Hans Danuser raquinta
La fotografia d’art n’existiva anc betg cura ch’il fotograf grischun ha cumenzà

Da Claudia Cadruvi, ANR

Da l’Ottikerstrasse siadora. In quartier ruassaivel amez la truscha da Turitg. Chasas da Biedermeier dad omaduas varts da la via. Uss duess prest vegnir l’atelier dal fotograf Hans Danuser. I sto esser quella chasa là. Ah. Era ina chasa en stil da Biedermeier. Ma dad in mument sin l’auter sa mida tut. En l’atelier dal fotograf che obtegn oz il premi da cultura dal chantun Grischun, en quel atelier èsi sco sin in plazzal da bajegiar. Las paraids èn nivas, betg liadas giu. Tievlas creschan lunsch siadora. Ins vesa uders, cabels e lingias. L’atelier n’è strusch mobiglià. Quai ch’è d’enturn va a prà cun il plaz da bajegiar. La curuna da cudeschs para d’esser ina puntanada sco ils picturs dovran ellas per dar colur chasas. La gronda maisa da lain ha l’artist fatg sez. Exact sin mesira. Cun exact quellas aissas na splanadas ch’i dat sulet sin plazzals da bajegiar. «I n’è betg stà uschè simpel da survegnir quellas. Ellas vegnan uschiglio immediat resgiadas si e bittadas pli lunsch», declera Danuser. 
Ma uss basti cun voyeurissems. La dumonda è: «Co fan ins ina fotografia d’art?» Danuser na dovra per ses maletgs betg il term «fotografia d’art» era sche sias fotografias èn art. Tuttina cumenza el a declerar co ch’el ha fatg ses emprim cudesch «In Vivo». La lavur vi da quel ha cuzzà diesch onns. Diesch onns ch’el è sa concentrà be sin quai. Danuser raquinta: 
En ils onns setanta, cura ch’jau hai cumenzà a fotografar, na valeva la fotografia anc betg sco art. Sch’jau scheva - ch’jau fetschia fotografias en il senn artistic, chapivan ils pli paucs quai. Tut che dumandava «Fas fotografias per gasettas u per agenturas da reclama?» Igl è stà insaco sco da scuvrir l’Africa. I na deva anc naginas galarias ch’exponivan fotografias. I na deva era nagin ch’avess cumprà fotografias d’ina artist. 
Mes maletgs n’èn betg abstracts. Fotografias na pon gnanca esser abstractas. Insatge sto esser qua, per ch’ins possia fotografar. Quai è exact quai che fascinescha mai. Ins va insanua a fotografar e lura turn’ins a chasa cun il maletg.
In onn e mez hai jau duvrà da far il concept per mes emprim ciclus. Questa lavur da planisaziun n’è betg visibla e tuttina bler pli gronda che quai ch’ins pensa. Mes cudesch cumpiglia tut las debattas grondas politicas ch’eran impurtantas da quel temp: L’energia atomara cun Kaiseraugst, l’armaziun atomara, l’aur sco simbol per la prepotenza economica. L’aur è anc pir suenter che mes cudesch è cumparì daventà in tema brisant – tras la politica cun l’Africa dal sid e cun l’aur rapinà da la segunda guerra mundiala. Autras tematicas da mes cudesch èn la chemia, experiments cun animals (guarda fotografia) ed il carstgaun en la patologia ed en l’anatomia. 
Tut questas debattas politicas han ins tractà da quellas uras be cun pleds. I n’existiva nagins maletgs surlonder, auter che quels che l’industria metteva a disposiziun per las champagnas. Ils lieus da questas tematicas politicas eran serrads, tabuisads, nuncuntanschibels per la societad. Cura ch’jau hai cumenzà l’entschatta dals onns 80 cun «In Vivo» eri cler co mes concept vesa ora. Ma i n’era betg cler co ch’ils singuls maletgs vegnan ora. 
