La Svizra sco model
Seduta annuala dals patriots savoiards

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Co vai enavant en Frantscha? Quai sa dumond’ins dapi las elecziuns da primavaira e la conferma da Jean-Pierre Raffarin sco l’emprim minister da president Jacques Chirac. Raffarin sa mussa plain buna veglia e proclamescha adina puspè ses giavisch d’udir e tadlar scadin. Da l’autra vart vul el far refurmas per meglierar la qualitad da vita. Refurmas na pon ins dentant mai realisar senza far mal ad insatgi. Quai vala spezialmain per ina vieuta revoluziunara annunziada da Raffarin e ses minister da l’intern Nicolas Sarkozy, numnadamain ina decentralisaziun che resguardia il princip da subsidiaritad. Tschientmillis funcziunaris dal stadi concentrads a Paris vegnan a far da tuttas sorts per spendrar lur privilegis e pudair star là empè d’ir «en la provinza». Lur inflexibladad areguard refurmas pon ins cumparegliar cun quella da l’armada tirca u la mafia en Sicilia. 

Per votaziuns popularas regiunalas
In problem spezial è quel da Corsica. Dapi decennis prov’ins da refurmar il statut da l’insla. Uss han ins proponì d’abolir ses dus districts («départements») da Bastia ed Ajaccio. Ils 26 d’october ad Ajaccio ha Sarkozy punctuà quai che duaja succeder sche la classa politica corsa na vegn betg perina: «Lura na datti nagina autra soluziun che sa volver a mintga Cors per al dumandar tge ch’el manegia, per ch’el respundia definitivamain a lezza dumonda» (1). Ins organisass pia ina votaziun populara limitada ad ina regiun. En la part europeica da Frantscha fiss quai ina premiera ed in precedent; la pussanza legislativa appartegna uschiglio be a l’entir pievel franzos, il qual vuscha pia tar mintga referendum legislativ. Sarkozy ha fatg lezza decleraziun memorabla gist avant la data fixada gia daditg da la «Ligue savoisienne» (LS) per sia seduta annuala a Sciez, sper il Lai da Genevra. Dapi 1995 metta la LS en dumonda l’annexiun da Savoia a la Frantscha l’onn 1860; lezza veglia naziun alpina d’in milliun olmas è partida tranter dus districts franzos. Ils var traiatschient participants da la seduta, sin proposta da secretari general Patrice Abeille en num da la suprastanza, han lura acceptà il postulat suandant senza cuntravusch: «Sch’ils represchentants elegids dals dus districts savoiards na vulan u na pon betg decider ensemen il svilup territorial da Savoia, lura basegna ins ina votaziun. Ins duai pussibilitar a la populaziun da Savoia da s’exprimer libramain davart las instituziuns da quest pajais annectà.» La LS pretenda pia per la Savoia quai che Sarkozy ha empermess a la Corsica. 

Per stadis novs aifer l’UE
La LS è alliada cun partidas europeicas sumegliantas, per exempel la Partida naziunala scoznainsa, la Sanestra republicana catalana (SRC) ed il Bloc naziunal da Galiza (BNG). Questas trais èn represchentadas en il Parlament europeic. Ses commember del BNG, Camilo Nogueira-Roman, parsura d’onur da la LS, ha sa drizzà al public da la seduta, preschentond la Galiza (spagnol Galicia), sia chapitala Son Giachen da Compostela e sia lingua, il «galego», vairamain in idiom da quel portugais ch’ins discurra er en Brasilia, en il Timor oriental ed en tschintg pajais africans. Nogueira-Roman ha punctuà sias relaziuns d’amicizia cun la Partida brasiliana da lavurers e ses parsura Luiz Inácio «Lula» da Silva, il nov president da Brasilia. El ha crititgà il centralissem franzos che na veglia gnanca renconuscher ch’ils Alsazians discurran tudestg. La secretaria europeica da la SRC, Laia Castells (Barcelona), ha relevà che l’autonomia catalana aifer il stadi spagnol na tanschia tuttina betg: «Ord noss agen satg pajainsa in stadi che na defenda vairamain betg noss interess e na garantescha, ni nossa qualitad da vita, (…) ni l’avegnir da nossa cultura (…). Cur ch’insatge n’ans nizzegia betg, dastgainsa tscherner insatge auter, tant pli che nus sezs pajain quai cun nossa fadia e noss daners. Damai ch’il stadi spagnol ans ruina empè d’ans nizzegiar, (…) dastgainsa pajar in agen stadi catalan (…). Sis candidats a l’adesiun a l’UE existan pir dapi var dudesch onns; pli baud faschevan els parts d’auters stadis, oz vegnan els respectads dapertut sco stadis. Gist quai lainsa era nus.»

