Introducziun

«Man macht sich ein Bild. Das ist das Lieblose, der Verrat.»

(Max Frisch, Tagebuch 1946–1949)

Herbert Grönemeyer, il chantadur da rock tudestg che, avant quatter onns, ha perdì sia dunna e ses frar entaifer in’emna, di en in’intervista en il ‹Magazin› nr. 36 dal ‹Tages-Anzeiger› che sia dunna saveva sin l’emprima egliada co ch’el sa sentiva e ch’ella haja scuvrì chaussas, da las qualas el sappia fin oz anc nagut. E quai che Grönemeyer constatescha per in artist che sa stenta en sasez adina er da sa preschentar sco ch’el vesess gugent sasez vala er per l’art da viver. «Quai è sco scriver brevs a l’amanta», di il chantadur, «mintga pled na cuntegna betg la vardad».

L’expressiun da Georg Christoph Lichtenberg (1742–1799) che «en mintga uman saja insatge da tut ils umans» explitgescha forsa pertge che mintgin da nus craja d’esser mintgatant in pitschen fisionom che deducescha surtut dals tratgs da la fatscha tratgs dal caracter, ma, ans renda Lichtenberg attent: «Nus giuditgain mintg’ura tenor la fatscha e nus ans sbagliain mintg’ura».

Sa chapescha che nus essan fixads sin la fatscha, sin ils moviments da sia musculatura e surtut dals egls. Mintgin da nus è in pèr giadas al di in profet che per regla na vegn betg a savair sch’el ha raschun. Gia l’uffant pitschen legia las emoziuns giu da la fatscha avant che s’exprimer cun pleds. Da far ina scienza ordlonder è sa demussà sco fitg dubius, essend che l’abus, sco durant il socialissem naziunal, po chaschunar tragedias umanas.

Lichtenberg fa la differenza tranter la pantomima sco expressiun dal corp prereflexiva da nossas emoziuns e la fisionomia che pretenda che la persunalitad saja imprimi da en mintga fatscha en ina maniera inextinguibla e declera quest fatg cun l’exempel dal nas che figurescha en tschientinas da proverbis, dentant adina en furma pantomimica sco ensaina d’in act mumentan e mai en in context fisionomic sco indizi da caracter u da disposiziun.

Uschia sa lascha er chapir sia critica envers il teolog, scriptur e filosof Johann Kaspar Lavater (1741–1801), l’enconuschent preditgant svizzer che «chatta dapli sin ils nas da noss scripturs ch’il mund raschunaivel en lur scrittiras».

La pantomima engiona, surtut oz che blers èn malcuntents cun lur extern e laschan curreger lur natira cun operaziuns cosmeticas, uschia ch’i manca a nus la controlla, sche la mimica è genuina u emprestada. L’illusiun è a medem temp natirala, premess che sia autenticitad na vegnia betg messa en dumonda.

Il segund cumandament

«Na ta far nagin purtret ...» Quest scumond da sa far in maletg da Dieu è da gronda purtada per il Vegl Testament. El refusescha maletgs sco represchentants da Dieu. Il Dieu d’Israel è nunvesaivel e s’abstegna da maletgs creads d’umans. Jahwe na duai betg esser Baal. E tuttina, entant che Dieu sa mussa a Moses sin la muntogna cun ils pleds «ti na duessas avair auters dieus sper mai» , sa furma al pè da la muntogna il vadè d’aur, ina divinitad vesaivla, palpabla e chapaivla.

Er en il futur sa mussa il cumandament da l’abstinenza figurativa da Dieu sco illusoric, essend che l’uman na sa lascha betg prescriver ses maletgs interns che dattan ad el il sentiment da patratgar autonom.

La veglia brama da vulair vesair Dieu e d’avair insatge dad el sviluppa maletgs aventurus. Autras religiuns attiran lur attenziun cun cults e plaschairs sensuals, cun ina multifariadad da dieus e dieuas, cun tempels e lur prostituadas. Il cristianissem ha tschertgà gia baud pussaivladads per exprimer istorgias, speranzas ed experientschas da la cardientscha en furma figurativa, auter che per exempel il giudaissem u l’islam. La relaziun tranter art e baselgia n’era dentant mai senza tensiuns. E dapi la refurma è la dispita clericala sa moderada ad in dialog profan che fa part da l’istorgia d’art. En emprima lingia vegn discutada l’impurtanza dal cuntegn iconografic en ses context iconologic.

