«Conservar per l’eternitad la gronda ritgezza dialectala»

L’emna dals 13 als 18 da settember 1926 è succedì a Cuira insatge unic: Il professer Wilhelm Albert Doegen è arrivà cun la viafier en in vagun spezial da Berlin purtond cun sai ses tecnicists ed in’apparatura da registraziun che pasava passa 100 kilos. En la centrala da la Viafier retica ha el endrizzà in studio da tun ed ha realisà en quests tschintg dis 51 registraziuns. Per quest’occasiun èn viagiads a Cuira pledadras e pledaders tant sco chantaduras e chantadurs da tut las valladas grischunas. Ellas ed els eran vegnids selecziunads da linguists per vegnir a discurrer e chantar en l’apparatura cumplitgada cun la finamira da «conservar per l’eternitad e da transmetter a las proximas generaziuns il stgazi inexauribel e la gronda ritgezza dialectala dal chantun Grischun sco perditga sempiterna da la vita dialectala actuala». Ins aveva calculà che las matrizas d’arom che vegnivan imprimidas en in process galvanoplastic or da las plattas da tschaira engravadas cun ils suns pudessan surviver per var 10 000 onns.

Questas registraziuns dialectalas, spectacularas per quell’epoca en Svizra, eran vegnidas iniziadas da l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg. La fundaziun d’in tal institut era vegnida intimada da divers professers da Vienna. Dapi si’instituziun il 1909 avevan ses manaders l’intent da documentar en maniera scientifica tut ils dialects da las linguas naziunalas svizras. Quest project ambizius era daventà pussaivel mo grazia al svilup tecnic dal fonograf inventà en l’America da Thomas Alva Edison. Quest apparat cun in dratguir che permetteva da registrar e da reproducir suns era vegnì preschentà l’emprima giada al public europeic a l’Exposiziun mundiala da Paris l’onn 1878 sco in’invenziun revoluziunara. L’apparatura dad Edison vegniva admirada da giuven e vegl e ses inventader è vegnì tractà cun respect sco ‹Monsieur le Phonographe›. In veritabel spectacul ch’ha attratg massas da persunas han alura furmà ils models perfecziunads dal fonograf dad Edison ch’èn vegnids preschentads a la proxima Exposiziun mundiala a Paris l’onn 1889. Il public sa smirvegliava co che l’apparat magic era capabel da repeter ils pleds ils pli difficils en tut las linguas ed en tut ils dialects dal mund. La revista emnila L’Exposition de Paris ha rapportà che sia maiestad, il prinzi Taïeb-bey, haja discurrì arab en il dratguir ed il grond poet Mistral en la lingua da la Provence. Il fonograf haja reproducì perfetgamain tut las caracteristicas da las vuschs e l’accent persunal da mintga pledader. Ins haja perfin pudì tadlar la vusch d’ina chantadura ch’era vegnida registrada diversas emnas avant e conservada dapi lura. La vusch n’haja pers nagut da sia frestgezza ed emoziun. La revista ha prognostitgà ch’i vegnia ad esser pussaivel en avegnir da stgaffir ina sort biblioteca da las vuschs e damai er da tadlar las vuschs da persunas mortas. La moda e maniera co ch’i vegniva rapportà quella giada davart il fonograf ans mussa oz quant revoluziunara e remartgabla che l’idea da pudair registrar e reproducir suns e vuschs era per quell’epoca.

Scienziads da la linguistica e dialectologia – quella giada sa tractavi da disciplinas anc magari giuvnas – èn s’interessads fitg per questa nova pussaivladad da fixar il pled discurrì, da far analisas foneticas e cumparegliaziuns linguisticas e geograficas. La tecnica da registraziun è vegnida sviluppada e perfecziunada vinavant durant ils emprims decennis dal ventgavel tschientaner – en emprima lingia per servir a la producziun commerziala da plattas sonoras cun si musica. A las universitads da Vienna e pli tard er da Berlin e da Turitg èn vegnids fundads quels onns uschenumnads archivs sonors ch’han rendì applitgabla questa tecnica er per intents scientifics. L’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg exista dapi l’onn 1909 senza interrupziuns e vala oz sco il pli vegl archiv sonor da la Svizra.

