Motivs, pretaisas ed arguments
Contribuziun a la discussiun cuntraversa dal rumantsch grischun

Carl Grond-Malgiaritta, Müstair

Il moviment per l’introducziun dal rumantsch grischun (rg), spezialmain en scola, è uss en in stadi, en il qual ins è bunamain sfurzà da prender posiziun. Ins po bain restar neutral e laschar decider ils auters en tge direcziun ch’igl è da marschar. Ma è quai scort da restar passiv e laschar dictar da singuls tge che nus avain da far? Per u cunter il rg, quai è qua la dumonda. Jau poss tadlar tge che tschels enturn mai din ed esser dal medem avis. Lura ma chat jau en buna cumpagnia. Quai è in agir cumadaivel che vegn pratitgà da blers. Ma jau, sco anteriur contabilist, preferesch da far ina bilantscha e guardar lura tge che resulta. 
Cumenzain cun l’inventari dal stadi actual. En tut l’Europa e blers auters stadis èn vegnidas introducidas gia daditg ennà linguas unifitgadas che valan sco linguas uffizialas. Nus Rumantschs avain tschintg idioms uffizials e dasperas anc differentas autras variantas ch’ins pudess qualifitgar sco dialects. Ils idioms èn uschè differents in da l’auter che nus sezs als chapin be cun gronda fadia. Che Rumantschs da differents idioms discurran tudestg in cun l’auter, quai è ina chaussa da mintgadi. Ils differents meds d’instrucziun e la litteratura en ils differents idioms na contribueschan betg ad in’unitad, gnanca da discurrer dals custs supplementars che quai chaschuna. La Quotidiana, l’unica gasetta interrumantscha, vegn abunada e legida be da paucs. Las gasettas localas en ils singuls idioms han fatg naufragi. 
Nus ans chattain en ina posiziun tut auter che confortabla. Chapibel che blers profetiseschan la mort dal rumantsch e da la Rumantschia. Ina soluziun fiss bain il rg ch’ans manass or da la buglia. Ma l’introducziun da quel è il problem acut. 
Ussa mettain nus sin la stadaira ils arguments per e cunter l’introducziun dal rg. I na quinta betg il dumber, ma-bain il pais resp. l’impurtanza da mintga singul argument. Pretaisas betg documentadas na quintan betg sco arguments. 

Per il rg 
1	La Rumantschia vegn unida e rinforzada. Questa pretaisa è uschè incontestabla ch’ella na dovra nagins commentaris. 

2	Tranter Rumantschs be rumantsch! Quest bel slogan po pir vegnir realisà, cur che nus avain ina lingua unifitgada. Co vi jau oz ir en Val Schons e discurrer vallader u puter, sche nagin na m’enclegia? 

3	Tut ils Rumantschs vegnan a leger e chapir bain la gasetta da mintgadi. Ella vegn ad esser pli voluminusa ed en quel mument er abla da remplazzar gasettas da lingua tudestga. Ella vegn scritta en ina lingua che tuts enclegian ed enritgida cun singuls artitgels en in u tschel idiom sco ivettas en la turta. Ils inserents vegnan ad appreziar il grond dumber da lecturs, e l’editur n’ha betg pli da patir pervi da la constanta stgarsezza da meds finanzials. 

4	La litteratura vegn a sa sviluppar plaun plaunet. Ovras litteraras da gronda valur, per part idas en emblidanza, renaschan en la nova lingua e pon vegnir appreziadas da blers Rumantschs e betg be da singulas gruppas sco enfin qua. Ils editurs da novs cudeschs na ston betg pli batlegiar per stampar be in pèr tschient exemplars d’ina ovra, sco quai ch’els ston far ozendi. 

5	Damain pais met jau sin l’argument ch’ins po spargnar daners, stampond ils meds d’instrucziun per la scola be pli en ina lingua. 

Cunter il rg 
1	Ils Rumantschs èn cunter l'introducziun dal rg. Quai è ina pretaisa na documentada e na vala betg sco argument. Bun, sche jau ramass tschient persunas e las dumond spontanamain lur opiniun, èsi cler ch’ils blers vulan restar tar quai ch’els enconuschan. Insatge ester ch’ins n’enconuscha anc betg endretg, n’accept’ins betg cun bratscha averta. Ma ina votaziun suenter in scleriment profund mussass in’auter resultat. 

2	L’idiom rumantsch, quai è la lingua dal cor. Bravo! Enfin uss era quai per mai la lingua da la mamma. Jau conusch però ina famiglia, nua ch’ils uffants, entant creschids, discurran franzos cun lur mamma che deriva da la Frantscha, cumbain ch’ella sezza discurra currentamain rumantsch. E sche quels uffants di-scurran cun nus rumantsch e betg la lingua da la mamma, èn els perquai menders Rumantschs? Na, cun emoziuns na vegn ins betg pli lunsch. 

3	Il rg è ina lingua administrativ-placativa. Questa expressiun legian ins en la brev averta drizzada a la regenza. Che l’inventar neologissems avess dad esser in argument cunter ina chaussa, è zunt grev da chapir! 

4	Il rg è uss ventg onns vegl è n’ha anc adina betg fatg ragischs. Il pievel n’al vul betg racoglier. Qua ston ins far in cumpliment als adversaris dal rg. Cun zerclar cuntinuadamain vi da la plantina giuvna han els pro-curà che quella na po furmar ragischs e prosperar. Senza buna tgira na va quai betg. 

