Ina perscrutadra rumantscha raquinta
Renata Coray scriva ina dissertaziun da la discussiun pervi dal rumantsch 
grischun

Da Claudia Cadruvi, ANR

Sch’ins auda il pled «perscrutadra», pens’ins ad ina persuna che va en venter e chava en il terratsch per chattar fastizs da culturas veglias. Renata Coray è perscrutadra ed ella ri cura ch’ella vegn confruntada cun quest maletg. Sa chapescha ch’ella na sa ruschna betg en rusnas per scuvrir insatge. Ma ella di: «La passiun è la medema.» Ses reginavel èn ils archivs e las bibliotecas. «Jau hai uschè gugent bibliotecas.» Renata Coray ha studegià etnologia. Pli baud gievan ils etnologs tar pievels nunenconuschents. Oz na datti nagins tacs alvs pli sin la charta geografica. En ils cudeschs chatta la perscrutadra dentant blers munds nunenconuschents. «Ils cudeschs avran munds en il chau.» Cun leger possian ins magari entrar pli profund en ina cultura che cun in lung viadi enturn il mund.

Postina e scolasta
Renata Coray è naschida il 1964 e creschida si a Tecknau (BL). Ella è la setavla dad otg fragliuns. «Gia baud hai jau emprendì da ma defender», di ella. En ina gronda famiglia stoppian ins guardar ch’ins na vegnia betg a la curta. Per Renata e ses fragliuns era il rumantsch ina lingua secreta. Ils Corays eran in zic exots e conscients ch’els savevan insatge spezial. Suenter il gimnasi n’ha Renata betg vulì studegiar. Ella aveva gust da far insatge cun il rumantsch ed ha fatg la partiziun rumantscha dal seminari a Cuira. Da quel temp na devi naginas plazzas per giuvens scolasts e scolastas. Perquai ha Coray lavurà suenter il seminari sin posta. Gia a Basilea aveva ella adina remplazzà la stad il postin da sia vischnanca. «Jau hai fatg gugent la pota.» Ella haja adina gì mirveglias co che la glieud vivia e tge ch’auters pensian – ina buna premissa per pli tard.

«Jau na sai betg avunda»
Radio Grischa ha la finala sveglià il gust per in studi. Durant in mais ha Coray moderà in curs da rumantsch grischun tar il radio local. Suenter quest experiment avess ella pudì star tar il radio. «Ma jau aveva l’impressiun ch’jau na sappia betg avunda per esser schurnalista.» Quai saja in fil cotschen che giaja tras sia vita, remartga Coray: Il sentiment d’adina stuair savair dapli. Uschia è ella ida a studegiar etnologia a Friburg. En ils roms laterals ha ella fatg rumantsch e scienza schurnalistica. En l’etnologia saja ella sa fatschentada cun las metodas da retschertgar. Ozendi sa dumondian ins p. ex.: Tge effect hai, sch’in perscrutader paja per il sgol en in pajais tuttina bler sco quai ch’in indigen gudogna in’entir onn? Il licenziat ha Coray fatg cun «La mumma romontscha». La lavur analisescha co ch’ils Rumantschs discurran da l’atgna lingua. En las «Annalas» ed en ils «Ischis» ha la studenta tschertgà ils artitgels e las poesias sur dal rumantsch. Ella è s’interessada per ils maletgs ch’ils auturs e las auturas han duvrà. «Mamma», «planta», «clav» èn metafras che turnan adina. La perscrutadra ha eruì tge tenutas linguisticas e mitologicas che sa chattan davos las metafras. 