Jau hai cumenzà a lavurar en differentas ovras atomaras, era en l’exteriur. Impurtant era per mai ch’ins na possia betg dir: «Ah quai è uss in maletg da Gösgen e quel qua è da la Frantscha u da l’America.» I stueva esser maletgs che valan sco simbols per l’energia atomara sin l’entir mund. Uschia hai jau era fatg cun las autras tematicas. Interessant en quest connex è stà ch’ils bajetgs da l’industria chemica eran dapertut tuttina. Ins pudeva ir en la chemia a Basilea, Tokio
u en ils Stadis Unids. Dapertut vegniva bajegià tuttina. La chemia aveva gia da quel temp ina architectura globalisada.
Jau hai adina fotografà cun objectivs normals e n’hai mai duvrà effects. Be in film ed in objectiv normal.
En ils lieus nua ch’jau hai fotografà hai jau stuì dar adatg ch’jau na ma laschia betg en sin il discurs. Pleds n’èn betg impurtants per mai. Jau lavur cun maletgs. Ils auters cun la lingua. Jau stueva star ditg en mintga ovra, fabrica u clinica. Per la glieud che lavurava là, daventav’jau tuttenina in dad els che tutga tar il manaschi. Quai ha duvrà temp. Mes maletgs pos jau far pir, sch’jau enconusch bain insatge. Sch’jau enconusch il mintgadi d’in lieu. Ins dovra experientscha. In exempel: Tar il maraton en l’Engiadina san ins cun il temp tar tgenin crest ch’i capita insatge interessant e nua ch’ins po far tgeninas fotografias. Questa savida hai jau era duvrà sin ils plazzals ch’jau hai fotografà. Jau hai stuì star là, observar e contemplar tut, fin ch’jau saveva tge ch’jau vi. E sch’jau saveva, tge maletg ch’jau leva far, stueva jau sut circumstanzas puspè spetgar ditg, fin che la situaziun sa deva puspè exact uschia sco jau aveva vesì ella, e lev mussar ella.
Jau n’hai mai fatg reschia u arranschà insatge per far in maletg.
Jau n’hai betg pudì agir sco Günther Wallraff. Lez sa deva ora pli baud sco lavurer d’ina interpresa e scriveva suenter cudeschs sensaziunals sur da l’interpresa. Ma in apparat da fotografar na pon ins betg zuppar. E fotografias na pon ins betg far be husch husch en il secret. Jau hai duvrà la lubientscha da la glieud che prenda las decisiuns. Jau hai declerà a quella glieud ch’jau less far fotografias sco evaluaziun. Jau hai adina ditg cler ch’jau lavuria liber e ch’jau spostia l’atelier en lur conturn. Jau hai adina cumenzà a lavurar pir, sche la glieud decisiva ha lubì a mai l’access liber – senza restricziuns. 
Cura ch’jau sun stà en ils lieus nua ch’i vegniva elavurà e luentà aur, ha questa libertad lura bunamain fatg tema a mai. Là avess jau magari giavischà ch’ins vess controllà mai sco ils auters lavurers. Pertge, sch’i avess mancà insatge, fiss jau vegnì vidlonder sco emprim.
Igl è mintga giada ì ditg fin ch’jau hai gì las lubientschas. Ma cura ch’jau aveva ellas, er jau acceptà ed i na deva naginas dumondas pli.
«Il mintgadi» era da quel temp mia tematica da lavur. Jau ma sun numnadamain dumandà: Tge vegn atgnamain fatg public cun fotografias. Igl era adina la recreaziun en il temp liber. Las fotografias privatas mussan adina vacanzas u festas. Ma era en gasettas: I vegn mussà co ils politichers dattan il maun in a l’auter. Ma il mintgadi, quai che pertutga nus propi, na vegn mai fotografà. En mes emprim cudesch hai jau mussà il mintgadi, la lavur ed ils centers da pussanza
da la societad.
Vi da l’energia atomara hai jau lavurà ca. dus onns e mez. Cura ch’jau aveva producì ils negativs, hai jau laschà vargar in pau temp e mess d’ina vart ils maletgs. Uschia hai jau fatg cun mintga tematica. Jau hai duvrà distanza. Quai ch’jau aveva vesì cun mes egls, stueva sa stgirentar. Suenter vulev’jau m’occupar be pli cun il material ch’era qua. 
