1895-1917: Realisaziun grazia ad iniziativa privata e mecenat

Enturn la fin dal 19avel tschientaner è naschida in’atmosfera da partenza ch’è sa manifestada en il Grischun tranter auter cun l’entschatta dal turissem. Era en il sectur da scolaziun hai dà in resvegl: La Societad d’utilitad publica dal Grischun, cumponida prevalentamain da persunas cun grond’influenza sco plevons e politichers, è s’engaschada ultra d’incumbensas socialas era per ina furmaziun intenziunada da mattas e dunnas. La finamira era da scolar mammas, chasarinas u servientas capavlas.

L’impuls principal per la fundaziun d’ina scola da cuschinar e da tegnairchasa a Cuira è vegnì dà d’ina dunna. Dunna Anna Caviezel aveva referì il 1890 tar la Societad d’utilitad publica dal Grischun davart la situaziun da la scolaziun da tegnairchasa en Svizra ed en Germania. Franc era ch’ils curs da cuschinar ambulants da duas emnas ch’avevan lieu da temp en temp en differents lieus dal Grischun na pudevan betg pli correspunder als basegns. Ella ha postulà da prolungar ils curs u anc meglier da fundar ina scola da tegnairchasa permanenta a Cuira.

Simpel e pratic

La Societad d’utilitad publica e ses president, il plevon Grubenmann, han realisà l’idea ed han prendì l’iniziativa per ina nova instituziun da scolaziun per mattas. Grazia a daners supplementars da la citad e dal Chantun ha la scola da cuschinar e da tegnairchasa pudì avrir sias portas ils 8 da schaner 1895 en la chasa patriziana Simmen en il Sand, e quai per 12 scolaras da las differentas valladas grischunas. La scola aveva la finamira da mussar a las mattas da las differentas classas da la populaziun da «manar raziunalmain in simpel tegnairchasa», tranter auter era a quellas che na pudevan betg emprender a chasa da far correctamain il tegnairchasa. Ultra da quai sperav’ins che l’instrucziun per in tegnairchasa simpel, favuraivel e pratic cun in nutriment saun saja era in med cunter la miseria sociala. Savens considerav’ins numnadamain da quel temp in nutriment manglus a chasa da l’um che lavurava sco motiv per l’alcoholissem dals umens vaira derasà.

Simpel e raziunal muntava era spargnus. Katharina Willy, l’emprima manadra, dastgava duvrar per vivondas en media in franc per persuna a di. Sco usità en autras chasadas da quella giada avev’ins giaglinas e cultivava verdura per l’autoprovediment. En il sectur da l’instrucziun da tegnairchasa e quella da sanadad vegniva instruì, exercità ed educà durant las emnas da curs urden, nettezza e punctualitad ed era nutriment per malsauns u la tgira da la vita morala religiusa.

Midada e fusiun

La purschida da scolaziun ha gia baud pudì vegnir schlargiada. Ins ha p.ex. organisà curs da cuschinar spezials u curs da conservar, uschia che las localitads a la riva da la Plessur èn prest stadas memia stretgas. Grazia ad ina donaziun generusa da Hermann Herold, banchier da Cuira a Paris, en l’autezza da 10 000 francs han ins pudì cumenzar cun la construcziun d’ina chasa nova. A partir da l’atun 1902 ha la scola gì ina nova adressa: Loëstrasse 26, nua ch’in’atgna chasa purscheva plazza per 16 scolaras internas en in lieu bel e saun. En curs da trais, quatter u tschintg mais vegnivan las mattas preparadas per lur futura professiun da chasarina. Per mattas pli povras existiva anc in curs da dus mais per acquistar almain las enconuschientschas da cuschinar e da tegnairchasa las pli impurtantas. Grazia ad in legat stevan plinavant a disposiziun mintg’onn in pèr plazzas libras per pudair recepir gratuit in pèr scolaras.

Il 1912 è vegnida surpigliada la scola per lavurs da dunnas, fundada e menada sin basa privata en il Tivoli a Cuira da Sina Wassali. La chasa en il quartier da Loë è vegnida engrondida – puspè grazia al generus agid finanzial da Paris. La paletta da scolaziuns è vegnida cumplettada da nov cun cuser vestgadira e biancaria. La manadra aveva d’ademplir incumbensas fitg variadas sco magistra, ortulana, contabilista e mamma da l’internat. Da las quatter directuras tranter il 1895 ed il 1912 han trais supportà mo per curt temp questa chargia. Cun Christine Zulauf è lura dentant vegnida ina manadra ch’ha dirigì la scola durant 35 onns. Gia il 1916 han ins gì la pussaivladad da cumprar la chasa vischina Vogelsang per pudair satisfar als basegns creschents. Il 1917 ha il Chantun surdà a la scola la scolaziun da magisters da lavurs a maun per la scola populara. Il 1921 è vegnì tiers in ulteriur seminari, quel per magistras da tegnairchasa. Quellas eran tschertgadas per las scolas da perfecziunament facultativas per mattas ch’eran vegnidas fundadas en ils lieus pli gronds dal Grischun dapi la mesadad dal tschientaner.

