Sa sentir da chasa (introducziun)

Enten fufragnar e sfugatar en il stgazi dal relasch musical dal rimnader da chanzuns popularas Alfons Maissen (1905–2003) è spertamain vegnida ensemen ina schelta da plirs tozzels chanzuns per quest cudesch. Or da quella chanastrada è alura vegnida tschernida ina part: ina racolta da chanzuns ch’èn musicalmain (melodicamain, ritmicamain, dal cuntegn ennà) interessantas.

Las chanzuns elegidas en quest cudesch accumpognan l’entira vita da l’uman – da la tgina a la bara. Ellas descrivan e tractan il decurs dal mintgadi, il curs da la vita, ils process da madirezza e las grondas dumondas dal destin, pia la vita cumplessiva: ils sentiments da protecziun (‹Alla buna sera›), da brama (‹Mintga sera cu jeu varghel›), da paupradad (‹Canzun dil bau›), d’erotica (‹Ina juvna ina damaun›), da fasas depressivas (‹Saira per saira›), d’uffanza e d’emoziuns maternas (‹Ninna nanna›), da laud a la renunzia da ritgezza (‹Eau sun üna juvnetta›) etc. Vitiers purschevan e porschan questas chanzuns refugi e confiert en la vita quotidiana.

Cun scriver las explicaziuns hai jau remartgà che las chanzuns èn cunzunt er interessantas en il context cun las autras e laschan uschia pertschaiver ils cuntrasts tranter grop-rubiesti e delicat-amuraivel. Ils aspects che jau hai persequità èn adina stads l’istorgia liada enturn la chanzun e la percepziun da l’auditur. Co taidla ina persuna la chanzun? Auda ella il lamentoso, il plaschair u il pensier? Cun ils texts explicativs e las descripziuns metaforicas vi jau porscher in access pussaivel a la chanzun per animar e schlargiar l’atgna percepziun e fantasia. L’auditur sa chatta en in act creativ e sa metta cun mirveglia cumplaina enavos en l’uffanza; entras las chanzuns chatta el adina puspè in lieu per sa sentir da chasa.

Che fast qua tü randulin

chanzun d’amur – cumià – fidaivladad

La chanzun ‹Che fast qua tü randulin› è fitg enconuschenta tranter las chanzuns popularas rumantschas; en l’Engiadina è ella circa uschè populara sco en Surselva ‹Buna sera biala›. Remartgabla è la tonalitad en mol ch’è atgnamain fitg stgarsa en las chanzuns popularas. Forsa sa tracti perfin d’in caracter modal (sistem d’ordinaziun da las tonalitads en il temp medieval tempriv fin ca. 1600), quai che laschass supponer che la chanzun derivia d’ina chanzun religiusa.

La segunda part da la chanzun è en dur e sa differenziescha entras il refrain marcantamain dal ‹lamentoso› da l’emprima part da la chanzun. Igl è senz’auter pussaivel che quest refrain n’appartegna gnanc a la chanzun e ch’el deriva d’insanua auter. Adina puspè vegnivan remplazzadas parts da chanzuns; ins chatta perfin elements da chanzuns profanas en las chanzuns popularas religiusas da la ‹Consolaziun›.

L’emprim vers da la strofa cuntegna ina dumonda. Probabel èsi ina matta che dumonda ina randulina: «Che fast tü qua?» En la segunda strofa respunda alura la randulina. I tuna sco in cussegl u perfin in’intimaziun: «Tü nu’t dessast maridar!» Qua chalan il dialog e la chanzun. La dumonda dal pertge na vegn betg or e resta nunrespundida. Ina videzza in pau starmentusa sa furma. Forsa èsi en questa chanzun in giuven partint che dumonda la fidaivladad da la giuvna. ‹Randulins› vegnivan numnadamain numnads ils Engiadinais ch’emigravan en Italia e che turnavan suenter intgins onns – mintgatant fitg bainstants – puspè en lur patria. La chanzun cuntegna bler spazi per interpretar ed ins l’ha adina puspè midà ed arranschà.

Jau mava da stgir a da notg

chanzun d’ir a mattauns, ir a tramegl – chanzun d’amur – chanzun da mats

Chanzuns dad ir a tramegl, per tudestg ‹Kiltlieder› (dal vegl tudestg ‹chwilt› per ‹saira›), appartegnan surtut en il territori tudestg dal sidvest, ma er en il territori rumantsch, a l’inventari tradiziunal da chanzuns. Questas chanzuns èn colliadas cun l’usit dad ir a mattauns ch’è entant praticamain svanì. Ellas descrivan la situaziun da la saira, cura ch’in um giuven parta per ir tar sia marusa, co ch’el supplitgescha en furma da versins da pudair entrar en chasa; e sco ‹alvas› (tip da chanzun da la lirica medievala) descrivan questas chanzuns alura il prender cumià dals amants la damaun marvegl cun la speranza da sa revair. Savens èn questas chanzuns era cataloghisadas sut il chavazzin da la chanzun d’amur. La chanzun la pli enconuschenta è probabel ‹Buna sera biala› che Tumasch Dolf ha arranschà per chor maschadà e che cumpara en ses gieu cun chant ‹Stiva da filar› cun chanzuns popularas da la Val Schons.

Las chanzuns dad ir a mattauns sa differenzieschan en il stil linguistic, en la furma da s’exprimer ed en la melodia. Uschia datti chanzuns liricas, da quellas da caracter comic u perfin beffegiant ed autras ch’animeschan da sautar.

‹Jau mava da stgir a da notg› dissegna en maletgs clers ina saira dad ir a mattauns cun ina fin trista. Suenter che las trais soras han laschà entrar il giuven en chasa, vegn el pupragnà cun da baiver e da mangiar. Silsuenter al mainan ellas si surchombras ed al stumplan da fanestra or. Il mat rumpa la chomma dretga e cura ch’el scappa zoppegiond, inscuntra el ina dunna veglia ch’al stumpla anc sur l’ur da la via. Suenter questa terribla experientscha na vul el savair nagut pli da l’ir a mattauns.

Mintga sera

amur – brama – monolog

Il rimnader da chanzuns Tumasch Dolf (1889–1963) era in dals megliers enconuschiders da las chanzuns rumantschas. Sco cumponist ha el adina puspè creà chanzuns en il tun dal pievel. En il cas da ‹Mintga sera› sa tracti oriundamain d’ina chanzun per chor ch’è cumponida en in caracter da chanzun populara. II giuven inamurà discurra cun ina giuvna. Cun ‹Mintga sera› vegn tematisada la cumponenta temporala, quai vul dir la pazienza ch’il giuven dovra. El mo passa mintga saira sper la chasa da la giuvna ora, na gughegia dentant betg da spluntar. Cun questa retegnientscha nascha ina distanza fascinanta che sa mantegna atras l’entira chanzun e che procura per tensiun.

Tge fa ella pomai? Forsa ch’ella cusa. Savens cusivan las mattas vi dals lenziels per lur dota ed als retgamavan anc artisticamain. Era qua enconusch’ins l’aspect temporal, la lunga durada, la lunga urella.

Spetga ella che jau spluntia? Glischassan ses egls, sche jau spluntass? ‹Matg e primavera› stattan per il resvegl da la primavaira e per l’esser inamurà. Il giuven inamurà sa ch’insatge sa midass cun spluntar vi da l’isch. Po el surmuntar sia timiditad, sia tema? La chanzun terminescha, ma il desideri crescha vinavant sur la chanzun or.

Star se legher

chanzun da mattas – spass – beffa – chanzun da sautar

Spass, sgnoccas e beffas chatt’ins savens en las chanzuns popularas. Savens daventan lieus u persunas object da las beffas, betg darar era cun in suttun offendent. La chanzun ‹Star se legher› ri ora ils mats e scuvra las intenziuns perfidas dals umens. Igl als vegn rinfatschà ch’els sajan tuts tuttina e che lur bellinas sajan mo ina mascra che zuppentia gritta e ravgia. Las mattas vegnan avertidas da sa liar cun quels rampuns maltratgs. Igl è ina sort cussegl collectiv a tut las mattas, pertge che svelt è alura tut memia tard. En la rimnada rumantscha datti insaquantas chanzuns popularas che tematiseschan lètgs malventiraivlas.

