Sin proposta da la populaziun
Ziràn è l’emprima vischnanca cun uras da rumantsch grischun per il stgalim superiur

Da Peider Andri Parli/ANR

Tge far sch’il chantun pretenda dal stgalim superiur da la scola da Ziràn ch’il rumantsch saja in rom obligatori e da promoziun, cunzunt per ils scolars da la Muntogna da Schons? Plinavant: Tge far, sch’il chantun na vul a medem mument betg finanziar la versiun sutsilvana dal cudesch da lingua per quel stgalim “set otg nov”? L’emprim problem è facil da schliar: Augmentar il dumber da lecziuns da duas sin trais e dar notas per las prestaziuns da las scolaras e dals scolars. L’auter problem è pli difficil: Prender la versiun valladra da “set otg nov”? U quella sursilvana, u forsa schizunt quella surmirana perquai ch’ella è l’unica ch’è per il mument sin fiera? Na. Il consorzi da scola dal stgalim superiur da Ziràn-Reschen/Muntogna da Schons ha decidì (sin proposta da la populaziun da quel consorzi) da far in pass en ina direcziun tut autra e da prender la versiun rumantsch grischun.

In novum en Grischun
La decisiun da far l’instrucziun en rumantsch grischun n’ha dentant la suprastanza dal consorzi da scola dal stgalim superiur betg tratg senza fundament. Ins ha tenor Tina Clopath-Sulser, commembra da quel consorzi, organisà ina sairada d’infurmaziun a Donat ed ha envidà Werner Carigiet da la Lia rumantscha sco referent. A quel èsi alura reussì da dismetter bleras temas e resalvas cunter il rumantsch grischun. Ed uschia era la via libra per in novum en Grischun, vul dir per l’emprima (ed anc unica) scola che porscha in’instrucziun en rumantsch grischun per il stgalim superiur. E sin intermediaziun dal collavuratur regiunal da la Lia rumantscha, Andrea L. Rassel, han ins er chattà en Rino Darms in scolast ch’era pront da surprender quell’incarica.

Uss rom da promoziun
Cun quella soluziun ha il consorzi da scola pudì eliminar in dilemma linguistic ch’existiva dapi blers onns. Las scolaras ed ils scolars da la Muntogna frequentan numnadamain scolas primaras rumantschas, lur collegAs da Ziràn però betg. Ziràn ha ina scola primara tudestga. Ma gia che las scolaras ed ils scolars da la Muntogna e da Ziràn frequentan ensemen il stgalim superiur a Ziràn eran las abilitads rumantschas da quellas duas partidas uschè differentas ch’ins ha per l’ina reducì il dumber da lecziuns per l’instrucziun rumantscha sin duas ad emna, e per l’autra han ins desistì da dar notas per quel rom. Ussa però, cun ina instrucziun en rumantsch grischun, s’è quella situaziun midada radicalmain: Rumantsch è daventà in rom da promoziun (cun notas) ed è vegnì dotà cun trais lecziuns ad emna. Per las scolaras ed ils scolars da la Muntogna è quell’instrucziun obligatorica. Quellas e quels da Ziràn pon eleger rumantsch enstagl dal talian.

Pass per pass
Per Darms però munta quella decisiun – ch’el ha tratg gugent perquai ch’el vul far insatge per il rumantsch – però blera lavur, gia che mancan meds d’instrucziun en rumantsch grischun per il stgalim superiur. El sto perquai sez transponer il cudesch da lectura “set otg nov” dal surmiran al rg. Plinavant dat quai in’autra moda d’instrucziun. El ch’è Sursilvan discurra durant l’instrucziun ses idiom, las scolaras ed ils scolars dentant dovran il surmiran. La lectura ed ils exercizis grammaticals però èn per rumantsch grischun. La finamira è tenor Darms quella che las scolaras ed ils scolars san suenter trais onns scriver il rumantsch grischun. Ma quai duai succeder sur divers pass. L’emprim è la grammatica, alura vegn il scriver d’in textin en rg ed uschia vinavant – adina però considerond bain sco che la basa en rg è. Ina part da ses concept didactic-metodic è in trenament da scriver intensiv. 

Schanza per mantegnair il rumantsch
Sias scolaras e ses scolars ha Darms gudagnà cun in tric. El als ha supplitgà da far ina rangaziun da la chapibilitad dals idioms ord lur puntg da vista. Suenter il sutsilvan è vegnì il sursilvan, alura il surmiran, vallader e puter ed a la fin il rumantsch grischun. Alura als ha el laschà leger in text simpel en tut ils tschintg idioms ed en rg (sa chapescha senza indicaziuns dals idioms) ed als ha puspè laschà far ina rangaziun. Il resultat era surprendent: Suenter il sutsilvan rangava il rg sin plazza dus, il sursilvan però era crudà sin l’ultima plazza. Uschia ha el pudì dismetter tut ils pregiudizis cunter il rg. Ma, sco ch’el ha constatà, n’èn quels betg uschè gronds, cunzunt betg tar la populaziun. Sia impressiun è ch’ils Sutsilvans han encletg ch’il rg è per els l’unica schanza per mantegnair il rumantsch.