Ni Zwingli ch’ha bandischà las orglas or da las baselgias e che recumandava «man solle die Bilder mit Züchten hinwegtun», ni Calvin che metteva spiert e Dieu sin il medem stgalim, na faschevan part dals iconoclasts radicals. Er per Luther eran ils maletgs a priori ni buns ni nauschs, dentant adattads sco ‹biblia pauperum› per instruir ils laics. Il meglier purtret da Dieu era per Luther la figura da Cristus daventà uman.

En novas tendenzas da l’art ‹svanescha› il maletg en l’abstracziun, daventa ambig e surlascha a l’uman che pretenda per sasez gronda maiorennitad la libertad d’interpretaziun. L’uman vul far ses agens maletgs. Da sasez e da Dieu. La cardientscha è daventada ina chaussa privata.

En in temp che l’uman è abel da transmidar maletgs dal mund real en in virtual e da penetrar domenas che faschevan avant anc part da la mitologia, pretenda l’occupaziun cun il segund cumandament gronda flexibilitad. L’uman dad oz stgaffescha sez ses cumandaments. El na craja betg ad ina chaussa perquai ch’ella è vardaivla, ma perquai ch’ella daventa vardaivla sch’el craja vidlonder.

Sche nus crajain gia en Dieu ans vulain nus imaginar noss agen model, vul dir che nus essan sin via da daventar l’agen model da Dieu. Entant che l’uman da l’antica creava sez ses dieus, attribuind ad els lur funcziuns tenor basegn, è l’uman modem e postmodern s’approprià dals attributs divins per sa manifestar envers Dieu sco tutpussant e nunlimità e betg viceversa. Pertge sa laschar embarassar da maletgs d’in Dieu baud gist e baud chastiant sche nus avain dapli success creond noss agens maletgs.

Ina davosa dumonda, avant che turnar cun tuts dus pes sin terra: sche la Bibla, pia il pled da Dieu, discurra ina lingua uschè ritga da maletgs, sa fa Dieu er in maletg da nus umans. Pertge na duessan er nus ans far in maletg dad el, essend che nus n’essan tuttina betg buns da viver senza?

Tschertgain sustegn terrester tar in ch’è s’occupà per vita duranta da la dumonda dal ‹purtret› , il scriptur Max Frisch. El di che nus sajan adina er ils auturs d’auters, essend che nus sajan responsabels en ina maniera clandestina ed inevitabla per la fatscha ch’els ans mussan. Quai vul dir cler e net che nus na fissan gnanc abels da betg ans far maletgs d’in auter. Privlusa daventa la fatschenta faschond d’in maletg in purtret nunflexibel.

Max Frisch: «Na ta far nagin purtret»

En si’emprima part dal diari (‹Tagebuch 1946–1949›) metta Frisch la basa da sia confruntaziun cun il problem dal ‹purtret› che nus chattain en sia ovra principala fin la fin dals onns sessanta e surtut en ‹Andorra› (1951).

En occasiun da l’exposiziun naziunala dal 1939, pia curt avant la segunda guerra mundiala, discurra Frisch bunamain d’in miracul «ch’in pievel sa dastga vesair en il spievel». Quai vul dir ch’el va d’accord sch’in pievel entir sa fa in purtret da sasez, ma renda attent pli tard als privels d’in patratgar unilateral che maina a pregiudizis sche l’autocritica manca.

En ‹Der andorranische Jude› raquinta Frisch l’istorgia da l’uffant chattà andorran che vegn tegnì per in gidieu. Dapertut vegn il giuvenil confruntà cun ils pregiudizis envers ils gidieus, fin ch’el correspunda sez a quest purtret che l’ha dà la tempra. Pir suenter sia mort crudela sa mussa la vardad. El era in Andorran sco tut quels che l’han sacrifitgà perquai ch’els avevan fatg in purtret dad el.

L’istorgia che fa part dal diari va a fin culs pleds: «Na ta far in purtret, hai num, da Dieu. Quai pudess valair er en quest senn: Dieu è quai che fa da l’uman in esser vivent, quai che na sa lascha betg chapir.»

Frisch transferescha Dieu en l’uman che, grazia a sia divinitad, è abel da dar furma a sia vita. Ma questa lescha divina na sa lascha betg chapir cun pleds senza far abus u senza la falsifitgar, e perquai vala, tenor Frisch, il scumond da sa far in purtret er e surtut en reguard a l’uman.