La melodia da ‹Star se legher› ha in cler caracter da saut, sco quai ch’ins al chatta savens en melodias da l’Engiadina, influenzadas da chapellas da saut. Il refrain sin ‹holadio› è in jodel che regorda cun sias armonias natiralas in pau ad ina melodia da la tiba. Cun la midada da tact tuna questa segunda part sco ina melodia da saut da valzer.

Giu enten quella val

amur – mal d’amur – cumià

Bleras chanzuns èn tipologicamain chanzuns d’amur e da cumià ed han in cuntegn trist.

Formalmain è il text da la chanzun cumponì en duas parts. Las emprimas duas strofas descrivan cun maletgs romantics in’idilla d’amur bunamain paradisica. La roda-mulin giu en la val, il curtin e las duas plantas da nusch-mustgat e da groffels cun lur effects erotics furman il rom da la chanzun. L’element persunal, sentimental sa fa valair en la terza e quarta strofa. Sco consolaziun dat l’amant partint a sia marusa ils dus afrodisiacums. Quai è sco la pitra mort! La partenza dal giuven è sia sort e na para betg d’esser in act voluntari. Ins enconuscha in sforz exteriur e suppona ch’i na dettia nagin return. Quest caracter definitiv lascha resunar la chanzun anc pli trista.

Pir entras il text vegn marcà il caracter da la melodia che na para uschiglio betg exnum trista. L’impuls inizial marcant e las notas punctadas attribueschan a la melodia plitost in gestus allegher. L’acziun ed il metrum s’auzan durant la chanzun a moda strusch udibla. Cun ‹Jeu stoi naven tilar› (‹tilar› è anc pli lunsch che mo ‹ir!›) vegn tuttenina rut il rom idillic, sco sch’i fiss capità insatge orribel. Mo anc il pled ‹mort› resuna snuaivlamain, entant che la roda-mulin gira vinavant.

Canzun veglia da Ziteil

devoziun – oraziun – mistica

La chanzun deriva d’in cudesch d’oraziuns ed era gia vegnida recepida en la ‹Consolaziun›. Da questa chanzun da pelegrinadi sa chattan en la ‹Consolaziun› en tut 18 versiuns cun 14 strofas or da l’entir intschess catolic dal Grischun rumantsch.

Tenor funtaunas sa tracti da duas appariziuns da Maria da l’onn 1580. Ils Surmirans duajan far penetienza per lur putgads cun far processiuns cun la crusch da Jesus. Els han suandà quest cumond e Maria als ha exaudì: malsauns e schirads èn puspè daventads sauns e nauschaspierts èn stads stgatschads. Gia l’onn 1580 han ins erigi l’emprima pitschna chaplutta a Ziteil (al pe dal Piz Curvér sin ca. 3000 m s.m.). En il decurs dals tschientaners è quella adina puspè vegnida reconstruida, amplifitgada e l’onn 1959 bajegiada da nov.

La melodia da ‹La Grischa› va enavos sin ina versiun da Salouf. L’interpretaziun da la melodia oriundamain en dur sa serva dal modus lidic – in modus che sa basa sin in dals quatter vegls caracters modals autentics. Quai dat in caracter arcaic a la chanzun. Sco ils trais daguts da sang sin il crap, nua che Maria duai esser apparida, regordan las trais strofas a questa miracla. Ellas reduceschan e tschiffan il cuntegn da l’istorgia en lur essenzial. L’interpretaziun exprima cun ferms maletgs sonors il cumond da far pelegrinadi, forsa dentant er il pelegrinadi a l’intern tar sasez. Ella porta e tegna l’auditur sin questa via crappusa da pelegrinadi.

Ils cunfins savens marcants tranter chanzuns popularas profanas e quellas religiusas vegnan eliminads cun la ‹Canzun da Nossadunna da Ziteil›. Qua avain nus simplamain il chant dals umans da las muntognas.

Salep e la furmicla

animals – amur – mort – spass

Ina furmicla ed in salip maridan. Sin l’altar croda il salip e sa blessa il chau. La furmicla interprenda tut per chattar ina medischina e viagia perfin sur la mar. Cura ch’ella turna puspè suenter Pasca, è il spus gia mort e sepulì. A la fossa dal marus bragia e planscha la furmicla fin che er ella mora.

Ils animals en la chanzun han ina muntada impurtanta: il salip è atgnamain in musicant, in vivabain. La furmicla è enconuschenta per sia lavurusadad e nunstanclentaivladad e stat en cuntradicziun cun il salip. A travers las bleras strofas tschiffa la chanzun allegra mo in extract da l’istorgia. L’auditur ed interpret pon decider sezs, tge conclusiuns moralas ch’els vulan trair or da l’istorgia.

‹Salep e la furmicla› resp. il ‹silip e la furmia› chatt’ins fitg savens en Surselva ed en l’Engiadina. Il cuntegn, ils elements da la chanzun e l’architectura dal text èn adina tuttina: la chanzun cumenza cun il giavisch da maridar dal salip ed il dialog tranter el e la furmicla. Silsuenter suonda l’accident davant l’altar e la speranza da guarir. La chanzun finescha cun la lunga suffrientscha ed il salvament entras la mort.

Spel lag

patria – idilla – natira

Tut daventa quiet. Per in mumentin è tut calm enturn nus ed enten nus. Or da quest silenzi nascha il desideri en nus e nus giain anc pli profund en la stgiradetgna misteriusa dal guaud. Lunsch davent da la canera dal mund ruaussa il pitschen lai da guaud. Il mistgel è sco ina cuverta da vali, l’unda miaivla bitscha mes pe e scutina in chant mirveglius e giavinant.

Sfundrar en questa chanzun è sco in stadi da meditaziun. Il lai che dorma posseda in’attracziun magica e las undas animeschan al dialog cun sasez. Il contemplader è arrivà a la riva dal lajet e viva là in mument d’intimitad absoluta. Temp e spazi èn abolids ed in chant universal enzuglia l’auditur en ina magia mirvegliusa. La melodia sa dasda uschè miaivlamain e sa mova sumegliant a las undas da l’aua. Suandond sulettamain il ritmus dal flad, sa mova la melodia vers ina destinaziun misteriusa. Quest fenomen circular transferescha l’auditur sensibel en in stadi magnific da suspensiun.

Ils auturs Gion Cadieli e Gion Antoni Derungs dissegnan cun sun e pled in grondius maletg da la natira. L’interpretaziun da ‹La Grischa› metta cun penelladas precautas e teneras in vel udibel mirveglius enturn quest bischu.

Saira per saira

mal d’amur – chanzun da filar – chanzun da mattas

Nagin na sa, quant ditg che la matta sesa gia mintga saira vi da sia roda da filar e fila. Sch’ins chanta ‹saira per saira›, alura stoi sa tractar d’in lung temp.

La monotonia da filar sa derasa. I n’è nagin’idilla cumadaivla ed allegra sco en las stivas da filar che vegn descritta qua. En stiva regna in profund silenzi. Tuts èn quiets: bab, mamma, figlia. Ins auda mo la ramur da la roda da filar che rinforza sco ina chanzun pliranta l’atmosfera gia deprimida. A la dumonda premurada e targlinanta dal bab, sch’ella na veglia betg sa divertir, respunda la figlia svelt – sco sch’ella avess gia spetgà daditg la dumonda – na, ella stoppia filar. La segunda emprova da pledentar la figlia fa la mamma, betg main preoccupada. Er a quella na reusseschi betg da retegnair la figlia da sia lavur. La matta fila fin che ses egls larman. Ussa cumparan bab e mamma communablamain e dumondan directamain, sch’el na la charezzia betg pli. Ussa reagescha la figlia vehementamain: «Ah, laschà’m in pos, ch’eu sto filar». La figlia è irragiunschibla.

