13 da matg 1993

Il vent – cumpogn da las muntognas

«Il vent è il pli fidaivel abitant da la vischnanca», din ins tar nus si Veulden. Sch’el sufla dal nord, lura dovra el ses agen linguatg. Sch’el vegn sco favugn, lura tuna el tut auter.

Ina notg da bischa en nossa vischnanca, quai ston ins avair udì! Il vent urla cun stgira vusch en in ritmus particular, el clocca, sgara, stauscha vid las paraids da nossa pitschna chasa da lain. Tut las fanestras èn serradas, ed jau stiz il radio, tadlond e guardond la violenza dal tschiel che respira e che spida naiv. Cun egls serrads na sai jau betg dretg: sun jau sper la Mar dal Nord, en in orcan da sablun u en las muntognas?

Als uffants hai jau declerà, en lur emprims onns: «Quai è Nossegner che fa musica.» Ed uschia han els almain pers la tema. Per pudair arrivar a chasa, encunter la bischa, han els stuì emprender ina tecnica speziala da trair flad. – Co duai quai lura ir liber sin ils auts, sin las crestas...?

Però, da normalas auras, tadlai ina giada il bel tiche-tiche da la roda da vent: il medem moviment, be pli fin, fa er dal bun, producind numnadamain electricitad!

Charezza

«Vuff», cloma il fieu, sch’il vent dat flad ad el. Il pover vent sa strusch ch’el gida cun quai da destruir la chasa en flommas! Ed ils Tuatschins na vegnan mai ad emblidar il grond schemair cur che l’orcan ha terrà il guaud avant trais onns. Quai è la vart sumbrivauna dal vent.

Ma cun la medema intensitad sufla il vent las bellas faudas sur il lai. Resguard a la bartga pitschna ed al nudader la ora na prenda el betg. E tuttina charezza il vent tut ils elements che sa laschan charezzar. La naiv fa il pli gugent part da quests gieus impulsivs. Sautond vi e na cun ils vents, imitescha ella la mar averta ed il sablun dal desert enina.

E tge raquintan quels lareschs là, cun lur roms? Els paran sco dets e mussan tuts en la medema direcziun faschond per cumond al dictat dal tschiel.

Sportist

Da las quatter substanzas elementaras, quai èn il fieu, l’aua, la terra e l’aria, è segir l’ultima la pli viva, quasi sportiva. Be pacs grads pli chaud u pli fraid tanschan per far ir l’aria sin viadi, sin viadi cun sasezza. Segund la temperatura è l’aria pli greva u pli leva, e da quai derivan ils currents en l’atmosfera. Las Alps porschan ina vaira arena als vents che sautan, cun tantas valladas, tantas muntognas.

Jau mezza sgulass anc detg gugent cun il favugn da l’Italia ensi sur las muntognas, e suenter en cupitga mez sturschida giu la Bassa. Betg cun planader, ma propi sco in buf aria.

Vent en mai

Cun l’aria e noss corp bler pli fitg lià che cun ils auters trais fenomens ‹fieu, aua, terra›. Respirond lasch jau l’aria profundamain en mes intern, e suenter vegn la medema aria (be modifitgada chemicamain) puspè stuschada ord mes lefs. In pitschen ventin producesch jau gia mintga giada cun trair flad reunesch jau d’in cuntin cun l’univers!

N’èsi betg logic ch’ils patratgs dals carstgauns èn d’in sumegliant caracter sco il vent? L’aria chanta la chanzun da la libertad. Libers èn noss patratgs, cuntrari a quai che nus schain ed a quai che nus faschain. Il vent è nuncalculabel – ed il carstgaun? Il vent è plain fantasia – noss’olma betg.

Vacanzas

I na sto betg adina esser la Riviera! Ins chatta er en las muntognas svizras lieus cun in clima stimulant. La dinamica da l’aria muntagnarda è anc adina pli simpatica che la chemia misteriusa. La forza terapeutica dal vent è gratuita.

23 da settember 1993

Stgalas – cun in pe gia en tschiel

Stradas, viafiers, runals, pendicularas e funicularas na datti betg anc da ditg. Durant blers millennis han ins surmuntà las differenzas d’autezza cun stgalas.

La stgala libra

Donn ch’jau n’hai mai gì l’occasiun dad ir ensi ed engiu questa stgala libra. Ella suletta ha pussibilità l’access dals lavurers a la punt nunfinida durant la construcziun. Però il pilaster gigantic che stendeva or ses bratschs dad omaduas varts, plirs meters mintga mais – quai ha fascinà tut la glieud da nossa regiun ed esters che passavan.

Da lunsch hai jau bain vis la stgala, patratgond: Tschert, era la tecnica moderna na vul (u na sa) betg anc desister da la buna simpla stgala. I dat, pari, guaffens ch’ils carstgauns enconuschan da l’entschatta, p.ex. il cuntè, la roda... lur funcziun è uschè clera ed universala ch’i n’ha gnanc duvrà midadas da furma pli tard. Cuntè stat cuntè, roda stat roda, stgala stat stgala.

