Profil dal mais
Vincent augustin: “In politicher sto avair gugent la glieud”

Da Martin Cantieni
«
Tge cudesch legias ti gist?
Per il mument nagin. Jau n’hai gist nagin temp. Il davos che jau hai legì è Frank Schirrmacher. Sur dal problem da l’umanitad europeica che mora or – mancanza d’uffants. Frank Schirrmacher è detg interessant, provocativ.

Al recumondas?
Gea. Frank Schirrmacher è schef dal Feuilleton da la Frankfurter Allgemeine. In tip giuven da betg 40 onns che ha gia ina detga posiziun.

Ti fas politica. Tge abilitads sto in bun politicher avair?
Il meglier è sch’ins ha gugent la glieud. Sche ins s’interessa per problems da la communitad e na betg mo per problems individuals. Ed ins sto metter a disposiziun relativamain bler temp senza gronda effizienza magari, senza in resultat concret tar mintga seduta. Noss sistem democratic ha blers avantatgs, dentant era il dischavantatg che ils mulins molan fitg plaun. Blers ch’èn infiltrads da la scena economica han problems cun il proceder politic ch’è halt in auter.

Candideschas ti 2007 anc ina giada per il cussegl naziunal?
Jau hai en senn. Sche la partida è pronta da nominar mai sche less jau candidar anc ina giada. Gea.

Ti es dapi 2003 il pli aut rumantsch. Daco n’è la Rumantschia anc betg spendrada?
È ella insumma stada periclitada uschia ch‘ins avess stuì spendrar ella? Fiss forsa la cuntradumonda. Jau crai ch’il moviment rumantsch conuscha ils davos 30, 40 onns inqual success. Da l’auter maun era tscherts problems. Nus essan vinavant in linguatg ed ina cultura minoritara tant e tant periclitada...

I va constantamain engiu. En media perdan mintga diesch onns sis vischnancas la maioritad rumantscha en la populaziun.
Quai è adina ina dumonda da l´optica. Sch’ins guarda absolut, lura ves’ins che nus vegnin da mantegnair quests radund 60’000 che discurran e chapeschan rumantsch. Gia dapi differents decennis. Natiralmain va la procentuala dals Rumantschs enavos sche l’autra populaziun crescha. In auter fatg che nus constatain è che nus avain èn tschertas vischnancas tradiziunalmain rumantschas tscherts problems, perencunter avain nus era resultats positivs en vischnancas che eran fin a qua tudestgas. Il resultat pli evident e quel da la introducziun da la scola bilingua en la scola da Glion. Insatge che fiss mai stà da pensar avant 30 u 40 onns. Era in tschert success – era sch’igl è be in project per il mument – è la scola bilingua da Cuira. I fiss stà impussibel avant 30 onns che quels da Cuira fissan stads pronts dad instradar in tal project. Sch’ins pudess far il medem a Domat ed a Flem fiss quai er in pass fitg positiv.

Ti has protestà l’onn passà en il cussegl grond encunter la discriminaziun dal rumantsch. Il radio ha sin quai accumpagnà tai en ils museums da Cuira a tschertgond il rumantsch en las instituziuns dal stadi. Ils directurs dals museums, confruntads cun la dumonda nua che il rumantsch saja en lur museums, han manegià ch’els audian en general memia pauc dals Rumantschs, quels duain be dir dad aut lur opiniun. Na stuess la Lia betg protestar dapli per cuntanscher dapli?
In zichel pli blera opposiziun stuessan nus avair, gea. Quai accept jau dad ina vart sco rinfatscha al agir fin oz e da l’autra vart vis positiv – stuess quai er esser ina finamira. Ussa è la situaziun mintgatant er delicata: Nua? Cura? Co protestar? Ina dumonda fitg sensibla. Sche jau pens per exempel da far pli gronds protests en il cussegl grond, sche san ins far quai, ma ins sto adina savair che la maioritad dal cussegl è da linguatg tudestg e monolingua. Sche ins cuntanscha lura propi las finamiras cun dapli demonstraziun, cun dapli acziunissem e forsa l’autra dumonda. (...) Jau crai sche nus vegnin da mantegnair ina posiziun unida sche avain nus ina gronda schanza da far ina gronda demonstraziun politica cun effect er normativ suenter en connex cun il project da questa lescha chantunala da linguatgs che vegn pauc suenter las elecziuns decidida da la regenza per mauns dal cussegl grond e damai tractada dal cussegl grond la fin da quest onn u l’entschatta da l’onn che vegn. 