Sche la figlia discurra da ruaus, èsi anzi il malruaus en ses cor che la chatscha en la lavur senza fin – la fugia en la solitariadad sco med cunter il mal d’amur.

La pussanza dals geniturs sin ils uffants era gronda pli baud. S’opponer encunter questa autoritad era impussibel ed in putgà. Qua èn ils geniturs confruntads cun lur malsagidaivladad e lur nunpussanza ed els enconuschan la dimensiun da la situaziun. La giuvna refusa il discurs. Quant ditg sto ella anc filar vinavant? Cun la medema dumonda sco al cumenzament sa serra il rudè, simbolisà entras la roda da filar. La chanzun è a fin, ma la dolur va lunsch sur la chanzun or.

Donna, donna vè a chà

spass – stgandel – destin – mort – mania da divertiment – engurdientscha

Cun ‹donna› vegn pledentada qua ina dunna maridada. Ina dunna ch’è per regla a chasa e che na duess betg ir a sautar – pir da dretg betg, cura che l’um la duvrass. Il surpassament da questa regla dat la dramatica a questa chanzun. La dunna respunda adina la medema furmla: «Eu stun qua e vögl ballar». En il decurs da las strofas escalescha il cuntegn ed il saut vegn adina pli e pli spert. La chanzun chala andetgamain cun il quità ridicul da la dunna per ses lenziels.

Ord vista da quel temp era in tal agir in stgandel social. Gnanc la mort po retegnair la dunna da ses regl per il divertiment. Perquai svanescha pli e pli il rir da l’auditur. Sper il caracter divertent ha la chanzun er ina vart morala: Quant ditg observa l’auditur quest agir ed al chatta legher e tge sentiments sveglia questa chanzun en el?

Il titel il pli derasà è ‹Donna, donna vè a chà›. En ina versiun da Sent hai percunter num ‹va a chà›.

Allas steilas

oraziun – lamentaschun – confiert

Il malsaun discurra cun las stailas e dumonda suenter il senn da la vita. Surtut suenter il senn, pertge ch’ins haja mo da patir quest curt mument sin terra, per suenter alura murir. La dumonda suenter il motiv – ‹pertgei?› – vegn fatga duas giadas e na po betg vegnir respundida.

La cumponenta autobiografica en la poesia dad Alfons Tuor (1871–1904) n’è betg da survesair. El sez è il malsaun e tschertga consolaziun e levgiament da sia malsogna enten discurrer cun las stailas. En la sonorisaziun originala da Tumasch Dolf stat ‹claras steilas›, tuttina vegn la poesia savens cumenzada cun ‹caras steilas›, quai che dat ina nota pli intima a la chanzun. Cun crair vi d’ina pussanza pli auta che dirigia il gir da las stailas ed il destin da l’uman, chatta il raquintader levgiament e forsa ina resposta a sia dumonda.

La lunga frasa melodica descriva l’ascensiun en l’autezza sferica. Tumasch Dolf cumenza cun il tun fundamental e cuntanscha plaun a plaun l’octava ch’è il punct culminant da la frasa. La repetiziun musicala da la dumonda sin il livel da la subdominanta serra cun ina cadenza lineara da ‹lamentoso›.

Il tact da trais quarts para grev e qua pli dolurus ch’il tact parentà da 6/8avels. La ritmisaziun (lung-curt) ch’imitescha il respirar pesant dal moribund vegn era mo interrutta, cura ch’il malsaun cumbatta per mintga nova fladada. Uschia resta la chanzun adina fragila: Vai vinavant u stida ussa gist la flomma da la vita?

Canzun dil bau

paraula – libertad – animals – societad

«Igl era ina giada...» Sco quai che las paraulas èn savens fatgas plitost per creschids che per uffants, ves’ins cun guardar pli bain che era la ‹Canzun dil bau› tracta in tema pli profund: quel da las differenzas socialas. L'ierarchia tranter ritg e pauper ed il status different tranter liber e betg liber furman in cuntrast. Ritg è il bau losch e nobel, persunifitgà entras ‹in grond signur›. Il pauper pur ed il pauper bov èn unids e represchentan la lavur, il duair, la grevezza da la vita. Cuntrari al signur èn els ils sclavs ed il bau approvescha quai, cura ch’el di: ‹mo trai, ti pauper tschiec!› Il bau vegn chastià per avair fatg beffas dal bov e dal pur. Quest chasti duai sa drizzar a l’auditur sco segn moral per la giustia. Cun tge vart vul ins s’identifitgar? Igl è cler ch’il bun duai victorisar sur dal mal. Il saut plaschaivel e narcistic dal bau piglia ina fin andetga, pertge ch’el na remartga betg il criec s’approximant e vegn smatgà da la greva roda. Ina fin sperta e brutala: ‹smac›. La situaziun è sa midada. Tgi è uss il pauper? La leva melodia da valzer cun ses triaccords mantegna ses scharm fin a la fin. Il bau sautant na smina nagut dal vehichel s’avischinant ch’al vegn ad executar sco ina guillotina. L’epilog prenda si la levezza da la melodia e cuntinuescha il saut cun elements dal jazz. Mo il pur ed il bov n’han remartgà nagut da tut quai.

Il cumün in silenzi

chanzun da notg – chanzun da lamentaschun

Sco in vel enzuglia la notg il pitschen vitg en silenzi e solitariadad. Il pitschen aual raquinta da paraulas veglias e mintg’ura interrumpa la guardia da notg il silenzi cun sia chanzun. L’ura-baselgia dat ed il batter da l’ura lascha tremblar levamain l’aria avant ch’il vent portia davent il tun dals zains. Si en tschiel splenduran las tailas en lur glischur dad aur perpetna. ‹Che mà hast tü da batter, uschè ferm, o meis cour?›

Tumasch Dolf enzuglia la poesia da Peider Lansel en ina cuverta loma, bunamain fragila. Sco enconuschider da la cultura da la chanzun populara e da la tradiziun da chantar al èsi reussì da crear ina ferma colliaziun tranter musica e cuntegn da la lingua. La melodia crescha directamain or dal cor. Il tact inizial bunamain timid sin la quinta, la repetiziun dal sun e suenter il gestus sbassant (quarta) èn absolutamain perfetgs. Il lev moviment en la cuntinuaziun e la fin averta, la repetiziun dal motiv e la cadenza ballantschanta cun repeter l’ultim vers èn dad in’expressivitad imposanta.

Trais strofas descrivan in’atmosfera nocturna lirica. A la fin da la quarta strofa discurra il raquintader cun ses cor ed al dumonda pertge ch’el battia uschè grev. L’auditur enconuscha pir qua la profunda melanconia zuppada en la poesia.

‹La Grischa› agiunta sco ‹coda› anc ina giada la frasa iniziala e lascha ir a fin la chanzun cun in accord mistic. Cumenzament e fin èn tuttenina uschè datiers, sco sch’els vulessan sa tutgar.

Zuola roda, zuola

chanzun da filar – destin – generaziuns

La roda da filar era pli baud in impurtant instrument da lavur da las dunnas. Perquai introducivan mammas e tattas uschè baud sco pussaivel lur figlias en quest artisanadi, pertge ch’il talent da filar tutgava sco bleras autras abilitads tar la prova da nozzas da la dunna. La roda da filar e sia muntada simbolica inscuntr’ins savens en poesias e paraulas. Ella è in segn da diligenza e perseveranza, ma era da process da madirezza. Durant filar resta temp per pensar davart l’agen fil da la vita e dal destin.

Plain speranza e levamain cumenza la matta a lavurar. L’entschatta è il spol anc vid e sautina allegramain. Successivamain s’emplaina el alura. La roda da filar discurra da la ventira, ma la matta resenta mo tristezza en ses intern. Gia la mamma era lavurusa e pazienta. Ussa giascha ella en fossa e la matta bragia. La roda da filar discurra anc adina da la ventira, la matta dentant tschertga l’amur.

