Sch’us lais bo leger sch’ch’jau vai schcret, scha schriv’jau l’autra ga schco nus tschintschain luén – vais capiu?

Burlescas tut a dubel – e nus avain da pajar

Tge libertad fenomenala, dastgar scriver tge ch’ins vul senza ristgar la pel, ina veritabla terra da la cucagna. Il tema è dentant tut auter ch’ina cucagna. En sasez fissi ina chaussa fitg simpla e senza pli gronda problematica. Ils Tudestgs han schlià il problem cun ina suttascripziun dal vicechancelier da la Confederaziun e cun il president dals directurs d’instrucziun e tut è liquidà. Nagin alfabet ed insumma nagin analfabet ha gì da dir insatge e l’onn 2005 scrivan tuts enavant tudestg. Betg tar nus Rumantschs. Là han tuts da dir insatge cun excepziun da quella glieud ch’avess vairamain da dir insatge. Da tge sa tracti damai? Da nagut auter che da la moda da scriver quai che nus discurrin en il Grischun, cura che nus na discurrin betg il dialect tudestg, damai da la moda da scriver rumantsch. En l’emprima lingia han tut quels che na san betg scriver da dir insatge davart la moda da scriver – els èn qualifitgads entras ina bucca largia, entras la commembranza en la dretga partida, siond gastronom (ina professiun stima da, dentant en cuschina e per nus sin maisa!), entras la derivanza directa dals Romans ubain entras relaziuns directas tar Dieu, damai teologs, sco sche Dieu palesass insatge davart lingua (il messadi teologic n’audan els dentant bler main, per exempel la charezza proximala u la toleranza e la scuidanza).

Qua stoss jau eventualmain anc scriver ch’i sa tractia tar il rumantsch d’in sulet linguatg e che las differentas modas da scriver na furmian nagins agens linguatgs, gist sco las poesias scrittas en ils pli differents dialects tudestgs svizzers e las istorgias dals Gualsers grischuns appartegnan al linguatg tudestg (cas cuntrari vuless jau gugent savair tar tge linguatg che quests products tutgan). Plinavant fissi strusch pussaivel d’avair in Dicziunari rumantsch grischun cun tut las furmas da Martina enfin Rueras en in’ovra, sch’i na sa tractass betg d’in linguatg. L’artitgel 46 da la constituziun chantunala menziunescha «rumantscha» (per politichers è la constituziun litteratura da l’index ch’è d’evitar, cunquai ch’ella als obligass a lur duair).

Bain, dapi passa diesch onns han alfabets (plitost ina minoritad) proponì ina moda da scriver per tut ils Rumantschs (i n’è betg tants – eventualmain vul ins insumma als eliminar, quai n’ha dentant da far nagut cun genocid). Ins ha pelvaira duvrà las letras romanas, mantegnì la sintaxa, schizunt introducì intgins accents. I para schizunt che differenta glieud ch’era disada pli baud da leger sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader haja pudì decifrar questas liongias da letras. Spezialmain glieud giuvna main fixada (e perquai anc betg ruinada) legia en questa grafia comics, romans, istorgias curtas, e vus quests texts! Remartgablamain han gist interpresas che chapeschan insatge d’economia e che sa drizzan a la clientella (tge administraziun chantunala commetta tals sbagls e resguarda l’adressat) chattà questa furma adequata per lur lavur.

