Curaschi malgrà tut

Da Gion A. Derungs

Rumantsch en moviment è stà il motto uffizial da la Scuntrada 2000 en l’Engiadin’Ota. In bun motto. Il ristg tar mottos è ch’els vegnian surduvrads e daventian la finala banalitad. Tar “Rumantsch en moviment” speranza betg. I vegn pli e pli evident e necessari che nus stettian en moviment. En moviment pli che mai, vuless jau dir, era sch’i cunvegniss magari da sa retrair enavos en noss pli stretgs refugis. En temp da fracass da guerra e d’ina economia intscherta pon refugis dar il sentiment d’avair suttetg, d’esser segir e dependent da nagin. I po schizunt esser ch’ins sa senta en il mument ferm. Ma refugis n’èn nagina vaira perspectiva. Refugis han sin il pli lura valur, sch’els servan per sa rimnar e per s’orientar vers enavant. Quai malgrà e gist pervi dal temp intschert. Enavant ord vista rumantscha pudess esser il suandant: In grond cor rumantsch per il manaivel, in cler chau rumantsch per far la punt or en il mund.

In grond cor rumantsch per il manaivel: Nagut da nov. Votantas e votants dal Principadi dal Liechtenstein han prendì la fin d’emna passada cun clera maioritad partida per l’avegnir da lur furma statala en la versiun barocca sco il prinzi regent ha pretendì. Quai fa insaco surstar, ma insaco era betg. En scadin cas ha la raschun d’esser dal Principadi gì ina grond’impurtanza ed il pievel ha respundì cun ina clera demonstraziun dal cor e betg dal chau. Contemplà questa tematica ord vista rumantscha èsi da dumandar, sch’i na duvrass betg en la situaziun odierna dal rumantsch er ina clera demonstraziun dal cor. In cler signal per la raschun d’esser Rumantscha u Rumantsch. Sco a ses temp Peider Lansel cun "Ni Italians, ni Tudais-chs, Rumantschs vulains restar”. L’avegnir dal rumantsch smanatschà dependa adina dapli da clers signals da voluntad e vitalitad da las Rumantschas e dals Rumantschs. Quai vul dir che nus duessan vegnir pli conscients da nossas ragischs, star tar nossas emoziuns e sviluppar dapli persvasiun e respect vers nossa cultura e lingua en il diever quotidian. Quai bain betg en il senn d’esser dapli che auters, mabain in zic auter ch’ils auters e quai cun ina tscherta luschezza.

In cler chau rumantsch per far la punt or en il mund: Era nus Rumantschas e Rumantschs essan e vulain far part dal mund modern infurmà. In’alternativa na datti betg. Mo il pretsch è considerabel. En il medem mument che nus ans drizzain vers anora per pretender noss dretgs sco lingua naziunala e lingua semi-uffiziala da noss stadi – e quai cun tutta datschertadad – avain nus da far noss pensums da chasa. Quai èn quels, per ils quals nus lutgain dapi lung temp ed ans stentain anc adina:

1. Era sche nus tgirain vers anen en nossas vals la diversitad, dovri l’unitad en dumondas centralas da la Rumantschia vers anora. Senza quella n’avain nus nagina forza e pauc vigur.

2. Cun tutta chapientscha e resguard per la lingua rumantscha che ans stat fitg manaivel da noss cor duvrain nus noss chau per vegnir conscient ch’igl è a lunga vista necessari d’ans concentrar sin mo ina lingua da scrittira rumantscha. Gugent u navidas, igl è dentant ina necessitad. 

3. Sche Rumantschas e Rumantschs giavischan il pled scrit da mintgadi – quai ch’è d’impurtanza vitala per l’avegnir dal rumantsch – lura èsi da sa concentrar sin ina gasetta ed unir las forzas.

4. Las organisaziuns per lingua e cultura vegnan er a stuair concentrar lur forzas. Las fusiuns politicas tranter nossas vischnancas vegnan ad avair lur influenza sin structuras che han lur ragischs en il 19avel tschientaner. 

Facit: In linguatg minoritar vegn adina stuschà a chantun ed è cuntinuadamain en defensiun. Vul el chattar in plaz en in mund che sa mida cun sveltezza ha el nagina autra letga che d’adina esser en moviment e tschertgar novas posiziuns e novs cuntegns. Quellas èn a mes avis pussaivlas sche nus stain vers anen tar nossas emoziuns, tar nossas particularitads, gist sco Peider Lansel ha ditg a ses temp. Nus n’essan betg italofons, betg Alemans, betg Gualsers – nus essan Rumantschs. Il dumber da quest pievel rumantsch n’è betg grond, munta dentant lingua naziunala e cumpart garantida da la Svizra. Quai ha ses pretsch. Vers anor dovri in chau cler che è – cun valabel sustegn dal stadi – avert e pront per las realitads e necessitads d’ozendi. Quai che vegn d’anorvers po dentant en il meglier cas mo esser cumplementar. Il clic stoi far tar nus. Vers anen dovri la convicziun che la capacitad da surviver dal rumantsch stat en emprima lingia en noss mauns e nossa responsabladad.