En auta moda

Ozendi dovran blers puspè la stgala enstagl l’ascensur. Cler, pervia da la figura! Pervia da la paisa! I vulan prevegnir a l’infarct dal cor ed a la nunmobilitad insumma – cumbain che nus vivain uschiglio pli e pli pauc saun. Ma er per decoraziun mett’ins nà ellas per durmir, per metter sisur flurs.

Ils stgalims stabils che noss perdavants da l’antica e dal medieval han tschentà cun premura, èn sa mantegnids sur tut quels blers onns. Ed ins po als duvrar vinavant e vinavant. Avevan ils carstgauns da pli baud forsa in instinct pli fin, ina communicaziun misteriusa cun il terratsch, cun il grip,enconuschend tut ses moviments effectivs ed eventuals?

Las stradas (da mintga standard) chaschunan adina ina surfatscha nunnatirala da la terra, memia plauna e memia dira. La stgala perencunter n’è nagut auter ch’ina imitaziun da quai che la natira porscha, dapertut en la muntogna. Noss corp sa muventa ensi ed engiu en fasas, integrà en la grondezza ed en l’urden dals stgalims. Cun chaminar lunsch uschia, vegn jau tut ruassaivla, tirond flad en il ritmus dals chalzers.

La radunda

Tut insatge auter! Tschients e millis stgalims, ed jau stun sisum sin il clutger, guardond sur l’entira citad! La stgala radunda basegna pli pauc spazi ch’in ascensur! Cun quai che jau ma volv adina en la medema direcziun, datti in tschitsch, la spirala ma tira anen, jau ma volv enturn mes agen center...

Anc pli interessantas èn las stgalas radundas dal Duomo da Firenze (e forsa anc d’auters doms): per cuntanscher il piz da la cupla, ston ins ir, struclà ensemen, enturn ed enturn entaifer il tetg ensi.

La celesta

Il siemi da la stgala che maina en tschiel è conuschent: il Jacob al ha siemià, sentind il confiert da questa communicaziun cun Dieu. «Ed anghels gievan engiu ed ensi la stgala», raquinta il text biblic. N’avain nus betg tuts il regl profund da vegnir sur la terra or, envers il cler e lev? Quest desideri sa mussa er en il svilup tecnic dals emprims aviuns, e lura en las furmas novas da sport aviatic, en las raividas malsegiras e mirvegliusas sin ils pizs auts. EI è tipic per la spezia umana.

Il fatg ch’il contact tranter noss corp e la terra va mo tras duas pitschnas plantas pè (il chau tira nus ensi envers il cosmos) mussa cleramain questa disposiziun. La tur da Babel, il pilaster da Tusaun: èsi garmadi? U nostalgia natirala?

La droga

Religiun na sto betg esser ina droga. Però i dat e deva adina puspè gruppas che vivan lur ‹regl d’ensi› sco avischinaziun concreta a lur(s) dieus(s). Els vivan la cretta cun s’allontanar dal mund. Sin stgalims spirituals-esoterics sa laschan els manar en ina trance sontga, fugind las relaziuns umanas e la responsabladad per il mintgadi. – I dovra er stgalas dal tschiel engiu, betg mo da la terra ensi.

24 d’avrigl 1998

La tuaglia alva

Oz en damaun hai jau vis a Tumegl ils uffants en lur vestgis alvs; els èn sa rendids la stgala si en direcziun da la baselgia, cun geniturs, fragliuns e parents: La dumengia alva.

La dumengia, la quala la cuminanza da maisa è il center dal servetsch divin. La dumengia, nua ch’ils uffants vegnan integrads en questa cuminanza da maisa concreta, nua che la messa è plain activitads. La dumengia da la festa gronda, in’emna suenter Pasca. Ina dumengia da bleras colurs, propi.

Ils refurmads han era lur dumengia alva, ina emna suenter Pasca. Igl è la dumengia senza colurs, quella che suonda la cumulaziun da festas enturn Pasca e che motivescha mo pauca glieud da puspè ir a pregia. En differentas plaivs lasch’ins insumma ora il servetsch divin quest di. Ins haja gì pregias avunda ed anc la sontga tschaina da Pasca, quai tegni gist per duas emnas. Quai dini per motiv.

E da quels preditgants e preditgantas che fan tuttina, fidaivlamain, quest servetsch divin, prendan ils plirs e las pliras dal solit anc ina gia il tema da Pasca, en in’autra varianta, sut in auter aspect. Dal nov na datti betg bler.

La dumengia dals refurmads è ina tuaglia alva senza tacs. La dumengia alva, senza quests ‹teaters e ceremonias e hantieris› sco tar ils catolics. Ils plirs servetschs divins refurmads (er l’interiur da las baselgias) èn insumma senza colurs, senza aromas per il nas, senza maletgs per guardar, senza il sound dals texts liturgics che tuts din dad aut, senza baiver e mangiar, senza sensualitad.

