Din Maculin scriva

Ina saira che Din stat en cumpagnia cun ses amis fa in camarat tut en ina giada en in tschert connex: «I dat blers che fan istorgias e paucs che scrivan ellas».

E gist sisur di in auter: «Nus faschain ellas e ti Din savessas far il scriptur.»

Questa remartga ha occupà Din ed el l’ha prendì a pèz. Pertge betg prender il scriver sco hobi? El rimna cun plaschair material, per ch’el saja preparà las vacanzas. Cun engaschi e persvasiun sa deditgescha el a ses hobi e noda sentenzas e stuccas. En il temp liber furma ed elavurescha Din las istorgias a pitschnas ovras.

Ma Din aveva stuì empermetter als amis da betg far il scrivent be par sasez, mabain era per ils lecturs. «Tschert», aveva el respundì, ed el quinta ch’ils interessads sa mussian solidars e prendian temp da leger u almain da tadlar las istorgiettas che vegnan publitgadas enten ils organs rumantschs u emessas tras ils meds da massa.

«E sche quellas istorgiettas scrittas senza malart provocassan forsa schizunt in surrir tar in u l’auter lectur! Tge muntass gliez? », dumonda Din pli tard in ami

 «In’ensaina che ti sajas sin la dretga via.»

«Ma quants legian ozendi talas istorgias? En noss temp da la surbainstanza materiala che tut vegn mess en dumonda.»

«Curaschi Din, cuntinuescha, hajas perseveranza. Ti has schizunt da quellas che fan bucca da rir.»

«Pussaivel.»

«Mia dunna per exempel, lezza legia da tuttas sorts e prelegia lura inqual giada istorgias’ als uffants. Uffants hajan da basegn da tals raquints e plaschair.»

Din va vinavant en cumpagnia tar ses amis e sch’el guarda precis, èsi tut che sa gida. I dovra las ideas che ston sbrinzlar e motivar il scriptur da porscher lectura ed i dat anc oz tals che chattan recreaziun enten leger. E Din di a sasez per spass: «Cun nagut na savess era Din far nagut.»

Din Maculin fa ina spassegiada

Dapi che Din ha ditg ch’el vegnia, ha quai fatg sin Max in’impressiun surprendenta. Max n’ha betg savì chapir quai l’emprim mument. Dapi ch’el era vegnì isolà, propi paucs che sa devan giu cun el. Ins guntgiva la sentupada enstagl da prender la chaschun da puspè s reconciliar cun el.

Din sa ch’i pudess interessar pertge che Max era isolà e stuschà da la vart. En sasez emporta quai pauc. En mintga cas n’ha el betg fatg insatge punibel. Il cuntrari. El era sa mess a disposiziun a la publicitad ed aveva lavurà tenor forza. Quai n’ha betg plaschì a tscherta glieud. Ins ha ord in motiv ni l’auter chattà ma vercla per detronisar Max. E quai è succedì en maniera quasi perfetga.

Uschia èn els sa mess sin via. Din aveva entupà Max en l’ustaria dal capricorn e là eran els sa cunvegnids da far la spassegiada viador en la natira. Per Din avevi duvrà in sforz da sa decider latiers. Lura haja el ditg ch’ins pudessi far ina spassegiada. Qua haja Max auzà il chau, auzà ils egls e perfin fatg si ina tschera sclerida. Din n’ha betg savì l’emprim mument sch’el haja prendì serius sia proposta. Ed ussa percorscha Din quant pallid che l’auter è. I sto esser ch’el n’aveva daditg betg ris pli. E Max raquinta co ch’el spassegia adina puspè tras il guaud per cultivar il ruaus intern e co ch’el haja adina chattà dapli confiert en quellas spassegiadas.

E gist sin quella spassegiada ha el raquintà da sia vita, da ses emprendissadi, da sias plazzas, da sia famiglia e da ses andament mumentan. Din enconuscheva el mo superfizial. Els era creschids si en il medem vitg. Pli tard aveva Din entupà el intginas giadas. Ma ch’el fiss stà in camarat, gliez strusch. Malgrà quai raquinta Max tut a Din. El raquinta sco sche Din fiss ses um da confidenza, sco sch’el al stuess raquintar tut. E Din ha gì il sentiment che quai fetschia bain a Max. Ed el di che Din saja fin oz l’emprim ch’accumpognia el tras il guaud. Uschiglio saja el persul.