Serias annualas da registraziuns en Svizra

Thomas Gadmer, l’editur da las registraziuns dialectalas gualsras da l’onn 1926, ha documentà co che l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg ha collavurà a l’entschatta per sias registraziuns dialectalas cun l’Archiv fonografic da l’Universitad da Vienna. Il fritg da questa lavur èn stadas gia fitg baud passa 300 registraziuns da dialects svizzers. A partir da l’onn 1924 ha cumenzà la collavuraziun cun il professer Wilhelm Albert Doegen (1877-1967), manader da la partiziun sonora da la Biblioteca statala prussiana a Berlin. Quel aveva sviluppà ina nova tecnica da registraziun e possedeva ina da las meglras apparaturas da ses temp. Sias registraziuns han persvadì la cumissiun da Turitg surtut pervi da la buna qualitad dal sun. Il pli grond dischavantatg da la cooperaziun cun Doegen eran ils gronds custs ch’ins stueva surpigliar per far vegnir da Berlin e dar alloschi en Svizra al professer cun ses tecnicists e sias apparaturas voluminusas. Grazia a contribuziuns da la Confederaziun han però pudì vegnir realisadas quasi mintg’onn uschenumnadas serias da collecziuns: il 1924 a Turitg, il 1925 a Berna, il 1926 a Cuira, il 1927 a Sion e Brig, il 1929 a Bellinzona e Domodossola. Igl era previs da «fixar sistematicamain tut ils dialects genuins e caracteristics da la Svizra, tant tudestgs sco franzos, talians e rumantschs».

Sco motivs per realisar questas registraziuns dialectalas ha Thomas Gadmer identifitgà la preoccupaziun per la mort apparentamain proxima dals dialects ed er in interess scientific e documentar per la dialectologia. Sper las registraziuns dialectalas han ins er resguardà producziuns musicalas, «tut quai ch’era cuntanschibel e registrabel per intents scientifics ed etnologics». Er ils perscrutaders da la cultura populara han numnadamain scuvert da quel temp ils avantatgs da las novas pussaivladads tecnicas per documentar chanzuns popularas. Las serias da registraziuns en Svizra èn vegnidas organisadas ed accumpagnadas da la cumissiun da l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg che reuniva dapi sia fundaziun linguists da diversas regiuns linguisticas dal pajais: ils professers Albert Bachmann (1863-1934), Louis Gauchat (1866-1942) e pli tard Jakob Jud (1882-1952) tant sco dr. Robert von Planta (1864-1937).

Grondas preparativas per las registraziuns grischunas

Igl è vegnì decidì da realisar la seria da registraziuns da l’onn 1926 a Cuira. Robert von Planta è s’engaschà tenor Thomas Gadmer per questas ulteriuras registraziuns en il Grischun, suenter ch’el aveva gia inizià e preparà registraziuns rumantschas e tudestgas a Tusaun l’onn 1910. El vuleva er che las registraziuns vegnian realisadas en divers lieus, per exempel a Samedan, Tusaun e Trun. Quai è dentant vegnì refusà causa la gronda lavur e las expensas considerablas. Dentant er il transport da tut ils pledaders a Cuira avess custà fitg bler, sch’ils directurs da la Viafier retica e da la Viafier Cuira-Arosa n’avessan betg decis da transportar gratuitamain «per servir a la buna chaussa» ils exploraturs tant sco ils infurmants. Grazia als contacts da Robert von Planta cun Gustav Bener, il directur da la Viafier retica, han ins ultra da quai survegnì gratuitamain localitads adattadas per las registraziuns en l’edifizi central da la Viafier retica a Cuira. Ina part dals custs per las preparaziuns da las registraziuns ha Robert von Planta surpiglià persunalmain.