En las stretgas ha la regenza, cun l’incumbensa da far tut il nunpussaivel per la populaziun, chattà la via da laschar far anc ina expertisa da pli (resguardond er il davos analfabet, cunquai ch’ils erudits avevan gì chattà ina schliaziun pratica) ed eruir «scientificamain» (avais anc en l’ureglia la pronunzia da quest term, natiralmain per tudestg?), schebain il char pievel veglia acceptar questa furma, quest pievel che na scriva dal rest betg pli. Ils resultats èn gist sco quai che mintga persuna dal fatg avess pudì profetisar, dentant per be 1 promil dals custs, damai 400 CHF (forsa era la summa gronda anc en fr. dentant pajar ha il minister stuì CHF, er senza ch’i dettia ina basa legala grischuna correspundenta) ch’ins pudess palesar als chars subdits (las -As, furma feminina, na valan anc adina pauc en questas regiuns) las saviaivlas decisiuns en quest sistem na pli arbitrar che en dus da tschels tschintg actuals, er be uffants e lunas dal tempo Forsa n’èsi anc betg stà pussaivel da chapir las cifras arabas (er in sistem arbitrar) ubain las letras romanas (danovamain in sistem arbitrar betg approvà formalmain da l’autludada regenza) duvradas per il text tudestg (furma arbitrara, renconuschida da la Confederaziun, dentant betg formalmain dal Grischun) cunquai ch’igl è anc succedì nagut. U forsa na sa cunfa quest parairi betg cun las ide(ologi)as paternalas da noss buns babs.

E gist qua sa preschentan ils nobels babs retics sco furniturs da lavur. Mintga cedel da votar, in palpiri che na basta gnanc per il diever en in lieu secret, sto vegnir stampà cun duas furmas rumantschas. Per cas ch’ins na chatta propi nagina differenza, dovr’ins ina giada approvar e l’autra giada acceptar (tgi che sa nua che tge tutga, survegn in premi da mai). Anc pli lavur vegn creada: i vegn fatg vocabularis regiunals, schegea ch’ins na chatta gnanc redacturs abels da leger e scriver. Mintga cudesch da scola sto vegnir regiunalisà (quels da Tavau survegnan gea er auters cudeschs che quels da Val, ils ins èn gea Gualsers dal vest entant che tschels èn da l’ost e lura anc las differenzas religiusas e d’autezza). In cudesch survegn in accent, tschel perda in consonant, il terz survegn in gn, entant ch’il quart sa distingua entras in ng, il tschintgavel cun -él è nunchapibel per la sisavla regiun cun -al.

I na vegn natiralmain betg a la glisch, sche jau scriv en questa furma, che las persunas incumbensadas cun tals gieus cun letras (scrabble è il num) prestassan pli gugent lavur da chau e main da tgil (tge bella allitteraziun malgrà las differentas letras). I custa in per giadas dapli, il pievel paja ed il minister sa demussar ch’el haja fatg insatge per il rumantsch, gea, spendì malnizzaivlamain daners. Savens datti er il cas che be dus partenaris èn da la partida, ma uschè ditg che tschels trais partenaris pateschan e cueschan, na vali betg la paina da far quitads (sco ils Romans cun lur devisa da pussanza ‹parta e cumonda›). Dal rest, quai pudess esser la tactica, far insatge, tralaschar bler e qua tras na stuair decider per l’unitad (ils regiunalists, damai ils dus ferms preferissan quai, èsi er lur strategia). Quai na vegnan els dentant mai ad intervegnir or da quest text, cunquai che gist els na pon gea betg decifrar quai ch’jau hai scrit, i sa tractai gea da la furma secreta sco quai ch’els pretendan sezs.

E sche la regenza faschess sco quella giada ch’ella ha acceptà e decretà IL 1812 er per la glieud dal P il chalender gregorian, in product importà schizunt da terras estras e che smanatschava «dass ihnen der Papst nicht nur die Zeit dictieren, sondern auch die Feier ihrer Feste vorschreiben, das Wetter machen, ihre landwirtschaftlichen Arbeiten regeln und vollends als Arzt und Verräther ihrer ehelichen Geheimnisse ins Haus [bringe]», senza che quel saja vegnì approvà da l’avrigl che na po betg pli far si’aura sco quai ch’el vul.

Oz è questa filistucca finida ed ella cuntinuescha faschond il cudesch da quint per la terza classa en tschintg (5) furmas rumantschas che custan tschintg giadas dapli ch’in cudesch.

5:0 forfait per il chauredactur che na sa betg leger... ma scriver sa el, e co!

