnastica als attempads e dettia uras da flauta e nettegia in’abitaziun da vacanzas la sonda, da mes artitgels che jau scriv duas giadas l’onn en gasetta!

Merda! Nagliur na sun jau spezialista! Jau fatsch dal tut e nagut ‹endretg›. Dapertut sun jau, cumpareglià cun spezialists, in pover valanagut.

Tgenin champ? Il champ da graun savura da terra. Ed jau ma confort l’auter di che jau sun almain datiers da quella. E quai ma bastass en fund… Ma sco ch’i giran las chaussas, decidan adina ils spezialists. Adina ma stoss jau fidar dad els.

Adina puspè ma sent jau chatschada en questa muntanera, dependenta da la stgellera. Pel diavel, jau na ma fid betg propi dad ella.

19 da fanadur 2000

Blers salids da las vacanzas…

Il tschiel è blau dapertut. Almain sin las cartulinas postalas che vegnan mintga di da porta en. Cuntradas da bellezza, da tut las varts dal mund. Blers salids da las vacanzas…

Tar els sa repetivan alura puspè las discussiuns: «Nus na giain mai en vacanzas. Guarda, Pinc e Paul van er. Be nus n’essan anc mai stads davent, n’avain anc mai vis la mar.» Er ils uffants vulevan esser stads sper la mar.

Ma el, ch’era da mastergn falegnam, pestgader e chatschader passiunà, scheva: «Tge vi jau far a la mar? Igl è bain bel avunda qua. Nus pudain ir sin chamona.» Sin quai vulveva ella ils egls e suspirava.

Tge fascheva el sin chamona! Star si a las quatter ed ir a pestga giu la val, brassar peschs per gentar, lura l’entir suentermezdi zambregiar en chamona u enturn chamona, qua in banchin, là ina curuna. Suenter tschaina anc prender il spievel da chamona ed ir a spievlar duas, trais uras enfin ch’igl era stgir. E turnà en chamona: café cun vinars. Auters dis era da star si baudezzas e trottar cun picnic suenter el sin in piz.

Na, da quai aveva ella avunda. Ella vuleva er vesair il mund. Il proxim onn ha ella gia baud empustà vacanzas a la mar. Per ella e ses dus uffants. «Giai, disgrazia sche vus avais plaschair.» Ella è ida cun els vers sid. Igl è stà fitg bel. Ed in onn suenter puspè. Costa del Sol, Costa Brava.

Il terz onn ha ella vulì ir suletta. E cur ch’ella è turnada, ha ella gist pachetà anc il rest da sias chaussas ed è ida a star da l’autra vart dal vitg. La glieud scheva: Ella ha raschun – cun quest creppun.

Questa situaziun entira deva ad el pulit da morder. E lura anc tschella saira en l’ustaria: Ses vegl conscolar, cun il qual el n’aveva fatg nagut auter che sa scagnar tut ils onns da scola, era puspè ina giada qua. Discussiun vi e nà. «… ti, tge vuls ti savair! Ti ch’es strusch stà ora Cuira!» «Jau sai quai or dals atlas.»

Sin quai aveva tut la runda dà ina risada: «Atlas! Ozendi ston ins avair vis il mund cun agens egls sch’ins na vul betg restar tut la vita in ignorant.»

En vardad era l’atlas il sulet cudesch ch’aveva propi interessà el en scola, il sulet ch’el n’aveva betg bittà davent, anzi, anc qua e là prendì nanavant per guardar; avant dus onns aveva el cumprà in nov, in’ediziun actuala. E sco quai ch’el enconuscheva sia stretga cuntrada, saveva el, a maun da l’atlas, s’imaginar tut las terras dal mund.

Quella notg è el stà anc ditg sur l’atlas en. E quel atun n’ha el betg prendì la patenta da chatscha. Ils nov da settember è el partì «en vacanzas». El è ì encunter nord. Enfin a la mar ed anc sur mar. Turnà è el pir il november. In onn pli tard in mais pli baud, l’emprim d’avust, è el puspè partì. Ed uschia mintg’onn, cur ch’ils dis chalavan, partiva el per il nord e turnava pir per chatscha bassa. El n’ha mai tramess ina cartulina ad insatgi.

Ma ses uffants al tadlavan uras a raquintar. Cur ch’il giuven dad els ha gì ventg onns èn els emigrads tuts trais. Uss turnan els en Svizra be pli «per far vacanzas».

6 da december 2000

Far plaschair

Betg da survesair: Igl è temp d’advent. En il stgir che vegn gia baud la saira glischan ghirlandas illuminadas. En e davant butias vegn offert sper tut l’auter regals da Nadal. I savura da grassins e punsch dultsch. Ils affars giran ed ina massa glieud è sin via.

Tuts èn atgnamain perina. Quest stress da cumpras avant Nadal na plascha a nagin. Na, din ils pli consequents: nus na regalain nagins pachets in a l’auter. Nus faschain plaschairs cun buns pleds, patratgs ed ovras, latiers laschain nus ir in bel import ad instituziuns caritativas. Quai è Nadal, la festa dals plaschairs.