L’incumbensa da preparar la seria da registraziuns a Cuira, surtut er da selecziunar ils infurmants, han survegnì ils linguists Eugen Dieth (1893-1956), Chasper Pult (1869-1939), Ramun Vieli (1895-1953) ed Andrea Schorta (1905-1990). Per prender resguard sin ils purs, ch’ins vuleva gudagnar sco tipics pledaders da mintga dialect, è vegnì fixà il mais da settember sco buna perioda per far las registraziuns. Lura ha cumenzà la tschertga da candidats adattads en las vischnancas, savens cun l’agid da spirituals, autoritads communalas e magisters: «Durant emnas ed emnas han ils linguists traversà questa stad spassegiond las valladas e las muntognas per tadlar co che la glieud discurra. Lura han els fatg lur tscherna.» I stuevan esser infurmants cun geniturs ch’eran sche pussaivel creschids si tuts dus en la vischnanca respectiva, infurmants che n’eran sezs betg stads absents per in lung temp da lur vitg e che discurrivan persuenter in dialect local «pur e stget».

Eugen Dieth ha descrit suandantamain las preparativas en la Neue Zürcher Zeitung: «Avant ch’ins po far las registraziuns datti ina lunga lavur preparatorica che dependa per gronda part da l’encletga e da la prontezza da la populaziun. Jau hai udì numerusas admoniziuns e resalvas avant ch’entschaiver mia missiun. Dentant cun in pèr paucas excepziuns magari extremas, nua che mintgin era dal tuttafatg cuntrari da prestar in servetsch, è vegnì respundì a mia dumonda cun senn e plaschair per la chaussa. Il pievel grischun è conscient da sia solidaritad e da sia singularitad naziunala e perquai pon ins entusiasmar facilmain la glieud per la preservaziun da quellas qualitads. La pli gronda difficultad è il paradox ch’ins sto sa drizzar – per chattar ils infurmants che discurran in dialect genuin – a persunas indigenas che n’han mai guardà suror ils terms da lur stretga patria e che na renconuschan perquai betg la finamira ideala e che na possedan betg las abilitads necessarias. Igl è impurtant dad esser fitg critic en la tscherna dals pledaders. Motivs tecnics na permettan betg anc da far las registraziuns directamain en il milieu, en las stivas dals purs. Il viadi a Cuira è damai stà indispensabel ed è deplorablamain daventà qua u là il crap da stgarpitsch.»

I n’è damai betg stà facil da persvader gist ils abitants ils pli stabels dals divers vitgs da participar ad in experiment uschè curius e nunusità sco quai che la registraziun d’in discurs era da lezzas uras. Ed er il viadi cun la viafier da las valladas fin a Cuira para pia d’avair fatg starment a tscherts infurmants pussibels ch’han lura decidì da restar pli gugent a chasa e da betg participar a las registraziuns. Il pur Basilius Berther da Rueras ha integrà questas circumstanzas e quests patratgs en las anecdotas ch’el ha raquintà sco represchentant da la Val Tujetsch: «En tutta fuola munglass jeu uss aunc ir giu Cuera e risdar en in dartguir per lura suenter schar tedlar tut il mund co nus da Tujetsch spattergnein ora nies lungatg. Ussa zuar sehon’ins ina miarda dad ir adansoias per da quellas caussas. Denton questa damaun er’ei ina schi stria ferdaglia, schi fin e mursin ch’jeu hai stuiu metter si capetscha da tinghelin e trer en vons d’ir a segar risdiv. D’ir giu Cuera stoi jeu forsa buca schelar la detta schi dil gianter. [...] Ussa che nus vein la viafier eis ei buca martuir dad ir giu Cuera e si. Marenda prend’ins ina brava [...]. Ella viafier han ins zuar peda da tuccanar enagiu da bia d’enzatgei. Aber tgei gianter risdar giu Cuera da quei dartguir en? Gliez ei lu pli hanau.»

Ina procedura stentusa per registrar

Sper l’encletga fundamentala per l’impurtanza scientifica e documentara da las registraziuns dialectalas e sper la prontezza da far il viadi a Cuira, pretendeva la procedura da registraziun dentant anc autras capacitads ed abilitads dals infurmants. Siond che la procedura ed il material eran fitg custus, eri fitg impurtant da preparar minuziusamain mintga registraziun. Ils infurmants stuevan tscherner u inventar sezs in’istorgia locala, scriver si quella per lura leger ella uschè natiralmain e correctamain sco pussaivel. Probabel era er quai in dals motivs ch’il profil ideal dals pledaders n’ha betg pudì vegnir respectà per mintgin dals dialects. Gist tranter ils pledaders dals dialects rumantschs sa chattan sper ils purs ch’èn liads magari stablamain a lur vitgs er blers magisters bilings u perfin tscherts infurmants relativamain mobils, plurilings e schizunt studegiads (magisters secundars, hoteliers, funcziunaris, students).