Sulettamain l’amur saja abla da presentir e d’admetter la ritgezza da noss esser vivent. Ch’i saja remartgabel, di Frisch, che nus possian giuditgar il pli pauc gist da quel uman che nus amain. Nus l’amain simplamain. En quest act consista l’amur e quai che la renda grondiusa, ch’ella tegna noss esser vivent en equiliber cun la prontadad da suandar l’uman en tut sias pussaivladads da sa sviluppar. L’amur saja capavel da transmidar las chaussas ch’ins haja il sentiment ch’ellas succedian per l’emprima giada. Perquai che nus na sajan mai a fin cun ils umans che nus amain, essend che l’uman sez na sa lascha finalmain betg chapir, ans deliberescha l’amur da mintga purtret. Quel che ama, di Frisch, permetta a l’auter da sa sviluppar e da sa cumportar libramain. El na smatga l’auter betg en in purtret bel e finì.

Sche l’amur sa diminuescha, n’admettain nus pia a l’auter nagins midaments pli. L’amur na va dentant betg a fin perquai che nus conuschain l’auter, il cuntrari, essend che l’amur va a finir è l’uman per nus a fin. Nus sezs purtain la culpa per la fin da l’amur, perquai che nus n’essan betg pli abels da consentir ad el ulteriuras midadas e serrain el en ina furma definitiva.

Nus eliminain quai che fa el divin ed ans gloriain da creaturs. L’uman è per nus a fin e quai vul dir la fin da l’amur. Nus essan dischillus, di Frisch, che nossa relaziun na viva betg pli. «Ti n’es betg uschia sco che jau t’avess vesì gugent», è la reacziun da geniturs dischillus, sch’els han impedì che lur uffants hajan il «dretg d’in esser vivent che resta nunchapibel».

«Quai è», di Frisch, «mancanza d’amur, il tradiment.»

«Esser a fin cun insatgi» chapescha Frisch en duas manieras. Per l’ina che nus ans faschain in maletg fix da l’auter, e per l’autra che nus na vulain er en il futur betg pli avair da far cun insatgi, ma pervia da la mancanza d’amur al laschain nus a l’abandun.

En ‹Andorra›...

...obtegna la teoria dal ‹purtret› da Max Frisch in concept dramatic. Andri, il giuven protagonist, è en vardad il figl illegitim dal magister andorran, ma el vegn tegnì per in gidieu ch’il magister ha salvà or da las griflas dals ‹nairs› che simboliseschan ils naziunalists socials. El vegn sfurzà da surpigliar il ‹purtret› dal gidieu, perquai ch’el sto sa decider per ina vardad per motivs d’existenza. El ch’è daventà per ils Andorrans l’object da projecziun sto vegnir a fin cun ils pregiudizis che vegnan adossads ad el. El è condemnà ad internalisar ils pregiudizis per ‹s’identifitgar› cun ils Andorrans. El persunifitgescha uss il cumportament negativ ch’ils Andorrans han projectà en el.

Cur ch’il pader, suenter avair persvadì Andri – en num da la baselgia – ch’el saja ‹auter›, prova uss da dir ad el la vardad e d’al deliberar dal ‹purtret› dal gidieu, èsi memia tard. Andri na vul betg pli surpigliar la vardad effectiva da sia derivanza, essend ch’el na vul betg midar identitad sco in vestgì. «Quantas vardads avais vus?» respunda el al pader cun ina dumonda. El ha bain chattà ina nova identitad, ma el manchenta la vardad sur da sasez. La paradoxia tragica da questa soluziun daventa evidenta: en quest mument ch’el pudess daventar conscient da sia identitad la sto el snegar per restar identic cun sasez.

Frisch preschenta al lectur la midada dramatica d’ina persunalitad che tschertga sia identitad e collidescha cun la statica mascrada d’in maletg da l’uman ch’è daventà marv. Andri ‹schela› ad in ‹purtret› dal martir gidieu. El prenda sin el il destin dal stgatschà e va la via da la crusch fin a la fin.

Cun sia mort ‹spargna› el als Andorrans ch’els emprendian insatge dals eveniments tragics. Els «van a sa perdend da tut las varts», suppriman quai ch’è succedì e passan a l’urden dal di. Frisch sposta l’accent dal problem dal champ persunal, al cumenzament, sin il champ social e politic. En furma da model vegn preschentà l’antisemitissem sco ina consequenza pussaivla dal ‹purtret›. L’uman daventa culpabel ed entra en ina relaziun causala: per mancanza d’autocritica surpiglia el pregiudizis antisemits che mainan al ‹purtret› da gidieu. Sco ‹gidieu› vegn Andri discriminà dals Andorrans ch’al excludan da la gruppa ed al mainan ‹a la pitga›.