L’intermezzo musical porscha a l’auditur temp e spazi per reflectar e guardar enavos ed enavant. La roda da filar gira vinavant ed accelerescha l’acziun nunvesaivla.

En la terza strofa vegn remplazzà il pled ‹zuola› (filar, plegar si) cun ‹suna› (chantar). Chanzuns e melodias remplazzan la lavur ed il duair. Ina crai gia da vesair la matta giuvna ed inamurada, ma las chanzuns la bandunan. Per la terza giada repeta ella sia lamentaschun. Èsi ussa ses destin da cuntinuar da filar cun la medema pazienza ed il medem sacrifizi sco sia mamma? Fin a la fin?

Agl jester

patria – amur – desideri

Sulet ed abandunà dat l’um turmentà da l’encreschadetgna ses pli chars salids sin viadi a la randulina. Ella duai purtar ils salids en sia patria. La distanza tranter qua e là para insuperabla. L’obligaziun – ‹igl duer› – fa bragir l’olma.

Melodia e ritmica dissegnan cun lur si e giu il sgol da la randulina – in moviment che correspunda er a la lamentaschun dal chantadur. En il sentir ‹alla breve› acquista l’artg da la melodia dapli grondezza, expansiun e tensiun.

Gia en la chanzun ‹Che fast qua tü randulin› avain nus entupà in dialog cun ina randulina ed uschia para la chanzun ‹Agl jester› dad esser colliada cun quella. Spetga la chara anc sin el e vegn la randulina er a drizzar ora ses salids? Tut para uschè intschert, quai che rinforza l’atmosfera deprimida. Da la poesia na resorta betg cleramain ch’i sa tractia d’in um giuven che chanta qua sia lamentaschun. Medemamain èsi mo ina supposiziun ch’el pledentia era la marusa en la patria, cura ch’el discurra da la patria. Questa libertad d’interpretar dastgan audituras ed auditurs avair, cura ch’els stgaffeschan lur agens maletgs sur la poesia or. Mintga chanzun – ch’ella saja anc uschè curta – ha si’atgna persunalitad.

Ninna nanna

chanzun da ninanana – chanzun da durmir – chanzun d’uffants

Chanzuns d’uffants tutgan adina puspè ils auditurs – pervi da las melodias amablas u era pervi da la lingua figurativa ch’ans maina en in mund magnific e protegì.

La chanzun porta en ella insatge misterius, entras il ‹piano› è ella drizzada anen. Il stadi tranter tschiel e terra lascha pledar las stailas e sgular ils anghels atras l’aria fin ch’els vegnan al letgin nua ch’els veglian l’entira notg.

L’auditur daventa observader da la scena tranter mamma ed uffant e per in mument èn mamma ed uffant puspè in’unitad. Senza accumpagnament para la chanzun anc pli amabla e rinforza l’atmosfera intima. Il text è armonisà cumplainamain per l’uffant e tscherna maletgs da sia percepziun d’uffant. Il diever da la silba finala ‹-ign› (en ‹igligns, angheligns›) lascha resunar la melodia gia miaivla anc bler pli miaivla.

Il pitschen mund d’uffant ans para tuttenina uschè ritg e grond e sa drizza directamain a noss’olma. Il desideri per quest mund sa dasda e l’uffant en nus medemamain. Il chant ans nina en ina profunda amur, senza temas e libers d’obligaziuns.

Roda mulin

desideri – mulin – curs da la vita – chanzun d’uffants

La cumposiziun da Tumasch Dolf per il text da Gian Fontana han plirs cudeschs da chant da scola prendi si. Il caracter d’ina chanzun d’uffants è evident e la legrezza da la melodia sa cuvra cun il cuntegn.

La roda-mulin gira cuntinuadamain e mola il graun. L’aua sut la chanal sgarguglia da la val giuadora e di pietigot. Ella vesa l’entir mund e nus restain enavos, ventiraivels fin a la fin da nossa vita, sco quai ch’i stat en la chanzun.

L’aua prenda l’auditur cun ella sin ses viadi da la val fin a la mar. La roda-mulin è in simbol romantic per il moviment e la midada. L’esser chatschà da l’aua ed il si e giu da la vita pon era vegnir interpretads per amicizia ed amur. Da l’auter maun sa mussa in grond desideri en la libertad da l’aua, ma er ina tscherta tristezza. L’aua na di betg ‹a revair›, mabain ‹pietigot›. La chanzun para uschia in pau deprimanta e finala. Quel che resta – u sto restar – enavos vegn consolà da pudair viver ventiraivlamain fin a la fin.

Il si e giu, il moviment da la roda-mulin, è interpretà musicalmain en l’emprima part da la chanzun e descriva cun la gestica musicala in moviment circular. En la segunda part da la chanzun survegn la melodia cun ina midada en mol (VI. stgalim) in caracter lom e plitost pensiv.

Dilettas cameradas

saut – stiva da filar – chanzun da mattas – spass

Il text da la chanzun va enavos sin ina poesia da Florin Pitsch (poet da la Val Müstair, 1787–1865) ed è stà publitgà en la ‹Crestomazia›. En la collecziun da Maissen existan dus documents da questa chanzun cun quatter, respectivamain cun sis strofas. Chanzuns da stivas da filar renvieschan a las societads da las stivas da filar. Per regla devi en in vitg pliras da quellas a medem temp. Ina gruppa gieva tar l’autra e clamava tras la sfessa da l’isch da tuttas sorts versins da spass e beffas. Il collectader Gian Gianett Cloetta annotescha che questa chanzun appartegnia a la segunda part d’ina lunga chanzun cun il titel ‹O charas figlias charas›.

En la chanzun vai per ina dispita tranter la mamma e sias duas figlias. La mamma sa lamenta che las figlias giajan mo a spassegiond empè da star a chasa e far lur lavurs. Las figlias sa dostan encunter las reproschas da la mamma, ellas sa dispitan e blastemman. La dispita vegn pir terminada cun l’intervenziun da la mamma. Igl è in appel al saun giudizi da las figlias da finalmain sa depurtar a moda deschenta.

Musicalmain tutga ‹Dilettas cameradas› al tip da las chanzuns da saut. En l’Engiadina derivan talas melodias probablamain da chapellas da saut e cun agiuntar in simpel text pudeva uschia svelt nascher ina chanzun per sautar.

In’annotaziun da Gian Gianett Cloetta renviescha a la chanzun tudestga ‹lch bin der Doktor Eisenbarth›. Il cumenzament da quella chanzun po avair tschertas sumeglientschas cun nossa chanzun, ma en la cuntinuaziun sa differenzieschan las duas melodias cleramain ina da l’autra.

Cor, pertgei eis aschi trist?

laschar encrescher – desideri – lamentaschun

Tranter las bleras chanzuns da lamentaschun è ‹Cor, pertgei eis aschi trist?› singulara, perquai che la dumonda iniziala ‹Cor, pertgei eis aschi trist? Gi, pertgei battas schi vess?› è fitg directa. Ella mussa l’intensitad dal dialog tranter il chantadur e ses cor gia en il titel e fortifitgescha la directadad anc en l’emprim vers.

I na dat nagina logica en il cuntegn da la chanzun. Las strofas èn sco maletgs dissegnads senza relaziun in cun l’auter. Il collectader Tumasch Dolf fa vitiers la suandanta annotaziun: «In exempel tipic co che vers e strofas d’ina chanzun pon vegnir tratgs in tranter l’auter, uschia ch’els perdan il senn.»

Il caracter lamentant da la chanzun è marcà entras plirs elements: las lunghezzas irregularas da las frasas, la melodia che munta a moda targlinanta en sequenzas ed il ritmus stendì. Il gestus crudant che sa repeta trais giadas cun sigls tonals nunusitads suttastritga anc dapli il mal dal cor. L’‹Ach› mintgamai en la segunda part da la strofa exprima la desperaziun dal chantadur.