La procedura da registraziun è vegnida descritta detagliadamain en la gasetta Der freie Rätier: «L’emprim vegnivan ils texts dialectals originals – sche pussaivel notads dals pledaders sezs – transcrits tenor las particularitads dialectalas dal pledader en ina notaziun fonetica che reflectava la pronunzia; lura vegniva emplenì cun las datas persunalas in formular ch’era structurà tenor criteris scientifics e che pretendeva infurmaziuns davart la vegliadetgna, la scolaziun ed ils lieus da domicil dal pledader tant sco davart la patria da tuts dus geniturs e davart auters facturs ch’influenzeschan la lingua individuala. Suenter vegniva cuntinuà en la stanza preparada per l’experiment, in local vid che vegniva dividì en duas parts d’ina tenda verda. D’ina vart da la tenda pendeva il dratguir giu dal plafond e davosvart sa chattava l’apparatura pesanta. En in’emprima curta emprova stuevan ils pledaders discurrer en il dratguir ina part da lur text tenor las directivas da professer Doegen. Sche questa emprova cuntentava, quai che pudeva vegnir controllà immediat senza difficultads reproducind il text discurrì cun in instrument spezial, vegniva fatg immediatamain la registraziun definitiva che durava mintgamai var trais minutas e mesa. Suenter la registraziun vegnivan ils pledaders supplitgads d’engravar lur num sin la platta da tschaira. Ed i vegniva er giavischà da furnir anc ina fotografia perquai che l’Archiv fonografic vuleva sche pussaivel documentar mintga registraziun en trais furmas: registraziun sonora, transcripziun e purtret.»

La glista da las registraziuns dialectalas dal Grischun realisadas a Cuira tranter ils 13 ed ils 18 da settember 1926 cuntegna ils suandants dialects locals: Arosa, Panaduz, Castiel, Cuira, Churwalden, Tavau, Jenins, Claustra, Küblis, Langwies, Sursaissa, Peist, Praden, Stussavgia, Samignun, Seewis, Tumein, Tschappina, Valendau e Val per il Grischun da lingua tudestga (en pli anc Flums); Alvagni, Bravuogn, Panaduz, Breil, Schlarigna, Domat, Calantgil, Marmorera, Maton, Mon, Rueras, Sarn, Savognin, Scharàns, Scuol, Valchava, Vaz, Vnà, Vrin, Zernez e Zuoz per il Grischun rumantsch; Bondo (Bregaglia) e Poschiavo per il Grischun da lingua taliana. Ultra da quai èn vegnidas fatgas er registraziuns musicalas da divers jodels dal Partenz, d’ina chanzun populara da Tavau e – tenor la gasetta Der freie Rätier quasi «sco curunaziun da tut» – anc ina registraziun cumpletta e bain gartegiada da la chanzun da Trun (A Trun sut igl ischi). Per quella registraziun eran sa mess a disposiziun var dus tozzels chantadurs rumantschs dal chor viril da Cuira sut la batgetta dal dirigent Ernst Schweri.

Eugen Dieth ha valità la totalitad da las registraziuns da Cuira en la Neue Zürcher Zeitung cun pleds che demussan ina metaforica biologisanta, tipica per quel temp: «La racolta messa sut tetg è spezialmain preziusa causa sia gronda multifariadad. Las bleras colurs dal purtret dialectal sgiaglià en il Grischun, che dattan en egl almain da val a val perfin al viandant betg scolà linguisticamain e ch’èn schizunt daventadas legendaras, èn confermadas ed udiblas cler e net en nossa collecziun. Il Grischun è ina zona da protecziun er per ils dialects e betg sulettamain per la flora e la fauna alpina. En quest territori vivan vinavant il tudestg, il rumantsch ed il talian fin oz en ina gronda fertilitad da variantas grazia a la structura topografica e grazia a las cundiziuns confessiunalas e politicas. Tschuncanta da questas variantas èn ussa conservadas en tutta purezza sin plattas da tschaira.»

