L’origin da la Svizra furma l’allianza dals Confederads dal 1291. Purs da la Svizra Centrala sa revolteschan pauc suenter cunter il domini dals Habsburgais ed acquistan a Morgarten il 1315 ina victoria impressiunanta. Uschia vegni raquintà. Sut la direcziun dal mastral da Sviz Werner Stauffacher avevan els sblundregià la claustra da Nossadunnaun ed eran vegnids bandischads da l’Imperi. Il chasti da Leopold da Habsburg è ì a finir a Morgarten en ina mazzacra da las truppas austriacas. La victoria dals schuldads da la Svizra Centrala marchescha il cumenzament da l’avanzament dals Confederads sco in factur da pussanza en l’Europa tardmedievala. Tuttina sco en connex cun l’engirament al Rütli e cun Guglielm Tell sa tschenta qua la dumonda: tge è mitus e tge è istorgia cumprovada?

Las pastgiras sco object da dispita – il Marchenstreit

La claustra da Nossadunnaun e Sviz sa dispitan gia dapi passa 200 onns per ils dretgs da giudida da las pastgiras enturn la claustra. La dispita ch’è a l’entschatta en emprima lingia in conflict economic sa transfurma pli e pli ad in conflict politic e daventa ina da las raschuns per la Battaglia da Morgarten.

Claustra da Nossadunnaun

In conflict che sa furma plaunsieu

Gia il 1018 surdat Heinrich II l’Alpthal ed ils guauds entadim la Val dal Sihl a la claustra benedictina da Nossadunnaun per als cultivar ed administrar. Dapi il 1283 è la claustra ina prefectura dals Habsburgais. Ils da Sviz na respectan però betg che la claustra ha la suveranitad da quest territori ed accelereschan la colonisaziun e la cultivaziun dal terren: els runcan guauds, laschan pascular là lur muvel e construeschan chamonas. La consequenza èn dispitas giuridicas che vegnan decididas dals retgs respectivs mintgamai en favur da la claustra. Ma ils da Sviz ignoreschan las sentenzias: els cultiveschan vinavant il terren.

Excommunicaziun ed escalaziun

Suenter la mort dal retg Albrecht I (1308) è l’uschenumnà Marchenstreit (conflict da cunfin) s’inflammà danovamain. Ma questa giada na recurra la claustra betg a meds profans, mabain appellescha a la giurisdicziun clericala: l’uvestg da Constanza excommunitgescha ils da Sviz. Da qua davent vegnan refusads ad els tut ils sacraments; da quel temp ina catastrofa per la populaziun rurala.

La notg da Bavania dal 1314 assaglian abitants ravgentads da Sviz la claustra da Nossadunnaun. Els ardan cudeschs, sblundregian e rapineschan paders nobels cun la speranza da pudair sfurzar lur parents da pajar daners da liberaziun. Werner Stauffacher, il landamma da Sviz, duai esser stà schoccà da quest agir ed avair ordinà da tractar ils paders arrestads sco giasts.

Dus retgs, dus petents

Ils prinzis electurs dal Sontg Imperi roman cumbattan suenter la mort da Heinrich da Luxemburg (avust 1313) per la reoccupaziun dal tron dal retg. Perquai ch’ins na vegn betg perina, vegn la dignitad roiala surdada a duas chasas aristocraticas: Friedrich il Bel da Habsburg e Ludwig il Bajuvar da la famiglia aristocratica Wittelsbach vegnan encurunads omadus sco retg (october 1314).

Friedrich il Bel, gravura d’arom da Pieter van Sompel tenor Pieter Claeszoon Soutman, enturn il 1640

La claustra dumonda il retg habsburgais per agid pervi dal conflict da cunfin cun ils da Sviz. Ils da Sviz percunter s’adresseschan a Ludwig il Bajuvar: ensemen cun Uri e Silvania han els en mira ina brev roiala e cun quella la protecziun da Ludwig il Bajuvar. Friedrich il Bel bandischescha entant Sviz da l’Imperi. Senza la brev roiala da Ludwig èn Sviz, Uri e Silvania exposts dal tuttafatg a scadina invasiun. Ed il privel s’avischina: il frar da Friedrich, duca Leopold, marscha cun sia armada en direcziun da Rapperswil.

Ma Ludwig il Bajuvar n’als dat betg il sustegn desiderà. El vul ch’ils da Sviz fetschian resistenza a l’armada avanzanta da duca Leopold. A Morgarten, sur il Lai dad Ägeri, duain las truppas dal duca esser fruntadas sin ils da Sviz e lur confederads – ma la battaglia ha prendì ina fin nunspetgada.