Suenter la fusiun dal 1912 eran marcantamain dapli scolaras sut in tetg

1917-1947: Lavur da dunnas daventa lavur professiunala

Il 1918 ha la scola survegnì in nov num pli curt: Scola da dunnas grischuna. L’interess principal vegniva mess sin l’educaziun integrala da dunnas «che sa sentan responsablas per la sanadad, il nutriment e la vestgadira da la populaziun».

Temps da guerra difficils

L’Emprima Guerra mundiala ha gì sco consequenza ina gronda dischoccupaziun ed ina chareschia massiva ed ha chaschunà ina depauperisaziun da grondas parts da la populaziun. Era la Scola da dunnas ha gì grondas difficultads da survegnir avunda charvun, il favrer 1918 è schizunt la provisiun da tartuffels ida a fin. Durant quest temp difficil ha la Scola da dunnas lavurà en il servetsch dal scleriment dal pievel; ella ha publitgà fegls cun tratgas per in’emna cun indicaziun da las quantitads, da las valurs nutritivas e dals custs. Ina ha edì in cudesch cun recepts da guerra. Tar la mobilisaziun dal 1914 è la lavandaria da la Scola da dunnas daventada ina cuschina da militar, l’anteriura lavandaria ed il local da setgentar èn vegnids transfurmads a locals da conservar publics per mantegnair per l’enviern uschè bleras vivondas sco pussaivel. L’installaziun d’in lazaret ha gì sco consequenza ch’ins ha ospitalisà malsauns da grippa en scola da l’october 1918 fin mez schaner 1919. Il manaschi da scola ha pudì cumenzar pir l’emprim d’avrigl.

Il medem è stà necessari durant la Segunda Guerra mundiala: La cuschina da gas da la scola è vegnida messa a disposiziun gratuit a las societads da dunnas per in’acziun da froslas l’atun 1939. La scola ha era organisà curs da cuschinar da demonstraziun ed exposiziuns ambulantas. Per gidar en chasa u sin il bain puril u sco gidantras da cuser han las scolaras da la Scola da dunnas fatg servetsch champester a partir dal 1941.

Adina avert per chaussas novas

Per mattas giuvnas senza pussaivladads da frequentar emnas da curs l’atun e l’enviern en ina da las scolas da perfecziunament en las regiuns, ha la Scola da dunnas purschì a partir dal 1925 in curs annual per mattas ch’avevan terminà la scola obligatorica. Durant la crisa economica ha la Scola da dunnas dà l’impuls per la revitalisaziun da la tessaria a maun artisanala tradiziunala. Vegls talers èn puspè vegnids cumprads. Taisser è daventà rom d’instrucziun ed ins ha organisà blers curs da taisser. Cun quai han ins vulì promover la lavur a chasa cun pussaivladads da gudogn supplementar en las regiuns e prestar ina contribuziun a l’autoprovediment. La Scola da dunnas ha organisà in post central per lavur a chasa che furniva material e musters, intermediava incumbensas e reglava la vendita. Or da quel è naschì l’Artisanat indigen grischun il 1939.

Cunter la dischoccupaziun e la mancanza da fantschellas da quel temp ha la Scola da dunnas reagì a partir dal 1935 cun ils curs d’introducziun per il servetsch da chasa, e quai per incumbensa da l’Uffizi federal d’industria, mastergn e lavur (UFIML). Las giuvnas scoladas en questa maniera han pudì vegnir engaschadas sco gidantras da cuschina e da chasa e sco mattas da chombra en chasadas privatas, en l’hotellaria ed en sanatoris.

Ultra da las scolaziuns per magistras da lavurs a maun e da tegnairchasa han ins integrà en ils onns 1930 dus ulteriurs novs emprendissadis da professiuns da mastergn en la purschida da la Scola da dunnas: cusunzas da dunnas e cuschinunzas. Las scolaziuns correspundevan ad in basegn. Las cusunzas scoladas avevan per exempel lur existenza en lur regiuns. Las cuschinunzas eran tschertgadas en il turissem grischun suenter avair concludì lur emprendissadi.