Hanns In der Gand ha nudà la chanzun il 1931 a Lumbrein. Pertutgant la derivanza da la chanzun ha el mess la noziun ‹Liedertafel› (chant da chor) ed il titel dialectal ‹Mis Herz, warum so trurig›. Para che questa chanzun per chor cun il medem titel è vegnida importada nà da la Svizra tudestga.

Ina juvna ina damaun

chanzun d’amur – chanzun da mattas – saut

Ina damaun marvegl s’inscuntra ina giuvna en il zuppà cun ses marus. Quel la bitscha ed embratscha passiunadamain. La giuvna admonescha il mat d’esser silenzius, insatgi als pudess vesair. Cun la levada dal sulegl sto el partir. La mamma da la matta smina tge ch’è capità ed insulta il giuven da canagl, ‹sbuserau›. La figlia na po betg snegar l’inscunter ed agiunta immediatamain: ‹Ai! Scha vus savessas, sch’emprastassas il vies tschop ad il bab il siu libroc.› L’ultim vers è mintgamai scursanì e tradescha cun il ‹tralala› agiuntà l’allegria da la matta.

Pervi da ses cuntegn allegher èsi grev d’attribuir ‹Ina juvna ina damaun› ad in tip da chanzuns. Tumasch Dolf menziuna sin il manuscrit da notas che questa chanzun populara rumantscha preschentia la seducziun da la matta – e quai en ina moda e maniera excellenta.

La melodia circulescha trais giadas enturn il medem motiv e finescha adina cun la medema cadenza. Las notas punctadas e la ritmica sco tar ina musica da saut suttastritgan l’exaltaziun da la matta inamurada.

Sin ina teissa spunda

amur – dolur – tragica

La chanzun è emprestada da la ballada populara tudestga ‹Ritter und Nonne› u ‹Ritter und Magd›. Il cumenzament da la melodia regorda a la chanzun ‹In einem kühlen Grunde›. La chanzun raquinta en caracter da dialog las stentas d’in chavalier per ina matta paupra. Tematicamain è la chanzun parentada cun ‹Ei er’ina biala mattetta›. La scenaria e l’aspect temporal sa distinguan però ed ils auditurs emprendan detagls supplementars che laschan apparair la chanzun pli cumplexa. Il chavalier en unifurma franzosa è en grazia tar il retg franzos. Cun menziunar quai vegn accentuada l’ierarchia tranter la matta paupra ed il chavalier. La scena cun l’anè sco en ‹Ei er’ina biala mattetta› manca. Qua para la matta bler pli segira da sasezza. Ella na sa lascha betg impressiunar e respunda al chavalier che alura duaja il retg al regalar ‹la rosa che maina sa sflurir›. Senza dumandar ses parents vul la matta ir en claustra per esser segira da tut quests nobels chavaliers.

Ils cuntrasts tranter ritg e pauper furman las forzas exteriuras. Il schuldà sa senta segir entras si’unifurma e posiziun. Sapientivamain offenda el la matta cun menziunar sia povradad. I para sco in act da guerra. Pir suenter lung temp, cura che la matta è gia en claustra, turna il chavalier. Pertge? Èsi la ricla, l’experientscha, ha el fatg giudizi u è el daventà raschunaivel? Igl è l’amur. La matta unfrescha sia vita giuvna per cumbatter il chavalier. Pir a la fin discurra ella da sia prontadad da charezzar. L’istorgia terminescha cun ina tragica dubla.

I d’eira üna vouta ün marchadant

spass – umor

La derivanza da la chanzun n’è betg segira. Sin il fegl da notas da Fuldera che datescha da l’onn 1950 ha Gian Gianett Cloetta nudà il titel da la chanzun populara tudestga ‹Es war einmal ein Rittersmann›, ma er il num da l’enconuschent chantautur Men Rauch.

Il document sonor da 1954 da Fuldera correspunda al fegl da notas da Gian Gianett Cloetta. Quai è plitost l’excepziun en las cumparegliaziuns tranter ils documents da notas e quels sonors en la collecziun da Maissen. En il cudeschin ‹Chanzunettas populeras rumauntschas› da Cloetta na cumpara la chanzun dentant betg, perquai che Cloetta ha vulì integrar en quel unicamain chanzuns rumantschas e betg da quellas emprestadas u cumponidas da nov.

La melodia in pau particulara sa differenziescha da las chanzuns popularas tradiziunalas – pervi da ses intervals per part ristgads ed in ambitus melodic insolit en l’emprima part da la chanzun. Era la ritmica inditgescha ina moda da chantar ch’ins n’auda betg en las chanzuns tradiziunalas e che pudess tuttavia ir enavos sin il chantautur Men Rauch.

In martgadant va da chasa a chasa e cumpra ensemen tut quai ch’el survegn. In di è el a Tschlin e splunta tar ina dunna veglia, numnada en la chanzun ‹veglia stria›. Sin la dumonda dal martgadant, sch’ella haja sdratscha veglia per vender, s’infurmescha ella immediat davart il pretsch per kilo. Fitg ventiraivla da l’offerta generusa – in franc per kilo – fa ella amogna al martgadant tut quai che quel chatta en chasa. Per quest pretsch al veglia ella perfin dar sia rassa sut.

En questa chanzun èsi auter che tar ils cromers ch’empruvavan da vender lur rauba a la glieud. Il commerziant en la chanzun è er uschiglio different dal maletg usità dal martgadant: quel era respectà e fascheva ses affars plitost sin il martgà che da sa perder en vitgs allontanads per cumprar giu a la glieud lur battaclanc per pretschs enorms. I na vegn era betg ad ina dretga fatschenta en la chanzun, pertge ch’il martgadant è quel che propona il pretsch. Las rollas èn barattadas e cumplettamain autras che usità. Ils emprims dus vers cumenzan dentant senza laschar supponer, tge istorgia legra e storta che vegn a s’enviar.

Tgi ei cheuo che splunta?

daventar creschì – dialog tranter mamma e figlia – fantisar ludicamain – plans per l’avegnir – spectrum da variantas

Il text da la chanzun è concepì a moda scenic-dialogica e cumenza cun in discurs tranter mamma e figlia. Ellas s’imagineschan ch’in uschenumnà ‹retg da Frontscha›, pia in um socialmain pli aut, spluntia vi da l’isch. En in gieu da dumondas e respostas sa figureschan ellas tge dar da mangiar e da baiver al giast, nua al laschar durmir e perfin co numnar l’uffant che naschiss da la lètg tranter il prinzi e la figlia.

Da questa chanzun existan pliras versiuns che sa differenzieschan pli u main ina da l’autra. Ils collectaders da chanzuns Dolf, Cloetta ed In der Gand inditgeschan divergenzas per part microscopicamain pitschnas. I dat dentant era deviaziuns marcantas, uschia per exempel differents tacts inizials sco era pliras differenzas melodicas e ritmicas.

En la ‹Crestomazia› è stampà l’entir text cun nov strofas, cun la melodia sco era la versiun surmirana ‹Tgi egl chi giu, tgi petga›.

Sai buca nu’ir, sai buca nu’star

moritat – mamma senza cor – chanzun narrativa

A la gruppa da las chanzuns narrativas appartegnan las moritats, balladas che raquintan da crims orribels. Da quellas chatt’ins diesch exempels en la collecziun da Maissen. Sper la chanzun da murdraretsch da la Val Schons ‹O vé, tgei trulias novas› (en la ‹Crestomazia› cun 110 strofas da dus vers), è la chanzun da la mamma assassina probablamain la segund enconuschenta.