Ina soluziun dal conflict pervi da la cultivaziun dals terrens da la claustra da Nossadunnaun chatt’ins pir il 1350: Thüring von Attinghausen (in anteriur conventual da Nossadunnaun e dapi il 1327 avat da la claustra da Mustér) intermediescha questa pasch. Novs cunfins vegnan fixads detagliadamain. Els furman per gronda part anc oz ils cunfins tranter il territori dal chantun da Sviz ed il territori da la claustra da Nossadunnaun.

Ludwig il Bajuvar en ornat d’imperatur, artist nunenconuschent

In reginavel cun in tron vacant

Rudolf I da Habsburg mora (1291) e ses figl e successur Albrecht I vegn mazzà (1308). I dat in vacum da pussanza – ils Confederads profitan da la chaschun. Sin quai vegn il tron occupà gist da dus retgs (1314) ed ils Confederads emprovan da profitar era da quella situaziun.

Rudolf da Habsburg, statua en il dom da Speyer

Cura che Rudolf I da Habsburg mora ils 15 da fanadur 1291 a Speyer n’è sia successiun betg reglada. Uri, Sviz e Silvania profitan da quest vacum da pussanza: gia l’avust s’allieschan Uri, Sviz e Sutsilvania (Patg federal dal 1291). Quest’allianza sa drizza almain en tscherts puncts cunter il domini da Habsburg. Tranter auter empermettan els solennamain «da betg acceptar en las vals in derschader ch’ha acquistà l’uffizi en ina moda u l’autra cun daners u cun valur en daners u che n’è betg in burgais u landamma». Quai sto vegnir interpretà sco piztgada cunter la politica da Rudolf I da Habsburg d’ordinar en regiuns libras funcziunaris fidaivels a la chasa da Habsburg.

Patg federal dal 1291

Da questa allianza dad Uri, Sviz e Silvania è naschida la legenda da l’engirament dal Rütli: ils trais Confederads duain avair engirà sin il prà dal Rütli unitad, libertad e fraternitad.

In mazzament perfid e mustgas d’expander

Albrecht I suonda ses bab Rudolf I da Habsburg sin il tron dal Sontg Imperi roman. El vegn però mazzà il 1308 da ses agen nev pervi da dispitas d’ierta. Puspè è il tron da l’Imperi vacant. En tutta prescha elegian ils prinzis electurs Heinrich VII da Luxemburg sco retg. Il nov chau da l’Imperi dispona però d’ina pussanza dinastica relativamain pitschna. Heinrich VII è perquai dependent d’acquistar cun cumbats novs dominis, titels e reputaziun. Questa circumstanza serva en Svizra Centrala a Werner von Homberg: Heinrich VII numna l’interprendider da guerra chastellan imperial dad Uri, Sviz e Silvania. Il retg s’acquista uschia il sustegn dal «condottiere» (interprendider da guerra) e da ses mercenaris durant sia champagna militara en l’Italia. Cun quella n’aspira el a nagut pli pauc che a la curuna imperiala, la quala el survegn propi l’onn 1312 – però mo per in curt temp: Heinrich VII mora sulettamain trais onns suenter sia nominaziun sco retg dal Sontg Imperi roman e curt suenter sia encurunaziun sco imperatur en l’Italia.

Dus retgs èn in da memia

Ils prinzis electurs dal Sontg Imperi roman n’èn però betg perina tgi che duai daventar il successur da Heinrich VII: entant ch’ils ins sustegnan Friedrich il Bel da la chasa da Habsburg, prefereschan ils auters Ludwig il Bajuvar da la chasa Wittelsbach. Questa situaziun da patt maina la finala ad in’occupaziun dubla dal tron: in di suenter l’elecziun da Friedrich (III) ils 20 d’october 1314 vegn era Ludwig il Bajuvar elegì sco retg cun ina stgarsa maioritad. L’encurunaziun dals dus candidats ha lieu il november dal medem onn.

Encurunaziun da Ludwig il Bajuvar, maletg en las arcadas dal Hofgarten a Minca

Quest’occupaziun dubla dal tron dal Sontg Imperi roman influenzescha er ils eveniments a Sviz: il Marchenstreit (conflict da cunfin) pervi da la cultivaziun da las pastgiras enturn la claustra da Nossadunnaun è gist fitg actual. Entant che la claustra vegn sustegnida dals Habsburgais, vesa il landamma Werner Stauffacher – cun sa drizzar a Ludwig il Bajuvar – la pussaivladad da chattar in allià cunter l’inimi pussant.

La Battaglia da Morgarten

Duca Leopold da Habsburg marscha cun sias truppas cunter Sviz. Ils da Sviz sa preparan per la battaglia – e terreschan l’armada austriaca.