Las registraziuns dialectalas rumantschas

La registraziun dals dialects rumantschs è vegnida accumpagnada a Cuira dals professers Chasper Pult e Jakob Jud tant sco da Robert von Planta e da ses secretari, il giuven romanist Andrea Schorta. Sco infurmants eran vegnids selecziunads duas dunnas (Schlarigna, Zuoz) e deschnov umens. Suenter avair realisà glindesdi ils 13 e mardi ils 14 da settember 1926 la maioritad da las registraziuns tudestgas, èn vegnids londervi ils 15 e 17 da settember surtut ils pledaders dal Grischun central, ils 16 da settember ils pledaders da la Surselva e la sonda, ils 18 da settember finalmain las pledadras ed ils pledaders oriunds da l’Engiadina e da la Val Müstair.

En ils texts discurrids relativamain curts vegnan raquintads schabetgs, fatgs, anecdotas, filistuccas ed er legendas da las diversas vischnancas. Per il temp dad oz èn quests raquints da grond interess, betg mo per l’aspect linguistic mabain er sco perditgas unicas da l’istorgia sociala ed etnologica. Legend e tadlond quests texts vegn ins a savair bler davart la convivenza e la lavur en ils vitgs purils, davart ceremonias, usits e rituals. Tranter questas registraziuns sa chattan dentant er divers raquints mez fantastics, fablas e legendas localas. Las activitads documentaras da quella giada eran savens accumpagnadas er d’in impuls patriotic e conservativ, siond ch’ins vuleva documentar sper l’analisa scientifica er ina visiun dal bun temp vegl per las generaziuns suandantas. Perquai pon ins observar en divers dals raquints in tschert spiert nostalgic, ina perspectiva bainvulenta e divertenta sin la cuminanza sociala e ses funcziunar, per exempel sin las modas e metodas mintgatant violentas e mintgatant simpaticas da s’educar, controllar ed instruir.

Linguisticamain èn represchentadas en las registraziuns rumantschas dal 1926 las gruppas dialectalas las pli impurtantas e caracteristicas da l’intschess rumantsch (las indicaziuns en parantesas numnan mintgamai la gruppa dialectala ed il standard regiunal che vegn attribuì a quella): Rueras (Tujetsch/sursilvan), Breil (Cadi/sursilvan), Vrin (Lumnezia/sursilvan), Domat (Plaun/sursilvan), Panaduz (Plaun/sutsilvan), Sarn (Muntogna/sutsilvan), Scharans (Tumleastga/sutsilvan), Maton (Schons/sutsilvan), Calantgil (Schons/sutsilvan), Vaz (Sotses/surmiran), Alvagni (Sotses/surmiran), Mon (Surses/surmiran), Savognin (Surses/surmiran), Marmorera (Marmorera/surmiran), Bravuogn (Val d’Alvra/puter), Schlarigna (Sur Funtauna Merla/puter), Zuoz (Suot Funtauna Merla/puter), Zernez (Sur Tasna/vallader), Valchava (Val Müstair/vallader), Scuol (Suot Tasna/vallader), Vnà (Valsot/vallader).

La publicaziun da las registraziuns rumantschas

Las registraziuns rumantschas da l’onn 1926 eran conservadas durant blers decennis mo sin paucas plattas da gummalacca. La publicaziun da transcripziuns foneticas e da translaziuns tudestgas da las registraziuns dal Grischun rumantsch e talian ha tgirà Andrea Schorta. El aveva doctorà il 1926 a l’Universitad da Turitg ed accumpagnà la realisaziun da las registraziuns dialectalas a Cuira il medem onn. Dal 1933 al 1939 è el stà il secretari general da la Lia Rumantscha, precis ils onns da la propaganda per la renconuschientscha dal rumantsch sco lingua naziunala. Dal 1939 fin a sia pensiun l’onn 1975 è el stà schefredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun.