5	La populaziun en las vischnancas stuess pudair decider, sch’ella vul introducir il rg u betg. Ma co vul ins realisar quai? Han tut las vischnancas dal chantun da vuschar en chaussa u be las vischnancas rumantschas? Tge vischnancas èn rumantschas? E sch’ins fa ina 	votaziun communala, han lura tuts il dretg da vuschar u be ils Rumantschs? Ins vesa che quai na va betg e perquai na fiss quai er betg legal. I na dat bain sin tut il mund naginas linguas introducidas sin la pretaisa dal pievel. 

6	La brev averta a la regenza è tuttina vegnida suttascritta da 180 persunas, quai che ha in grond pais. Ma en vardad pon ins be far in cumpliment per la fadia da rimnar tantas suttascripziuns. Er 180 persunas èn be ina minoritad. 

7	Plirs scripturs rumantschs han suttascrit questa brev. Enfin uss er jau da l’avis che scripturs sa legran, sche lur ovras vegnan publitgadas en pli-ras linguas. E ch’els avessan da midar lingua per lur novas publicaziuns nagin che pretenda. 

8	Divers magisters e divers collavuraturs dal Radio e da la Televisiun Rumantscha han er suttascrit questa brev. Els fissan sfurzads da sa fa-tschentar cun questa lingua, quai che custa lavur e fadia. Jau na vi betg pretender ch’els sajan mitschafadias e smarschuns. Ma els vegnan ad avair fadia d’ans far crair ch’els èn adversaris dal rg be per motivs idealistics. Remartgabel èsi che nagins magisters da la Val Müstair n’han suttascrit questa brev. Els ch’han gia adina instruì ils uffants jauers en ina lingua estra, il vallader, san per experientscha che quai na chaschuna betg uschè grondas fadias.

9	A Samedan ha gì lieu ina sairada da passa tschient persunas ensemen cun il cusseglier guvernativ Claudio Lardi per discutar davart il rg en scola. In linguist ha pretendì en quest’occasiun che l’introducziun dal rg pudess dar nov schlantsch a la scola rumantscha. Ses votum è vegnì quittà dal public cun ina bella risada. Uschia tuna il rapport da quella sairada en La Quotidiana. Rir ora insatgi n’è betg be primitiv, quai è perfid. Quel che vegn ris ora, vegn taschentà, ed er sch’el porta ils megliers arguments, nagin n’al taidla pli. Quai è in nivel da discussiun zunt bass. 

Conclusiun provisorica 
Jau na poss anc betg concluder e far bilantscha. I dess anc blers arguments per e cunter il rg. Per il mument paisan ils arguments a favur dal rg dapli che quels cunter. Ma jau fiss er pront da ma laschar persvader autramain. Per mai quintan però be arguments bain documentads e betg pretaisas vidas. 

L’introducziun dal rg en scola 
Quels da la brev dals 180 han gia translocà lur post da partenza. Els n’èn betg da princip davent adversaris da l’introducziun dal rg e fan propostas, co che quella pudess vegnir realisada en nossas scolas. 
Emprender en il medem mument las reglas ortograficas e grammaticalas da l’agen idiom e dal rg, na va betg, quai è cler. 
Perquai vegni proponì d’introducir il rg be plaun plaunet, scumpartend quai sin pliras generaziuns. L’uman curaschus cumenza però immediat ina lavur stentusa. Surlaschar a ses successurs questa fatschenta spinusa, quai na vegn per el gnanc en dumonda. 
Quels da la brev dals 180 proponan ch’ils scolars da las classas superiuras vegnian confruntads be passivamain cun il rg. Quai vul dir ch’els emprendan da leger ed encleger rg, ma betg d’al scriver. Ma per l’amur da quel char Dieu! Tgi vegn bain sin l’idea da furmar duas classas da Rumantschs, da quels che san be leger il rg e da quels ch’al san er scriver? Tge vegnan a dir las instanzas chantunalas, sche nus pretendain uss meds d’instrucziun en sis linguas, empè da be tschintg sco enfin uss? E tgi tutga lura tar l’elita, tar quels sabis che san era scriver il rg? 
I dat davairas be ina soluziun raschunaivla. Ins sto instruir davent da l’emprima classa tut ils roms en ina lingua unifitgada, sco quai che tut ils auters fan cun success. Per nus vegn be en dumonda la lingua da scrittira, la lingua unifitgada, il rg. Al singul, ina giada sortì da la scola, statti liber da scriver rg u ses agen idiom, e quai cun atgnas reglas ortograficas e grammaticalas. Quai vegn per buna part pratitgà gia oz. Jau na crai ch’il Segner haja stgaffì nus Rumantschs sco in pievel privilegià che basegna in tractament spezial, dal tuttafatg different da tut ils auters. 
Nus avain la letga. Èsi da salvar noss rumantsch en agonia u betg? Ad in uffant malsaun dattan ins medischina er cunter sia voluntad, sch’i sto esser er sfurzadamain. A nossa generaziun tutgi da far quel sforz che noss perdavants han tralaschà da far. 
Frestgamain vinavant, mes mats! Ils meds d’instrucziun per las emprimas classas primaras èn bain svelt mess a disposiziun. Per quels da las classas pli autas han ins lura temp avunda, sch’ins instruescha successivamain en rg be quels scolars che han emprendì rg da l’emprima classa davent. E segir vegn ins a chattar magisters curaschus ch’èn pronts da surpigliar la rolla da pioniers.