I.

Ch’il text scrit, e schizunt quel litterar, saja la basa da mintga furmaziun e cultura umana è in’idea da descendenza umanistica. L’impurtanza dal text litterar vegn relativada da la sociolinguistica, quella dal text scrit da prognosas d’in temp dominà da l’oralitad, da l’icon, da la pluri-medialitad.

II.

L’interess per ina litteratura dovra e premetta l’existenza d’in corpus, d’ina ‹Biblioteca› attractiva, disponibla ed accessibla. Ina ‹Biblioteca Rumantscha› sto disponer era d’ediziuns da qualitad da ‹classichers› (che paran da duvrar glossaris e commentaris) e contemporans.

Ulteriurs desiderats èn:

1. interessantas antologias tematicas

2. ediziuns bilinguas

3. cudeschs auditivs

4. ina biblioteca electronica

5. ina bibliografia electronica centrala

Per realisar quests desiderats dovri l’engaschament da la LR (e d’autras instituziuns: RR, PHGR...)

III.

Promoziun linguistica, instrucziun da rumantsch (rg) en scola e promoziun litterara èn trais chaussas. Lur interferenza sto considerar che:

1. Texts litterars n’èn betg reducibels ad exempels da normas linguisticas e communicativas.

2. Tradiziuns litteraras rumantschas consistan en gronda part da texts idiomatics. Cun rescriver / translatar text idiomatics en rg vegniss perpetuada ina tradiziun fatala che spretscha il text per propagar ina norma.

3. Sche la scola rumantscha vul promover l’interess per litteratura rumantscha existenta sto ella confruntar ils uffants cun texts litterars existents, vul dir (en gronda part) idiomatics.

4. Disponer libramain da tradiziuns scrittas è pussaivel, ma betg senza metter en dumonda concepts da norma e text (deconstrucziun).

IV.

Litteratura dovra in talent, in rispli ed in fegl palpiri. Litteratura dovra era animaziun, promoziun, evaluaziun, lectoraziun, preschentaziun, concurrenzas, premis, discussiuns, critica litterara.

L’antitesa è faussa; ‹talent› n’è betg in monolit.

«Nüglia nun impedischa ad ün Rumantsch da dvantar scriptur da nom e da pom, premiss cha’l talent tendscha.» (Jon Nuotclà 1987)

V.

Ils resuns d’auturAs rumantschAs a la pauca critica litterara sugereschan cleramain che questa fetschia dapli donn che niz. Las rinfatschas principalas (betg adina cumpatiblas) èn:

1. Inexistenza.

2. Corrupziun («Jeu laudel tei...»).

3. Incumpetenza, mancanza da professiunalitad.

VI.

Ina part da la frustraziun deriva da speranzas exageradas en las pussaivladads d’ina critica ideala. Tenor auturAs rumantschAs avess questa dad esser:

1. constructiva

2. positiva

3. bainvulenta

4. vardaivla

5. sincera

6. gista

7. rigurusa

8. capavla

9. seriusa

10. objectiva

VII.

In’ulteriura speranza exagerada reguarda il potenzial pedagogic, instructiv da la critica. La critica litterara consista (essenzialmain) d’infurmaziuns contextualas, da parafrasas da cuntegn e da reproducziuns da stereotips ideologics, estetics e valitativs. Critica litterara po forsa animar da leger, ma betg ‹mussar co scriver›.

«[...] ei la qualitad, ei la substanza dallas publicaziuns romontschas era s’augmentada essenzialmein dapi ch’ellas vegnan pridas sut la marella critica, talmein reclamada da certas varts? Scrivevan nos auturs trapassai – ed aunc mitschai dalla critica s’etablida – menders cudischs che oz?» (Silvio Camenisch 2003).

VIII.

Mussar / emprender a scriver? Architectas van divers onns a scola avant che fabritgar chasas. Pertge crajan auturAs ch’ins na possia betg emprender lur mastergn u ch’i dettia qua be il ‹learning by doing›?

Cuntraposiziun da Peter Bichsel: «Ich kann nicht schreiben. Wenn ich’s könnte, würde es mir langweilig.»

IX.

Lectorar. Ch’in lectorat po gidar, para acceptà. Daco na tema nagin ch’in lectorat fetschia donn? In lector che na tegna betg quint dal ‹gieu semiotic› dal text fa dapli donn che niz. Il modus dal lectorar è la dumonda, la resistenza, il dialog, betg la correctura.

X.

Era sch’i fiss pli simpel da publitgar in cudesch rumantsch ch’in tudestg u franzos, èn las difficultads anc adina memia grondas. La libertad da l’art na dependa betg da la miseria da l’artist. Il connex: ‹agid finanzial – pretensiun da qualitad› è evident. Be: tge è qualitad e tgi la definescha?

«Die Kosten für die Produktion der ebenfalls der Sprachförderung dienenden belletristischen Literatur wird den Autoren überlassen, die teilweise – meistens unter der Bedingung, dass sie bereit sind, sich von den Geldgebern ihre Texte ‹verbessern› zu lassen – auf eine gewisse Unterstützung kultureller Institutionen zählen können.» (Lucia Walther 2006)

Facit:

1. Il connex tranter promoziun da litteratura rumantscha e promoziun linguistica dovra ina discussiun. Las duas miras pon sa cumbinar, per exempel en la translaziun litterara en rumantsch (promovida da la lescha da linguas).

2. L’elavuraziun d’in text po profitar da resistenzas, dumondas, objecziuns fatgas d’in ‹lector›. Quel sto promover il text da l’auter, betg sias atgnas normas.

3. L’ediziun da texts litterars novs è vegls sto daventar pli simpla a nivel birocratic e pli accurata a livel linguistic, filologic, forsa era grafic.

4. L’agid finanzial po pretender garanzias da qualitad; el sto dentant esser avert per ina discussiun da standards e normas.

5. Quai ch’ins po emprender vi dal scriver litterar pon ins emprender: ‹cun far›, ‹cun far e discutar il resultat›, cun suandar curs specifics.

6. L’incumbensa da la critica litterara n’è betg l’instrucziun. I na sa tracta betg da dir ad auturAs ‹co ch’i fiss da scriver›, i sa tracta plitost da sugerir la diversitad da pussaivlas lecturas.

Litteratura

Camenisch, S.

2003 ‹IIs spérts che jeu clomel› ni co anflel jeu mias historias?, en: Litteratura 25, 2003:29-40.

Nuotclà, G.

1987 Charta our da las nüvlas, en: Il Chardun, ann. 16, nr. 9, zercladur 1987:9-11.

Walther, L.

2006 Die Rätoromanen in der Schweiz. Noch sind sie da und schreiben Gedichte, en: AAVV., Da las funtaunas / Von den Quellen. Rätoromanische Anthologie, Landeck, Emirgân Yayinlari Editions, 2006:5-8.

Indicaziuns bibliograficas

Clà Riatsch. Cunter il stritg. Promover litteratura rumantscha. Referat tegnì a chaschun da la dieta da la Pro Helvetia: ‹Litteratura rumantscha – per tgi e cun tge?› dals 9 da mars 2007 a la Scola auta da pedagogia a Cuira. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).