In exempel che dat curaschi
Il cimric, segunda verva da Gronda Bretagna

Da Guiu Sobiela-Caanitz

En la patria dal pli grond linguatg mundial d’oz discurr’ins era vervas celticas, parentas dal celtic continental derasà ina giada en ina gronda part da l’Europa. Il principal linguatg celtic da Gronda Bretagna è il cimric, discurrì en ina regiun da strusch dus milliuns olmas numnada Cymru per cimric e Wales per englais. Là vegniva’l duvrà 1980 da strusch 400 000 umans. 2001 devi passa 580 000. 17,8% dals uffants da 5 a 9 onns discurrivan cimric l’onn 1991; 2001 era lezza proporziun 24%. Co èsi gartegià? Quai ha vulì savair l’uniun “Cultura e bilinguitad” (Strassburg) che fa quitads pervi dal chal dal tudestg en l’Alsazia e la Lorena dal nordost. Ella ha envidà quatter persunalitads engaschadas en la promoziun dal cimric a referir e respunder a las dumondas da commembers ed amis. La scuntrada ha gist gì lieu a Schlettstadt/Sélestat en l’Alsazia mesauna, avant in vast public vegnì da differentas parts da la regiun, sco er in germanist alsazian ch’instruescha tudestg en Vallais e l’autur da questas lingias. 

Chal e renaschientscha
1976 ha Meic Stephans, manader litterar dal Cussegl cimric dals arts, deditgà in essai da 796 paginas a las minoritads linguisticas da l’Europa dal vest (1) cun t. a. in entir chapitel davart la Rumantschia. L’autur scriva dal passà da sia atgna verva: “Il cimric era il linguatg da la regenza, l’administraziun e las leschas durant tut il temp da l’independenza (…). Las dretgiras applitgavan las leschas da Hywel Dda, prinzi dal 10avel tschientaner, e quai per cimric e latin” (p. 149). L’independenza è ida a fin suenter la mort 1282 dal davos retg indigen, cur che l’Engalterra ha conquistà il pajais cimric. Mender èsi vegnì cun l’absolutissem da retg Henri VIII (1491–1547), renumnà per sias sis consortas. In reglament roial da 1536 ha obligà tuts derschaders e funcziunaris a duvrar la lingua dal retg. Lieus e schizunt ils umans han survegnì nums englais. Igl è suandà tschientaners da chal, cunzunt suenter la revoluziun industriala a la fin dal 18avel secul che ha attratg immigrants englais en las minieras cimricas da charvun. La schientscha linguistica è creschida ferm pir suenter la segunda guerra mundiala, cunzunt 1962 cun il memorabel referat radiofonic dal scriptur renumnà Saunders Lewis (1893–1985) entitulà “Tynged yr Iaith” (“Il destin dal linguatg”): “Sch’i va enavant cun il trend d’oz, lura chala il cimric d’esser in linguatg viv a l’entschatta dal 21avel tschientaner (…). La situaziun è desperada sche nus acceptain la desperaziun. En il mund na datti nagut pli cumadaivel che desister da sperar (…). La tradiziun politica dals seculs e tuts trends economics d’oz s’opponan a la survivenza dal cimric. Nagut na po midar lezza realitad, danor resolutadad, forza da voluntad, cumbat, unfrendas e stenta (…). Ins po salvar il cimric” (cità pp. 169–170). Lewis ha pronunzià ses appel dus onns suenter il memorabel discurs african d’emprim minister Harold Macmillan (1894–1986) davart “a wind of change”. Il “vent da vieuta” ha tutgà er ils urs celtics da Gronda Bretagna. Las acziuns politicas multifaras dals trenta onns suandants han stimulà il parlament britannic da vuschar 1993 la Lescha per il linguatg cimric, la quala ha stgaffì in Uffizi dal linguatg cimric (ULC) “per promover e facilitar il diever dal cimric” (2). L’ULC quinta oz var 30 collavuraturs ed in preventiv annual da passa £ 30 milliuns.