El sappia che bain inqualin dia ch’ins chattia in di il Max sa pendì vi d’ina planta en il guaud. I dettia forsa schizunt da quels che giavischian quai. Ses intent na saja quai betg. E Din mira mintgatant sin ina planta cun in rom adattà per in sughet. Din guarda schizunt sch’el vesi gia insanua il sughet. Max di ch’el haja plitost survegnì ina relaziun cun la natira entras quellas spassegiadas. Ins s’endisia vi da mintga cusch e mintga crap ed ins sappia perfin sa deliberar da la stretgira quotidiana.

El na sa betg chapir che Din aveva laschà schluppar ora ch’il stgir dal guaud fetschia plitost tema e serria. Max era tut d’in’autra idea. Gist las spassegiadas nocturnas al delibereschian dals squitschs. El saja enconuschent da notg cun mintga trutg e dutg ed ils animals selvadis stuessan enconuscher el ni almain ses pass. El saja per ti cun tuts e lura di el: Dapi che jau enconusch ils carstgauns sun jau gugent en il reginavel dals animals ora en la natira.

Din Maculin a la festa da tir

Avant la festa da tir s’accorscha Din adina puspè da las manevras da ses visavi.

«Tge fas è da quels smanis per in zic festa da tir», dumonda el finalmain disturbà en ses da far.

«In pau da smanis bain», repeta Fritz ils pleds da Din e cuntinuescha:

«Mettain per guardar sche jau sun ruassaivels per lajegiar.»

«Fas gliez cun stender il bratsch dretg e smatgar in egl.»

«Jau na poss mettain betg bain lajegiar cun inaa pistola enta maun qua visavi mes camarat.»

«Prenda almain il corn dal telefon enstagl dal revolver sche ti stos schon ver fatg da tup.»

Dapi lura n’ha Fritz betg mo stendì il bratsch dretg, na, el ha mintgamai tegnì enta maun il corn dal telefon gist sco sch’el fiss en il stan da sajettar.

Din Maculin, ch’aveva fatg la proposta per spass, na sa betg chapir che ses visavi ha prendì serius quest avis. Per Din, ch’aveva mai fatg militar, pareva il sajettar in sport pauc divertent.

«Ve cun mai», supplitgescha el Din, «e lura vesas ti tge ch’ina festa da tir è.»

Din empermetta da vegnir ord spir creanza visavi ses camarat. E gia s’annunzian ils dubis. El patratga automaticamain vi da pli baud. La canera nuninterrutta nà dal stan da sajettar en la vischinanza stirava el mintga dumengia bain marvegl or da la meglra sien. E lura sa regorda el da la mobilisaziun, cura che blers umens avevan stuì ir a militar d’in mument sin l’auter. Quels ch’eran restads enavos avevan gì da bratgar pir che mai, ma els eran sa sentids protegids. Cun tals e sumegliants patratgs va Din cun ses cumpogn da biro a la festa da tir.

Fritz guarda ora sc’in mez chatschader, entant che Din è vestgì da dumengias ed ha si cravatta. Dalunsch vesan els las bandieras sgulatschantas cun il signet da festa. Ils tiradurs vegnan da tuttas varts. Sajettims schluppegian ad in schluppegiar nà dals stans da sajettar.

Rotschas da tiradurs era sper las baraccas, nua ch’els pon retrair muniziun. Fritz salida quel e l’auter ed è en in dus al spurtegl nr. 7. El spetga en discurs cun auters. Din ha in zic temp da contemplar las tendas ed ils edifizis provisoris erigids per il temps da la festa. El stan 7 èn tiradurs ch’han gia dà ina salvia ed auters ch’èn tut gnervus da spetgar entochen ch’els vegnan en roda. Inqual porta egliers spezials, tuts han si il protegia-ureglias. Era Din ha stuì cumprar in tal. El è led, pertge che la canera è gronda. Entant che Din è anc vi d’adattar il protegia-ureglias, metta Fritz gia en funcziun las apparaturas cun il mussader automatic. Din, ch’era dapi decennis betg stà pli en in stan da sajettar, è pli che surstà dals indrizs moderns e sa smirveglia malgrà tut che nagin na mussa schiba cun las paluttas sco pli baud. Strusch ha Fritz dà in culp ch’il resultat da sia bravura è gia sin l’automat dretg sper el. Fritz è bun. Ils exercizis en biro han apparentamain gidà. Entant vesa Din che adina novs tiradurs vegnan e sa bittan giu en ils plazs dal lunghezza stan. Ed in enconuschent sper el dumonda:

«Tge fas ti pomai era qua, Din?»