D’accord. Qua na datti nagut da cuntradir. Far plaschair als conumans.

Cun tgi cumenzar pia? Cun mes pli stretgs confamigliars cun ils quals jau viv l’entir onn e fatsch e manegel mes meglier per tuts? Mia famiglia d’origin che sa vairamain tge ch’ella ha cun mai dapi che jau viv? Mes parents cun ils quals ins stuess cultivar da temp en temp il contact sch’ins vul anc savair novas in da l’auter? Mes vischins che jau ves savens e che ma dattan il bun di? Mias collegas che ma sustegnan e che partan mia sort durant la lavur? Mes amis e mias amias dal temp liber? Mias amias da pli baud, cun las qualas jau ma divertiva e che jau n’hai onns betg pli vis? Lura na dastg jau betg emblidar Gion Giusep e Stina ch’han er fatg bler per mai durant l’onn. L’aug e l’onda ch’èn abandunads en l’asil. Pensar a L. ed S. ch’èn malsauns, adina en lur quatter paraids. Gea, perfin a quels che jau n’hai betg uschè per cor stuess jau far in plaschair e vegnir encunter cun far l’emprim pass per la pasch.

E tschertins, jau ma turpegel, segir gist quels che spetgan il pli fitg, hai jau en quest mument tut emblidà, tralaschà, trumpà…

E lura co als far plaschair, a mintgin? Ir a visitar tuts? Laschar vegnir tiers a tuts ina cartina da bellas festas? Ir tras mes cudesch d’adressas en l’internet e trametter a tuts in mail?

Hani insumma plaschair da quai che jau fatsch? Vegn jau insumma da far tut quai?

Jau ma sent uschè vida. Co vi jau insumma pudair dar uschia insatge ad insatgi? Forsa èsi tuttina il meglier dad ir spert or il Volg e cumprar ina stgatla tschigulatta per mintgin da mes chars…

Battas, ma stoss jau plaunet dumandar? Emblida quests plaschairs sin cumond. Tgi es ti insumma che ti tratgas da stuair e pudair far plaschair a tants? Turna enavos tar tai!

Forsa datti conumans ch’han simplamain plaschair da mai co e nua che jau sun. Sche betg uss avant Nadal, sche suenter insacura… Ed uschiglio halt betg.

13 da matg 2002

Tut be ideas

Igl è be in’idea da vulair prender anc da quest temp ils skis ed ir si tar la naiv. Igl è be in’idea da metter flurs enturn chasa, da sa colurar ils chavels, d’ir en vacanzas, da scriver si quai che na ma plascha betg, da vulair star cun tai questa saira.

Be ideas ch’ils pievels duajan s’unir, che l’industria stoppia flurir. Igl è stà be in’idea da pretender ch’il mund saja radund, be in’idea dad ir sin la glina.

Tge, be in’idea? Las ideas èn essenzialas! Ellas ans dattan l’energia da star si mintga di e viver. Nossas atgnas ideas! Nus las duessan prender pli serius, crear dapli spazi per ellas. Ellas na creschan tuttavia betg be gist sin mintga chaglia!

…i vegnan adina puspè, quels dis da chaun, nua ch’insatge sa muventa en l’intern, la beglia sa tira ensemen, en il stumi ina fora, il cor trembla. Jau sent ad ir il sang tras las avainas, in squitsch sin il pèz. Malsauna? Nua fai propi mal?… Pazienza, magari gidi da bragir sin pigna, d’ir a spass suletta per la cuntrada, da sa durmentar sin in grip stgaudà dal sulegl e sa dasdar pir cun il ventin da la saira. Qua ma percorsch jau che jau hai tralaschà termins, conumans, la lavur. Jau sai gia las consequenzas: reprimandas, culpas, temas, dubis, desperaziun…

Gist avant che jau vuless be anc ma sfundrar en la terra – nascha ella, l’idea. Sco ina bella poppina! Ella m’avra puspè ils egls ed il cor, dat forza. Jau la tegn en mia bratscha datiers sut il culiez, la contemplel, charez, scutin en l’ureglia…

E bainbaud vegn il temp che jau la fatsch palais, plain entusiassem, ma er in pau cun fastidi, pertge che jau sai: Ella ma vegn a glischnar or da maun. Lura è tut be pli ina dumonda da fortuna.

Bleras ideas vegn jau da realisar pass per pass, be suletta. Quai è lura dentant er gist lur fin. Bun.

Autras da mias ideas n’interessan nagin, stattan tar mai, ma curran suenter sco il cuaditsch e ma tegnan alerta.

Tschertinas van ora, vegnan d’ina vart proclamadas, ma a medem temp cumbattidas, stgarpadas, forsa anc scumandadas. Ma quai na las mazza betg, anzi, po dar che pli tard, tut tenor tgi che las venda, vegnani acceptadas, gea celebradas…

Ma lura sun jau gia daditg morta. Jau vegn ad esser là cun collegas ch’han er gì ideas. Da quels vegnan varsaquants a sa volver en la fossa vesend co che lur ideas vegnan surduvradas malamain da quels ch’han pussanza, vegnan defurmadas e manadas via sin ils mulins da quels che vulan be profitar dad ellas per lur agen satg.