Suenter ch’il pievel svizzer aveva decidì ils 10 da mars 1996 d’attribuir al rumantsch il status d’in linguatg uffizial cun in’applicaziun raschunaivla, suenter ch’igl è sa mussà cun ina chara retschertga per il minister da finanzas, ch’il Grischun n’ha betg en perpeten tschintg pussaivladads da scriver rumantsch e da pretender quai er da tschels, mabain ch’il rg vegn duvrà ed è in fatg, e suenter ch’il derschader federal ha argumentà detagliadamain, pertge ch’el redigia la sentenzia en rg tenor la lescha da publicaziuns da la Confederaziun da 1986, giuditgescha il chauredactur da tschella gasetta grischuna, sa basond sin naginas da questas ponderaziuns, che «Das Lausanner Gericht hat der Rumantschia ein Kuckucksei ins Nest gelegt.»

Il cuntegn dal cas giuridic è da princip anc bler pli significativ, sch’ins resguarda che la regenza grischuna vuleva supprimer la passascha: «Ils candidats han implü da savair rumantsch...» en la lescha da dretg da burgais da Scuol, nua ch’ella ha gnanc da metter en la detta tenor decisiun, e quai en disfavur dal rumantsch!

Returnain dentant a l’ov. Almain in ov cucu èsi, e l’utschè che vegn cuà, viva ina tscherta vita parasitara areguard il cuaditsch, quai ston ins conceder, ma in utschè èsi, ses chant annunzia la primavaira ed el sgola.

Tut auter l’ov dal chauredactur. In endisch èsi e nagina perseveranza ed insistenza cua in utschè londeror, el è e resta in endisch, in ov da crap. In conburgais dal chauredactur che pudess esser ses basat, numnadamain Gion Antoni Bühler, er in redactur, quel aveva visiuns; ina per unifitgar il rumantsch, cunquai ch’el aveva vesì il basegn gia avant 100 onns. Ta las visiuns da lura, oz basegns renconuschids, èn natiralmain per ses sutbeadi, dentant strusch spiertal, memia revoluziunarias. El pudess bunamain esser inspirà en la snegaziun permanenta dal preschent ed en l’aduraziun notorica dal passà da ses bab nutrider (è quel che paja la vivonda a ses figl) che dovra er adina argumentaziuns dad ier per dir permanentamain, so in papagagl, na a l’avegnir – che vegn dal rest er senza lur consentiment.

L’unic gea per rumantsch n’èn ils redacturs dal chauredactur strusch buns da scriver, cunquai ch’i fiss ina giada ‹gie, gea, ea, schi, hai›, dentant adina be per accentuar las differenzas, bleras creadas e paucas veritablas. Gea din els era per manar aua sin mulins regiunals da strategias dubiusas dal naziunalissem regiunal passà e da caracters misantrops e pauc persvadids da lur ferventa cardientscha, scrivend il ‹grond roman› en tudestg, cunquai che l’idiom ch’el confessa da viver, na basta apparentamain tuttina betg.

Er questa istorgia vegn strusch a vegnir ad egl als destinads en sia furma linguistica nunchapibla e resta in’istorgia, schain per il cucu, cuà or da l’ov da Losanna.