Cun surdar al chantun la cumpetenza da definir e proteger il territori rumantsch e reducir in zic l’autonomia da las vischnancas fiss bain gia fatg bler per il rumantsch. Es ti er da questa opiniun?
En mintga cas. En la discussiun davart la nova constituziun chantunala era la dumonda questa: Vulan ins mantegnair la autonomia quasi cumpletta da las vischnancas en chaussa da scola ed en chaussa da linguatg uffizial? U duess il chantun avair la cumpetenza totala? U datti in sistem nua che tuts dus han las cumpetenzas? La fin finala han ins decidì – sco quai capita magari en Svizra - per las cumpetenzas repartidas sin las vischnancas sco sin il chantun: Las vischnancas restan autonomas en questa chaussa, san dentant be decider cun consentiment dal chantun. Per quai prova il chantun ussa da definir criteris per questa dumonda da linguatg da scola e linguatg uffizial en las vischnancas. (...) Avant 30 onns han ins discutà la dumonda dal perimeter rumantsch; principi territorial. Jau sun oz da l’opiniun che nus ristgassan fitg bler e svegliassan animositads enormas sche ins definiss da surengiu in territori rumantsch fix, stabel per adina. 

Lura es ti cuntent cun la schliaziun?
Jau crai che la constituziun resguarda las posiziuns da las vischnancas sco era dal chantun adequatamain. E sch’ins ha la veglia da instradar la lescha da linguatgs en urden - quai che para dad esser il cas - lura san ins cuntanscher relativamain bler. Jau sper simplamain che nus ans na dividian betg ord l’auter, nus Rumantschs. Sche nus essan unids en il parlament è la maioritad tudestga pronta dad acceptar, sche els vesan dentant, ch’i dat dispita tranter ils Rumantschs – quai verteschan els betg – lur din els: Ok, lura decidain nus sco ch’i para a nus il meglier. (...) La gronda tema che jau hai, è che tscherts deputads rumantschs pensan che questa scena normativa da dretgs e leschas haja nagin’impurtanza. Jau crai che quai n’è betg il cas. Be in exempel: Sch’igl è scrit en ina lescha che il chantun scriva ora tut sias plazzas cun la cundiziun da savair tudestg, rumantsch e talian, sche han quels che san tut ils trais linguatgs avantatgs. Natiralmain datti er autras cundiziuns per survegnir in post, ma la cundiziun stuess esser che tuts – almain sche pussaivel, sco finamira maximala – èn trilings. Quai pon ins promover cun questa lescha. (...) Mumentan datti ina discussiun cun ils Mesolcinais pertutgant 25 scolars da policists. Ils Mesolcinais fan la rinfatscha ch‘ins haja elegì memia paucs da linguatg talian e memia paucs Mesolcinais. Jau hai uss er – en mia funcziun sco president da la federaziun dals policists – fatg tschertas dumondas al cumandant da polizia pertutgond la selecziun dals Rumantschs. Perquai ch’i n‘è er betg il medem per nus sche nus avain damaun a Mustér, Scuol u Casti policists che san betg rumantsch.

Ha lura mintga Rumantsch il dretg da discurrer rumantsch cun in policist che sa betg rumantsch?
En mintga cas. Il Rumantsch – quai stat en la constituziun – sa pretender en contact cun l’administraziun chantunala, e policists èn ina part da la pussanza chantunala, il linguatg rumantsch. E gist en chaussas penalas: Sche in vegn en ina procedura penala sche sa el pretender: per mai vala quai be en rumantsch, sche vus vulais far insatge, sche faschai per rumantsch.

La preschientscha da la Lia Rumantscha a la HIGA ha custà 150‘000 francs. (Il medem onn che la Lia ha scursanì il budget da la GiuRu per motivs finanzials.) N´è quai betg in zichel bler?
Nus avain in budget ensemen cun il Dicziunari Rumantsch Grischun, Radio e Televisiun e la Quotidiana da circa questa summa. E per l’autra savain nus trair a niz ina part da questas investiziuns quest atun per la sessiun a Flem. Quai na vegn betg finanzià cun las entradas ordinarias, ma cun entradas extraordinarias, en emprima lingia sponsoring.