Ina tuaglia alva senza tacs dentant è insatge bel. La simplicitad e la schubradad sensuala dal servetsch divin refurmà ha in’atgna traglischur. Ils patratgs na vegnan betg tant disturbads dad elements emoziunals; la meditaziun stat meditativa e na daventa segir betg in teater u ina festa ...

La tuaglia alva ma plascha, jau la dovr anc adina mintgatant per in bel gentar, per dar ina nota festina al mangiar ensemen, a la cuminanza da maisa en famiglia. Alv è pia er ina colur da festa.

Pertge han tants refurmadas e refurmads uschè tema da festas e teaters en baselgia? Jau propona a las plaivs per l’auter onn: introducir la Dumengia alva, in’emna suenter Pasca, far in servetsch divin da festa e/u cun teater!

6 da november 1998

In taschair spontan

Empè da raquintar ni explitgar in’istorgia da la Bibla, rapport jau oz insatge da quellas persunas ch’han da raquintar ed explitgar ord professiun istorgias da la Bibla, e quai èn ils preditgants e las preditgantas. Cun quattordesch d’els e d’ellas fatsch jau durant quest’emna in curs da scolaziun en l’institut s. Josef qua a Glion. Quai ch’è vegnì emprendì en quests dis è il predi libra, senza manuscrit u chavazzins. Il predi liber, preparà exactamain e conscienziusamain en l’olma ed en il tscharvè, è ina buna mixtura dal ‹viver or dal venter› e dal ‹far urden en il tscharvè›. Spiritualas e spirituals da tut la Svizra fan cun mai exercizis enavant ed enavos, mintgina e mintgin ha da tegnair almain in predi al di.

Quants predis che quai dat cun 14 participantas e participants... Ed il pli surprendent è: Jau na sun anc betg unfisa da tadlar quests blers predis! Quests curts messadis da trais enfin set minutas han ina forza enorma e multifara. Pertge? Perquai ch’ils preditgants èn sfurzads da sa concentrar al pli essenzial, quai vul dir cun al meglier da tut ses patratgs preparads. Flosclas e lappalias, exempels mo mez-buns sco era patratgs memia cumplitgads crodan, crodan en il dretg senn dal pled ord la memoria. Bun!

Scrivend ora in predi, san ins metter sin il palpiri tut, propi tut: Las teorias pli cumplitgadas e lungurusas, chaussas ch’ins schess tut auter, direct davant ils auditurs en il banc-baselgia. Las paginas smatgadas ora dal stampader dal PC fan ina tscherta impressiun, ma: Igl è in pled scrit e betg in pled discurrì. Jau persunalmain discur gugent tar la glieud, las guardond en fatscha faschond las frasas directamain en il contact cun il visavi. Sco en la vita ‹normala›, vi da la maisa, sin via en il vitg, en l’ustaria, en il ‹tête-à-tête› cun in auter carstgaun.

Co pia tegnair tut il predi en il chau? Quai na basegna, en ils detagls! En cuntrari a las frasas scrittas/stampadas ch’han tuttas la medema paisa e valita, nair sin alv, san las frasas dal predi liber vegnir formuladas en il mument; jau sai las scursanir u bajegiar ora, las repeter, las moderar. Sch’ins ha en il tscharvè il fil cotschen e l’andament da quest fil, lura san ins sa concentrar als puncts propi essenzials a l’exempel che va gist ussa a pèr, al messadi biblic che pertutga mai, la predicatura, e Vus che avais il dretg ed il giavisch da survegnir in impuls per la vita. Nutriment spiritual en x ina maniera. Nagin manuscrit è tranter predicatur ni predicatura ed auditurs en ils bancs, nagina barriera. Il predi sa fluir directamain da fatscha en fatscha, dad olma ad olma (cun las alas dal Sontg Spiert, speranza!).

La fin d’in da quests predis curts m’è stada endament da guisa particulara ed impressiunanta: La preditganta ha ditg: «In ferm pled, quest pled da Dieu, el ma fa bunamain perder ils pleds; pli gugent taschel jau in mument cun vus ensemen.» Quai avain nus era fatg. A mai parevi che gist quest taschair spontan m’haja gidà da prender si profundamain il messadi biblic cun il cuntegn dal predi.

15 da settember 2000

Navs e bartgas

Maridar sin l’aua, la ceremonia da maridaglia sin ina bartga, quai vegn en moda vi e pli fitg. Sch’i sa tracta dad ina bartga da gumma sin l’En u d’ina bartga da traversada sin il Rain a Basilea u d’ina nav davant la Frantscha u d’ina bartga a vapur sin il Lai da Turitg, n’emporta betg. Esser cun l’entira societad da festa sin l’aua, nundisturbà e concentrà a la pitschna gruppa preschenta, quai è il senn da la chaussa.