Cunter la violenza fisica e verbala
Sumeglianta è la tenuta da la LS areguard l’avegnir da Savoia, dentant en pli cun gist quels arguments giuridics che fundan era la neutralitad da la confederaziun, la decleraziun da Paris dals 20 da november 1815: «Las pussanzas renconuschan expressivamain qua tras che la neutralitad e l’inviolabilitad da Svizra (…) correspundan als interess autentics da l’Europa. Las pussanzas renconuschan e garanteschan medemamain la neutralitad da las parts da Savoia menziunadas en il document dal congress da Vienna dals 29-3-1815; (…) lezzas duain giudair la neutralitad da Svizra sco sch’ellas faschessan part da quest pajais» (2). Manegiada è la Savoia dal nord, circa il district da Savoia auta d’oz. Il patg da 1860 tranter las curts da Paris e Turin ha confermà il statut «svizzer» da la Savoia dal nord. Truppas recrutadas en lez intschess na dastgav’ins betg duvrar utrò. Gist quai ha dentant fatg la Frantscha pliras giadas dapi 1870, violond il dretg internaziunal. La LS giavischa perencunter ina Savoia neutrala sco la Svizra. Cun occasiun da la seduta han las dunnas da Sciez organisà in’exposiziun encunter las guerras, cun maletgs ord in magazin naziunalist franzos da 1914–1918. Tar la seduta ha referì la schurnalista genevrina Laurence Déonna davart sia activitad da parsura da «Reporters sans frontières» per la Svizra (3) e sias fadias per publitgar perditgas da femnas davart la guerra; in American l’ha ditg ina giada: «Peace doesn’t sell, Rambo does» («Ins na po vender la pasch, mabain Rambo»). Davart ils indumbrabels Rambos pitschens da Spagna, q. v. d. ils umens culpabels da violenzas chasanas, ha referì l’advocata catalana Àngels Prats i Mora (Barcelona), parsura d’ina uniun da giuristas che cusseglia unfrendas. En Spagna, sco en blers auters pajais, sa dat ins fadia per derasar la schientscha che la violenza chasana reguardia l’entira societad. Dentant n’han ins anc betg cuntanschì l’egualitad da schlattainas en lez reguard. I succeda adina puspè che la polizia renviescha in plant pervi da violenza chasana, replitgond ch’ils conjugals sezs duajan vegnir perina. Ins stima perquai che be 3% da lezs cas vegnian annunziads. Prats ha anc descrit il «sindrom da la femna maltractada», adina puspè pronta da perdunar, schebain che l’um «absolut» uschia croda lura prest en ses vegl vizi, tenor il proverbi talian: «Il lupo perde il pelo, ma non il vizio». La referenta ha era punctuà che la violenza verbala fetschia savens pli mal che la fisica, cur ch’ella tenda a persvader la dunna da sia atgna inferiuradad. Suenter il referat ha in suprastant fundatur da la LS confermà l’efficacitad persvasiva da la Catalana schend a l’autur da questas lingias: «Quai dat zunt da patratgar. Quantas giadas en la lètg faschainsa remartgas offendentas senza gnanc ans accorscher! Mintgin da nus duai s’examinar sez en lez reguard.» 