In post da cussegliaziun professiunal per mattas era in’instituziun pretendida gia daditg. Il 1934 ha la Scola da dunnas gì portas avertas era per la realisaziun da quest’innovaziun. Il post correspundeva ad in basegn ed è sa cumprovà. Il Chantun ha surpiglià quest’instituziun suenter mo quatter onns. Ina scolaziun professiunala per mattas n’era insumma betg ina chaussa evidenta da quel temp e pussaivladads da scolaziun eran raras. Cun tut las forzas ha la Scola da dunnas empruvà da promover las schanzas professiunalas da las mattas e dunnas grischunas.

Novas vias da la propaganda da la Scola da dunnas: in prospect faudà cun blers maletgs enturn il 1940

Cumbattanta e pioniera

Tgi ch’ha mess en moviment tant tranter il 1912 ed il 1947, e quai sut circumstanzas che n’eran insumma betg adina simplas entaifer la scolaziun specifica da dunnas en il Grischun, sto avair gì ina detga purziun idealissem e dinamica. Durant si’activitad da 35 onns è Christine Zulauf sa mussada uschè innovativa sco conservativa concernent las valurs. Per ella eran innovaziuns ina sfida, sch’ellas muntavan en ses egls vairs ‹meglieraments›. Ella è s’engaschada per in nutriment saun e simpel, ha pledà per products indigens – sche pussaivel or da l’agen iert, ha fatg nundumbraivels referats davart il nutriment, la nettezza e la tgira da la sanadad.

En la vita d’internat è vegnì da paisa, tant per scolaras sco per magistras, sin simpladad, senn da cuminanza e disciplina da sasez. Insaquantas han resentì il mintgadi da la Scola da dunnas sco ‹vita en claustra›. Sper il pensum d’instrucziun avevan las magistras era anc servetsch da surveglianza, da biro e da cuschina; sper l’instrucziun avevan las scolaras da nettegiar, da cuschinar e da lavurar en iert.

1947-1973: Enavant malgrà numerus impediments

Igl è reussì a la nova manadra, Erna Keller, ch’ha manà la Scola da dunnas dal 1947 al 1973 da consolidar e da cumplettar la gronda ierta da Christine Zulauf. Il 1946 è vegnida averta en la chasa Freud l’emprima scola da tgirunzas da chasa da la Svizra, e quai sin iniziativa da la proveditura, sora Jenny Thomann. Il 1947 è vegnì affilià a la Scola da dunnas il seminari da mussadras da Claustra. Il 1968 è vegnì vitiers la scola preparatorica per professiuns da tgira sco scolaziun la pli giuvna. En questas classas hai dà per l’emprima giada era insaquants scolars a la Scola da dunnas. Ulteriurs umens giuvens en autras scolaziuns èn entrads en la scola pir ca. 15 onns pli tard. Ina proxima midada è daventada necessaria vers la fin dals onns 1960: la scolaziun cumbinada da scolasta da lavurs a maun e da tegnairchasa. Cun mintg’amplificaziun èn ils cunfins finanzials, locals e persunals daventads pli evidents. Il 1968 ha il Chantun surpiglià la scola ed ha uschia almain mitigià ils quitads finanzials. Differentas soluziuns da localitads provisoricas n’han betg pli pudì satisfar. Gia il 1961 avev’ins elavurà in emprim program da localitads per ina nova scola. Diversas difficultads, oravant tut dumondas dal lieu, han retardà la realisaziun per passa 20 onns. Pazienza ed improvisaziun en stadas parts da la strategia da surviver.

Erna Keller ch’ha manà la Scola da dunnas durant in quart tschientaner

Flexibla e discreta

Ella sto avair in fin sentiment, in bun cor e buna gnerva: la tgirunza da chasa. En cas d’urgenza sto ella remplazzar la mamma, tgirar a chasa persunas attempadas e da quellas cun malsognas cronicas. Grazia a l’avertadad da la Scola da dunnas han ins pudì porscher il 1946, en correspundenza als basegns creschents, ina nova professiun da dunnas cun incumbensas en il sectur dal tegnairchasa e da la tgira. La scola ha cumenzà a scolar las tgirunzas da chasa en blocs da scola teoretics ed ha intermedià plazzas da pratica en ospitals, en asils u tar famiglias.