Avant diesch onns aveva jau, lur anc en il servetsch da la baselgia, refusà mes servetsch spiritual sin ina bartga cun il motiv ch’in servetsch divin s’audia en la baselgia e betg sin l’aua. En in da quels cas sa tractavi d’ina dunna e d’in um che vulevan maridar, ed en l’auter cas d’in pèr che vuleva battegiar ses uffant. Quels ch’avevan dumandà èn stads dischillus davart mia resposta negativa. Ed jau mezza aveva in sentiment curius e fauss.

Oz, suenter sis onns d’experientschas cun servetschs divins ch’han lieu per gronda part ordaifer il bajetg-baselgia, sun jau vegnida pli sincera, laschond fluir mes instinct spiritual, e quel di: Dieu è dapertut, entaifer ed ordaifer edifizis sontgs. Là nua che dus u trais carstgauns sa reuneschan per participar a l’energia divina sco nutriment da lur vita, là è Dieu preschent. Sch’ins di lura ‹Cristus› u ‹Sontg Spiert›, ‹Bab› u ‹Segner›, quai èn detagls.

En la bartga, resp. la nav? Pli cristifidaivel na datti nagut pertutgant lieu da sa reunir»! Nav numn’ins quella part dal bajetg-baselgia nua che la gronda massa da la glieud sesa, il cumin pia, il cumin da quest mument. La barta (= nav pitschna) regorda a la situaziun dals emprims cristians che stuevan tegnair ensemen ils temps grevs, cunter lur persequitaders, sco ina bartga sin aua malruassaivla. Las uras sin l’aua eran er las uras preferidas ed uras stailidas per Jesus; forsa saveva quest um fenomenal che bartgas sappian meglier ir enturn cun il vent che construcziuns miradas… La bartga è mobila, transportabla, e tuttina sa sent’ins fitg bain, sco cuminanza dapi il mument che la bartga banduna la riva, ballinond en il flum da la vita. Oz fatsch jau fitg gugent ceremonias sin l’aua, e quai cun buna conscienza. Nagin sa fugir, e l’aua gida a far fluir patratgs e sentiments ed uraziuns.

Dieu, n’ha el betg fatg dir al Retg David (tras ses profet Nathan) cler e net ch’el na veglia betg esser serrà en en in tempel? Ch’el prefereschia dad ir enturn cun ils umans, essend preschent en mintga mument e schizunt al cunfin dal mund?

28 da settember 2001

La minuta persa

Da savair ir enturn cun las pausas, quai saja la vaira maistria en il jazz – quai ha ditg ier in dals musicists envidads en l’emissiun ‹Jazz-Talk› al radio DRS 2. En la musica è la pausa quel spazi da temp, en il qual i na dat nagins tuns, nua ch’in dals instruments tascha, ubain tuts. Il sun dal silenzi, la tensiun suenter ed avant il tun. La ritgezza dal nagut, la melodia da la pausa.

La construcziun dal ‹Jazz-Talk› m’è vegnida endament questa saira sin la staziun da viafier, nua ch’jau aveva da spetgar il tren per Cuira (e vinavant a Turitg). A chasa aveva jau fatg preschas, cun pachetar mias set chaussas, cun semtgar la tschaina per mes um e cun serrar tut ils ischs – per cuntanscher cun auto la staziun da viafier giu plaun ad uras ston ins adina calcular avunda peda, ins savess gea fruntar sin in muvel da vatgas, suenter in tractor plaun etc.

Quella giada èsi ì pli che bain, jau hai anc 10 minutas da spetgar. Ses sin il banc e giaud quest temp regalà. L’emprim è anc vegnì il patratg: «Prender il handy e far spert dus telefons, purtar en insatge en l’agenda», ma svelt realisesch jau la tuppadad. Jau stend las chommas, il dies pos jau vi da la paraid da vaider da la cabina da spetga, e… stun simplamain là! Nundisturbada. Ina vaira eternitad èni, las 10 minutas, in paradis entaifer mes program. Ina fanestra en il mir dal di, ina largia en il temp.

Pia oz ma legrel jau da la proxima giada cur ch’jau hai da spetgar x-in tren regiunal che na correspunda betg gist cun ils trens sperts. Spetgar 40 minutas sin la staziun: Juhui!! Tantas minutas, in spazi per tut u per nagut. Per studegiar davart la vita, per digerir la massa da novitads orriblas dal mund e per chattar inslas positivas tranter quellas, per ma regurdar d’ina sentupada plain senn e buna energia. Per na pensar zunt nagut. Temp pers? Temp regalà!

Però questas oasas da temp secretas chattas ti mo, viagiond cun meds dal traffic public; vi da la roda da tes automobil has Ti adina dad esser sin pichet per suandar spess spess al char avant tai, en il staup. È quest artitgel pia in pled per il traffic public enstagl per la dumengia? Na, per cuntrari: La dumengia è qua per ans permetter ina pausa impurtanta en il mintgadi. Ina largia entaifer il temp programmà. Quels che lavuran la dumengia, han da bun in auter di per pussar. Dal stress da lavur sco er dal stress dal hobi e divertiment. A tuts ch’han legì questas lingias giavisch jau il regal dad ina minuta persa sontga!