Tunder plugls – u l’obsolet regia

Cun questas ponderaziuns ma met jau da dretg en in furmicler, perquai che pli u main tut ils politichers da num e pum, ils industrials, ils intellectuals, gea bunamain tuts pretendan en lur biografia da s’interessar tranter auter per l’istorgia. Ina tenuta tant enavant ludaivla e nagliur in privel smanatschant. L’istorgia sco noss passà è ina part da noss’existenza actuala, ma ella è passada e vargada e na turna mai pli e las constellaziuns na sa repetan mai, insumma betg cun ils medems umans ch’èn istorics e per la gronda part morts. Mender è il fatg ch’ins crai da stuair decider en la situaziun actuala per l’avegnir sin fundament dal passà, da l’istorgia, malgrà che bunamain tuts san, schizunt ils istoriografs, ch’ins n’ha mai emprendì insatge ord l’istorgia ed adina puspè repetì ils sbagls che tschels avevan gia commess. Enconuschientschas istoricas èn strusch nizzaivlas ed ellas na pon strusch gidar tar decisiuns per l’avegnir e tuttina è questa lectura fitg preferida, bler pli preferida ch’ovras da cuntegn actual cun relevanza sociala. Igl è er uschia che corporaziuns ed autoritads sustegnan generusamain la retschertga istorica ed anc cun pli ardur cudeschs istorics e cronicas da vischnancas, spezialmain sch’ellas èn voluminusas. In gross passà munta qualitad per l’actual. Da curt ha in cumpilader d’ina tala ovra monumentala ditg ch’ins stoppia anc registrar quai che la glieud veglia sappia dal passà – ed ins emblida d’analisar e da descriver la vita ed ils problems da la societad actuala per als pudair percorscher ed eventualmain meglierar ed ins è surstà, sch’i dat tuttenina malcuntentientscha u schizunt revoluziuns – en Svizra natiralmain adina pitschnas e moderadas e naginas senza votaziun dal pievel.

Sustegnair la retschertga e la publicaziun da l’istorgia è natiralmain bler pli simpel che ristgar in’analisa da l’actual che pudess mussar sbagls en il sistem actual ed eventualmain schizunt inditgar ils ‹culpants› e chaschunar decisiuns ristgadas. L’istorgia, ed er qua dat ins la preferientscha a quella pli veglia, schizunt fitg veglia, cunquai che l’uman tschertga las ragischs empè da la tschima, chatta sbagls dals manaders sblatgids senza consequenza per ils actuals ed ella nobilisescha ils successurs en il cas d’in passà glorius.

Grond plaschair fan cudeschs cun fotografias veglias e talas en las cronicas, cunquai che quellas represchentan apparentamain las vistas ch’ins giavischa e main ils purtrets actuals; para ch’ins ha donnegià insatge. Ma gist la preschentaziun da las vistas actualas pudess eventualmain svegliar l’egliada – e la schientscha – e qua tras evocar in process d’emprendissadi e da meglieraziun. En quest cas fissan ils purtrets empernaivels dal passà giustifitgads.

I po anc dar ina giustificaziun per la retschertga istorica. Ella porta adina in resultat e quels che decidan ils credits na ristgan nagut. Retschertgas da l’actualitad pon avair resultats provisoris, ipotesas u mussar ch’ins stuess ir pli lunsch ed uschia na datti betg cun segirtad in cudesch preschentabel al public ch’è a la finala quel che paja. Resultats provisoris ristgan schizunt da sa mussar pli tard sco sbagliads ed ils daners fissan impundids per nagut.

Il pli simpel èsi damai da guardar en il passà, viver l’actualitad senza la conuscher bain e decider l’avegnir en moda d’in roulet russ – en mintga cas èsi temerari!