L’emprim ha Schorta publitgà il 1935 e 1936 ils texts accumpagnants (transcripziun e translaziun) per las registraziuns da Rueras, Valchava, Vaz, Vnà e Vrin en la Lautbibliothek zu den Sprachplatten des Institutes für Lautforschung an der Universität Berlin en ina seria che sa numnava Rätoromanische Dialekte der Schweiz. Pir l’onn 1946 ha el lura publitgà ils texts accumpagnants tar las autras 16 registraziuns rumantschas e tar las duas registraziuns talianas en la collecziun Rätoromanische und rätolombardische Mundarten da l’Archiv fonografic da Turitg. In’emprima transcripziun fonetica en la notaziun sviluppada dad Albert Bachmann per sias grammaticas dals dialects da la Svizra germanofona era vegnida fatga immediat avant u suenter las registraziuns. L’onn 1930 èn las plattas lura vegnidas reproducidas pliras giadas cun in grammofon per meglierar las transcripziuns oriundas. Per publitgar ils texts en transcripziun fonetica ha Andrea Schorta lura transferì las transcripziuns originalas en la notaziun sviluppada da Karl Jaberg e Jakob Jud per lur Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz. Dentant n’èsi betg stà pussaivel da cumparegliar questas transcripziuns anc ina giada cun las registraziuns sin las plattas. Ultra da quai ha Schorta fatg ina translaziun magari pled per pled en tudestg.

Enturn l’onn 2000 ha l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg instradà diversas iniziativas per conservar, cumplettar e digitalisar las emprimas registraziuns sonoras da dialects svizzers. La finamira è da render accessiblas a la populaziun tut las registraziuns dialectalas svizras, da las emprimas enfin a quellas da la fin dals onns 1920. Questas registraziuns valan oz sco patrimoni cultural naziunal. Per realisar questa finamira cooperescha l’Archiv fonografic cun ils instituts omonims da l’Academia da las scienzas a Vienna e da l’Universitad humboldtiana a Berlin tant sco cun l’associaziun Memoriav e la Fonoteca naziunala svizra a Lugano. Grazia a diversas publicaziuns, ad in catalog online ed a duas exposiziuns publicas èsi gartegià a l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg da far divers pass decisivs en la direcziun vulida.

Quasi cumplettamain inaccessiblas eran fin oz las registraziuns dialectalas rumantschas dal 1926. Perquai èsi stà impurtant da betg publitgar sulettamain las registraziuns sco talas, mabain da las cumplettar cun divers texts accumpagnants che faciliteschan en ina maniera moderna ed attractiva la chapientscha ed il studi da las registraziuns. I sa tracta mintgamai da trais versiuns scrittas:

1. Ina transcripziun dals texts registrads redigida per l’emprima giada en l’ortografia standardisada dals idioms, damai en las variantas scrittas regiunalas sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader.

Quests texts servan d’ina vart sco agid per tadlar e per chapir meglier las registraziuns dialectalas sin il disc cumpact che n’èn betg adina da suandar uschè facilmain, siond che nus essan ozendi disads d’ina autra qualitad da reproducziun. Da l’autra vart permettan questas transcripziuns da leger e d’analisar ils texts er independentamain da las registraziuns. Per cuntanscher ina meglra coerenza tranter il text stampà ed il medem text discurrì ha stuì vegnir devià parzialmain da l’ortografia dals standards regiunals cun transcriver tschertas registraziuns. Uschia reflectescha per exempel la transcripziun da la registraziun da Valchava il dialect jauer. En il text da Domat han ins empruvà da realisar tschertas caracteristicas da quest dialect er en la versiun scritta. Da l’ortografia uffiziala dal sutsilvan, che sa basa sin ils dialects da la Val Schons, è vegnì abstrahà en ils texts stampads da Scharans, Sarn e Panaduz per pudair reproducir tschertas caracteristicas foneticas da la Muntogna, da la Tumleastga e dal Plaun er en la versiun scritta. Per ils dialects da Bravuogn, Marmorera e Vaz datti atgnas grammaticas u tradiziuns scrittas ch’èn er vegnidas consultadas cun transcriver las registraziuns da quellas vischnancas. Per garantir ina buna legibilitad dals texts èsi vegnì resguardà tar tut questas deviaziuns da las ortografias standardisadas dals idioms che las lecturas ed ils lecturs na vegnian betg irritads dad ortografias memia insolitas.