11 d’avrigl 2002

A la maisa

La dumengia alva è passada. Ils restaurants san trair flad puspè, suenter il stress (ed il bun gudogn, speranza) da las numerusas emprimas communiuns, e dals confirmaziuns avant Pasca.

In pau trista sun jau stada blers onns, cur che mes agens uffants eran en la vegliadetgna, cun la quala buobs e mattatschas catolics dastgavan ir vi da la maisa en baselgia e prender la tschavera sontga cun tut ils auters creschids e mez creschids. E tar nus refurmads stuev’ins spetgar cun quai enfin 15 u 16 onns – quella vegliadetgna che difficultescha plitgunsch in’experientscha positiva da la maisa sontga. Cler, dapi blers onns datti qua e tscha servetschs divins nua ch’ils uffants san participar en x ina furma dad ina sontga tschaina speziala. Però l’atmosfera rigida da las 4 dumengias autas cun il vin ed il paun ch’ils creschids (confirmads) prendan, senza brajada che savess magari disturbar cun rir u discurrer u schizunt cun moviments, quella n’è betg anc svanida ord las baselgias da vischnanca.

Cumbain che l’exclusiun dals uffants dal ritual da communiun n’è betg fitg veglia (pir dapi la refurmaziun), datti anc adina ina resalva profunda cunter il viver questa tschavera centrala cun fieu e flomma, ensemen cun gronds e pitschens, cun appetit ed intensitad. A propos: En ils temps da medieval survegnivan schizunt ils pops lur toc paun bagnà en vin, en la cuminanza eucaristica.

Ils auters n’èn betg megliers, quai vul dir: Ils catolics integreschan bain ils scolars da l’emprima u segunda classa cumplainamain en messa ed eucaristia, ma persuenter na dastgan els betg far quai ensemen cun refurmads u cristians nuncatolics (Speranza fani tuttina, illegalmain). Exact : In pèr signurs, manegiond da savair cumandar il crair catolic, teman che la chapientscha eucaristica da lur muvel vegnia disturbada u tissientada da la chapientscha refurmada da la medema chaussa (la bibla è mo ina). Giuditgar, sch’in carstgaun prenda ses paun e vin cun patratgs cartents e da moda digna u betg, quai sa segira-main mo Dieu sez; quai na san carstgauns mai giuditgar, ni masculins ni feminins, ni en celibat, ni en matrimoni. Er betg in dogma. Il dogma è in construct istoric ed intellectual che n’ha nagut da far cun cardientscha persunala.

Forsa entschaiva l’invista profunda en la tschavera sontga gia cun mangiar ensemen mintgadi? A la maisa, nua ch’ins parta quai ch’ins ha, paun, risot, charn, salata, in fritg, vin, coca cola, tiramisù… sch’ins ha insumma. E sch’ins n’ha betg tut quai, savainsa anc adina parter il mez toc paun ed il magiel aua. Parter ils patratgs ed ils sentiments vid la maisa, ils eveniments dal di, las temas, il curaschi, ils sbagls, ils plaschairs.

Ina maisa sontga savais Vus far en Vossa abitaziun, en l’ustaria u giu pe sco picnic, cun auters ensemen. Sche Vus stidais durant la televisiun ed il radio, lura vai bler meglier, sa chapescha. Nua che dus u trais umans fan cuminanza positiva, respectond in l’auter sco misteri, regal, amia, là viva il spiert da Dieu cun els. Cun u senza dogma. Suenter u avant d’esser confirmà.

9 d’avust 2002

Dieu sin la muntogna

Igl è avust, stagiun auta dals alpinists, insumma il temp dad ir per las muntognas enturn. Quai hai jau er fatg ier e stersas, sun ida persula tras il desert mirveglius tranter la zona da las alps e la zona da la naiv. Sun vagabundada sur spundas e bots, sper la grippa en tut sias colurs, hai guardà ditg las auas tranter bovas frestgas. Mes senns eran tut concentrads al preschent, ni tschiel, ni muntognas, ni glieud veseva jau. Perquai era l’ora grisch-bletscha gist ideala.

A quels che ma dumandavan avant tge ch’jau fetschia si là, scheva jau: «Meditar, far uraziun, entupar Dieu». Ils visavi guardavan in pau da curius … Uschia guard’ins er sin glieud che sa tegn davent da servetsch divins, da baselgias insumma cun il motiv: «Jau chat Dieu bler meglier en la natira che durant in predi u ina messa. La natira cuntegn per mai tut la cardientscha.» Preditgantas e spirituals dad omaduas confessiun audan quai savens, vegnan magari in pau tristas (u scuidus?) e sa lamentan vinavant la nuncardientscha dad ozendi.