Detagls muventan il mund

En «l’organ della Romania», numnadamain en ‹Igl Ischi› da 1945 legian ins a la pagina 199, nua ch’i sa tracta da la questiun existenziala, damai dal ‹da› u ‹de› en Surselva – tge ventiraivla glieud – il suandant: «Nus vesein: Cura ch’igl object ei ina persuna (activa), duvrein nus il ferm ‹da›. Cura ch’igl object ei ina caussa (meins activa), duvrein nus pli bugen il lev ‹de›.» Avais chapì l’entir sistem che n’è betg pli ch’in tant objectiv cun ils terms «ferm, pli bugen, lev»? Ma giain enavant en questa lectura che vul metter «sin pantun de e da», in act d’arbitrariadad. «En quest connex cumpareglia era ils exempels [l’autur para da s’avischinar al viv]: La vacca ei vegnida strunida dal tun. Il ‹tun› ei cheu fetg activs, pia de metter sin il medem scalem sco ina persuna activa. [Nagin dubi, la vatga è e resta crappada]. E: Il pastur ei vegnius strunius vi della tema. [Dieu haja si’olma]. La ‹tema› ei cheu meins activa e lu empau retenida entras igl adverb ‹vi›.» Tge differenza fenomenala, mort è er il pastur, ma probablamain in pau main mort, cunquai che sia mort è chaschunada entras in main ferm ‹de›. Quai fiss il text cità, cun mias remartgas en crutschets. Per nus mortals cumins èsi plitost grev da distinguer la mort entras in ferm ‹da› ed in liger ‹de›, ma l’autur en sia funcziun dubla da plevon e probablamain er provedider en cas da mort, è uschè sensibel per distinguer ils differents tips da mort. Mintgatant avess jau er plaschair da rir cun plirs ‹r›, sch’igl è propi legher e quai fiss en l’ortografia sursilvana ‹rirrrrrrr›, en tschels idioms èsi anc da dumandar ils perits ed eventualmain ina cumissiun u schizunt laschar far ina studi ‹scientific› per eruir co ch’ins haja da scriver correctamain, dentant betg emblidar ina consultaziun generala, er tar analfabets, emigrads, dentant nagins immigrads, per betg violar il sentiment da pievel genuin.

Las differenzas sa mussan natiralmain en ils detagls, quai savain nus tuts e la baselgia catolica anc bler meglier, sch’ins patratga vi dal CIC, codex dal dretg canonic, ch’è pli u main ina collecziun da detagls en favur da l’instituziun. Spezialmain sensibla sa mussa gist quest’instituziun en dumondas finanzialas, ses elixier vital. Schizunt en in text per nus paupers Sursilvans sauta l’autur l’onn 1950 enturn ils daners e detagls linguistics. Messas n’èn gea nagins servetschs commerzials, uschia almain dapi la refurmaziun sco quai ch’i vegn pretendì. Co far per laschar pajar ina messa che custava forsa 5 francs senza la far paj ar? La schliaziun sa preschenta en in nov pled, natiralmain da buna derivanza latina: «Il spiritual sa applicar ils fretgs della s. Messa tenor sia intenziun, ni l’intenziun de quels che han dau ad el in stipendi per schar dir la s. Messa. Quei stipendi ei in’almosna per sustener il spiritual, che survescha agl altar ed ha era ils dretgs de viver dagl altar. Entras quei stipendi vegn la Messa pia ni vendida ni cumprada.» Qua avais la schliaziun miraculusa: Numnai in da tschintg francs stipendi u almosna e gia n’è el betg pli daner. Tge schess il minister da finanzas, sche jau declerass mia paja sco stipendi u almosna? Relaschass el forsa las impostas? Jau na ristg strusch d’al dumandar insatge uschè genial.

Istorgia(s) da(ls) purtrets

Bunamain mintga giada ch’jau vom a Genevra, e quai succeda almain quindesch giadas ad onn, vom jau en ina butia speziala, numnadamain ina butietta pitschna en ina via laterala sper la staziun. La clientella è stgarta e stretg èsi en butia. I sa tracta d’ina butia da cudeschs ed jau na sai betg, sch’ins astga er numnar ella librarias cunquai ch’ella cuntegna exclusivamain cudeschs da purtrets, na da purtrets usitads, mabain da comics, tschertins als numnassan probablamain cudeschs da Mickey Mouse. Ed en ina tala butia va insatgi ch’ha gist finì da docir durant quatter uras students e studentas a l’universitad. Gea, gist quai fatsch jau, e quai senza ma turpegiar. En questa butia datti spir cudeschs da purtrets, davent d’istorgias illustradas per uffants sco Tintin enfin istorgias biblicas preschentadas en purtrets, bunamain sco la bibla da scola u il cudesch cotschen dals evangelis, dentant cun dapli purtrets che text. Plinavant datti istorgias illustradas fantasticas, ch’èn dentant situadas en lieus e regiuns retschertgadas exactamain e che sa basan sin fatgs istorics e che pudessan concurrer senza difficultads cun cudeschs sitgs d’istorgia per las scolas. Cosey, cun num burgais Cosandey, in Romand, ha situà in’istorgia en il Vallais e per esser autentic, ha el retschertgà en archivs statals, ha dissegnà exactamain tenor fotos dal temp ed integrà il stgazi legendar da la cuntrada en sia istorgia da tala maniera ch’ins na sa strusch pli, sch’i sa tracta da l’eveniment veritabel ubain d’ina ficziun.