Scola da dunnas a Claustra

Duas pionieras, Frida Wild ed Else Krehl, han fundà il 1919 in seminari da mussadras a Claustra; ellas al han numnà Scola da dunnas da Claustra. Al seminari eran affiliadas ina chasa d’uffants ed ina scolina. Per arrivar da lur scola d’internat en l’Aeuja a lur plazzas da pratica en vischnanca, gievan las scolaras a pe, cun il velo u cun skis. Durant bunamain trent’onns èn Frida Wild ed Else Krehl e lur collavuraturas s’engaschadas plainamain da scolar mussadras conscientas da lur responsabladad. Era lur energias han dentant gì cunfins, malgrà in idealissem senza fin. L’avrigl dal 1947 han ellas pudì surdar lur seminari da mussadras a la Scola da dunnas grischuna. La midada en l’anteriur institut da mattas Landolt a Claustra l’onn 1974 ha purtà in pau dapli spazi. Quai ha pussibilità ina prolungaziun da la scolaziun da dus a trais onns. Il seminari è vegnì manà vinavant a Claustra, fin il 1983.

Prescolaziun per la tgira

Ils onns 1960 èn stads caracterisads d’ina mancanza alarmanta da tgirunzas e tgirunzs. L’amplificaziun permanenta dal sectur d’ospitals e da sanadad ha chaschunà ina dumonda creschenta da persunal da tgira. Sin iniziativa da las duas baselgias chantunalas è vegnida fundada ina scola preparatorica per professiuns da tgira, manada en senn ecumenic. Per mancanza d’autras pussaivladads han ins integrà l’october 1968 la scola preparatorica en la Scola da dunnas, malgrà l’enorma mancanza da localitads. Per pudair correspunder meglier als basegns d’ina prescolaziun intenziunada, han ins purschì a partir dal 1978 ina classa A ed ina B – tenor las enconuschientschas preliminaras da las scolaras. Pervi da quai e per motivs da plazza han ins stuì desister dal curs annual suenter la scola obligatorica.

Generalistas per il Chantun

Il 1970 ha la Scola da dunnas festivà en tutta modestia ses 75avel anniversari. Il medem mument ha ella cumenzà la scolaziun cumbinada da la scolasta da lavurs a maun e da tegnairchasa. Quai correspundeva ad in’idea, orientada als basegns grischuns, ch’era vegnida formulada gia il 1906 da la Societad d’utilitad publica en in’instanza a la Regenza grischuna. Cun il diplom dubel ed in’eventuala patenta da gimnastica supplementara duevan las candidatas per las plazzas survegnir in pensum da lecziuns che garantiva l’existenza era en vischnancas pli pitschnas. Lur antecessuras en las regiuns manavan numnadamain savens ina vita da nomadas. Ellas avevan dad ir da vischnanca a vischnanca per cuntanscher avunda lecziuns d’instrucziun. Sco tar autras scolaziuns è quai che vegniva emprendì vegnì purtà adina dapli en las vischnancas pli periferas dal Chantun.

1973-1995: In nov vent – novas localitads

Il temp da suffrientscha cun differentas soluziuns provisoricas è ì a fin il 1983. Ils 8 da fanadur èn las portas da la ‹veglia scola da dunnas› a la Loëstrasse vegnidas serradas. Las aspectativas al nov edifizi eran grondas. Tuttenina èn tants siemis daventads realitad. Las scolaras, las magistras ed ils magisters e las collavuraturas èn dentant entradas era cun ina tscherta sceptica en la chasa da scola nova cun dimora e mensa a l’ur da la citad; qua a la Via Scalära ha cumenzà in nov chapitel da la Scola da dunnas. Il nov bajetg da l’architect da San Murezzan, Robert Obrist, è lev, transparent e s’integrescha bain en la cuntrada dal Kantengut. La construcziun da betun, per insaquants detg fraida, ha survegnì colur e vita. A l’intern han ins cumbinà da bun gust il vegl ed il nov cun mobiglia, maletgs e textilias da paraid. Las exposiziuns alternantas en las vitrinas e las lavurs da las seminaristas en ils sulers lartgs dattan adina puspè in’invista en la lavur e la creativitad da las differentas scolaziuns. Il svilup da la scola ha fatg pass enorms. Enstagl da 15-16 classas planisadas, ha la Scola da dunnas dal Grischun adina stuì manar 20 classas u dapli. Problems da plazza han rendì necessari in engrondiment. Il 1994 han ins pudì retrair l’edifizi supplementar al nord, tranter auter cun novas localitads per ritmica, dissegn e lavurs manualas.