Sun jau nuncartenta u nuncristifidaivla, sche la natira ma maina insaco datiers al misteri divin, pia a Dieu? En nossa Bibla vegn raquintà da massa carstgauns che gievan adina aposta sin ina muntogna, e quai durant plirs dis, per retschaiver meglier ils messadis impurtants da Dieu: Moses sin il Sinai, Elias sin il Horeb, Jesus en il desert. Er dunnas: Deborah fascheva cura d’olma sin la muntogna, la figlia da Jeftah prendeva cumià da la vita en la muntogna.

En mi’uffanza, sin las turas cun mes bab, al scheva jau adina, ch’jau ma senti pli datiers al Nossegner sin il piz da la muntogna. Il bab na m’ha mai ris ora. En mes 54 onns n’hai jau betg pers lezza relaziun profunda cun mes origin divin. Quel è mes bugliac, mia spusa, mia scolasta, mes nutriment, mes confiert, mia energia positiva. Durmind en il satg da bivac sut in grond crap u in pin spess, pia sin la buna mamma terra, na ma strocla gnanc ina nauscha conscienza; Dieu ans è bab e mamma ed anc bler auter. Ed al Jacob putgant che durmiva ordadora sin in crap, veva Dieu schizunt regalà in bel siemi, quel da la stgala cun anghels sisur. Er a tut quellas e quels che pelegrineschan ad in dals fieus al

pins questa fin d’emna attest jau in purziun cardientscha elementara.

27 da zercladur 2003

Roman en cuntinuaziuns

Giaschend sin il prà, en bucca in rom da laresch, tadlava jau las istorgias d’uffants che mia mamma prelegeva suenter il picnic a l’ur dal guaud, uras ed uras. Entirs romans, mintgadi in toc, quai eran las vacanzas perfetgas. A chasa eran nus uffants il pli ventiraivels la dumengia, sche nus pudevan leger en l’atgna chombra, suentermezdi e tut la saira, senza stuair gidar en manaschi, schizunt la tschaina era facultativa. Ozendi na dovri nagin pli che prelegia in cudesch interessant, i dat cassettas, walkmans, discmans. Ils gronds romans classics pon ins consumar en anc pli pauc temp, sco film.

Relicts da prelecziuns datti magari anc intgins, en circuls litterars, fitg da rar al radio, mintgatant en scola, sco occurrenza particulara cun in’autura conuschenta u in autur conuschent, durant ils dis da litteratura. Ins taidla cun set ureglias, ins onurescha, crititgescha, ins discutescha forsa suenter davart il toc.

E lura datti anc quellas situaziuns spezialas e professiunalas, nua ch’in derschader prelegia publicamain in artitgel ord il cudesch da dretg civil, ubain en baselgia, nua che la preditganta u il spiritual prelegia ina part ord il Testament Vegl u Nov u omadus. Ina frasa singula vegn lura anc prelegida a l’entschatta da la pregia. U plitost viceversa: La pregia ha la finamira da gidar a chapir questa frasa prelegida. Gea, igl è en baselgia in pau sco tar ils giurists: I prendan in grond cudesch e citeschan cun solennitad intginas frasas ordlonder, ma quels che taidlan na chapeschan betg directamain il senn; quel u quella là davant sto l’emprim declerar cumplitgadamain tge ch’i muntia, quels pleds ch’ins haja udids gist avant.

Quai è gia bun e dretg, ma uschè interessant e fascinant sco ils cudeschs da giuvenils che la mamma e la sora pli gronda prelegevan, n’è quai mai pli. Là na stuev’ins betg tadlar extra bain, per prender dapart il text suenter u per al encleger insumma. Nus sfundravan simplamain en quellas istorgias sco en in grond lai chaud cun sa nudar. Nus tschitschavan il cuntegn cun olma e corp, spetgond cun fadia la cuntinuaziun l’auter di, da declerar u interpretar na devi nagut, pelvair.

Pertge n’èsi betg pussaivel da preleger ina gia la Bibla da questa guisa? Simplamain la preleger, sco roman en cuntinuaziuns, senza ditgas sontgas suenter ed avant, senza acrobaticas exegeticas? La Bibla è bain in cudesch sco ch’i s’auda, cun x romans entaifer, cun istorgias d’amur, crimis, poesias, rapports sco en ‹Facts› u ‹Beobachter›, cun novellas curtas, texts religius d’ina multifariadad nunditga, cun in toc mitologia fascinanta, cun engiavinas, orachels, sgnoccas e tge sai jau anc cun tut. Simplamain preleger, ed ins po tadlar, tschitschar, sfundrar e spetgar cun fadia la cuntinuaziun l’auter di.