2. Ina nova translaziun tudestga dals texts discurrids fatga per questa publicaziun a basa da las translaziuns litteralas dad Andrea Schorta.

Questas translaziuns permettan er als lecturs ed auditurs interessads che na chapeschan betg rumantsch d’avair access al cuntegn ed a las structuras narratologicas da questas registraziuns dialectalas. Ellas emprovan da chattar in bun equiliber tranter in text tudestg bain legibel e linguisticamain correct ed ina traducziun uschè autentica sco pussaivel che mantegna il ritmus dal raquint, la lingua metaforica e las caracteristicas linguisticas. Perquai vegnan per exempel mess er en tudestg ils artitgels davant ils prenums, vegnan translatads ils divers surnums (Toni da Fiug u Gion digl Crap) u las relaziuns famigliaras en ils nums da persunas (Gion da la Tina) e perquai sa chattan en ils texts tudestgs numerus helvetissems ed er ina terminologia precisa francada en il mund agricul da quella giada che n’è oz betg pli enclegentaivla uschè tgunsch (brenta, chischner, ligiongia da tiers manedels).

3. Ina nova transcripziun fonetica en l’alfabet fonetic internaziunal (IPA) ch’è oz enconuschent ed enclegentaivel er en circuls betg academics, sa basond sin las transcripziuns foneticas publitgadas da Schorta en la notaziun Jaberg/Jud.

Questas transcripziuns scientificas – tant l’originala sco er la nova – reflecteschan il pli detagliadamain las nianzas da la pronunzia e da l’intunaziun realisadas concretamain dals infurmants. Las transcripziuns en IPA vegnan publitgadas en in carnet agiuntà e pon uschia vegnir legidas e congualadas sinopticamain lingia per lingia cun las versiuns idiomaticas rumantschas en il tom. Ellas pussibiliteschan in’invista en las registraziuns preschentadas ed en la varietad linguistica dal Grischun rumantsch er a circuls scientifics che na san ni rumantsch ni tudestg.

Ils documents sonors publitgads sin il disc cumpact agiuntà derivan da las plattas originalas da gummalacca en possess da l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg. Questas plattas èn vegnidas digitalisadas da la Fonoteca naziunala a Lugano l’onn 2011 e las registraziuns èn vegnidas restauradas. Per quest’ediziun èn vegnids retuschads punctualmain sbagls da registraziun e sbagls da dicziun u da lectura dals infurmants.

Grazia a quests quatter livels da reproducziun acustica e scritta daventan las registraziuns dialectalas dal 1926 accessiblas cun questa publicaziun ad in public fitg vast. Igl è fascinant da pudair entrar directamain or d’ina distanza istorica da quasi 90 onns en la ritgezza dialectala da las vischnancas rumantschas da quella giada. Questas registraziuns èn vegnidas realisadas en in temp cur ch’ils dialects sa differenziavan anc magari ferm tranter pèr. Tut las persunas che discurran oz in dals idioms rumantschs pon observar sezzas, tadlond la registraziun da lur vitg, ils gronds midaments che lur dialect natal ha subì en il decurs dals decennis passads. Cun suandar las registraziuns sin il disc, da Rueras fin a Vnà, po mintgin che s’interessa per la lingua far in viadi dialectal tras il Grischun rumantsch da l’onn 1926, inclusiv ils dialects oz fitg periclitads da las regiuns Muntogna e Tumleastga. Ad autras persunas interessa forsa dapli il cuntegn da las filistuccas e fafanoias raquintadas. Questas registraziuns istoricas singularas dals dialects rumantschs èn ina perditga immediata da las relaziuns linguisticas, da la vita da mintgadi e dals interess scientifics da quella giada. Perquai meritan ellas da betg ir en emblidanza e da puspè vegnir tadladas.

Indicaziuns bibliograficas

Rico Valär. Pled sin via per la nova ediziun da las registraziuns dialectalas rumantschas da l’onn 1926. En: Filistucas e fafanoias da temp vegl. Registraziuns dialectalas rumantschas. [Oriundamain edidas dad] Andrea Schorta 1926, (Romanica Raetica 21), Cuira 2013, p. 8–45. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).