Da tge prestaziun da la Lia dal davos temp es ti losch?
In emprim focus da la suprastanza actuala era da reorganisar nossas structuras. Quai n’è betg gartegià optimal, ma tuttina detg bain. Sch’ins pensa a l’istorgia dal moviment rumantsch sche san ins dir: Quest pass è in pass istoric. Schliar la Romania e la Renania e fundar ina nova uniun interconfessiunala en terra sursilvana; quai è ina chaussa che ins ha adina pensà che ins stuess far. E quai avain nus uss cuntanschì.

Tge è lura anc suboptimal?
L’idea era da „schlancar“ l’entir moviment. E lezza finamira avain nus cuntanschi be parzialmain, sche insumma. Quai ha da far cun il moviment rumantsch sco tal; in moviment che funcziunescha da sutensi, che funcziunescha mo a moda democratica. (...) Ins savess era manar tut da surengiu, quai fiss pli simpel, ma il grond privel fiss che ins avess be pli ina pitschna elita che s’identifitgass cun il moviment, il linguatg e la cultura rumantscha. Uschè ditg che il moviment vegn da sutensi è quai meglier che cumandar da surengiu, ma ha per consequenza ch’ins sto magari far sedutas vi e nà ch’ins savess organisar in zic pli „schlanc“.

Mumentan represchentan quatter umens vegls ed ina dunna veglia la Rumantschia. Cura vegn in represchentant da la GiuRu elegì en la suprastanza da la Lia?
La dumonda da la funcziun e la cumposiziun da la suprastanza è averta e sto vegnir decidida anc quest onn, il pli tard a la radunanza da delegads l´atun.

Lura fissi nairas uras che nus faschain ina dumonda...
Questa dumonda vegn gia discutada.

Avain nus ina schanza?
Quai è grev da dir sco president.... Il president sa mo far propostas e sa mussar si avantatgs e dischavantatgs. (...) Cunquai che nus avain uss be trais organisaziuns regiunalas cun incumbensa da tgira da territori savessan nus reducir la suprastanza sin quatter: trais per mintga regiun, ed in president betg uschè dependent d’ina organisaziun regiunala. L‘idea è uss dentant da mantegnair tschintg. La dumonda è: Tgi duai quai tschintgavel represchentar? I dat trais aspects: Quai savess esser insatgi da la GiuRu u in(a) represchentant(a) da la Uniun Rumantscha da la Bassa (URB). Nus astgain betg emblidar che nus avain 20’000 Rumantschs en la Bassa...

La mesadad da quests èn dentant puspè giuvens....
Öh, quai è ina pretaisa che jau hai uss betg gist verifitgà. Ma en mintga cas: Blers da quels èn giuvens. Ed il terz aspect fiss ch’i fiss in represchentant da l’uniun dals scripturs. Jau persunalmain vesess sco detg positiv in represchentant da la giuventetgna. Il problem da la giuventetgna è in dubel: La constanza manca, in vi e nà da la commembranza è qua e sche – lain dir – Chatrina Josty fiss commembra e stuess vegnir mintgamai da Friburg si Cuira... Quai na fiss per la persuna pertutgada betg optimal e chaschunass er relativamain gronds custs. Quai fiss dentant er cun la URB. Là datti da quels che vivan a Genevra.

Sch’i dess uss mintgamai in(a) candidat(a) da la uniun da la Bassa, dals scripturs e da la GiuRu, sustegnessas ti quel(la) da la GiuRu?
Jau sco president n’hai anc betg decidì e na less er anc betg decider e ma less n’er betg schon posiziunar prematuradamain, mabain far la discussiun l’emprim en suprastanza. Nus avain detg: Nus savain viver cun tuttas variantas. Faschain la consultaziun da las uniuns. E questa discussiun avain nus fatg avant trais emnas (La GiuRu n’era betg envidada a la discussiun) Ed ussa turna la chaussa puspè en suprastanza e lezza fa la proposta per mauns dal cussegl.

Cura scriva la Lia Rumantscha ora ina plazza da servetsch civil? Jau aveva gia fatg la proposta avant in temp ma suenter udì nagut pli...
Servetsch civil? Quai fiss per quests refusaders da servetsch?

Exact. Quai fissan forzas da lavur quasi gratuitas.
Ok. Jau prend si quai. La dumonda era „cura“?

Gea.
Jau ponderesch.

Tgi duain las PUNTS prender a mauns sco proxim?
Marc Cathomen, iniziant da la Porta Alpina.

Grazia fitg per l’intervista! 

Vincent Augustin (50) è president da la Lia Rumantscha e deputà al cussegl grond per la partida cristiandemocrata. El stat a Cuira e lavura là sco advocat.