Quai è quest onn il cas, en la baselgia Son Martin a Cuira, mintgadi in quart d’ura da las 12.15 fin las 12.30! L’entira bibla vegn prelegida durant 365 dis. Persunas diversas fan quai da libra veglia, mintgin/a po participar. E mintgin/a po seser natiers quest temp e tadlar simplamain, tschitschar, sfundrar e spetgar cun fadia la cuntinuaziun. Ed in detagl picant da questas prelecziuns: Finalmain udis Vus ina gia er ils texts che vegnan strusch citads durant in servetsch divin u en scola, ils texts brisants e malcumadaivels dal testament Vegl. Gea insumma, il Vegl Testament vegn ina gia prendì serius, en tut sia lunghezza e grondezza, er sco litteratura. I dat lieus, nua ch’ins vegn cotschen, prelegend u tadlond. Quant bel che schizunt las avainas sut la pel s’avran – gea, quest cudesch va sut la pel.

10 da december 2004

Dus e dus fan quatter

En quests dis, almain la dumengia mintgamai, envidais vus las chandailas dal cranz d’advent. Tut tenor isanza l’emprim mo ina chandaila, suenter duas, trais e curt avant Nadal tut las quatter glischs. Pli lungas che las notgs daventan, pli bleras chandailas han dad arder e sclerir. Quai è en sasez evident, na declerond dentant betg il decurs dal advent cun las quatter staziuns la regularitad da quellas.

Pertge dovri exact 4 dumengias per sa preparar a Nadal? Cun la naschientscha da Jesus n’han ellas da far nagut zunt; la Maria en gravidanza ed il Josef en sia situaziun malempernaivla, quels dus avevan auters problems ordavant che dumbrar dumengias. La cifra quatter regorda als 4 elements ch’èn preschents da guisa misteriusa en in eveniment da tala grondezza. Gia en maletgs e texts dal medieval e pli tard chatt’ins questa simbolica. L’emprim advent è deditgà a la terra, il segund a l’aua, il terz al fieu ed il quart a l’aria. En il text dals evangelis chatt’ins bleras correspundenzas, per exempel: Il sontg spiert (aria), annunzià tras l’anghel ed emplenind la Maria, ‹schendra› quasi ses uffant. L’element terra sa manifestescha en la pertga da la sontga Barbara en la chanzun ‹Es ist ein Ros’ entsprungen aus einer Wurzel zart› ubain la conjuncziun dals planets Saturn e Jupiter: Spir fieu sur la stalla da Betlehem!

Il cranz verd cun las quatter coordinatas sin il rudè sa tschenta en mia vita d’enviern sco in Mandala, in punct da cristallisaziun nua cumenza mia entrada interna vers il center da la ‹Notg da las notgs›. Ils 4 elements ma mainan en ina cumplessivitad reala ed animescha er mes senns. In tip per ornar ina giada autramain tes tschupè d’advent: Cun crappels, tschivlots u rodas da vent, sper la segunda chandaila in bel vaschet cun aua – uschia sas Ti T’orientar bain e Ta sviluppar envers il center, Nadal. Ti fas in pitschen pelegrinadi.

24 da zercladur 2005

Dumengias, baselgias, figls e figlias da Dieu

La dumengia, exista ella per ils carstgauns, u existan ils carstgauns per la dumengia? La dumengia sco oasa per corp ed olma è in regal extraordinari per che nossa vita flueschia en in bun ritmus da lavur e ruaus. Cler, per tut quels che lavuran la dumengia, e quai è il cas en fitg blers mastergns, è quest di regalà x in auter di durant l’emna. In regal na dumonda nagut per dar enavos, uschiglio na fissi nagin regal. Dieu ans ha dà quests dis d’oasa, el ma lubescha da festivar intginas uras, per mamezza, per el, cun el, sper el u en el, cun auters u cun el ed auters… nagut è ordinà, tut è pussaivel. I duai far dal bun a mai ed ad autra glieud.

La baselgia, exista ella per il cartents u existan ils cartents per la baselgia? En il mument, almain en il mund european, ston ins prest d’affirmar la segunda dumonda. Las baselgias refurmadas supplitgeschan, talunan lur commembers da star fidaivel, quasi ord malputgà, per mantegnair l’instituziun. En la baselgia catolica ha il papa cun ses cunregents emblidà ch’i dettia anc in Dieu pli pussant ch’els. El dovra ils muvels cartents che din gea ed amen per mantegnair l’image da quest’instituziun.

La Bibla, serva ella la baselgia, u serva la baselgia a la Bibla? Ni l’in ni l’auter, hai jau savens l’impressiun durant discurs davart ‹Baselgia: Co, cura, nua e sche insumma?›.

Là vegn per exempel Jesus da rar numnà, numnà sco carstgaun fenomenal, sco ch’el era. Terapeut, mistic, filosof, profet, propugnatur e referent, revoluzer social e cumpel per glieud da tuttas sorts – sche quai sulet n’è betg ritgezza avunda ed in exempel per nossa cultura da cretta? Ha Jesus fundà ina baselgia instituziunala? Na, per l’amur da Dieu, en cuntrari, el ha purschì a mintga carstgaun insatge auter, casual, persunal. E gist la baselgia tema questa ‹casualitad›. Jesus è daventà nunpussaivel, per ils cartents uffizials. Cura finalmain han ils gremis da las baselgias il curaschi da suandar Jesus, da vegnir nunpussaivels ed avrir lur uffizi? Perder po esser gudagnar.