Il 1983 ha la Scola da dunnas fatg midada en ils novs bajetgs a la Via Scalära

Varietad sut in tetg

A las scolaziuns existentas èn vegnidas agiuntadas il 1983 ils seminaris da mussadras: il «Kindergärtnerinnenseminar» da lingua tudestga ha midà da Claustra a Cuira; il seminari da mussadras rumantsch è vegnì surpiglià da la Lia rumantscha; in seminari da lingua taliana, la «Magistrale per educatrici di scuola dell’infanzia» è vegnì fundà da nov per las seminaristas da las vals talianas dal Grischun. A partir da quel mument eran tut las trais linguas chantunalas in sper l’auter sut in tetg. La Scola da dunnas dal Grischun ha vulì profitar da questa varietad linguistica e culturala sco schanza per ina trilinguitad vivida. Il model da linguas (statuì dapi il 1988) sa basa sin l’idea fundamentala che mintga persuna po discurrer en sia lingua e vegn chapida dals auters. Mintga seminarista dals seminaris da mussadras emprenda p.ex. era las duas autras linguas dal Chantun. Entaifer l’instrucziun viva, moderna ed integrala exerciteschan tut las partiziuns pli u main novas furmas d’instruir e d’emprender. Dis da bloc e da project ed emnas da project pussibiliteschan in’instrucziun interdisciplinara, excursiuns e schizunt viadis d’art e da cultura.

In pass vers l’egualitad

Ina gronda part da las magistras ed insaquants magisters da la Scola da dunnas lavuran en plazza parziala. Dapi il 1992 èn las schanzas e las pussaivladads da questa structura vegnidas discutadas, empruvadas e vividas. Il model da temp parzial mussa ch’ils basegns da la scola èn cumpatibels cun quels da magistras e magisters. D’ina vart pon magistras e magisters cun grondas midadas en lur biografia professiunala (temp da geniturs cun uffants pitschens) restar en lur professiun e cumbinar incumbensas famigliaras cun l’instrucziun u sa reintegrar pli tard en maniera graduada. Da l’autra vart pon era magistras e magisters ch’èn dependents da pliras plazzas parzialas pervi da lur spezialisaziun professiunala vegnir distgargiads tras ina cunvegna cun in(a) collega: duas persunas furman in tandem per tschertas conferenzas e sedutas, q.v.d. ina prenda part, l’autra sa lascha substituir. Ellas èn dentant obligadas da s’infurmar vicendaivlamain. L’occupaziun parziala a la Scola da dunnas vegn considerada sco cunvegnenta e sco in pass vers l’egualitad dad um e dunna.

Plans per l’avegnir

La midada dal millenni s’avischina. Perspectivas e strategias èn necessarias, era per la scolaziun da magistras e magisters en Svizra. Ina pussaivladad mussa en direcziun da la scola auta pedagogica. Las midadas vegnissan ad avair consequenzas era per la Scola da dunnas. Al nivel terziar (suenter la matura) vegnissan acquistadas la scolaziun da basa, l’introducziun professiunala e la scolaziun supplementara ed il perfecziunament. La mussadra en sia furma actuala n’existiss eventualmain betg pli, persuenter in magister u ina magistra dal stgalim d’entrada per il sectur prescolar e per la 1./2. classa.

La reponderaziun da l’entira scola publica e da la scolaziun da magistras e magisters chaschuna midadas era per ils seminaris da lavurs a maun e da tegnairchasa. Tut las magistras e magisters dal stgalim da la scola publica vegnan eventualmain scolads en avegnir per in tschert nivel da vegliadetgna da scolaras e scolars sco era per ina cumbinaziun da tscherts roms. Ulteriuras qualificaziuns d’instrucziun pudessan vegnir acquistadas anc pli tard (sistem d’elements cumbinabels).

Bler è anc avert. I n’è insumma betg anc cler tgeninas scolaziuns che vegnan a mantegnair lur plazza fixa a la Scola da dunnas dal Grischun ed igl è anc da definir tgeninas scolaziuns primaras per giuvenils resp. scolaziuns secundaras u curs per creschids che vegnan a sa chattar en avegnir sut il tetg da la Scola da dunnas. A chaschun dal proxim giubileum savain nus dapli...

Indicaziuns bibliograficas

Erica Schmid. Zwei links – zwei rechts. 1895-1995. 100 Jahre Bündner Frauenschule. 100 Jahre Frauenbildung. Cuira 1995. [Publicaziun tudestga cun resumaziuns en rumantsch e talian]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).