Cura ch’in chatschader vegn en il guaud, auda el a bragir in pitschen uffant. Il chatschader pledenta l’uffant e vegn a savair che quel è gia daditg qua; Dieu al haja protegì dals animals selvadis. Il di suenter va l’uffant a las nozzas da sia mamma. El salida ils giasts da nozzas e pledenta la spusa sco sia mamma. Quella di ch’ella na possia betg esser sia mamma, ella portia gea in tschupè. Tuttina inculpescha l’uffant la spusa d’avair mazzà trais uffants: l’emprim najentà, il segund sutterrà ed il terz zuppà en il guaud. Satan vegn dad isch en e maina la mamma en l’enfiern.

Sper la melodia da Sched datti anc versiuns pli simplas da la Surselva. Ina notizia da Hanns In der Gand renviescha ad ina melodia tudestga cun il num ‹Han amene Ort es Blüemli gseh›.

O dî, dulogr

amur – spass – umor – chanzun da mats

Las chanzuns en il dialect da Bravuogn (bargunzegner) èn linguisticamain fitg interessantas. Il scolast e collectader Gian Gianett Cloetta da Bravuogn discurriva quest dialect ed è sa stentà da nudar las chanzuns foneticamain correct. En il cas da las chanzuns da Bravuogn sa tracti d’adaptaziuns dal ladin u dal sursilvan ed i dat perfin furmas maschadadas cun bargunzegner e sursilvan. Dasperas existan er intginas chanzuns tipicas regiunalas ch’ins inscuntra mo a Bravuogn, Latsch u Stugl. Questas chanzuns èn melodicamain savens fitg particularas ed ins sa dumonda, co che questas melodias èn naschidas u danunder ch’ellas èn influenzadas. Ina da questas chanzuns, ‹Igl ser cuéj modern da Latsch›, chantav’ins tenor la melodia da l’aria da Donizetti ‹Io son ricco e tu sei bella› (or da ‹L’elisir d’amore›).

La chanzun ‹O Dî, dulogr› raquinta plain umor e cun ina melodia unica co ch’in um giuven è ventiraivel da betg avair chattà ina marusa. Pertge da trais marusas – ‹marogsas› – pussaivlas n’ha el uss insumma nagina. L’emprima saja morta, però ella eri ina dunna spir tissi ed al haja tuttina mo dà fastidis. La segunda, che ses meglier ami haja prendì, avevi ina lieunga murdenta e la terza saja tuttina stada trida sco ina stria.

Intenziuns da maridar sco tema principal d’ina chanzun chatt’ins adina puspè en la collecziun da chanzuns. Mintgatant èn ellas divertentas sco ‹O Dî, dulogr›, ma i dat era quellas chanzuns che tematiseschan la tristezza dal mat vegl.

Dei jeu pia cun tristezia

chanzun d’amur – cumià

Questa chanzun fa part da las chanzuns popularas da la Surselva las pli enconuschentas. Tumasch Dolf l’ha arranschà cun in nov text da Gian Fontana per ‹Stiva da filar›, il gieu cun chant per chor maschadà cun accumpagnament al clavazin. En la ‹Crestomazia› datti ina versiun probablamain pli veglia che n’è dentant strusch enconuschenta ed ha stuì far plaz a la versiun pli nova. Main enconuschenta è medemamain ina versiun sco chanzun da beffa da Sta. Maria (Val Müstair). Là chantan las dunnas ch’i saja ozendi moda da cumprar umens per maridar. Examinaziuns musicalas han demussà ch’il cumenzament da la chanzun ha ses origin en la chanzun populara tudestga ‹Auf dem Wasen grasen Hasen›. Hanns In der Gand menziuna qua er ina chanzun en tudestg svizzer cun il titel ‹Chlini Chügeli muess me giesse›.

Sper las chanzuns rumantschas eran medemamain derasadas chanzuns talianas, franzosas e tudestgas en il Grischun rumantsch. Latiers existan en la collecziun da Maissen indizis da passa 80 chanzuns ch’èn emprestadas dal corpus da chanzuns tudestgas. Ins sa mo specular davart la moda e maniera co che las chanzuns èn arrivadas en l’intschess rumantsch. Tge rolla han per exempel giugà la mobilitad dals lavurers (famegls e fantschellas) u il servetsch militar? Savens han melodias tudestgas survegnì in nov text, quai che dat l’impressiun che las chanzuns sajan melodias originalas rumantschas.

‹Dei jeu pia cun tristezia› descriva co ch’in giuven inamurà sventiraivlamain vul ir en guerra da spir mal d’amur, pertge ch’ils geniturs da sia marusa n’al acceptan betg.

Las mintinedas

isanzas – nozzas – cumià

‹Las Mintinedas› èn las versiuns d’ina chanzun da nozzas singulara da Murmarera en il Surmeir. En la collecziun da Maissen è la chanzun cataloghisada sut l’incipit ‹E pitigot›. La saira avant las nozzas sa raduna l’uniun da giuventetgna davant la chasa dal spus per gratular al pèr. Silsuenter fan els printgas e chantan la chanzun da ‹Mintinedas› (‹E pitigot›). En la chanzun prenda la spusa cumià da la famiglia e da la giuventetgna dal vitg. Ella spera da vegnir bain perina en il nov ambient cun sir e sira, quinads e quinadas.

Il pled da cumià ‹pitigot› deriva dal tudestg ‹behüte dich Gott›. Il text cumplet ha Gion Duno Simeon publitgà en ‹Igl noss sulom›. L’agiunta ‹tgi quist è’n puontg da risas da schluper› (‹quai è il motiv per ina risaglia da schluppar›) ha in caracter ironic e na correspunda betg a las versiuns publitgadas. En las registraziuns sonoras pon ins dentant adina puspè udir quest supplement. Il tun da basa trist da ‹E pitigot› sa schlucca qua tras. La chanzun sa basa sin la repetiziun da duas gestas melodicas: Sin moviment linear amunt davent da la secunda suonda in motiv repetì che maina engiu e finescha sin la tonica. Il cumenzament sin la secunda è vaira agen ed original.

La chanzun da las ‹Mintinedas da Murmarera› era enconuschenta sur il vitg ora en l’entir Surmeir. Ins na la chantava betg mo per prender cumià da la spusa; l’onn 1954 l’han ils abitants da Murmarera era chantà per prender cumià dal vitg ch’ins ha inundà cun bajegiar il mir da serra. Sco quai ch’i vegn pretais, era la melodia er enconuschenta en la Surselva.

Fila, fila

chanzun da filar – chanzun da mattas

Ils collectaders da chanzuns èn savens sa sfadiads da nudar uschè bleras strofas sco pussaivel. Uschia pon ins cumparegliar las versiuns oralas cun ils texts publitgads pli baud en las collecziuns da texts (en emprima lingia la ‹Crestomazia› e las ‹Annalas›).

Da ‹Fila, fila› existan pliras ediziuns. Per sia publicaziun ‹Chanzunettas populeras rumauntschas› ha Cloetta duvrà mo trais da las 24 strofas. Pertge ch’el ha desistì da las autras strofas, n’è betg enconuschent. Igl è numnadamain da supponer ch’el enconuschevi las publicaziuns gia existentas.