16 da december 2005

Partir – patir – parturir – partir

E tempo di partire…, entschaiva ina chanzun da Nadal veglia tessinaisa. Partir, ir davent, sa metter sin viadi. Questa dimensiun vegn mintgatant emblidada, sper tut la romantica da las Festas glischantas, e sper la nunromantica da lezza notg, cur ch’il pop è naschi en uigl enstagl en chombra schubra, salidà da la biestga enstagl da la spendrera.

Per tgi èsi temp da partir, en la chanzun? Probablamain per ils pasturs ch’avevan udì il clom da l’anghel. Ma betg mo quels. Partir è stà il motto insumma en lezs dis ed emnas. Il giuven pèr Josef e Maria (ella en gravidanza fitg avanzada) han stuì ir davent da chasa e sa render a lur lieu burgais, suandond l’appel administrativ da la regenza romana. Partir – malruaus, malsegirtad, dubis. Ina gnervusitad generala vegn a s’avair derasada en l’entira populaziun palestinaisa, perquai che tuts, betg mo quels dus, en stads sfurzads dad ir il medem di mintgamai a lur lieu origin. In marschim e vegnim e schemim.

Inquietezza er en la situaziun politica e sociala, perquai: Tgi fascheva gugent quest viadi a pe sin cumond dals occupants romans? Ozendi fissi forsa in’occupaziun da l’US-Army, insanua en l’Orient da l’Ost…

Malruaus er pli lunsch davent en la regiun Mesopotamia (oz = Irac), nua ch’intgins astronoms renumads han scuvert al tschiel ina conjuncziun extraordinaria da dus planets gronds: cun preschas èni partids per esser preschents al lieu nua che savess nascher in uffant cun in cosmogram uschè signifitgant…

Partir, ir davent, bandunar, sa render sin viadi cun preschas: Dapli anguscha che legria, crai jau. ‹Partir, c’est un peu mourir›, di la sentenza franzosa. Quai constat er per l’istorgia da l’uffant divin. Tut las segirtads han stuì murir avant che quella naschientscha ha gì lieu (dal reminent: er suenter, cun la fugia en l’Egipta p. ex.). Partir – parturir – patir: Tut quai di il medem, sa metter sin viadi. Perquai e mes giavisch per l’ultima emna avant Nadal: Bun viadi!

Prim da december 2005

Advent: Il tschiel s’avra. Co discurra il tschiel?

Glossolalia – numn’ins la lingua che s’exprima quasi be tras moviments da la lieunga, senza consonants pli cumplitgads, furmadas tras lefs, dents e gula. Ti ed jau, nus avain er discurrì uschia, sco pops da quatter fin diesch mais circa. I vegn ad esser stà in lalalulalajajajall cun intgins mamamam e papapapp tranteren, varià cun vocals da tuttas colurs, fermezzas, ritmus ed emoziuns. Jau ma fascinesch oz anc, vesend uffants pitschens che sviluppan pass per pass lur lingua or dals emprims exercizis gimnastics da lur bucca.

Glossolalia chatt’ins mintgatant tar carstgauns fitg vegls ch’han puspè pers la mecanica fina da lur instrument ‹bucca›. Ils dents mancan, i manca la forza dals musculs e forsa er dal tscharvè per manar quest art differenzià. Il circul sa serra vers la fin da la vita, da corp, da bleras abilitads, dal spiert mintgatant. L’unda dal flum perpeten ans ha bittà a la riva da quest mund ina gia, ed ella ans prenda puspè en sia gronda tgina, fluind vinavant.

Glossolalia – uschia discurra er il flum sez. Tschel di hai jau accumpagnà il Rain grond, al suandond a pè da Schaffusa a Rüdlingen. Jau sun stada tut suletta, il november e da lavurdis. La suletta ramur è stà il gäläläläl, schtscht, gschlio-gschlio, laalalllalallasch da l’aua sper mai. Na, suletta er jau betg; il flum m’ha raquintà ina massa durant quels blers kilometers, mo n’hai jau betg encletg tut, paupra jau.

Glossolalia è ina ‹trans-lingua›, in’expressiun irraziunala ultra las structuras cleras. En trance spirituala sco er cun far l’amur sa schlia si la lingia, sco il flum che s’unescha finalmain cun la mar. Sin il cunfin, nua che quest mund e l’auter mund communitgeschan da moda fina?

Segir na datti nagut da rir, udind quai, onns da sa smirvegliar e d’avrir ureglias, patratgs e spiert.

Indicaziuns bibliograficas

Gisula Tscharner: Vent en mai. Texts meditativs. Cumparids en Coop-Zeitung e La Quotidiana tranter il matg 1993 ed il december 2005. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).