En ‹Stiller›

«Jau na sun betg Stiller!» Uschia entschaiva Frisch ses roman. Stiller snega da princip sia (veglia) identitad e stgaffescha in nov purtret da sasez. El vegn en conflict cun sia rolla precedenta che vegn dentant mantegnida da la societad. Ses maletg giavischà ch’el emprova da viver en Mister White vegn confruntà cun sasez e resta limità. I resta intschert nua che ses veritabel jau sa zuppa. Duas pussaivladads: u che ses nov autopurtret è identic cun sasez, quai che chaschuna in conflict cun la societad, u ch’il jau sa chatta en ina posiziun intermediara tranter in jau limità ed in jau giavischà, pia in stadi che na permetta betg la realisaziun da sasez.

Sco Stiller che snega, ma n’è betg abel da renunziar a sia identitad, en in conflict sumegliant vegn ad esser stà Max Frisch, vulend exprimer sasez e faschond diever d’ina figura vesida d’ordaifer. Per schliar il dilemma stuess el preschentar sasez en ina nova identitad, in fatg che cuntraschess al princip da la vardaivlezza ch’è in impegn per el sco autur, «essend ch’el stuess adina snegar ina identitad che na sa lascha dentant betg eliminar.» Perquai tschertga el en la furma da diari ina via per dumagnar il problem: ses erox sa divida en White che represchenta «l’identitad snegada» e Stiller sco «identitad betg eliminada». Sa chapescha che questas duas identitads s’excludan u impedeschan almain ina l’autra.

Facit da l’autur Max Frisch: «Tut pon ins raquintar, be na sia vita effectiva.» Er ad el resta be la ficziun per exprimer quai che vala sco sia vita. La ficziun para pia da vegnir pli datiers a la vardad che la realitad che na sa lascha betg formular.

Bertolt Brecht ed il ‹purtret productiv›

Max Frisch, che d’ina vart era fascinà dal patratgar da Brecht, sa sentiva da l’autra vart en lur discurs persunals er ‹schah e mat› da sia dialectica. Ins è ventschì ma betg persvadì, di Frisch en ses ‹Diari›. El, Frisch, ch’era persvadì che ‹sa far in purtret› haja effects nuschaivels, ves a Brecht sco persunalitad che drizza sia vita tenor ses patratgar, entant che noss patratgar per regla na saja auter ch’ina ‹giustificaziun posteriura›. Simplifitgond pudess ins dir che Frisch sa saja occupà dal purtret individual che l’uman sa fa d’in auter uman, entant che l’ovra dramatica da Brecht protegia cunter purtrets fixs da nossa societad u dal mund entir.

Ses essai ‹Über das Anfertigen von Bildnissen›, cumparì en sias ‹Notizen zur Philosophie 1929–1941› cumpiglia la disposiziun per midadas positivas sut l’influenza da purtrets productivs.

L’uman, di Brecht, sa fa maletgs dals objects, cun ils quals el vegn en contact, pitschens models che tradeschan ad el co ch’els funcziunan. Purtrets sumegliants sa fa el er da l’uman. Da sias observaziuns deducescha el in cumportament en autras situaziuns futuras. Tras quest giavisch da determinar anticipadamain il cumportament è el predestinà da concepir purtrets sumegliants.

Sche Frisch ans admonescha categoricamain d’ans far in purtret, di Brecht che l’uman na saja mai ‹a fin› sco ils purtrets ch’ins fetschia dad el, e perquai na duessan ins mai ‹finir› il purtret. Ses patratgar fundamental para a prima vista main tolerant e pli pedagogic, ma el demussa tuttina ina tscherta flexibilitad, sch’el pretenda che betg sulettamain il purtret d’in uman duess vegnir midà, sche l’uman sa mida, ma ch’ins possia er midar l’uman, sch’ins tegna avant ad el in bun purtret. Sch’ins ama in uman, di Brecht, saja quai pussaivel d’observar quel per deducir da quai manieras da cumportament favuraivlas. L’observatur sto pia regalar a l’observà in bun purtret. Daventond quest purtret productiv, è el abel da procurar per ina midada dal cumportament. Sa far in tal purtret, di Brecht, vul dir amar.

Tant Frisch sco er Brecht...

Brecht che l’uman sa lascha midar cun tegnair avant ad el buns purtrets cuntrastescha fundamentalmain cun l’idea da Frisch che tegna l’uman en «ballantscha da ses esser vivent», suandond el en «tut sias pussaivladads da svilup».

