Alp Grüm! Alles aussteigen! In’animaziun

Da Clà Riatsch 

En ina notg lunatica hai jau vulì scriver ina bella glossa cun in tema da tut ils glossists rumantschs: politica linguistica, rg insumma ed rg en scola. La damaun hai jau legì cun gronda surpraisa trais curius fragments scrivlottads malamain en mes quadern. 

Fragment 1: «Mils grischs en l’era da spezarias! Mils grischs cun… (illegibel: o «chavezza» o «cravatta») che zappitschan sin il basilic, sin il maioran, sin il timian, sin il rosmarin…». I seguan insultas, bastunadas ed ina prova da salvar la salvia. 

Fragment 2: «In maschinist dad in tren cotschen da la Viafier retica aveva scumess: «Alp Grüm–Poschiavo: senza franar!» El ha survivì e declerà sia prova en maniera surprendenta. Ch’el haja dumandà a collegas da la Deutsche Bundesbahn, zona Luneburger Heide: Quels frainian era be a las staziuns. «Warum immer Extrawurst?» (Fragment 2 elavurescha ina scenetta confusa cun il titel: «Num e la cultura»). 

Fragment 3: Ina maisa radunda, Roi Lardì et les chevaliers de la table ronde. Jau sun là cun mes computer e vess da far ina preschentaziun cun power point. Divers diagrams. 1. diglossia, 2. implementaziun, 3. KV (Kulturelle Vielfalt). Il power point na funcziuna, el projectescha ina figura trida che sumeglia Socrates. «Tes power point» di ina vusch, «fiss la reflexiun critica, betg la propaganda!» (Fragment 3 cuntinuescha cun insultar sociolinguists innocents sco pedels guvernamentals, offenda intgins collegas e daventa lura illegibel). 

Co transfurmar quest caos starmentus en ina glossa, raschunaivla sco las autras glossas en chaussa? Jau na chapesch gnanca ils fragments dad auters, maindir ils agens. Empè da chapir quai che jau hai scrit, pudess jau forsa repeter quai che jau leva scriver. 

Damai: Istorichers produceschan istoriografia, linguists produceschan linguistica. L’istorgia e la lingua dentant fan ils umans, cun viver, cun discurrer e scriver. Linguists ed istorichers èn era umans. 

Linguists san proponer normas sco pussaivladads linguisticas. Heinrich Schmid ha fatg quai: Il rg è in’offerta generusa da normas fatgas uschè bain ch’ellas savessan daventar ina pussaivladad per far ina lingua scritta. 

E mira: Rumantschas e Rumantschs han cumenzà a far ina nova lingua scritta, in standard che sa sviluppava. Scharmant e ridicul, generus e maladester, purtà da pioniers curaschus ed inventivs, accumpagnà dal basso continuo da propaganda e critica marscha, ma quai na fa nagut. Gnanca la magia sanestra dal rg na fascheva propi donn, sia forza da transfurmar amis en inimis, filologs en managers, rockers en agents publicitars, purets da muntogna en sociolinguists e sociolinguists en administraturs da normas. Lur scienza en propaganda. 

Lura dentant m’èsi i sco a las raunas da la fabla. Ellas levan in retg, jau leva ina politica linguistica, grischuna e federala. Ussa ma lasch jau encrescher per ils bels temps ch’ils politichers grischuns s’occupavan dal sviament da Panaduz e savevan che cultura n’è betg paun per lur dents. E linguas insatge «sensibel», che sa custar vuschs. 

Tge raunas, tge fabla? Puspè rauba stgira? Stoss jau turnar als fragments? Discurrer vinavant da salvia, faschond per cumond a Reto Caratsch che cussegliava da discurrer en connex cun il rumantsch da flora e fauna? Tge dat il pledari per «Flurschaden»? «Donn da cultira». Giess forsa era «donn da cultura»? Turnain al discurs cler. 
Bainprest han ils politichers grischuns savurà quai che politichers savuran per il mument dapertut: l'erva unitara, la pussaivladad da spargnar. Ed els han fatg politica linguistica. «Bi ünsch» e «da nüm», «leusi» e «tar nux»: si cul maun. Per spargnar ina summa ridicula. L’emprim decider, lura dir ch’ins veglia discutar. Anc ina farsa da maisa radunda ed ussa para tut cler: La pussaivladad simpatica ed averta è daventada il «rumantsch cul pal» crititgà da Leo Tuor. Il rg è daventà in alibi guvernamental per tut ils contexts, tut ils stgalims da scola e tut las situaziuns. Per far finta da prender serius il rumantsch. Cun spargnar. Per defender la diversitad cun abolir las diversitads e dialectalisar ils idioms. Sco la politica d’asil: umanitara, ma cunter ils umans. 