Natiralmain cumprel jau tals cudeschs ed jau hai era dissegnaders preferids ed istorgias da cuntinuaziun che jau vuless posseder cumplettamain.

Tge regl evocheschan tals cudeschs? A la fin sa tracti d’ina abilitad umana, numnadamain dal dun da la vesida. Senza snegar ch’il purtret è mintgatant ina simplificaziun dal concept dal mund, èn la vesida e l’imaginaziun fermas parts da l’uman per pertschaiver il mund u almain per rinforzar quai ch’ins auda.

A la finala na fatsch jau nagut auter che quella glieud dal temp medieval ed er da noss temp che va per exempel en baselgia a Ziràn per contemplar la vita da Jesus u a Vuorz per meditar la mort dal Salvader entras las picturas, consideradas ovras d’art. E quant gugent sfegliain nus en las gasettas illustradas enstagl da leger en gasettas che preschentan mintga quattertempras in purtret nair-alv e tgi legia cudeschs voluminus enstagl da guardar cudeschs illustrads cun fotografias e paucas legendas? Nus na duessan er betg emblidar che nus discurrin savens cun ils mauns mussond las direcziuns, las dimensiuns e suttastritgond cun gests l’impurtanza dal discurs. Mender èsi sche nus avain da telefonar e stuain renunziar a tutta gestica, perquai ch’il partenari n’ans vesa betg.

L’aversiun generala, spezialmain d’educaturs e scolasts vers las istorgias da purtrets deriva d’in concept educativ dal deschnovavel tschientaner cun ina survalitaziun dal pled scrit. Quella giada pudevi valair d’accentuar l’abilitad da leger e scriver per cuntanscher in tschert nivel, cunquai che in’entira populaziun aveva da vegnir alfabetisada. Il visual, pli precisamain il pictural giudeva gia ina preferientscha e la scrittira e lectura eran quella giada er ils meds principals per l’educaziun civica e religiusa da la populaziun. Suenter avair stabilì la scrittira avess ins pudì integrar e scolar la sensibladad visuala per cumplettar ils senns.

Il text scrit munta senza dubi in impurtant svilup civilisatoric e n’è betg da remplazzar entras ils purtrets, spezialmain en champs abstracts sco filosofia, teologia, ma er litteratura.

Buns purtrets cumbinads cun text, damai er ils comics, pon esser in ferm med per fascinar glieud da s’occupar cun in tema, ma er per furmar e rinforzar la fantasia cunquai ch’ils purtrets ed il text n’èn betg cumplets. Purtrets engrondids, selectivs, nair-alvs, precisond be in aspect n’èn betg definids e pretendan dal contemplader in process da cumplettaziun che scolescha e sensibilisescha er l’abilitad da vesair. E sch’ils purtrets analfabetisassan puspè ina part da la populaziun, na giess il munt betg sut sura. Ins turnass puspè a la cultura medievala da las biblas illustradas e quest mund n’era probablamain betg il mender dals munds che l’umanitad ha vivi e tge èsi cun tanta televisiun?

Sche la rauna crai da vesair da surengiu

I vegn pretendi che la Svizra haja cun bunamain 20 pertschient da la populaziun il pli grond dumber da glieud estra e che quella glieud muntia in privel e smanatschia da destruir l’atgnadad svizra – per cas che quella exista stoss j au agiuntar, pertge els na la defineschan betg. In tschintgavel è vairamain ina tscherta quota.