Promover viafiers transalpinas
Il duca da Savoia, prinzi da l’Imperi sontg, numnav’ins «il portaner da las Alps». La Savoia posseda la vart vest dal Fréjus, dal Mont Cenis, dal Pitschen son Bernard e – dapi 1965 – da la galaria dal Mont blanc, pia tschancuns relevants da colliaziun tranter Lumbardia (9 milliuns olmas) ed Île-de-France (11 milliuns). La viafier transalpina da Chambéry a Turin entras il tunnel dal Fréjus, bajegiada avant l’annexiun, patescha adina dapli da la concurrenza stradala. Ils 28 da mars 2002 ha il Cussegl regiunal da Rodan-Alps (Lyon) acceptà la moziun suandanta da ses commember Patrice Abeille: «Il cussegl conferma ses engaschi per ch’ins augmentia svelt la capacitad da la viafier transalpina. El supplitgescha las regenzas da Frantscha ed Italia da prender uschè spert sco pussaivel las mesiras basegnaivlas per ch’ins entschaivia vairamain a spustar sin la viafier il transport da martganzia. En lez senn duai la Societad da viafier prestar in bun servetsch da martganzia, efficazi ed attractiv per la clientella; plinavant duain ins motivar fermamain ils interprendiders da transports per ch’els cumbineschian via e viafier.» Abeille ha lura referì tar la seduta da la LS davart lezza dumonda, sa basond sin in artitgel gist publitgà en la gasetta da la partida: «La LS recumonda dapi 1996 ina restricziun dals transports transalpins sin via a favur da la viafier, pli favuraivla a l’ambient. Dapi zercladur 1999, suenter la catastrofa da la galaria dal Mont blanc, punctuesch’la cun insistenza ch’ins duaja reglar il traffic stradal per favurisar ils barats tranter regiuns, sin distanzas curtas u mesaunas (…). Ils Svizzers han inventà ina 
prevenziun differenta encunter la saturaziun da lur vias, lubidas plaun a plaun er als camiuns da pli che 28 tonnas. Quels che transportan martganzias tranter ils chantuns alemans (danor Berna) ed il Tessin u ina vallada grischuna dal sid [Mesolcina e Calanca, G. S.-C.] han la prioritad per duvrar la galaria dal son Gottard, grazia ad in tatgader ‘S’ (‘sid’) (…) ch’ins colla vid lezs camiuns. Las amplas da las zonas da spetga regleschan rigurusamain il traffic tenor la metoda dal dumbra daguts» (4). Il referent ha suttastritgà che las subvenziuns da l’UE pussibilitassan da cumplettar la rait transalpina da viafiers; la LS ha elavurà in project en quest senn, cun trais tunnels novs, t. a. ina colliaziun internaziunala sut il Pitschen son Bernard, tranter la Val d’Aosta e la vallada savoiarda da l’Isère. I dependa pia da la voluntad politica; ina tala voluntad po s’exprimer be sche stgalims regiunals sco la Savoia survegnan responsabladads pli grondas. Quai fiss il coc dal «princip da subsidiaritad» menziunà da Raffarin, pia la fin da l’unifurmaziun entras il stadi, sco che Napoleun l’ha tschentada en las instituziuns avant dus tschientaners. In schurnalist svizzer che stat a Genevra descriva il paradox da la «fevra napoleunica che sa derasa en Frantscha (…). Cun il cult da Napoleun, il bab dal stadi centralisà muribund, (…) fa lez pajais in pass nov encunter l’Europa e sa pina per l’engrondiment da l’UE vers l’ost» (5). Tgi sa? 

1) Cità en: M. Sarkozy appelle les Corses à se forger «un avenir brillant», en: «Le Monde» (Paris), 27 d’october 2002, p. 8. 
2) Cità en: Jean de Pingon, Savoie française. 1137 Yens/VD (Cabédita, ISBN 2-88295-184-1) 1996, p. 94.
3) Adressa: CP, 1211 Genevra 8. Fax: 022 328 44 89. 
4) Les Savoisiens y ont pensé, les Suisses l’ont fait, en: «L’Écho de Savoie», nr. 59, october 2002, F-74540 Viuz-la-Chiésaz (180 allée du Servetty, ISSN 12812641), p. 7.
5) Jürg Altwegg, Der Mann hat doch nichts erfunden, en: «Frankfurter Allgemeine Zeitung», 30 d’october 2002, p. 43.