Ed ussa daventa plaunet cler als ultims: L’abus politic dad in standard naschind sco alibi per spargnar savess daventar in problem anc pli grond che la mancanza dad in standard. 

Sviluppar ensemen pussaivladads rumantschas pli largias, avertas, cuminaivlas. Tge bell’idea. Alp Grüm–Poschiavo. Tge bel viadi. Sch’il maschinist na vess fatg sia scumessa. 

Confruntar ils uffants rumantschs be pli cun rg vul dir transfurmar la litteratura existenta definitivamain en in museum da curiusitads senza visitaders, il studi da texts litterars a tut ils nivels en in exercizi da filologia istorica. Nossas tradiziuns scrittas èn gia paupras avunda, i na para betg necessari da las substituir cun in corpus da texts inexistents. 

La promoziun linguistica rumantscha ha la bella tradiziun da degradar texts litterars ad exempels didactics da las normas ch’ella ha gist inventà. Las tradiziuns litteraras autenticas dismetta e substituescha ella senza problems, stima ha ella be per l’atgna tradiziun pedantica. Era cun quest bastassi ussa: Alp Grüm! Alles aussteigen! 

Sco partenari dialogic ed avert, sco sfida creativa dals idioms scrits è il rg ina stupenta proposta per superar ils limits idiomatics. Ed el fiss da sviluppar, sco insatge nov, avert a tuts. Cun scriver ed entusiasmar, betg cun decretar, far scriver e terrorisar. Il monopol scolastic dal rg al transfurma en in spaventegl da normas, il monopol decretà da surengiu sveglia cun tutta evidenza exact quellas agressiuns cunter il rumantsch che quel dovra anc. 

Pussaivladads linguisticas èsi dad offrir en maniera generusa, averta ed attractiva. Ins sa natiralmain era offrir ellas cul pal. Sch’ins vul avair il success ch’ins ha. 

Tge fiss la cuntraproposta? Confruntar uffants rumantschs cun pussaivladads attractivas da leger e scriver rumantsch. En tut sia diversitad. Confruntar els cun texts e discurs interessants. Vegls e novs. En ils idioms scrits, en ils dialects locals, scrivibels, en las linguas selvadias ed imprevisiblas da l’avegnir, en rg. Cun tge ch’igl è da cumenzar è evident. Per scriver sco per chaminar: I va pli lev sin ina basa damanaivla. 

Il grond mal da la politica da scola è ch’ils culpabels èn creschids, las victimas uffants. Cumparain il rg cun il tudestg standard, per noss divertiment da propagandists, sfunsain noss chaus grischs en la sosa da nossas persvasiuns dal 19avel tschientaner. Ma chalain da reducir linguas a fetischs normativs, ad instruments da controlla e da selecziun, sco fatgs aposta per nossas scolas da controlla e selecziun. Chalain dad empraschunar uffants en las praschuns da nossa mania normativa. 

Tudestg standard? Il rg sumeglia al tudestg standard sco…, sco tge? Sco l’Alp Grüm a la Luneburger Heide. Ed ussa manca be pli l’«Extrawurst». E Socrates. 

Quintain vinavant nossas ballas da standardisaziun e normalisaziun. Ma preservain ils uffants rumantschs dals alibis repressivs da la politica linguistica grischuna. Ils uffants ed il rg. Salvain el sco pussaivladad da daventar ina lingua scritta. 

Ch’uffants en Grischun discurran e scrivan anc adina insatge che reflectescha la diversitad da tradiziuns e pussaivladads rumantschas ha insatge commovent. Ch’els scrivian sco ch’els vulan, san e pon. Partind dal rumantsch che als stat da strusch en direcziun da pussaivladads cuminaivlas pli lontanas. Pussaivladads avertas, elavurablas. Il cuntrari dad alibis decretads. 

Nossas culturas communicativas paran dad ir en direcziun da furmas multiplas e selvadias, dad ina predominanza da discurs orals, da furmas iconicas. En quest svilup èsi dad offrir pussaivladads linguisticas rumantschas. Pussaivladads, na be normas. Offrir, na decretar. 

Ils politichers da l’unitad spargnusa e nus povers pedants metalinguistics crajain gugent dad esser ils emprims, ils progressivs. Nus essan ils ultims, la retroguardia. La proxima saiv davant noss nas pudess marcar la fin dal 19avel tschientaner mental, la fin da noss’epoca. 

Ed ussa? Co transfurmar in alibi absurd puspè en ina pussaivladad generusa? Bastunar ils mils or da l’era da spezarias? Salvar la salvia? Discurrer cun il maschinist da l’Alp Grüm che è gia parti?