Din sa senta vairamain ester e danvanz en quest ambient e na chatta nagina resposta. El sa dumonda, pertge ch’el saja insumma vegnì qua e banduna il stan bain occupà per sbrigar e sa maschaida automaticamain en il smugl da glieud là ora en il liber nua che la canera crescha ad in crescher. El vesa ils civilists, blers cun buis d’assagl ni carabina ni buis da chatscha e tranteren da quels cun revolvers. Mo igl ha bler dapli glieud mirvegliusa che palandra anen ed anora e che vegn nà dals parcadis ni descenda dals bus. Igl è in grond carussel. Qua sa senta Din stimulà e quest sentiment crescha giond el vers l’ustaria da la tenda gronda. El dat viaden in’egliada e vesend la grondezza e las bandieras da tut ils chantuns e las bandieras cun il signet da festa e la massada glieud plain vita vegn el conscient dal num: festa federala da tir, ch’è apparentamain dapi ch’ina concurrenza da tiradurs da l’entira pajais cun bandierettas da secziun.

Enconuschents vegnan e van dond il salid e nunenconuschents prendan plazza en la halla spaziusa. Quels en sia vischinanza tschantschan franzos e cumenzan in raschieni cun Din, sco sch’el fiss in dals lur. E curt suenter salida in: «Ma che piacere di trovar qui il Din.» E Din enconuscha spert il camarat ch’el aveva dapi decennis betg pli vis. Ed il spiert da festa tschiffa e Din sa senta da chasa en quest smugl plain vita e tuttina uschè pacific, malgrà ils blers tiradurs en arma.

E na fiss Fritz betg vegnì tuttenina cun pistola e buis ed arbajas, avess Din forsa emblidà ch’el sa chattia sin il camp d’in tir federal cun millis tiradurs ed anc bler dapli millis vischins da l’entir territori da la patria. Fritz emposta, sparuna sia buis encunter la maisa e mussa, anc en il suaditsch da sia fatscha, loschamain la medaglia per las bunas prestaziuns da tiradur. Din guarda e turna a guardar sin quest emblem cun si dad ina vart il num dal lieu e muntognas ed in’arma e da l’autra vart la crusch.

«Vesas uss pertge che jau hai exercità il davos temp», di Fritz. Ed en quest mument audan els tras l’autpledader la supplica per ruaus, essend ch’il president da la Confederaziun tegnia ussa da la halla da festa anora il pled festiv. I n’è tuttavia betg vegnì ruassaivel en la halla pli che fullanada. Dentant ha Din udì malgrà la canera enturn enturn bain ed endretg il pled dal magistrat ch’ha ditg per finir: «Festas da tir èn tradiziun. Ina festa d’ina tala dimensiun è dapli ch’il sport da sajettar. Ad ina tala chaschun sa mussa la prontadad e solidaritad da la populaziun per ils bains fundamentals da la libertad e dal patriotissem. Quest spiert cuminaivel francà en noss intern lain nus tgirar vinavant per il bainstar dal singul e da la cuminanza.» E Din vesa dond in’egliada ad aut ina bandiera cun scrit si ‹liberté et patrie›.

Din Maculin va a teater

Din era stà tar ses camarat a laschar far ina squitta. A quella chaschun vevan els giu endament curtamain da l’andament en il lieu da cura che spetgava vess sin la stagiun d’enviern. Il medi di spertamain:

«Nossa giuventetgna ha arranschà in toc modern da teater. La premiera è suentermezdi. Sta qua, ti es cordialmain envidà da vegnir cun mai.»

Din, medemamain in um engaschà, ma plitost sco derschader, sa sprova da guntgir l’invitaziun, perquai ch’el na chapescha betg la massa da teaters moderns. Ma il medi insista:

«La giuventetgna ha preparà quest toc. Ella merita sustegn per ses engaschi en favur da la cultura.»

«Propi, ma igl è in mument nunadattà.»

«Mes giuven gioga era cun. Fa il plaschair e resta. Tge plaschair che quel avess.»

«Sche bun pia.»

Derschader Din era da pli baud ennà disà vi dals tocs classics cun l’unitad da materia: acziun, temp e lieu. Quai era la vita da teater e main ils tocs moderns nua ch’ins temeva da sa durmentar. Gliez fiss stà la blamascha. Ma el ha ditg gea e va suenter mezdi cun ses camarat a la premiera.