Chanzuns da filar fan part da la gruppa da chanzuns da lavur, d’amur e da mattas e betg darar chatt’ins en ellas in tun da lamentaschun. En questa chanzun planscha ina matta ses fastidi a sias camaratas da filar. Ses marus ha stuì ir davent ed uss ha ella tschernì in auter. La matta fantisescha co che quel la gidass da filar. En sia imaginaziun romantica e naiva enumerescha ella ina retscha da lavurs che tutgan tar l’artisanadi da filar. Cura che tut fiss fatg, giess ella alura a martgà cun la taila per la barattar cunter vestgids da nozzas (u taila persuenter). La matta supplitgescha la mamma da pudair maridar l’um ch’ella charezza, uschiglio na veglia ella betg pli filar. La mamma respunda però che sch’ella haja filà il glin, duaja ella era filar la stuppa. Alura planscha la matta al ‹mulinè melnüz› (la roda da filar) ses mal. La saira passa, la chandaila stida e cun quella la speranza. L’inabilitad da pudair sa far valair envers la mamma e da pudair agir tenor il cor vegn exprimida sco in ‹perpetuum mobile› en il text. Il perpeten circular na piglia nagina fin. Ils sentiments da la matta van sur ses maun en il fil vi sin la roda e sur il pe turnan els puspè en il cor. Fin ch’ella n’interrumpa betg quest circul cun in’acziun, vai adina vinavant. Pertge che la mamma na mida betg idea e recumonda a la figlia da laschar star quests patratgs. I fiss interessant d’intervegnir il motiv. È la figlia forsa anc memia giuvna che la mamma scumonda da maridar? En autras chanzuns cun la medema tematica vegnan pledentads a moda concreta ils quitads dal mintgadi en la lètg e la libertad ch’è ida a perder. È questa intenziun morala (avertiment, cussegl) forsa era da chattar en ‹Fila, fila›? A la figlia na resta betg bler auter che da cuntinuar cun sia lamentaschun.

La roda da filar stat era qua per la lavurusadad, la perseveranza ed il process da madirezza da la dunna giuvna. Quest examen per l’amur e la pazienza na para dentant d’enconuscher nagins cunfins, pertge che la matta examinada daventa adina pli trista e pli malventiraivla. La melodia en moviments circulars e la stereotipia ritmica rinforzan la monotonia e la desperaziun da la scena.

Il chalderer

chalderer – far la curt ad ina matta – differenzas socialas – pregiudizis

In chalderer dumonda ina giuvna, ch’el pledenta cun princessa, da sautar cun el. Durant ch’els sautan, l’inunda el cun dumondas da maridar. Igl al reussescha da fascinar la matta e suenter avair sautà pliras uras, èn els in pèrin. En la chasa da la matta inscuntran els in suenter l’auter il frar, il bab e la sora da quella. Quels cumondan a la spusa dal chalderer da trair en ussa in auter scussal: empè da quel alv uss in nair, empè da quel da saida uss in trid.

Sumegliant a la chanzun ‹A d’eira üna vouta ün bandirel› (per tudestg ‹Der Fähnrich und die Tochter des Barons›) tematisescha questa chanzun il motiv da dus partenaris ineguals. L’ultima strofa demonstrescha cleramain che la famiglia da la spusa n’ha betg grond plaschair da questa lètg. Cun maridar il chalderer vegn la matta per uschè dir exclusa da sia famiglia.

La melodia ha sias ragischs en la chanzun tudestga ‹Es ritten drei Ritter zum Tore hinaus›. Tenor la medema melodia chantav’ins era la chanzun religiusa ‹O sogns patruns en ault’honur› (‹Consolaziun I›).

Ei er’ina biala mattetta

amur – dolur – tragica

Tar questa chanzun sa tracti tematicamain da la medema chanzun sco ‹Sin ina teissa spunda›. Il collectader Hanns In der Gand scriva ch’i saja ina chanzun claustrala che suondia la chanzun populara tudestga ‹Graf und Nonne›. Il medem cuntegn chatt’ins era sut il titel ‹Ich stand auf hohem Felsen›. Maria Petschen, la chantadura tschorva da Mustér ch’ha chantà var 140 chanzuns per ils collectaders da chanzuns, ha para emprendì ‹Ei er’ina biala mattetta› da sia mamma. La chanzun vegniva era chantada durant vegliar las baras d’uffants.

En la collecziun da chanzuns dad Alfons Maissen frunt’ins savens sin versiuns e variantas da la medema chanzun. Latiers pon ins constatar che las melodias èn main indiscutablas ch’ils texts; ellas èn pli variablas en lur atmosfera e lur caracter. Il text resta plitost e mantegna ses cuntegn e sia structura. Tar quest tip da chanzuns, las chanzuns narrativas, midan ils chantadurs mintgatant las strofas u inventan novas vitiers, il cuntegn resta dentant adina il medem.

In nobel chavalier inscuntra ina matta e tematisescha directamain la bassa classa sociala da la matta. Segira da sasezza respunda quella al chavalier menziunond ch’ella haja bain si’onur. Sinaquai la vul il chavalier regalar in anè dad aur. Quel n’acceptass ella mai e mai pli – tge schess era sia famiglia da quai? Ella duaja dir d’al avair chattà. Il chavalier vul ch’ella dia manzegnas ed uschia ha el gia tradì ses esser malundraivel. La chanzun chala cun il cussegl dals parents da la giuvna ch’ella duaja ir en claustra. Ina cuntinuaziun sco en ‹Sin ina teissa spunda› na datti betg.

La melodia che ballantscha en il tact da 6/8avels suttastritga ensemen cun il text la bellezza, la purezza e l’onestadad. Gia l’emprim vers menziuna quests elements che sa mantegnan atras l’entira chanzun. Suenter la medema melodia vegniva era chantada la chanzun istorica ‹Tadlei, mes cars Grischunse› (versiun da Lumbrein).

Eau sun üna juvnetta

virtids d’ina giuvna – laud a la povradad – morala – ritgezza da variantas – inscenaziun da sasez

En questa chanzun dechanta ina dunna giuvna ils avantatgs d’ina vita independenta e las vairas valurs e virtids sco plaschair intern, sanadad, diligenza e sinceradad. Il suttun moral dal cuntegn è bain visibel.

Caracteristicas per la chanzun èn la clera melodia e la ritmica pregnanta (tenor metrum, metrica, sillabica), la cumposiziun formala e la structura armonica che sa limitescha sin tonica e dominanta. La chanzun para allegra e leva ed ins enconuscha lien in caracter da chanzun da saut. Il dumber da strofas divergescha fermamain en las differentas variantas (4-10 strofas). Da la chanzun ch’è probablamain la pli veglia han ins nudà mo l’emprima strofa. La chanzun ‹Eau sun üna juvnetta› sa distingua entras si’enorma ritgezza da variantas.

La chanzun era franc fitg populara en l’Engiadina Bassa ed en la Val Müstair, uschiglio na dessi strusch tantas versiuns. La segunda part da la melodia regorda in zic a ‹Ti roda mia roda› (dal gieu cun chant ‹Stiva da filar› da Tumasch Dolf). Sche Tumasch Dolf ha recepì cun intenziun quella sequenza en la cumposiziun, n’è betg cler, cunquai ch’ins chatta adina puspè tals e sumegliants elements melodics e ritmics.

Chanzun dal guitader / Jeu mondel sil vacht

guardia da notg – chanzun da guitaders – isanzas

Las chanzuns dals guardians da notg appartegnan a la gruppa da las chanzuns d’isanzas. Ellas vegnivan chantadas dals guardians da notg, tutgan dentant er tar il stgazi da chanzuns general da chantaduras e chantadurs.

‹Jeu mondel sil vacht› (‹vacht› dal pled tudestg ‹Wacht›) fa part da las melodias las pli veglias da la collecziun. La melodia iniziala en l’emprima part da la chanzun è in pau particulara; tenor Hanns In der Gand sa tracti qua forsa d’in sbagl. Dasperas èn ils motivs repetints e circulants il tratg caracteristic da questa chanzun. La successiun da trais tuns cura che l’ura dat (‹las endisch hai dau›) lascha presumar in’imitaziun melodica da l’ura-baselgia che dat.

Las chanzuns da guitaders da la Surselva paran in pau pli arcaicas che quellas da l’Engiadina. En las registraziuns sonoras aud’ins che las chanzuns sursilvanas vegnivan interpretadas pli libramain en lur ritmica. Ils texts han savens mo ina strofa e varieschan mo pauc; la suletta midada è l’ura menziunada. Uschia èn accentuads anc pli fitg la monotonia ed il princip circular. Las chanzuns da guitaders da la Surselva n’enconuschan strusch autras versiuns – cuntrari a la chanzun da guitaders engiadinaisa ‹Ollà, ollà l’guitader› ch’exista en otg variantas differentas.