Meglier che per englais
Dus elements da la strategia applitgada per promover il cimric dattan en egl. L’emprima regla d’aur sa dat ord la concurrenza pussanta da l’englais, linguatg mundial, en fatscha ad ina verva discurrida d’ina minoritad dals avdants d’ina regiun dublamain marginala – en Gronda Bretagna ed en l’Europa. Questa regla d’aur pon ins formular uschia: “Quai che nus purschain per cimric duai esser meglier che l’offerta englaisa correspundenta”. Quai vala en las scolas bilinguas; lur giuventetgna survegn notas pli autas, era per englais, che las scolas monolinguas englaisas. Uffants che discurran englais a chasa vegnan pia scolads per cimric e daventan bilings, grazia a la popularitad dal linguatg er en talas famiglias. Ina broschura da l’ULC, entitulada per englais “Developing bilingualism in children” (“Sviluppar la bilinguitad d’uffants”), declera co ch’uffants scolads per cimric emprendian tuttina englais: “En pajais cimric vegn l’uffant bumbardà cun experientschas per englais en tuttas domenas dal mintgadi. Sin pachets da graun per ensolver, en la televisiun, tar gieus da computer, cassettas e discs cumpacts da musica, (…) gasettas e magazins, comics e catalogs – l’englais è dapertut. Plinavant èn ils blers uffants exposts a l’englais sin plazza da scola ed en la citad u vischnanca. Savens è’l talment il linguatg cuminaivel ch’ins spetga ch’ils pledaders da cimric discurrian englais era sch’i dat be ina persuna che n’enclegia betg cimric. Experientschas ordaifer la scola gidan pia cleramain ils uffants a sviluppar lur qualificaziun en il linguatg da maioritad. Sche la scola rinforza cunzunt quel da la minoritad, pon els vegnir bilings senza fadia” (p. 10). In segund exempel da qualitad cimrica dat la societad da televisiun “S4C” cun sias trais chadainas. “S4C” producescha ses programs en la regiun e mantegna 204 plazzas da lavur cun en pli passa 1700 persunas involvidas. Caerdydd/Cardiff, chapitala dal pajais, è la segunda citad da Gronda Bretagna areguard la producziun d’emissiuns televisivas.

Duvrar il linguatg en la societad
La segunda regla d’aur per la promoziun dal cimric fa endament quels vitgs da l’Engiadin’Ota nua che la scola è in’insla rumantscha en ina mar tudestga. L’ULC sustegna e coordinescha il diever dal cimric en la societad. Cunzunt la giuventetgna dovra occasiuns da discurrer il linguatg ordaifer la scola. Per cimric opereschan oz colonias e champs da vacanzas, activitads per famiglias (uffants e geniturs), clubs, gruppas da discussiun e da sport (raiver, equitaziun, navigaziun a tenda) euv. L’ULC gida er a promover l’economia nua ch’il cimric è pli vital. Ils progress da la bilinguitad stgaffeschan dal rest plazzas da lavur (var 200 translaturs professiunals). Ils immigrants, cunzunt Englais pensiunads attratgs da la qualitad da vita, survegnan in “welcome pack” ch’als infurmescha davart il cimric.

Il mund celtic ha enritgì l’Europa
Il pievel cimric era suttamess durant tschientaners ad in reginam che ha conquistà l’imperi colonial il pli grond da l’entir planet. La segunda guerra mundiala ha destruì la basa da la pussanza britannica. La Gronda Bretagna d’oz (60 milliuns olmas) è be pli ina da las commembras principalas da l’Uniun europeica. L’insla s’enclegia adina dapli sco plurinaziunala, cun in parlament a Caerdydd/Cardiff ed in auter ad Edinburgh per la Scozia (5 milliuns olmas). A medem temp fan ins endament che la litteratura cimrica medievala ha regalà a poets continentals il tema epic central da “retg Artur”, represchentà gia enturn 1120-1130 en in artg sur la porta nord dal dom da Modena (Emilia). “S’occupar cun ils linguatgs celtics dat (…) access ad in mund spiertal ch’agita e fascinescha l’Occident dapi la preistorgia e l’ha adina puspè enritgì” (3). Ins po concluder cun l’imni naziunal cimric d’Evan James (1809–1878): “O bydded yr hen iaith parhau” (“Possia il vegl linguatg viver vinavant!”).

1) Meic Stephens, Linguistic Minorities in Western Europe. Llandysul, Dyfed (Gomer Press) 1976.
2) Adressa: Bwrdd yr Iaith Gymraeg / Welsh Language Board, Siambrau’r Farchnad, 5-7 Heol Eglwys Fair, GB-Caerdydd CF 10 1AT. Fax: 0044 (0)29 2087 8001. Posta electronica: ymholiadau@bwrdd-yr-iaith.org.uk
3) Bernhard Maier, Die Kelten. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 406 46094 I) 2000, p. 259.