La questiun daventa in pau pli brisanta, sch’ins guarda tgi che è ester en Svizra. Cler che quella glieud cun in’autra colur che alv u rosa sco purschels è estra e probablamain era quella glieud che na discurra betg l’aleman, damai il dialect tudestg – dal rest para quest criteri da bastar sco atgnadad svizra, sch’ins auda ch’ils veritabels manaders svizzers dovran exclusivamain questa lingua per lur pievel. Alura essan nus Rumantschs ensemen cun ils Romands ed ils Italofons – quels èn gea mezs Talians – esters, auter che cura ch’i ans dovran per demussar lur generusadad e toleranza vers da diversitad, numnadamain en pleds festivs. Turnain dentant tar las statisticas cun lur 20 % glieud estra, propi estra. Là chattain nus tut ils uffants dals emigrads talians dals onns tschuncanta, quella giuventetgna naschida suenter la guerra ch’ha frequentà qua las scolas, emprendi ils linguatgs svizzers, normalmain dialect tudestg, conuschan nossas citads, guardan televisiun svizra e ch’èn talians be duas enfin trais emnas la stad, cura ch’els turnan cun lur geniturs en l’Italia en vacanzas e cura che lur squadra naziunala dat ballape. Amis han els tranter auter era svizzers gist sco quai ch’els portan la medema vestgadira e van en las medemas discos. Quella glieud è grazia nossas leschas estra, schegea ch’ella è naschida en Svizra e viva qua. Uschia èsi propi in miracul ch’i dat anc in tschert dumber Svizzers, malgrà ch’igl ha adina dà in’immigraziun, fitg baud ils Romans, alura pievels germans, pli tard ils ughenots, suenter, gea tgi? Bain ils paupers fugitivs da l’Ungaria e da la Tschecoslovachia èn anc vegnids recepids spert sco burgais, damai ch’ins ha gist cun questa chaschun pudì marcar la tenuta dal vest cunter quests communists brutals. Ed alura na betg emblidar ils Svizzers a l’ester, gea betg. Quella massa glieud ch’è per gronda part naschida en in’auter pajais, per part gnanc en l’Europa, che n’ha mai vesì la Svizra, nundir vivì en quest pajais e na san forsa nagin linguatg svizzer. Quella glieud che porta in passaport cotschen – er l’unica giada ch’ils Svizzers acceptan questa colur – è senza dubi svizra e vegn beneventada da tut ils presidents da las partidas. Quests burgais svizzers allontanads pon votar ed eleger ils manaders per la glieud che abita dapi lur naschientscha en Svizra e n’astga dentant betg eleger ses manaders che discurran la medema lingua e ch’ins enconuscha schizunt persunalmain. En quest cas pretendan ils manaders cun tutta persvasiun ch’i na sa tractia alura betg d’ina decisiun estra, era sche be ils portapass svizzers a l’ester cumondan sin ils vivents svizzers.

Esser svizzer n’ha nagut da far cun la vita, mabain cun il possess, numnadamain d’in cudeschet. Quels che vivan en Svizra pon pari esser esters, entant che ils veritabels esters, forsa è lur tat stà ina giada en Svizra, èn svizzers. Talas definiziuns ston destruir l’identificaziun e l’engaschament per quest stadi. La decisiun populara da betg vulair simplifitgar la natiralisaziun da la giuventetgna naschida en Svizra è senza dubi ina garmaschia e munta da l’autra vart in’arroganta supremazia dal Svizzer, sco sch’el fiss ina persuna talmain exclusiva – u forsa s’excluda ella propi da tut tschels, mo cun tge tratgs exclusivs?

Questas ponderaziuns èn uffants d’in mument passà. La gronda part da la critica resta valaivla, forsa per in auter tema. Quai è il mussament d’ina repetiziun permanenta da burlescas e ch’ins n’emprenda nagut da l’istorgia – e las istorgias sa repetan!

Indicaziuns bibliograficas

Clau Solèr. In text per mintga lavurdi. Ischi 1997, p. 89–100. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).