Retschertgà svieuta da la politica da drogas
Suenter il studi ha Coray lavurà trais onns per la publicaziun «Drogen im Spannungsfeld der Öffentlichkeit». Il team è sa fatschentà cun la discussiun brisanta da las drogas che vegniva gist manada durant quels onns (1993 fin 96). Ins aveva serrà il Letten e l’uffizi federal aveva instradà ina nova politica da drogas. I saja stà interessant da persequitar il svilup, di Coray. L’entschatta hajan las gasettas scrit dals drogads sco da criminals. Cun il temp hajan ins sentì l’influenza da la campagna da l’uffizi da sanadad. Pervi da la consegna controllada da drogas entras ils medis tunavan ils artitgels sur da drogads plaunsieu pli positiv. I cumpareva adina dapli pleds sco «pazients», «controlla» etc. 
Frustraziun…
Cun perscrutaziun na vegn ins betg ritg. L’entschatta gudagnava Coray enturn 3200 francs al mais. Pervi da la paja datti blers vivaris en projects da retschertga. Sco ch’insatgi ha in meglier job, va’l. Quels che restan en il team, ston sa metter en ils stadals per vegnir a fin. «I dovra in grond potenzial da frustraziun e gronda perseveranza», di Coray. En l’ultim project ha Coray intercurì la politica linguistica svizra dapi il 1848 (guarda LQ dals 15 da december). Là è ella stada – ensemen cun il professer – la suletta che ha tegnì la dira fin il davos. Il project ha cuzzà quatter onns. Coray che aveva adina la survista ha era gì da surpigliar lavurs da coordinaziun. Tuttina na sa lascha ella betg starmentar. Ella punctuescha: Ins possedia era libertad e la lavur saja fitg creativa. 

… e plaschair 
Tut entusiasmada daventa la perscrutadra, sch’ella raquinta dals stgazis ch’ella chatta en archivs e bibliotecas. P. ex.: Cusseglier federal Philipp Etter era in vair «fan» dals Rumantschs – cunzunt da las bellas dunnas giuvnas rumantschas, raquinta Coray cun in surrir. Etter ha promovì fermamain l’acceptanza dal rumantsch sco quarta lingua naziunala il 1938. In auter protagonist da quel temp è stà Robert Ganzoni. Per far reclama per il rumantsch (avant la votaziun dal 1938) aveva Ganzoni tschertgà in chor rumantsch che va a chantar en la Bassa. Suenter lungas stentas han ins chattà in chor. Il chor da Samedan era pront da surpigliar il stentus «tur da reclama». En quel connex ha Coray scuvert ina interessanta brev. En quella supplitgescha Ganzoni il cusseglier federal Etter da spustar il termin da votaziun. Pertge? Ils chantadurs da Samedan hajan memia blera lavur l’enviern cun ils turists e na possian uschiglio betg ir a chantar per far reclama per il rumantsch. Talas scuvertas sajan la vart fascinanta da la perscrutaziun, di Coray. Donn saja be che questa vart vegnia il davos en la publicaziun a la curta. Ella scrivess gugent ina giada in artitgel davart talas reminiscenzas, sch’i dess in «sponsur» che finanziass ina lavur main scientifica e persuenter pli populara. 

Metafras tradeschan bler
«Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun» è il titel da la proxima retschertgà che Coray prenda a maun. Qua vegn ella ad intercurir il discurs ch’ils Rumantschs mainan davart l’atgna lingua, ma cunzunt co ch’els discurran sur dal rumantsch grischun. Gia uss ha ella set ordinaturs plain artitgels be sur dal rumantsch grischun. Ella ha puspè en egl las metafras. «Cun metafras emprova la glieud da declerar insatge che n’è betg simpel da dir.» Sch’insatgi di ch’il rumantsch saja in «pazient», cuntegna quai bleras infurmaziuns. E sch’ina  persuna dovra bleras expressiuns sco «operaziun» e «sprizza», tradescha quai co che la persuna vesa sia lingua. Sch’ins va anc pli lunsch, tradeschan las metafras schizunt tge vista specifica dal mund ch’ina persuna haja. Ils promoturs dal rumantsch grischun dovrian savens metafras architectonicas sco «punt», «chasa» u «tetg». Adversaris discurrian da «retorta», «artifizial», «olma», «ragischs». I sa tractia d’ina tenuta pli emoziunala. Ma era ils promoturs dovrian «flurina» u «plantetta». I na saja betg simpel da far categorias. Da dir ch’ils promoturs sajan averts, progressivs e giuvens ed ils adversaris conservativs, vegls e fixads, saja bler memia simpel. Cler saja be che tuts veglian sustegnair e promover il rumantsch. Ella stettia pir a l’entschatta da la retschertga. Il rumantsch grischun saja da preschent ina tematica uschè brisanta ch’i vegnia ad esser grev da mantegnair la distanza scientifica ch’i dovria lavurar.