Nus vegnin a rir il venter plain vesend quant serius ch’i han prendì tschertas da nossas ideas e fatg dad ellas ductrinas e leschas. La glieud las suonda sut paina, crai ch’ellas sajan realitad e serra uschia a sasezza la via per sviluppar atgnas ideas.

E nus vegnin ad avair cumpassiun cun ils uffants, als quals nossas ideas vegnan chatschadas si gia cun ils emprims giugarets. Cun els che ston remagliar nossas ideas, er sch’ellas n’als interessan betg. Els ston emprender ordadora las reglas che cumprovan che nus avain raschun, ston emprender sco bovs be per cuntanscher ils examens. E cur ch’i han cuntanschì quels, na sani betg pli ch’els avessan gì er atgnas ideas, na san betg pli tgi ch’els èn. Els sa tegnan er els vi da quai ch’als vegn ditg sco sche quai fiss sacrosanct, cumbain che quai èn en fund er tut be ideas.

12 da december 2002

Ma laschai en paus!

Vairamain ans vegni mussà tut il cuntrari: esser buns cun noss conumans, esser chars, far plaschair, gea leger ils giavischs or dals egls als auters, prender resguard, obedir… Insumma, nus emprendain d’ans drizzar suenter ils auters. D’ans occupar cun nus, da tschertgar noss agens gusts e cunfins n’avain nus gnanca la schanza. Noss’intuiziun è degenerada, nossa persvasiun sutsviluppada.

Uschia poni far tge ch’i vulan cun nus. I ans surchargian cun chaussas che nus na vulessan gnanc. Quai vegn fatg a moda fitg raffinada: i vegn servì ad ins tut sin il tablet d’argient. E nus avessan da dir: na. «Na, nus na vulain betg quai che vus dais, nus vulain quai che nus vulain sezzas.» E tge vulain nus?

Tge vi jau? Oha, – uss sun jau en la merda – jau na sai betg tge. U jau na sai betg dir tge. In zic pli simpel èsi almain da savair tge che jau na vi betg. E qua vi jau ma defender sco in uffant stinà. Ma jau ma lasch adina puspè tschorventar e tschiffar. Permanentamain na poss jau simplamain betg esser qua e metter tut en dumonda!

Cura è quai stà che jau sun vegnida natiers cun in radiosvegliarin? Uss ma stira quel mintga damaun or dal sien cun in toc musica – darar gist in da mes tocs preferids – u cun insatgi che baterla insatge ed engola uschia mes patratgs matutins. Ed il radio m’accumpogna davostiers tutta di.

Durant l’avantmezdi porta il postin ina pluna prospects, gasettas, catalogs, revistas, la mesadad rauba che jau n’hai mai empustà. Be svelt in sguard. Ed jau stun bler memia ditg a leger merdarias. Sin ina pagina dubla en colur èn las acziuns. Prender l’auto e gist ir a cumprar quai, e damai che jau sun gist qua cumprar anc tschai e l’auter. Tut è gea uschè bain en parada. La stizun è uss engrondida ed ins na senta betg la fulla da glieud. L’atmosfera è empernaivla (musichina). Jau na sun betg suletta. Vom cun mes char plain, scuntr er Berta e Maria. Ellas discurran d’in nov curs. Faschainsa er!

Suenter tschaina televisiun. Sch’i n’è er betg tut bel, quai ch’i mussan. Boom boom, anguscha u dolur. Qua avain nus lura anc bun. Pia taschair ed ir a durmir. Jau sun stancla.

Uschia van ils dis senza paus u ruaus. Jau avess da scriver ina columna e na sai betg co pigliar per mauns. L’incumbensa da scriver columnas per la gasetta è sco in invit da sfunsar en mamezza. Ed jau stoss cumbatter cunter tut las influenzas exteriuras che m’impedeschan da far quai. Mintga giada survegn jau panica cur che jau na chat betg l’access en mai u cur che jau tem ch’i saja tut vid. «Jau na scriv betg pli!»

Be il termin fixà ma dat il davos il stausch da ma sfurzar giuaden en mia mar. E qua èsi vairamain anc fitg interessant. Cun stgavar e tschertgar a tut pudair rabitsch jau insatge da mai a la surfatscha. Quai dat in bun sentiment.

Uss avess jau gust da stuschar er tai ina giada en tia mar. Guardar tge che ti vegnissas si cun tut.

20 da november 2003

Razzia

Insatge capita. I giascha en l’aria. Jau sent quai exact. Il tschiel è grev. La glisch d’atun stizzada. Gnanc la feglia dal badugn reflectescha ses mellen e lascha pender. Cun ils onns prendan bostga e bostgaglia il suramaun en ed enturn il vitg, creschan siadora, prendan la vista dal lai, da la cuntrada e da l’orizont. Chapaivel ch’ins sto svanir cun ina part, sclerir.