Il monument a Sattel SZ regorda anc oz a la Battaglia da Morgarten il 1315. Ma sia posiziun definitiva ha chaschunà a l’entschatta dal 20avel tschientaner ina dispita tranter Zug e Sviz: intschertezzas areguard il lieu precis dals eveniments guerrils han procurà per discussiuns intensivas. Era bleras dumondas areguard la forza da las truppas dad omaduas varts ed il dumber dals crudads èn restadas avertas. Ins po mo engiavinar co, per tge motiv e sche la battaglia ha gì lieu a Morgarten. Tuttina fa la battaglia part indiscutablamain da l’inventari dals mitus svizzers.

Il monument da Morgarten

Purs cunter chavaliers

Tenor la ditga duai la Battaglia da Morgarten avair gì lieu sco suonda:

Duca Leopold da Habsburg intervegn da la lia dad Uri, Sviz e Silvania e decida da far frunt al regl da libertad da quests trais lieus. Cun agid d’ina gronda armada als vul el suttametter per adina a sia pussanza. Sia finamira è d’avanzar da pliras varts vers Sviz; las forzas principalas duain dentant penetrar tras la Val dad Ägeri. Quest proceder dueva surprender ils da Sviz e garantir als Habsburgais la victoria. En il fratemp èn ins gia vegnì a savair a Sviz ch’ina armada ostila s’avischinia. I vegn tutgà da sturnas e mess en segirtad dunnas ed uffants. Bainbaud vegnan ils umens dad Uri e Silvania en agid; sminond nagut dals plans da Leopold sa postan ils alliads ad Arth al Lai da Zug.

Qua fissan els restads, sche Heinrich da Hünenberg, in chavalier ed ami dals da Sviz, n’als avess betg avertì. Tut adascus sa schluita el en vischinanza dals Confederads e sajetta ina frizza en lur champ. Vi da quella è fermà in messadi: «As pertgirai a Morgarten il di da s. Otmar!» Ils Confederads sut il commando da Werner Stauffacher pondereschan in mument tge far. Alura sa mettan els en viadi vers la stretga da Morgarten e van là a lajetg en las spundas cun guaud.

Battaglia da Morgarten. Cronica bernaisa da Diebold Schilling

Entant avanza l’armada da Leopold plaunsieu. Passond las truppas habsburgaisas la damaun marvegl las spundas stippas da Morgarten survart il Lai dad Ägeri, ramplunan tuttenina blocs da crappa e bists da plantas a val. Tut che curra in tranter l’auter, chavals sa drizzan si u crodan per terra, chavaliers sbragian... Ils paucs che vegnan da restar quiets vesan dentant ch’igl èn be paucs umens postads a l’ur dal guaud che derschan a val la crappa ed ils bists. Plain gritta vulan els prender vendetga, ma en quel mument s’avischinan las truppas dals alliads. Ils guerriers dad Uri, Sviz e Silvania attatgan l’armada dal duca cun lur alumbards. Sco in cugn vivent sa bittan els tranter ils chavaliers – e tuttenina sa volvan las truppas habsburgaisas ed emprovan da mitschar. Ma er quai n’als dueva betg gartegiar. Blers dals chavaliers siglian en l’aua e vegnan per la vita. Duca Leopold sez vegn da fugir be per pauc da las fridas dals Confederads. Suenter lur victoria stattan ils purs e pasturs dals trais lieus Uri, Sviz e Silvania en schanuglia sin il champ da battaglia ed engrazian a Dieu per la gronda victoria.

Raquintà libramain tenor Meinrad Lienert 1914: «Schweizer Sagen und Heldengeschichten», Marix Verlag, Wiesbaden.

Landamma e cumandant: Werner Stauffacher

L’existenza da Stauffacher è attestada l’emprima giada il 1309. Segir è ch’el era landamma da Sviz. Sch’el ha però manà ils da Sviz en la Battaglia da Morgarten, resta intschert.

Igl è attestà istoricamain che Werner Stauffacher (junior) era en uffizi sco landamma il temp dal conflict da cunfin tranter la claustra da Nossadunnaun ed ils da Sviz. En quel connex duai el, ensemen cun ses frar Heinrich, avair giugà ina rolla impurtanta. Sche Stauffacher ha però manà ils da Sviz e lur confederads dad Uri e Silvania – sco quai che palaisa la legenda – en la Battaglia da Morgarten, n’è betg documentà istoricamain.

Cun segirezza na san ins damai betg bler dal landamma da Sviz. Persuenter datti tant pli istorgias da ses bab cun il medem num ch’è medemamain stà landamma da Sviz. Uschia duai Gessler avair visità el en sia gronda chasa en vista a l’engirament dal Rütli. La critica dal podestat d’avair construì la chasa senza sia lubientscha accepta el senza dir pled. Sin quai al encurascha sia dunna da sa revoltar ensemen cun auters umens da la val cunter il domini habsburgais. Quest cussegl duai la finala avair manà a l’engirament dal Rütli dals Trais Confederads – tranter els er il bab da Stauffacher.