L’offerta da Brecht che stgaffescha novas realitads cun agid da l’amur e ses ‹purtrets productivs› s’oppona a l’idea da Frisch ch’attribuescha gist a l’amur ch’ella deliberescha l’uman insumma da sa far purtrets.

La critica envers Brecht sa dumonda, sche l’amà che vegn ‹furnì› da l’amant cun tants ‹buns purtrets› na sa senta betg obligà da sa cumportar uschia sco l’auter giavischa per betg dischillusiunar quel. En il senn da Peter Bieri, il filosof svizzer a la ‹Freie Universität Berlin›, è nossa voluntad pir independenta, sche auters na procuran betg co che jau crai u resent tschertas chaussas, quai vul dir, sche mia voluntad n’è betg manipulada. La dumonda decisiva resta: po mia voluntad vegnir sviluppada u midada en il barat cun auters u vain ella simplamain surpigliada? Sche l’influenza dals auters ma gida a contribuir ad ina libra voluntad, resent jau quai sco gidaivel, dentant sch’ella m’impedescha, mina ella mia libertad. Problematica è er l’idea da Brecht, sch’ins sa dumonda: èsi insumma pussaivel da conuscher in uman uschè bain ch’ins sa tge ch’è bun per el, e gist in uman ch’ins ama?

Cunter Frisch pudess ins far valair sch’i saja insumma pussaivel da na sa far in maletg senza esser exponì als aspects uschè multifars da quest mund ed a la fin sa perder lien. Na gidan ‹stereotips› betg a s’orientar ed a far urden cun las impressiuns? Na pretenda el betg insatge nunpussaivel, sch’el manegia che l’amur sa cumprova «cun la prontezza da suandar l’uman en tut sias pussaivladads da svilup?» Er sche las midadas da ses esser u cumportament fissan negativas?

Quintessenza

Pregiudizis, per Max Frisch purtrets, per ils sociologs stereotips, chattan ins dapertut nua ch’ils umans s’uneschan en gruppas, essend che mintga gruppa sa constituescha pir cun sa dar ses tratgs caracteristics che la distinguan d’autras gruppas. La differenza è quella che stereotips classifitgeschan e na qualifitgeschan betg, entant ch’i sa tracta tar ils pregiudizis d’opiniuns accumplidas senza verifitgar ils fatgs. Pregiudizis èn stereotips che sa dostan cunter mintga examinaziun.

Max Frisch ves a il privel da mintga patratgar da gruppa sut aspects umanistics. Er sche la gruppa sa preschenta anc uschè innocenta, vers l’extern sviluppa ella adina in’agressiun latenta che, sco en il cas dals Andorrans, maina a l’attatga, a la suttamissiun u la destrucziun da l’individi. L’aspect umanistic sa referescha al singul che, sco member d’ina gruppa, è suttamess al parairi stereotip davart la gruppa. El è impedì da sa realisar sco persunalitad, da daventar in uman. Frisch è da l’avis che mintga expressiun davart in uman che determinescha quel a moda definitiva maina quel ‹a la pitga›.

La differenza tranter il ‹Diari› ed ‹Andorra› è quella che Frisch tracta il ‹purtret› sco problem da la realisaziun da sasez en la domena da las relaziuns interumanas, entant che ‹Andorra› fa la punt tranter il problem persunal e quel social istoric da l’antisemitissem en connex cun la persecuziun dals gidieus.

Il problem dal ‹purtret› arriva surtut a ses puntg da cumprova, sche l’identitad da l’uman è messa en dumonda, u sche l’uman è anc vidlonder a tschertgar ses esser futur, essend ch’el è exponì ad in’unda da maletgs en ses mund, e mintgin vul vegnir considerà sco vardaivel, in fatg che difficultescha l’orientaziun. La conuschientscha e l’experientscha da sasez èn las premissas per acceptar sasez sco individi incumparabel.

Esser liber, di Peter Bieri, vul dir avair ina libra voluntad. Ed el numna quella voluntad che destinescha l’atgna vita e che procura che la furmaziun d’identitad cuntinuescha ‹ina passiun›. A questa passiun èsi d’attribuir ch’ella organisescha il ‹temp intern› e fa ordlonder mes temp e finalmain in preschent pli intensiv.

«La dignitad da l’uman, ma para, exista en la tscherna», di Frisch e fa appel a la premura da l’uman da renconuscher davos ils purtrets ses ver esser e da tscherner adina puspè da nov. Per impedir da daventar ester en sasez ed ester sin quest mund.

Indicaziuns bibliograficas

Clo Duri Bezzola. «Na ta far nagin purtret…» En: Litteratura 24/2002, p. 13–23. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).