I vegnan cun resgias a motor, camiuns e cranas. Razzia. Il bostger dal vitg è passà oravant cun las autoritads cumpetentas ed ha segnà cun ina crusch: quest sto davent, quest e quest. Davos el brunclan gia las resgias per l’attatga, i derschan las plantas, i scruscha la roma. Lura vegn la crana cun sias griflas, tschiffa e stira davent. L’equipa s’avanza, fa morder la resgia e gia crodan las proximas plantas.

Er ils privats en lur curtins constateschan ch’ils pigns ed il chagliom ch’els han sezs plantà als creschan plaunet davant lur nas si. Davent cun tut, e damai che la resgia è qua vegnan londervi er il fraissen e quel tscharescher che na porta nagut. Sco in virus sa derasa il desideri da far lieu, da s’avrir vers il tschiel.

Perquai ch’igl è tard atun. Ils dis curts ed ils vents crivs. Er jau tagl enavos las ampuaunas e las uzuas e prend anc ils davos giabus en tschaler, cuvr las eras e met a durmir mes iert: i savura da naiv.

E pelvaira. Sur notg è ella vegnida! O, co che jau hai gugent la naiv! Ella vegn sco in’amia e m’embratscha, sa tschenta bufatg sur tut via, cuvra las plajas, guliva las rusnas. E nus pudain rir ed ans divertir ensemen. Ella ma porta per la cuntrada enturn. «Ti coga m’embruglias, das da crair che alv saja nair.» Jau furm cun ils mauns ina botta da naiv. «Forsa che alv saja verd u brin», sa defenda ella. «D’accord.» Mintgatant è ella terribla. Incalculabla. Lura n’èsi betg da far spass cun ella e da ceder. Jau sai exact che jau na ma poss betg laschar sin ella, pertge che cur ch’igl è temp, svanescha ella simplamain.

Lura cumenzi puspè a chatschar ed a crescher siadora. I cumenza puspè la cursa per ina plazza al sulegl. Insatgi ha adina la pussanza da decider: Quest sto davent e quest sto davent, ed igl è be ina dumonda da cletg tge criteris che quintan. Savens na vai er qua per nagut auter che per segirar a sasez ina posiziun pli confortabla.

21 da fanadur 2004

A mintgin ses gril

Uss avain er nus noss gril sper chasa. Jau sun vairamain adina stada encunter. Betg che jau n’avess betg gugent in bun toc charn brassà, anzi, ma jau hai en general aversiuns cunter apparats, e cunter grils e segapastgets en spezial, jau na sai betg pertge. «Vus pudais schon metter nà in gril», hai jau ditg, «ma jau na brass betg la charn.» Ed uschia hai jau cret d’esser preservada da quest stgerp. Quai è ditg er stà il cas, ma tschel di, per surpraisa gronda, arriva Martin tut entusiasmà cun in gril, e quai cun il model il pli nov e raffinà. Ils uffants siglivan tut confus enturn el e «questa saira al mettain nus en funcziun.» Bun pia.

Martin è perfin ì sez a cumprar la charn. El ha sa laschà cussegliar dal mazler dal vitg tge tocs ch’èn adattads e co ch’ins als sto preparar. Gea perfin cun las spezarias che tutgan latiers è el vegnì, schebain che jau las avess gì pli u main tuttas en mes chanastret, forsa betg gist en moda fitg survesaivla. Che jau haja da far be las salatas. Er bun.

Martin ha cumenzà a preparar tut. Cur ch’el ha dentant prendì in da mes dus scussals da cuschina or dal fund da la chaschutta, hai jau propi stuì reflectar in mument nua che jau sun. Ma tascha, m’hai jau ditg e laschà far. Las salatas èn fatgas ed jau met anc maisa dadora. Martin sufla en il charvun. Ils uffants dattan balla sin il pastget e na sa dispitan gnanc. Bun, sche ma bit jau pia en la sutga lunga cun l’illustrada svizra. Gist jau che di che jau n’abunass betg questa gasetta. Jau legel fuiras ch’en fund na m’interessan betg.

La saira da stad è chauda sco darar quest onn. L’aria è stitga ed il sulegl stgauda anc suenter las sis. Jau pudess laschar vegnir brin las chommas. Ed il venter... Davos las tujas va si in fimin blau. Er ils vischins che brassan. «Has insatge serviettas da palpiri?», dumonda Martin fatschentà. Uss cumenzi a savurar fenomenal. Bab cloma a tschaina. Ils uffants laschan dar la balla cun l’emprim clom. Tge situaziun nunusitada. Ed insumma stoss jau constatar che l’entira atmosfera ha survegnì sco ina tempra festiva. Tuts van disciplinadamain en davos maisa e spetgan. Bab è anc occupà, bunamain in zic stressà. Ma lura nettegia el ils mauns giu per il scussal e metta si il vin. «So, tgi vul tge?» I dat per tuts dal tut e pli ch’avunda. Ed er ils lauds na mancan betg. Na, igl è propi fitg bun, qua na datti nagut da dir. Nus ans laschain gustar. Bab morda satisfatg en in costini. In zic grass al cula or dals anguls da la bucca, quai ch’el bada immediat e sfruscha davent cun la servietta. «Duvrai er vus la servietta», fa el attent ils uffants. I fan quai sco bravins. La tschaina è a fin. Bab sa metta cun il dies cunter la spunda da la sutga, ils mauns en crusch: «Uss pudain er nus ina giada envidar noss collegas ad ina grillada.»