En general chantav’ins las chanzuns da guitaders fitg plaun. Passadis religius e contemplativs sco ‹Ludaus sei Jesus Christ› u ‹Il rai da tutta gloria› eran accentuads anc pli fitg.

La chanzun da la bella sirena

amur – nimfa

La chanzun da la bella sirena raquinta da l’inscunter d’in mat cun ina diala maritima, ina nimfa. L’um è uschè fascinà da la bella vusch da la sirena ch’el l’empermetta si’entira facultad. La nimfa refusa però l’offerta da quest uman terrester. Sinaquai giavischa l’um da na mai pli vesair la sirena.

La melodia sa differenziescha cleramain da las chanzuns popularas tradiziunalas ch’èn fitg simplas. Ina tempra meridiunala è udibla en il tact ballantschant da 6/8avels ed ins suppona che la chanzun derivia da l’Italia. A quai fa er allusiun la scena da la saira sper la mar, plitost nunusitada per chanzuns dal territori alpin. Il dialog tranter la diala ed il mat para fitg intim. L’inaccessibladad ed il privel da l’inscunter sa manifesteschan cura che la bella nimfa di che ses chant fetschia sa durmentar il giuven per adina.

Il collectader ha fatg ina remartga che la chanzun sumeglia ‹Dad ina rosa nescha› en la ‹Consolaziun›. Tar questas sumeglientschas sa tracti dentant plitost da parallelas en ils motivs (motivs viandants) che d’unitads melodicas pli grondas.

Te legra, te legra

guardia da notg – clom dal guitader – mintgadi

Intginas chanzuns dals guardians da notg fan probablamain part da las pli veglias chanzuns en la collecziun da Maissen. Questas tipicas chanzuns per mintg’ura chatt’ins en l’Engiadina ed en la Surselva. Forsa ch’ellas eran medemamain derasadas en il Surmeir, ma deplorablamain na datti naginas attestaziuns da quest intschess. Il caracter da las melodias è per gronda part serius e preschenta era cumponentas religiusas da choral. Las chanzuns dals guardians da notg appartegnan a la gruppa da las chanzuns d’isanzas. Ellas na vegnivan betg mo chantadas dals guardians da notg, mabain er en general da chantaduras e chantadurs. Ils texts vegnan midads minimalmain.

La chanzun sursilvana dal guitader ‹Te legra, te legra› cun dudesch strofas è dal cuntegn nà in’enumeraziun da differents elements religius. Il text da la ‹Crestomazia› cumenza cun ‹Ti biala, ti biala› e para entras questa floscla iniziala sco in cumià da la marusa (chanzun dad ir a mattauns). La versiun da Sedrun cumenza cun in appel da sa legrar ‹Te legra, te legra›. L’enumeraziun da las dudesch battidas da l’ura variescha da versiun tar versiun, ma il caracter fundamental da tempra religiusa resta adina.

Stai si Gion Paul da Flem!

ditga – dispita per dretgs da giudida d’alp

L’origin da questa chanzun narrativa è ina dispita tranter il Grischun ed il chantun da Glaruna che va enavos fin en il temp medieval. L’istorgia tracta d’in pastur sin il Crap da Flem ch’avertescha ils purs.

Tar quest exempel sa tracti d’ina ditga chantada ch’ins po resguardar sco pendant a l’enconuschenta ‹Canzun da sontga Margriata›.

Ils Glarunais èn arrivads sin l’alp da Flem, han mazzà ils famegls d’alp ed engulà il muvel. Unicamain il paster ha pudì sa zuppar tranter dus craps e dasda uss ils purs cun sia tiba per als clamar si da persequitar ils laders. El suna e cloma uschè ditg fin che ses cor schloppa.

Ina simpla melodia en triaccord ed in modest ritmus recità bastan per purtar l’entir text. La ritmica ha ina tempra alarmanta e las differentas registraziuns sonoras èn tuttas d’in tempo plitost accelerà per exprimer la hectica da l’acziun. La fin, sco ina sort ‹coda› (part agiuntada, concludenta da la chanzun), suonda sco imitaziun da la tiba in sun cuntinuant ch’ins chanta cun lefs serrads. En tuttas registraziuns sonoras vegn questa fin interpretada a moda fitg plauna e lamentanta. Cumplettamain libra dal metrum cumplettescha ella la chanzun.

Da la segunda part da l’istorgia – co che quels da Flem reconquistan cun in rampign las vatgas enguladas – existan sulettamain variantas en furma da text, ma naginas attestaziuns da melodias.

Canzun da sontga Margriata

ditga chantada – mitus

La sontga Margriata, ch’è travestgida da paster d’alp, glischna in di sin ina platta da crap. Qua scuvra il paster pitschen ch’il zezen è en vardad ina dunna ed el smanatscha d’annunziar quai al signun. La sontga emprova da l’impedir da far quai cun empermetter regals custaivels, sco per exempel trais nursas ch’ins po tunder trais giadas ad onn. Il buob refusa d’acceptar quests regals sco paja per ses taschair. Sco chasti al fa la sontga Margriata sfundrar fin il culiez en la terra. Sin quai empermetta el da tegnair il misteri per sasez. Deliberà da la situaziun malempernaivla, vul el tuttina infurmar il signun davart la schlattaina dal paster. Qua al tutga il chasti definitivamain: el sfundra en la terra e la sontga Margriata banduna l’alp. Ella prenda cumià dal signun e da las vatgas. Il latg da quellas tschessa suenter la partenza da la sontga. Era la funtauna tschessa, la spunda fritgaivla setga vi e l’erva d’alp na verdegia betg pli. Ils zains da Son Gieri e Son Gagl tutgan uschè ferm ch’ils battagls dattan or, cura che la sontga Margriata va davent.

La ‹canzun da sontga Margriata› è probabel la pli veglia, singulara ed interessanta chanzun rumantscha. Igl è vegnì scrit e perscrutà bler davart questa chanzun. Ina dataziun precisa n’è betg pussaivla, ma ins suppona l’origin en il temp medieval. Schebain la ditga e la melodia èn naschidas a medem temp, n’è betg pussaivel d’eruir.

Il caracter modal da la melodia sa differenziescha da las autras chanzuns popularas tradiziunalas. La notaziun da la melodia or da l’onn 1931 è en in stil antifonal (in chant dialoghisà). En la collecziun dad Alfons Maissen exista mo ina registraziun sonora che datescha da l’onn 1939.

Alla buna sera

guardia da notg – chanzun da guitaders – mintgadi

Questa chanzun da guitaders u chanzun da mintg’ura stat per las melodias pli veglias che circuleschan a moda declamatorica enturn in unic motiv. Il text per l’ura correspundenta (las otg) en la segunda part da la chanzun è adattà libramain al ritmus. Remartgabla è la cadenza (da la quinta engiu) che regorda insaco ad in’ura-baselgia che dat.

Tumasch Dolf renviescha en la ‹Consolaziun› a la chanzun ‹Alla buna sera› ch’al pareva surprendenta pervia da la ritmica interessanta. Fitg spezial è il moviment linear da la terza anora che sa repeta quatter giadas sco era la repetiziun dal gestus melodic (quinta engiu) che rinforza il clom da la guardia da notg (imitaziun da l’ura-baselgia). La tonalitad da la chanzun n’è betg clera, singulas modas laschan tuttavia supponer in caracter modal.

En l’Engiadina e la Val Müstair han ins registrà 40 chanzuns da guitaders, en la Surselva circa 20. Ord vista dal redactur èn las modas da l’Engiadina e da la Val Müstair in pau pli modernas, quai vul dir pli melodiusas sco era sviluppadas armonicamain e formalmain pli lunsch che quellas da la Surselva. Per regla han ellas mo duas u trais strofas.

Indicaziuns bibliograficas

Iso Albin. Explicaziuns. En: La Grischa. Chanzuns popularas rumantschas. Cuira 2013, p. 75–100. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).