Il toc sco tal pretenda betg blers acturs, dentant blers statists ch’empleneschan las varts da la tribuna. L’entschatta dal toc è imposanta cun quest maletg da tut ils acturs che lascha supponer acziun. Ma i resta tar quest imposant maletg. Tut l’auter è in discurs lung e monoton sur da dretg e sanester. En mintga cas para il medi da sa sentir en in museum e da contemplar statuas. Tranteren mintgatant ina ni l’autra figura sin la tribuna che di insatge ni fa schizunt in moviment.

Il medi ha immediat da far cun la sien ni almain cun l’absenza spirtala. Ma el tegna la dira e sa sprova da persequitar il discurs monoton. Faschond ma figura ni l’autra per schabetg in moviment vegn il medi attent. El para da vegnir nanavant d’ina cupidada. Igl è stgir en sala. En mintga cas è el led da la pausa. El sa volva vers ses camarat Din e di:

«N’avess il figl betg da far, jau giess.»

E Din derschader manegia:

«Il toc modern pretenda blera concentraziun, damai che l’acziun manca.

«Fitg gronda concentraziun.»

«Ils discurs èn zunt differenziads. Ins na dastga betg laschar surmanar da distracziun, uschiglio èn ins pers. Ins perda lura il fil.»

«E lura vegn la sien.»

E gia sa stizzan las chazzolas. Dapertut stgir, danor sin la tribuna nua ch’il raschieni monoton prenda ses decurs. Il medi sa sprova da sa tegnair alert cun contemplan las singulas figuras. Il fil cotschen aveva el gia pers avant la pausa. Dentant vegn la sien ed il cupid. Quai è uschè lunsch da chapir, ha el gea gì consultaziuns l’entir’emna. Era per il derschader Din era quai stà il motiv daco ch’el n’aveva betg vulì acceptar l’invitaziun. Lez dentant persequitescha cun perseveranza la tractanda sin tribuna. El era disà en quel grà, pertge che cas da dretgira èn era mo interessants e da giuditgar gistamain, sch’ins dat adatg davent da l’entschatta fin la fin.

Suenter la producziun, stond els dus in pau da la vart, s’avischina il figl dal medi ch’ha gì da sa participar. El dumonda aspramain co ch’i saja stà. Din derschader di cun persvasiun:

«Ina producziun che pretenda bler concentraziun da l’aspectatur. Gratulaziun per la buna prestaziun.»

Il medi dat vesaivlamain il chau.

Din Maculin a la festa

Quella giada era Din sa legrà bunamain anc pli fitg che uschiglio da prender part a la festa naziunala da gimnastica. Gia quatter giadas era el stà a talas ed anc differentas giadas a festas localas. El quintava che quai saja la davosa. Ins na vegnia er betg pli giuvens, manegiava Din.

Mintgin da l’uniun aveva in liom per las medaglias da festa. Era quella giada veva Din mess enturn a la traversa il bindel e guardà cun quit sin las differentas regurdientschas che muntavan prestaziun e lung’appartegnientscha a la societad.

Sin viadi faschevan els spass e chantavan. Scadin commember aveva il cudesch da chanzuns. Din aveva adina en il satg dadens ses cudeschet. Arrivads al lieu da festa, han els spert chattà il hotel inditgà en l’invitaziun. Igl era zercladur e pulit chaud. Tut era da la luna la saira. En in’ustaria eran els stads ina brav’urella en legra cumpagnia. Els avevan chantà e fatg sgnoccas e tuttina betg i tard a chasa. L’auter di stuevan els esser en furma per pudair retschaiver dignamain la nova medaglia.

La damaun na chatta Din betg ses liom cun las differentas medaglias. Nunpussaivel. El tschertga minuziusamain. El va per ils satgs enturn ed en chombra perfin sut letg en. Il liom na vegn betg nanavant. Era ils camarats èn surstads, pertge che Din era in da bun urden. Din sez na saveva betg nua ch’el avess pudì perder quest liom. El va enturn mez sturnì. El ha ni tschaffen ni anim pli per la festa. El va schizunt en l’uffizi d’objects chattads ed annunzia la sperdita. Per cas ch’il bindel duessi vegnir nanavant duain els trametter el a ca-sia. El telefonescha en l’ustaria nua ch’els avevan passentà la saira avant. El fa er anc da savair la sperdita a l’hotelier e dat a quel in bunamaun per tut ils cas. Tut che sa spruvava da consolar Din, pertge ch’ils camarats accurschevan tuttina ses patir.