Tut è uschè bel e bun. A mai stat tut però er in pau sin il stumi. Sperain che l’aura restia bella. I segua quai cun la vaschella.

10 da favrer 2005

Tranter tschaiver e curaisma

Finì cun festas e narradads, cun stinchels e divertiment. Davent dad oz hai num far curaisma, giginar, renunziar.

Tge cuntrasts da viver! Ins pudess squassar il chau. Pertge ir d’in extrem a l’auter? Na sani betg far in pau normal?

Normal. Durant tut il rest da l’onn èsi inditgà da sa depurtar normal. E tge vul quai dir? Sa mover bainin tranter dus extrems, bel guliv, betg tutgar ils urs, far sco quai ch’i fan tschels e sco quai ch’igl è vegnì fatg fin uss e sco quai ch’igl è anc ditg da far. Mo betg far stim memia fitg da quai che sa fa sentir en tai. Quai ta pudess manar giu da via e far tut bler pli cumplitgà. I cumenzan las discussiuns ed ils conflicts e ti stos ta defender sco in bov. Da tes conumans na pos betg pretender tanta flexibilitad e chapientscha ed il davos restas sulet a l’ur. E tge energia e perseveranza che quai dovra! Magari stos er ta laschar glischnar giu vaira bass, senza la garanzia ch’i ta reussescha da turnar puspè ensi.

Pli simpel star als urdens, da quels datti avunda, scrits nair sin alv e – bunamain anc pli effizients – quels ch’èn be marclads en ils chaus. Lura vai bain cun tai. Ti es acceptà e tut funcziuna e sa chapescha da sasez.

Mo ti’olma dorma (sch’ella n’è betg morta). Jau am ils cuntrasts. Ristgar in zic sin ils precipizis. Là sent jau il cor che batta u che dola. Tschertgar las atgnas vias. Avair ils senns alerts. Retschaiver (tschaiver) quai che fa bain e supportar quai che fa mal.

Adina grisch, tievi e guliv, quai mazza tut il gust da viver. Durant tut onn tschaiver e curaisma, tut tenor la luna, ma betg sin cumond cun tut la fulla.

16 da settember 2005

Teater

I cumenza gia cun far stim da las reclamas: dapertut entaupas placatins e placatuns da l’ovra cun si sponsurs e nums celebrads. Quai sto esser insatge bun.

Lura empustar ils bigliets: 1., 2. classa. Guardar per la mandura…

Jau prend pia nanavant mes meglier vestgì, la rassa stgira cun il decolté, la chadaina d’aur, ils ureglins dal costum engiadinais. Ils chavels petgnel jau or dal culiez ed als tegn si cun trais fermagls, ils lefs pictur jau cotschen.

Jau hai la rolla d’aspectatura e vegn accumpagnada da mes partenari che ma stauscha gentilmain davant sai per la spatla. Jau bit in zic enavos il chau e surri. Tge che quai fa ora dad esser tschintg centimeters pli auta cun quests chalzers! Jau salid glieud enconuschenta. «Chaucovai» – «baingraziaecuntai». I n’è betg il mument per istorgias persunalas. Nus avain la rolla d’aspectaturs.

Quai vul dir nus avain da spetgar quai ch’ans vegn purschì. Plaunet tuts che sa tschentan, scutinan insatge e dattan dal chau. La tenda è da valì cotschen. La tensiun crescha. Silenzi. Il public è impressiunà e stat be bucca averta.

Jau ma guard da la vart en, in pau sco sin spinas. Jau ves mes profil, l’egliada drizzada vers la tribuna. Bun. Ma uss ma trapl jau propi che jau cumenz a muventar ils egls. – O na… Levet volver il chau, guardar enturn, l’egliada daventa adina pli inquieta. Jau ves cotschen, ma ruschn enavant sin l’ur da la sutga. Nua sun jau? Tge fatsch jau? Aria! – Sta quieta, ti es aspectatura.

Ai, tge miserabla actura che jau sun. Jau na dumogn puspè betg mia rolla! Ma jau na poss er betg tuttenina star si e svanir!

Qua capiti: senza ch’insatgi dettia bada ma schluit jau or da mia pel, la lasch bainin sesida sin la sutga en las retschas – cun la rassa e la frisura, cun ils lefs cotschens ed il cliniez – e ma distanziesch.

O, qua ordaifer ma chat jau meglier. Er sch’i n’è betg pli simpel e sche mes toc na cuntanscha mai in nivel professiunal, jau sun almain cunautura, reschissura ed actura da ma vita.

