La Rumantschia sto prender mesiras urgentas

(LR/GAD) Il rumantsch sa chatta en ina situaziun da spartavias. Dad in maun stattan ils fundaments ed il success da las mesiras dals davos 20 «onns». Quels pretendan cuntinuaziun e consolidaziun da quai ch’è mess sin via. Da l’auter maun enconuschain nus la statistica da la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 che demussa ch’il quart linguatg svizzer è fitg periclità. L’erosiun quantitativa e qualitativa crescha. Las bunas mesiras n’han betg pudì cumpensar ils deficits tradiziunals d’ina lingua minoritara sco il rumantsch. E latiers èn vegnids novas sfidas e novs privels. 
Malgrà novas sfidas e privels è la suprastanza da la Lia rumantscha (LR) da l’avis che la Rumantschia haja grazia al sustegniment da la confederaziun e dal chantun Grischun pudì metter buns fundaments – e novas schanzas èn s’offertas. Era sche la Rumantschia para il mument da dar signals cuntravers, dat il svilup dals davos 20 onns curaschi. Il terren politic è preparà. Sin il sectur linguistic è era cuntanschì bler. Ma igl è anc da far bler. Ussa vai per ina ferma preschientscha generala dal rumantsch en il mintgadi. Quai vul dir en spezial per la derasaziun da la lingua da scrittira cuminaivla per dar al rumantsch ina cumparsa anorvers cuminaivla e per il rinforzament da la valita da la lingua discurrida. Igl è dapli potenzial avant maun che quai ch’ins è mumentan inclinà da crair. Mo quel pretenda novs sforzs – dals Rumantschs sezs e dal stadi, malgrà ils resultats da la dumbraziun dal pievel 2000 pauc empermettents. E quai ussa e betg pir pli tard. 
La Rumantschia ha lantschà divers buns projects e dovra urgentamain consolidaziun e cuntinuaziun. Deplorablamain na pon gia ussa buns e necessaris projects ch’empermettan success per mancanza da meds finanzials e resursas umanas betg vegnir realisads. Per pudair primo cuntinuar cun las lavurs iniziadas e cumprovadas e secundo lantschar novs projects inoltrescha la LR in’instanza per nov sustegn al chantun Grischun cun la spetga che quella vegnia suttamessa cun recumandaziun bainvulenta era a la confederaziun. 

Pachet da mesiras 
La LR ha elavurà in pachet da mesiras concretas. Quellas sa basan sin ils fundaments ch’ils davos 20 han mess ed èn orientadas tenor princips da prestaziun e n’èn betg simplamain a disposiziun tenor ina clav regiunala. Ils effects che la lavur fin qua ha gì mussa che la vitalitad dal rumantsch è anc avant maun. Blers projects n’èn dentant uss betg pussaivels da realisar. Il pachet consista da suandantas mesiras concretas: 

Centers regiunals 
Avant 19 onns ha la LR installà la collavuraziun regiunala. Mintga regiun idiomatica ha retschet in collavuratur sco animatur linguistic/cultural. En la situaziun actuala sto e vul la Lia rumantscha ir pli damanaivel dal basegn e fundar centers da cumpetenza per lingua e cultura per sustegnair meglier las singulas regiuns e rinforzar la collavuraziun regiunala existenta. L’animaziun /integraziun culturala e la realisaziun da novs programs per il mantegniment d’ina lingua smanatschada vegn intensivada. 

Servetsch da linguistica applitgada 
Grondas linguas accumpognan il svilup tecnic, economic e social a moda pli u main organica. Linguas pitschnas sco il rumantsch dentant na vegnan betg da far quest pass senza mesiras spezialas sin il sectur da nova terminologia e derasaziun da quella. Per satisfar al basegn, betg il davos a quel dals centers en las regiuns, vul la LR rinforzar ses servetsch da linguistica applitgada. Quel duai daventar in center da cumpetenza en dumondas da lingua rumantscha e da la bilinguitad che furnescha materialias per la lavur da promoziun e mantegniment en la regiun e per la clientella en la centrala. 

Lavur da giuventetgna 
Per l’existenza d’in linguatg pitschen èsi d’impurtanza vitala d’investir en la giuventetgna – 
q.v.d. en la scola ed en il contact cun ils giuvens e las giuvnas che bandunan quella. Sper l'inundaziun da las medias en tudestg ed englais dovran els era perspectivas ord optica rumantscha. Novas e bunas perspectivas semnan identitad. La LR vul intensivar la lavur da giuventetgna, coordinar quella, dar sustegn a PUNTS, il sulet organ da giuventetgna rumantscha, e promover la lavur da projects. 

Lavur vi da ediziuns 
La mancanza d’ina retroterra linguistic/culturala, la spartiziun da l’intschess rumantsch en plirs idioms scrits, la voluntad d’introducir, dentant anc senza totala acceptanza da la lingua da scrittira communabla han consequenzas decisivas, spezialmain sin il sectur da las ediziuns. La Rumantschia na po ni importar ni exportar cudeschs rumantschs ed ils dumbers d’ediziun èn uschè pitschens ch’ediziuns rumantschas vegnan fitg charas. Quai vala per tut las ediziuns rumantschas, dal vocabulari fundamental enfin ils cudeschs d’uffants. Vegn latiers che la Rumantschia n’ha nagina chasa editura e ch’i vegn legì adina damain. Sch’il rumantsch vul avair ina tscherta preschientscha sin il sectur da la lectura/litteratura sper tut quai che vegn en Chasa rumantscha en autras linguas, ston la LR e sias uniuns affiliadas augmentar considerablamain sia prestaziun editoriala. Impurtant è che l’execuziun da la lavur vegnia professiunalisada e concentrada sin in lieu. 

Preschientscha rumantscha 
Il rumantsch è il quart linguatg uffizial da la Svizra, in dals trais linguatgs uffizials dal chantun Grischun e sulet u in dals linguatgs uffizials da radund 90 vischnancas grischunas. Malgrà questa buna posiziun giuridica ha el da sbatter per sia existenza. La LR vul augmentar la preschientscha publica dal rumantsch, en spezial en las regiuns tradiziunalas, ma era sur ils cunfins tradiziunals ora. Ella vul prender mesiras concretas per crear nova identitad rumantscha. 

Dumonda per nov sustegn finanzial 
La LR dispona actualmain sur da 16.75 plazzas da lavur e vegn sustegnida tenor preventiv 2004 cun daners publics sco suonda: Confederaziun 2,031milliuns francs, chantun (summa directa, Servetsch linguistic regiunal e singuls projects) 496 000 francs, quai che dat ina summa totala da confederaziun e chantun da 2,528 milliuns francs. Per las mesiras prendidas en egl dumonda la LR ina summa supplementara da 2,944 milliuns francs.