Il di da festa è vargà senza grond entusiassem per Din. El ha prendì la nova medaglia e mess quella senza far grondas en il satg dal tschop. Punctualmain è il tren partì. Sin viadi encunter chasa han ins discurrì da la festa e da las producziuns en detagl ed ha anc gì temp da chantar. Mo Din aveva pers il tun e la buna luna. Chapaivel sch’ins sa co ch’el stimava il liom che pendeva l’onn ora en stiva en il lieu bain vesaivel e d’onur. Per in veteran sco el muntava quella sperdita bler. El gnanc n’aveva prendì or da satg il cudesch da chanzuns dapi la saira en l’ustaria. Uschè deprimì era el vegnì, propi consternà.

A chasa han las autras societads dal vitg retschet ils gimnasts cun tutta pumpa. In bainvegni da num. Ils aspectaturs n’èn segiramain betg s’accurschids che Din pativa.

Suenter quest act da bainvegni è Din ì immediat a chasa, essend vairamain maldispost. Strusch en dad isch, prenda el ora tut las antiquitads ch’el aveva per ils satgs enturn e tschenta ellas sin il banc sper il resti da lavurdis. Uschia vegnan clavs e risplis, perlas e bursa sin maisa ed era la medaglia nova ed or dal satg dadens stira el malidiamain il cudesch da chanzuns. Qua senta el insatge suten. El chatscha il maun fin giufuns ed or dal satg dadens vegn il liom cun las medaglias da pli baud. Din sto seser giu in amen. El tegnia in’urella ils mauns encunter il frunt ed agiunta alura la nova medaglia al liom da las anteriuras.

Passlung

Din Maculin seseva cuntent en l’ustaria a Conn e giudeva ina buna schuppa da giutta. Il passlung sur pradas ed atras il guaud grond aveva fatg bain. Quella quietezza, quasi nagin sin la loipa. Chapaivel in glindesdi tschaiver. Igl era stà talmain bel che Din sa decida da returnar per la medema ruta tar ses auto. Forsa pudeva el anc vesair ina giada ils dus chavriels en la largia dal guaud. Quai al avess fatg plaschair. Selvaschinas temelitgas che reageschan sin la minima canera. Mintgatant avevi segiramain skiunzs che na pudevan betg taschair. Sin quella loipa fiss Din stà en ina bun’ura en il lieu da partenza vers chasa. Din vuleva prender cumadaivel, el aveva temp glindesdi-tschaiver.

Sa mettend sin via vesa Din bain che la frizza mussa en l’autra direcziun per arrivar en il lieu da destinaziun. El dentant sa concentrescha sin l’avis: Per plaschair betg bandunar la loipa. El pensa als animals selvadis che na dastgan betg vegnir periclitads il temp fraid d’enviern e navaglia. Mintga loipa ha dus fastizs, uschia ch’el impedescha nagin, sche quels che cruschan èn sin il dretg fastiz!

In chaud agreabel sclerescha, passond Din da la prada en il guaud grond. Qua vegni uschè ca 1m e quella quietezza na para betg da pudair supportar disturbis. Ils pacs skiunzs che Din entaupa èn silenzius. Sulettamain ina dama, che vegn encunter sin il fastiz dasper, sa ferma en ses passlung e dumonda Din:

«Quant lunsch èsi anc enfin Conn?»

Din l’aveva gia vesì sin ina distanza da circa 100 meters e la contempla in mumentin. Ella veva dumandà schenadamain, uschia sco sch’ella temess medemamain da disturbar il silenzi da la natira u da sezza esser temelitga persula en il guaud grond.

Din dat in’egliada sin sia ura e respunda guardond sin l’estra:

«En voss tempo mes’ura!» «En quest guaud grond èsi uschè calm ch’i tut fa tema d’esser persula!»

«Quai na vegn betg ad esser? Ma vus pudais as volver e suandar mai, sche vus avais fiduzia en mai sco guid?»