18 d’avrigl 2006

Pasta da Pasca u curaschi per las dunnas

Tar il servetsch da translaziuns dal chantun Grischun ans stentain nus fitg da resguardar strictamain omaduas schlattainas en ils texts uffizials che nus translatain en rumantsch. Er noss dus collegas masculins fan quai cun ina consequenza che mia collega feminina ed jau salidain fitg, er sche las frasas daventan tras quai magari pesantas e lungurusas e lavagan bunamain la lingua. Ozendi èsi cler: omaduas schlattainas duain vegnir tractadas tuttina.

Ma co «tuttina»? Dunnas ed umens èn concepids differentamain. Co vul ins tractar tuttina insatgi ch’è different? Lain pia dir: dunnas ed umens duain avair ils medems dretgs. Bun. Ma tgi di atgnamain tge ch’è dretg? Èn quai «ils gronds docturs da la lescha»? U statti forsa scrit en la Sontga Scrittira?

Quests dis avant Pasca hai jau puspè legì in pau la Bibla. E guarda! Gist sin l’emprima pagina (Mt. 1, 1–16): tut ils antenats da Jesus, e quai 52 generaziuns avant sia naschientscha, èn pari stads – cun excepziun da sia mamma – mo umens. Ed er legend vinavant vegnan las dunnas circa fin la fin da l’istorgia da Jesus darar menziunadas. Da quai che l’umanitad cristiana sa regorda pia, han ditg ils umens co che las chaussas stattan.

Entant è bler sa midà. Las dunnas han uss lur dretg da votar e da vegnir elegidas. Tschertinas èn perfin s’etablidas cun success en las domenas politicas. Dad ellas hai jau grond respect. Autras han er stuì far nauschas experientschas, ed oz, ch’ins ha per part fadia da chattar glieud per ils uffizis publics e ch’i fissan magari dumandadas er dunnas, na vulan – cunzunt en nossas regiuns – las bleras betg star a disposiziun. «Ellas n’han gnanc interess», tuni lura sco ina rinfatscha. Ma n’è quai betg insaco er chapaivel?

Co duessan las dunnas uss tuttenina savair e vulair metter lur mauns en la pasta ch’ils umens han truschà dapi millis dad onns tenor lur gust e crair da vegnir da far insatge cuntentaivel? Co duain las dunnas esser bunas d’entrar uss entaifer in pèr decennis en questas domenas masculinas e da vegnir a frida en lur politica, ellas ch’han millis dad onns gì d’obedir e da far sacrifizis?

Per turnar tar la Bibla. I stat er scrit: «Jau vi misericordia e betg offertas» (Hosea 6, 6). A la fin, sper la fossa da Jesus, èn lura numnadas er las dunnas. Ellas bragian. Qua è Jesus cumparì, ha discurrì cun Maria Madlaina ed ha dà curaschi.

Lain pia avair curaschi d’ans engaschar vinavant, da metter dapertut en la pasta er nossas ervas gustusas, sche betg miraculusas (!), e qua u là in bun pugn graun integral. Er sch’i vul in pau pazienza: jau crai ch’i dettia insatge bun ordlonder.

20 da favrer 2007

«Co es quai cha la naivetta...»

Co es quai cha la naivetta croud’e crouda d’ün cuntin?

Taidla, taidla ma figlietta: sü in tschêl es ün muglin

e quel moll’e moll’adüna, bod plü pac e bod plü bler

e la naiv es la farina ed il Segner mugliner.

Men Rauch

E gia ma perd jau en la nostalgia dals bels temps da mi’uffanza (er sche jau hai be 50 onns), nua ch’ins stueva anc emprender a recitar poesias e nua ch’i deva propi anc naiv che crudava e zugliava tut, sco en las paraulas…

Ed il di suenter, natiers cun ils skis e far pista dadens il vitg u ir cun scarsola sin la naiv rumida che sgriziava sut ils pes – «our d’via, our d’suot chi vain Barduot» – u suenter scola anc ir cun ils patins, star fin ch’i vegniva stgir e lura, turnond a chasa cun las pluodras, damai las amias, en la fradaglia, tuttenina il patin tatgà vi dals lefs. E cridar dal mal, ed en davos pigna, ils pes che sdregliavan, e bazegner, damai tat, ch’als sfruschava e ma confortava cun istorgias e cun in zutgerin da Disch…

Chala uss cun tia nostalgia, ma das ti – cun raschun – ina cun il cundun. «Igl è da viver en quest mund. Tut n’era betg be bun, er pli baud betg.» Cler, quai n’hai jau er betg pretendì.

Jau sai che jau sun ina fantasta terribla, che jau sun buna da ma laschar encrescher per quest e per tschai, che jau hai savens il chau per la bostga e che jau sai star uras a m’imaginar co ch’i pudess esser auter.

Ma lura es per cletg ti qua e ma bintgunas: «Dà, ve puspè cun ils pes sin terra.» Gea, i dat inqualgiadas bain ina squassada cun sa tschentar, ed i fa magari er in zic mal. Ma gist il squass fa vegnir alerta. Fa avrir ils egls. Nua essan nus? Co èsi…

Co è quai che la naivetta na croda betg pli?