Engirament dal Rütli, Jean Renggli, 1891

Cumandant, chastellan e trubadur: Werner von Homberg

Durant la dispita per ils dretgs d’administraziun ad Arth ed a Nossadunnaun è Homberg a la testa da l’opposiziun cunter ils Habsburgais. El è naschì sco ertavel dal domini da Rapperswil. Werner von Homberg daventa chastellan imperial dad Uri, Sviz e Silvania, el è cumandant – e trubadur.

Werner von Homberg, Codex da Manesse, Cod. Pal. germ. 848, 43v

Engianà per l’ierta, però numnà chastellan

Homberg è probablamain naschì il 1283. Sia mamma, contessa Elisabeth da Rapperswil, daventa ertavla da tut il contadi, perquai che ses frar era svanì. Sin dumonda da retg Rudolf I da Habsburg vegn ella maridada cun Ludwig von Homberg. Cura che Werner von Homberg ha sis onns, mora ses bab durant il servetsch militar per Habsburg davant Berna. Sia mamma marida sinaquai il cont Rudolf da Habsburg-Laufenburg e parturescha in segund figl, Johannes da Rapperswil-Habsburg.

Werner, ch’è bler pli vegl, na po betg sa far valair sco ertavel legitim dal contadi da Rapperswil. Empè va il giuven ch’ha entant 21 onns en guerra: dal 1304 fin il 1306 presta el servetsch militar per l’Urden teutonic en Lituania ed en Prussia. Da quel temp èn tradidas otg chanzuns d’amur da Homberg.

L’onn 1308 è decisiv per Homberg. Quel onn designeschan ils prinzis electurs dal Sontg Imperi roman Heinrich VII da Luxemburg sco retg: quel numna Homberg chastellan imperial dad Uri, Sviz e Silvania.

Heinrich VII, Codex Balduini Trevirensis, 14avel tschientaner (l’encurunaziun da Heinrich VII tras ils cardinals tramess dal papa)

Roger Sablonier

L’istoricher da Zug Roger Sablonier ha tranter auter perscrutà pli intensivamain la furmaziun da la Confederaziun e sia cultura politica. Sablonier ha adina puspè cuntraditg als mitus tradids en connex cun l’istorgia svizra enturn il 1300, l’ultima giada en ses cudesch ‹Gründungszeit ohne Eidgenossen› (2008). Sablonier ha docì fin il 2006 sco professer a l’Universitad da Turitg ed è mort il 2010.

Ina nominaziun ch’oblighescha

Segund l’istoricher Roger Sablonier ha retg Heinrich da Luxemburg cunzunt ina finamira: el vul persvader ils da Sviz – ch’eran sa cumprovads gia pli baud sco mercenaris en il servetsch roial – da ses plans d’expansiun en l’Italia. Homberg ch’è entant in ‹condottiere›, in interprendider da guerra professiunal, bainvis al duai sustegnair durant questa interpresa sco recumpensa per sia nominaziun sco chastellan imperial. Il 1310 va Homberg cun il retg e sia escorta nobla en direcziun da l’Italia dal Nord. Sco general principal da la partida imperiala cumbatta el numerus e differents adversaris. Dus onns pli tard cuntanscha Heinrich VII sia finamira: el vegn encurunà sco imperatur. Pauc pli tard mora el però e Homberg returna en Svizra.

Maridà cun la dunna dal padraster

Apparentamain n’ha Homberg era betg dà si sia ierta a Rapperswil durant sias interpresas guerrilas en l’Italia: per survegnir enavos ils terrens da ses mez frar pli giuven marida el suenter la mort da ses padraster la vaiva da quel – ch’è per inqual onn pli giuvna. La maridaglia na porta però betg il success giavischà.

Morgarten, cronica da maletgs da Christoph Silberysen

Iniziant u profitunz da Morgarten?

«Tge che Werner von Homberg ha fatg dal 1314 fin il 1318 suenter ses return è reconstruibel mo punctualmain», scriva Sablonier. Istoricamain n’èsi damai betg attestà precisamain tge rolla che Homberg ha giugà en connex cun la Battaglia da Morgarten. L’istoricher suppona però ch’il motiv politic per l’acziun da duca Leopold en direcziun da Nossadunnaun saja stà il conflict latent pervi da l’ierta habsburgaisa a Rapperswil. Quel conflict duai esser vegnì terminà cun l’attatga da surpraisa dals da Sviz sin ils da Habsburg a Morgarten. Werner von Homberg mora probablamain l’enviern dal 1320 durant in’ulteriura expediziun da mercenaris en l’Italia.

Indicaziuns bibliograficas

SRG SSR. Werner Stauffacher – La Battaglia da Morgarten. (‹Ils Svizzers› – Persunalitads svizras che han marcà noss’istorgia, part 1). 2013. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/archiv/2013/ils-svizzers. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).