Cura ch’jau hai gì finì trais lavurs tematicas, hai jau exponì l’emprima giada fotografias da quest ciclus a Cuira en il museum d’art. Igl è stà per mai sco sch’in scriptur dess in chapitel da ses cudesch ch’el è londervi da scriver ad ina gasetta per guardar co ch’il public reagescha. Las reacziuns eran bunas.
Cur ch’jau hai cumenzà mia lavur per «In Vivo» n’avess jau mai cartì ch’i giess uschè ditg. Insaco èsi in privilegi da decider sez cura ch’insatge è finì. Questa decisiun è in privilegi da l’artist. In schurnalist p. ex. sto dar giu l’artitgel da quellas e quellas uras. L’artist di sez cura che sia chaussa è finida. 

Tge di ina dunna da professiun?
«Jau hai plaschair che Hans Danuser retschaiva il premi da cultura grischun», di Regula Bearth. Ella lavura sco fotografa da professiun a Turitg. Bearth ha vesì pliras exposiziuns da Danuser ed enconuscha bain il cudesch «Frost». «Danuser fa adina serias», explitgescha ella. Sia lavur saja in svilup regular e constant. Bearth caracterisescha Danuser sco perscrutader che s’occupa a moda profunda cun la materia. Per «Frost» ha Danuser maletgs dad embrios schelads. Per part fotografeschia el be detagls, p. ex. in toc d’ina pel. Las structuras daventian pli impurtantas che l’object sez, di Bearth. Sch’ins contemplia las tablas da Danuser, na possian ins betg pli dir tge ch’el haja fotografà. Pir sch’ins legia il titel, vegnian ins sisura. Il fotograf s’occupeschia cun la mort e la vita. «Ils cunfins tranter mort è vita sa schlian si tar el.» Bearth senta era ina critica sublima en questa lavur. «El ha maletgs fitg gronds e monumentals.» En sias serias sumeglian ils maletgs in l’auter e varieschan be
pauc. Sia lavur en il labor saja fitg precisa. Bearth è fascinada da las differentas faschettas dal grisch che Danuser dumogna nà, avant ch’il stgir tragutta tut las differenzas. Bearth fa era attent che Danuser ha cumenzà a far fotografias d’art cura che anc nagin avess cumprà insatge uschia. La fotografia saja vegnida si fitg ils ultims quindesch onns. Oz hajan ils fotografs forsa dapli success che la glieud che vendia pictura. 

Nua pon ins contemplar fotos da l’artist?
Il cudesch «In Vivo» è vegnì publitgà l’onn 1989. I sa tracta da 93 fotografias en nair ed alv. Ellas dattan invista en lieus secrets da l’elavuraziun d’aur, da l’energia atomara, da la tecnologia da laser a Los Alamos, da l’industria chemica, da la perscrutaziun genetica e sco davos en l’anatomia e patologia. Suenter quest emprim ciclus è Hans Danuser sa mess vi d’in nov grond ciclus. Quel sa fatschenta cun la vita e la mort. Ils titels da lavur èn «Frozen Embryo Series» u «Strangled Bodies». Il ciclus n’è anc betg serrà giu. Danuser elavura da preschent l’ultima tematica: Erosiuns. Dacurt è cumparì il segund cudesch d’art da Hans Danuser. El sa numna «Frost». Beat Stutzer, il directur dal museum d’art a Cuira, scriva che Danuser saja in dals pli impurtants maisters en sia domena. Gist pervi da quai èsi impurtant da vesair las fotografias originalas da Hans Danuser. Sulet lezzas u las duas ediziuns artisticas pon satisfar a la qualitad. Cunzunt en il nov ciclus viva la fascinaziun dals maletgs dal gieu tranter lontan e manaivel. L’effect da la profunditad sa perda dentant, sche las reproducziuns n’èn betg originalas u d’auta qualitad. Da preschent è ina seria dad «erosiuns» exponida en la galaria Fasciatti a Cuira. L’exposiziun sa numna «Berg in Bewegung». Il museum d’art a Cuira posseda tut ils 93 maletgs dad «In Vivo», ma era las fotografias pli novas da «Frozen Embrios». Exponids èn da preschent nov fotografias da «In Vivo» «medischina II». En la biblioteca dal Museum d’art a Cuira pon ins contemplar ils cudeschs «In Vivo» e «Frost».