Co è quai ch’il mulin è daventà chanun?

Co è quai, sche l’aua chala e staliva?

Chala, chala cun tias visiuns d’orrur. Igl è da viver en quest mund. – Gea. I va gia vers Chalandamarz.

«…nova vita gia s’avanza

cun sa forz’in prà e god

prümavaira nossa spranza…»*

*chanzun da Chalandamarz

28 da favrer 2008

Chalenders

Tschel di m’è vegnì per mauns in nov cudesch da scola ed en quel vegniva tractà tranter auter il chalender. I m’ha propi fascinà da leger quest’istorgia, co che l’uman ha – per vegnir maister cun il temp – cumenzà ad al divider en onns, mais, stagiuns, emnas, dis, uras e.u.v. Andaments che sa chapeschan oz da sasez han duvrà a sias uras observaziuns ed enconuschientschas genialas.

Ma sco quai che nus enconuschain ils umans hai er dà bleras discordias en quel connex. Las bunas enconuschientschas han adina stuì vegnir sancziunadas l’emprim da quellas persunas ch’avevan la pussanza, ed inqualin che saveva memia bler è sa tschentà en praschun fin ch’il temp è stà madir respectivamain fin che las enconuschientschas han purtà in avantatg a quels ch’avevan la pussanza. Ma quai è in auter tema.

Basta, nus savain che dal temp dals Romans cumenzava l’onn da Chalandamarz. Insacura hani lura midà quai ed han fatg confusiun, tant che anc oz numnain nus il novavel mais da l’onn «set-tember», il dieschavel mais «oct-ober» e.u.v. Ai, ch’ins n’ha betg curregì quest sbagl! Co vul ins uss declerar als uffants noss sistem da cifras e curreger lur quints.

Bun, ozendi sa mintgin che la terra è radunda. Ins po declerar als uffants ch’entaifer in onn giria la terra ina giada enturn il sulegl e che quai haja l’effect da las stagiuns; ch’er la glina giria enturn la terra, e quai 12 giadas l’onn, ina giada al mais; ch’entaifer in di (ed ina notg) sa volvia la terra enturn sasezza e saja perquai durant il di en il cler dal sulegl e la notg en il stgir.

Ma pertge – pudess dumandar in uffant – han ins partì en il di en 24 uras empè d’en 100 parts. Las «uras» fissan lura simplamain pli curtas, v.d. il temp fiss tuttina, ma las uras midassan pli savens, numnadamain circa mintga 15 minutas. E pertge betg gist er parter quest temp d’ina «ura» en 10 parts? 1 di avess 100 uras – 1 ura avess 10 minutas?

Nus giessan a scola circa a las 30, gentassan a las 50, suenter tschaina, a las 75, giessan nus lura plaunet a guardar televisiun ed enturn las 85 a durmir. «Ma quai è uss halt simplamain uschia», di la magistra u il magister, «e vus avais d’emprender e basta.»

E quant ch’igl è d’emprender! Tut las enconuschientschas genialas ch’insatgi ha fatg avain nus be pli d’emprender ordadora e remagliar e dai e dai. I vegn mesirà cun notas, scala 1 fin 6!

Magari faschess ins gugent er in pèr atgnas scuvertas, er sch’ellas n’èn betg genialas. Ma quai è pers temp. Nua fiss’ins, sch’ins avess vulì spetgar che mintgin inventia sez la roda? I na tanscha betg da dar in’egliada si per il tschiel e dir: «Igl è mezdi». U da guardar per terra e dir: «Igl è zercladur» u «igl è fanadur». Nus stuain vegnir vinavant, ans fidar da las enconuschientschas dals auters, stuain savair ed avair adina dapli ed adina pli spert e dai e dai. Ed il temp va ch’el sa mazza. Nua via?

Il proverbi di: «Betg far chalenders».

30 da settember 2008

Necessari?

Annina, 3. classa, è vegnida da scola ed ha bittà il turnister en gardaroba. Lura è ella ida en l’abitaziun ed ha guardà enturn. Lur abitaziun è gronda, clera e chauda, e quanta rauba ch’els han! Ella pensa a la tabella ch’i han fatg en scola en il rom «uman ed ambient»: L’emprim avevani stuì notar spontanamain sin ina glista tge ch’els dovran tut durant in’emna. Lura avevani legì tge che Shanti, ina mattetta da l’India, e tge che Giteo, in mattet da la Grönlanda, dovran per viver.

Suenter avevani survegnì in fegl cun ina tabella da trais colonnas. Sin il chau da las colonnas stevi: «necessari», «cumadaivel», «luxus». Il pensum era d’emplenir la tabella cun quellas chaussas ch’els avevan notà avant sin la glista. Giudim il fegl steva anc la dumonda: Tge è impurtant u necessari per viver cuntent?

Annina aveva grev da decider en tge colonna metter tut las chaussas. «Tgi che n’ha betg finì, finescha il pensum a chasa», ha ditg il magister cur ch’igl ha scalinà. Annina guardava pia enturn e sa dumandava: «È quest necessari per esser cuntent? È quest necessari per esser cuntent?»