La dama guarda a terra sin skis e loipa, sa volva, e suonda Din, che sa metta en moviment, senza dir in pled. I na savess betg esser pli calm, era sch’ils skis glischnan en tun monoton sur la naiv. Pir cura che Din arriva a l’ur da la largia sulegliva, nua ch’el aveva registrà ils dus chavriels sta t el airi, guarda enavos, fa cun il maun il segn da taschair a la cumpogna nunenconuschenta, ch’aveva enfin ussa insumma ditg nagut. El auza precautamain il maun cun il fist da skis per mussar en la direcziun dals chavriels che pasculeschan en in lieu protegi senza naiv.

Passond la largia audan els il spert glischnar da skis e gia cumpara in skiunz pli ensi, nua che la loipa ha in pau pendenza. El ha la posiziun da sez e sbragia gia dalunsch, uschia ch’ils chavriels guardan si e scumparan tementads en il stgir dal guaud grond. L’um vestgi d’in dress cotschen cloma vegnì pli manaivel:

«Tge diavel pensais? Vus giais en la direcziun faussa. Essas unfis da viver?»

Tirond talas titulaziuns en il silenzi dal guaud grond, passa l’um en spertadad da campiun. Din e sia cumpogna nunenconuschenta stattan airi, guardan in sin l’auter e mintgin vuless dir insatge! Ma gia cumpara in nov skiunz en prescha e curt sisur anc in. La dama guarda a terra sin ils skis e la loipa e sa volva senza dir in pled e Din fa il medem, schegea ch’i fiss stà be pli in pitschen tschancun enfin il lieu da partenza, ed omadus glischnan en silenzi sur la loipa en direcziun da Conn.

Din ed il crap da fundament

Din è creschì si en in vitg muntagnard, en ina famiglia da purs cun bler terren magher e crappus, Ad el èsi tutgà d’ir a scola en la citad e bajegiar si là in’existenza. El vegniva a chasa tar ils ses en vacanza per gidar a far fain e la fin da l’emna.

A chaschun d’ina tala visita vers la fin da fanadur di il bab: «Ti Din, duessas ir speras vi tar l’inschigner en la citad per ils raps dal crap erratic da Burganez. Quel avain nus vendì gia l’onn passà ed el n’è betg anc pajà. Il mir da la via vers il lai da fermada dentant è daditg finì. Quai è vegnì endament a mai, perquai che nus segain proximamain il magher, lur è la racolta per quest onn sut tetg.»

«Schai cura, ed jau vegn a gidar e vom a quella chaschun anc a tschertgar bulieus en il conturn.»

La gievgia da l’emna proxima vers saira splunta Din al spurtegl da la firma da construcziun, nua ch’el vegn retschavì d’ina giuvna. El senta spontanamain in curius chaud en fatscha e sin il frunt e sua era a la tatona, uschia ch’el ha bregia l’emprim mument e fa per sa tschiffar la dumonda banala:

«Èsi step oz?», e va cun il faziel sur fatscha e frunt vi.

«N’emblidai betg, igl è fanadur», respunda ella ruassaivlamain, sco per al gidar.

Dentant para el d’avair surventschì sia curta malsegirezza.

«Vossa firma ha gì da bajegiar la via vers il lai da fermada ed ils mes han in dabun per in crap erratic.»

«In crap erratic», excloma la giuvna plain smirvegl, ma ella sa volva svelt e tschertga actas en in truclet.

«In crap da chantun, in crap da fundament, in grip sc’in culm, sche quai tuna meglier», fa Din cun curaschi.

«Questa via è finida», manegia la giuvna returnond al spurtegl cun in classifitgader ch’el avra e serra pliras giadas sco per dir, ch’ella deplorass.

«Tge urden è qua i da betg pajar il crap erratic, ch’ha dà blers e bels quaders per il mir da fundament?»

Ella perencunter sa smirveglia surrientamain ch’ins stoppia oz perfin pajar la crappa ch’ins allontaneschia dal prà che profiteschia qua tras?

«Quai è memia! Bajegiai l’autra giada senza crappa. Vus n’avais pari betg idea dal mund muntagnard?»

«Na, senza crap da fundament na vai betg, sco ch’i na va betg da sa cutizzar senza marus. Jau chapesch», fa la giuvna uss en tun flattond e precaut per vesair co el reageschia.

«Laschai spass e cutizzim e schai plitost tge che vus faschais l’entir di sche vus gnanca pajais ils quints scrudads?»

«Jau dun pli gugent a fit abitaziuns en noss chasaments, che jau hai d’administrar.»

«Tar tai prendess jau er abitaziun», cloma Din spontanamain ed el senta danovamain co el tut sua dal chaud, tant pli ch’el ha ditg: Ti.

