«Il www sco schanza per la diversitad linguistica»

Da Peider Andri Parli, ANR

«Il num Rassel n’è oriundamain betg tudestg, mabain englais», declera Andrea L. Rassel sia derivanza. «Mes tat è vegnì da l’Engalterra en Svizra sco scolast da linguas e s’è chasà qua a Donat, nua che jau sun creschì si. E perquai ch’il num Andrea pretenda in’identificaziun clera sch’ins è in um u ina dunna hai jau survegnì anc – en buna tradiziun famigliara – in L per Luzi. Ma er quai na preserva dal tuttafatg da sbagls e svistas. Mintgatant survegn jau posta adressada ad ina dunna u schizunt ad ina Mrs Andrea L. Rassel.» Turnà tar ina part da sias ragischs famigliaras è Rassel suenter la matura cun studegiar englais e tudestg a Friburg e Berna. Turnà tar l’autra part da quellas ragischs è el en settember dal 2001 cun surprender il post dal collavuratur regiunal da la Lia rumantscha per la Val Schons. Quel maina el ussa ensemen cun sia collega Barbara Riedhauser da Ziràn.

Led da lavurar en in team
Dapi la demissiun da Bartolome Tscharner era quel post vacant passa in onn. Vreni Caprez, la suprastanta da la Renania, ha alura pudì persvader Rassel da surprender quell’incumbensa. «Jau sun però fitg led da pudair lavurar en in team cun Barbara Riedhauser», ha Rassel punctuà. In problem dals collavuraturs regiunals saja, ch’els hajan dad esser allrounders. «En in team po mintgin sa profilar ed approfundar en ina direcziun», uschia Rassel vinavant. Els dus han ussa repartì la lavur uschia, che Riedhauser fa surtut translaziuns e lectorats en sutsilvan e Rassel fa – sper quai – anc lavurs concepziunalas e lavurs en rumantsch grischun.

Intimar da far diever dal post regiunal
Quai ch’el ha stuì constatar è che la vacanza dal post regiunal ha chaschunà pulits donns per la situaziun dal rumantsch. Las chanzlias han uschè blera lavur, ch’ellas èn surdumandadas da far tut er anc en rumantsch. Il problem è tenor Rassel ch’i na dat (anc) chanzlistas u chanzlists rumantschs. E perquai vul el intimar las instanzas uffizialas, ma er tut las uniuns da far diever dal post regiunal, ma er dal Sling (vesair chaschina) per laschar translatar uschè bler material sco pussaivel en rumantsch. Per Rassel fissi schizunt raschunaivel da publitgar tut las communicaziuns uffizialas en rumantsch grischun. 

L’emprima vischnanca bilingua
In baccun che al fatschenta actualmain è la nov fusiunada vischnanca da Donat. Damai ch’ins mussa cun la scripziun rumantscha da quel num vers anora tge posiziun ch’ins vul dar al rumantsch èsi per Rassel cler, ch’ins sto mussar quella tenuta er vers dadens. E perquai è el ussa londervi dad elavurar in concept per ina vischnanca bilingua sin basa da la proposta dal derschader federal Giusep Nay ed adattar quella a la situaziun da Donat. «En Grischun na datti anc naginas vischnancas bilinguas. Donat fiss l’emprima da quel gener. E perquai èsi per mai uschè impurtant cha noss concept na saja betg illegitim», ha el punctuà. Avant che preschentar quel concept a la vischnanca per prender posiziun duai el vegnir controllà dal chantun. Rassel: «Ina da las finamiras da quel concept è d’evitar che tut vegnia fatg en tudestg.»

Blera lavur per las scolas
In’autra gronda part da sia lavur, ma er da quella da Riedhauser, è da schliar dumondas per la scola. Ch’il cudesch da lingua per la segunda fin sisavla classa primara vegn ussa tuttina translatà en sutsilvan è la paja per bleras uras da lavur persvasiva. In team da glieud giuvna sutsilvana è actualmain vidlonder a translatar quels cudeschs en sutsilvan. Per l’ina po uschia vegnir mantegnì il rumantsch en las scolas da la Muntogna, per l’autra è quai ina schanza per umans giuvens da chattar ina via en il mund rumantsch. «Quels che fan talas lavurs han suenter in’autra relaziun cun il rumantsch», sa mussa Rassel persvas. Sper el è er Riedhauser activa per il stgalim superiur p. ex. cun lectorar il med da scola «Bun success» che vegn adattà dal surmiran al sutsilvan.

Instrucziun en rumantsch grischun
In auter project che gira è quel da l’instrucziun en rumantsch grischun sin il stgalim superiur a Ziran. La mancanza d’in scolast ha a la fin manà ad ina soluziun che pudess daventar «in model scolastic per autras vischnancas», sco che Rassel ha formulà quai. Grazia a quel project ha il dumber da las lecziuns rumantschas pudì vegnir auzà da dus a trais. Plinavant è il rumantsch ussa «in rom normal cun notas», quai ch’el n’era betg avant. En discussiun è tenor Rassel er in’autra furma d’instrucziun per las emprimas trais classa primaras da Ziràn gia che la scolina da Ziran ha avant trais onns fatg il pass dal tudestg al rumantsch. Cun quai entran en scola uffants che san rumantsch, uschia ch’ins po dar in auter pais a quella lingua er sin il stgalim primar. 

L’internet sco schanza
Sco ina gronda schanza per linguas minoritaras, e qua er per il rumantsch, vesa Rassel l’internet. «Cun l’internet riva ins senza problems sur mintga culm. Ils custs per far cudeschs èn bler pli auts ch’ils custs per metter insatge sin l’internet. Ultra da quai fissan publicaziuns electronicas idealas per la scola.» Avant diesch onns eran tenor el passa 90 pertschient da las publicaziuns en l’internet englaisas, ussa èn quai sut 70 pertschient, il rest vegn publitgà en autras linguas. Perquai vesa el il «www sco schanza per la diversitad linguistica» – e qua fa per el la Rumantschia anc memia pauc. «Ella avess d’investir dapli raps per la preschientscha electronica.» Uschia vesess ins che autras minoritads linguisticas, p. ex. ils Gaelics, han da cumbatter cun ils medems problems. Ed ins vesess gist er co ch’els van enturn cun quella situaziun. «Las minoritads ston star ensemen, uschiglio èn ellas anc pli flaivlas», è ses credo. 

Sling – in servetsch per il public
Sut la scursanida Sling porscha la Lia rumantscha sco incumbensada dal chantun e da la confederaziun in support linguistic per differentas instituziuns ed organisaziuns. Quai pon esser instituziuns publicas sco vischnancas, circuls, districts u autras corporaziuns publicas. Quai pon però er esser organisaziuns e manaschis da gronda muntada en la regiun sco posta, ospitals regiunals, ovras electricas e.u.v. L’intent da Sling è da facilitar l’applicaziun dal rumantsch, da rinforzar sia preschientscha e da gidar ad actualisar la terminologia. Quest sustegn linguistic vegn prestà cun agid d’ina rait da collavuraturas e collavuraturs en las regiuns en furma da cussegliaziuns linguisticas en general, da lectorats e da translaziuns. Sling metta però er a disposiziun sur sia homepage (www.sling-online.ch) ina collecziun da texts uffizials da model sco er l’access ad autras bancas da datas. Tenor basegn vegnan er sviluppadas ulteriuras activitads per promover il diever dal rumantsch tar las instituziuns ed organisaziuns menziunadas, p. ex. en furma da curs da lingua specifics.