Tuttenina han cumenzà tut las chaussas a siglir vers ella: È quest necessari? È quest necessari? Annina ha tegnì il chau ed è scappada en sia chombra, è sa bittada sin il letg ed ha bragì.

Suenter in mument ha ella però gì in’idea. Ella è stada si, è ida per ina gronda stgatla ed ha mess en tut quai ch’ella na duvrava betg. Lura è Annina ida ora en suler, ha avert spert quella stgaffina alva en il mir ed ha smatgà giu il nuf verd cun scrit sutvart «Hauptschalter». Suenter ha ella dumandà la mamma sch’ella dastgia oz metter sin maisa la tschaina, ch’els hajan emprendì in nov recept en scola. Sin maisa ha ella mess ina cria d’aua, paun e per mintgin in mail.

Suenter che Dumeni, il frar, è vegnì da scola ed ha sdiavlà ch’il computer saja rut, suenter ch’il bab è vegnì da la lavur ed è sa mess sin il canapé cun: «Tge èsi cun la televisiun?» e che la mamma aveva er gist constatà ch’il pair electric dal bogn era rut, ha Annina clamà a tschaina. «Battas?», ha ditg Dumeni cur ch’el è vegnì en cuschina. Annina ha lura declerà a tuts ch’els tractian en scola il tema «duvrar e consumar». Ella ha raquintà da Shanti e da Giteo e da la tabella ch’els ston finir sco pensum.

Il bab ha squassà il chau e manegià: «Tge ch’els vegnan cun da quai en scola!» Ma a la mamma ha quai parì in bun tema ed ella ha proponì ch’els pudessan empruvar da viver in’emna be gist cun il pli necessari. Tge che saja «il pli necessari» è lura stà la discussiun durant tut la tschaina. Las opiniuns eran talmain differentas, tant che a la fin hani decidì: «Quai na va betg».

Suenter tschaina era Annina anc adina qua cun ses pensums e cun questa dumonda pluffra tge che saja necessari per viver cuntent.

Insaco la pareva che tut las chaussas sin la glista n’avessan betg bler da far cun esser cuntent. Ma da tschella vart n’era ella er betg segira sch’ella fiss cuntenta senza sias chaussas. Era ella insumma cuntenta? E Dumeni? E mamma e bab? E Shanti e Giteo? Ed il magister?

Ma plaunet è ella propi vegnida stuffa da rumper il chau cun questas dumondas grevas. Ella ha scrit: «Per esser cuntenta vuless jau uss finalmain ir anc dadora a giugar a zuppar.»

9 da settember 2009

Fritgs frestgs e conservas

Nus na stuain gnanc ir fin giu la Bassa, er en noss chantun muntagnard prospereschan fritgs ch’igl è in bel guardar. Ierts e curtins èn plains da fritgs e verduras che las chasarinas ed ils chasarins pon trair a niz per far tschaveras multifaras. Il plan da las spaisas sa porscha tenor quai ch’è madir en iert e spargna a la cuschinunza u al cuschinunz rumpatesta tge far da gentar.

Ma nua èn chasarinas e chasarins che fan tut questa lavur? Sche er la dunna va a lavurar ord chasa, tgi cultivescha l’iert? Bun, l’iert n’è betg ina lavur, l’iert è in hobi. Er per l’um. In pau lavur corporala e cuminaivla. El volva la terra, ella semna, ils uffants pon gidar a zerclar, e tge satisfacziun da purtar or dad iert il chanaster plain agens fritgs madirs…

Lavar, mundar, tagliar e coier. Quai na piglia nagina fin. Cura èsi da cumenzar a far gentar per al avair pront a temp sin maisa?

Trais dis l’emna lavura la mamma ord chasa ed ils uffants mangian a la maisa da mezdi. Il bab na vegn betg a chasa a gentar. Da tschaina datti insatge pli lev. E las fins d’emna? Gea, mintgatant han els visitas, ma savens n’èn els betg a chasa, fan spassegiadas, fan sport ordaifer. Tgi mangia pia ils buns fritgs frestgs?

L’auter di vegn puspè racoltà in chanaster plain maila crudada, paira e primblas e suvi nair, zuchettis, tomatas ed urtais dad iert, e tgi mangia tut quai? E lavar e mundar e conservar. Curunas plainas en chaminada. Cumpot, suc e marmelada. Far en conservas en dultsch ed en asch. Tgi fa tut quai? E co? E tgi mangia la buna rauba conservada?

En butia pon ins cumprar tut onn da tuttas sorts fritgs da tut ils pajais. Il pli pratic en conservas, tratgas prontas, per cas che nus avain prescha. E prescha avain nus savens. Nus na vegnin betg suenter da duvrar tut quai che crescha.

Il figl che vegn 21 ha uss er in auto. En dus onns ha er la figlia in. Nua metter ils vehichels? Faschain in bel parcadi or da l’iert.

Indicaziuns bibliograficas

Aita Dermont. Ideas. Columnas cumparidas en La Quotidiana 1999–2009. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).