«Quai fiss bain pussaivel ed ina chaschun da scuntrar quint per il crap da fundament», ed el vesa ch’er ella vegn cotschna. «Ma n’emblida betg, igl è granit.» Danovamain ha el ditg: Ti.

«E quel davant mai?»

«In fitg char crap da fundament!», di el stritgond levamain sur ils mauns fins da la giuvna e dumonda, co ella haja num?

«Char Din», di ella vegnind silenziusa, entant che omadus guardan ditg en ils egls in a l’auter, sentind l’amur ad emprima vista.

Ella manegia ch’i saja tuttina temp da far saira sontga e d’ir insanua a prender in refrestg. Da basegn d’in tal hajan els segiramain e merità medemamain. Insumma savessan els dus ir sonda proxima a tschertgar bulieus. Ella vegnia gugent cun quai ch’i na sa tractia betg dal pum scumandà.

«Tia mamma m’ha ditg mardi passà, cura che jau sun stada là cun mes bab pervia dal crap erratic, che Burganez haja blers chanterels ed il fegl Din sin la foto da vart sanestra dal buffet giaja bler a tschertgar bulieus, cur ch’el vegnia da la citad. In char figl, ch’as pudess interessar», haja ella remartgà.

«Tge fortuna che la mamma nun ha telefonà e che jau sun uschè vegnì qua», fa el sco absent tegnend ensemen ils mauns sco per engraziar.

Ella dentant surri levgiada e scutina s’avischinond adina pli fitg a Din: «Misteri da dunnas!»

Din ed ils procents

Jau na ma less betg gloriar, poss dentant dir che jau era in scolar mediocher. En quint er’jau plitost sur la media. Far quint era mia forza. Igl è perquai chapaivel che jau hai frequentà la scola commerziala e sun dapi onns contabilist diplomà en ina fatschenta da muntada naziunala.

Dentant ina giada u l’autra scurlat jau il chau, pensond a mes conscolar Din da pli baud. Lez ha bain fatg tut ils onns da la scola obligatorica da vischnanca, ma betg tut las classas. En la vita è Din dentant sa cumprovà talmain che jau sun inqualgiadas quasi scuidus.

Din posseda ina fabrica che marscha, ha ina villa da luxus ed ina chasa da vacanzas en in bellezza lieu sper il lai da nossa vischnanca da derivanza. Ina giada en il temp da vacanzas ma sun jau entupà cun Din e nus avain refrestgentà regurdanzas da pli baud ed jau hai prendì la chaschun per eruir il motiv dal success professiunal da mes camarat da scola da pli baud. Din è stà reservà in mument e m’ha lura confidà il sequent detagl: «Ti sas che jau era ina nulla en scola primara!»

«Ina nulla na vuless jau betg dir», respund jau e cuntinuesch: «dentant far quint nun era tia fermezza.»

«Gist perquai hai jau pensà», piglia Din puspè il pled «da laschar uschè prest sco pussaivel il banc da scola e far il sigl ora en la vita pratica.»

«Tge emprendissadi has ti fatg?»

«Emprendissadi bain da gliez temp! Otg onns scola han bastà ed alura in sigl sc’in vadè ora en la vita pratica.»

«I fa l’impressiun che ti hajas reussì en la vita da professiun?»

«Jau hai lavurà per dus onns e suenter la scola da recruta hai jau mez mess si fatschenta.»

«Bain in manaschi da fabritgar barschuns?»

«Exact sco ti dis.»

«E co has fatg cun ils quints?»

«Quai è bunamain stà pli simpel che la lavur manuala davent da la damaun enfin tard la saira!»

«Ma co alura?»

«Jau ta vi dir quai cun in exempel. Ils custs da fabricaziun eran in franc per barschun. Jau vend il singul toc per trais francs e cun quels dus procents gudogn hai jau gì ina bun’existenza ed jau stun oz bain», punctuescha Din en la posa d’ina persunalitad arrivada.

Jau hai stuì tragutter da vit pliras giadas e lura hai jau guardà francamain sin Din ed hai ditg:

«Quai èn vairamain stads buns procents!»

Indicaziuns bibliograficas

Toni Berther. Din Maculin. Istorgias curtas cumparidas en Ischi, Calender Romontsch e Litteratura tranter il 1985 ed il 1990; per part edidas da l’autur en rumantsch grischun, per part transponidas per quest’ediziun. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).