L’avegnir da las religiuns en l’Europa
Ina dieta infurmativa en il Guaud nair

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ils attentats snuaivels da 2001 en l’America han tschentà puspè la dumonda da la religiun sco element essenzial da nossa vita sociala, tant pli ch’ils Stadis Unids sco naziun han reagì cun emoziuns che han surprais e schizunt fatg surstar blers Europeans. Quai ha stimulà trais academias evangelicas da deditgar lur dieta cuminaivla annuala a lezza dumonda. Lur cuminanza da lavur unescha dapi onns las baselgias protestantas da Baden e la Pfalz renana en Germania e l’Alsazia en Frantscha. L’emprima ha organisà la scuntrada da quest onn en sia academia da Bad Herrenalb en il Guaud nair, be sur Karlsruhe, la veglia chapitala da Baden. 

In pajais creschì istoricamain 
Nus essan disads da vesair il pajais federativ da Baden-Württemberg sco ina unitad. I fa perquai smirvegliar ch’i dat dapi 1821 ina Baselgia evangelica da Baden sper quella da Württemberg. Domaduas èn naschidas suenter il congress da Vienna 1815 che ha francà l’existenza da lur dus stadis sco fritgs dal domini franzos en Germania. Il Baden ha lura sa sviluppà ad in dals pajais ils pli moderns da Germania, renovond l’Universitad da Heidelberg, fundond ina Scola politecnica a Karlsruhe (1825) e bajegiond 1843 ina viafier tranter lezzas citads. Il Baden dumbrava 1890 1 657 867 olmas cun 597 518 «da predi» (36%). La naschientscha da Baden-Württemberg ils 25 d’avrigl 1952, avant tschuncanta onns, n’ha betg fatg svanir l’atgnadad tradiziunala da Baden, orientà encunter saira, sper in Württemberg cun ferma tempra pietistica. Quest mars a Bad Herrenalb han ins pia referì e discutà tenor la devisa: «Crair en l’Europa, crair entaifer l’Europa». Ins ha resguardà be ils pajais da l’Uniun europeica (UE); perquai mancava il cristianissem oriental, relevant en in sulet pajais da l’UE, la Grezia. Donn ch’ins n’ha betg fatg endament ils gidieus, damai ch’i dat var in milliun en tut l’UE, cunzunt en Frantscha. Ma gia nossas duas confessiuns grondas e l’islam devan blera materia a referats e discussiuns. 

Per convivenza e dialog
L’emprim referent, Rolf Schieber (Universitad da Landau/Pfalz renana), ha sa dumandà: «Quanta religiun dovra l’Europa? Quanta religiun cumporta l’Europa?» El ha cità il sociolog Émile Durkheim (1858–1917) che definiva l’individualissem sco il coc spiertal da l’Europa. Il referent ha lura crititgà il model franzos e tirc che vul far svanir la religiun da la vita publica; dentant ha’l manegià che lezza secularisaziun radicala haja gia depassà ses punct culminant. Er il program 1995 da la Partida socialdemocrata da Germania cuntegneva la tesa: «La religiun è chaussa privata»; sin quai è cumparì in cudesch da plis socialdemocrats tudestgs prominents che pretendevan gist il cuntrari. Schieber recumonda in model da convivenza toleranta da pliras confessiuns e religiuns prontas da dialogar. En lez senn gieva la meditaziun spirituala da l’emprima damaun da la dieta, nua che preditgant Jan Badewien ha cità e commentà quests pleds da cumià da Jesus tar sia davosa tschaina: «Jau as dun il cumandament nov d’as charezzar in l’auter» (Gion 13, 34).

Las baselgias n’èn betg prontas
Ils dus referents suandants han examinà las duas confessiuns principalas da l’occident, sa dumandond sch’ellas sajan ablas da viver en l’Europa da damaun. Il represchentant da las baselgias naschidas da la refurmaziun, André Birmelé, decan da la Facultad da teologia protestanta a Strassburg, ha punctuà ch’ellas hajan fatg progress decisivs areguard lur renconuschientscha vicendaivla, ma na sappian (anc) betg dar ina perditga cuminaivla da lur cardientscha davart las dumondas essenzialas da noss temp. Pli radical è stà lur il referent catolic, il teolog e schurnalist Michael Albus, da la revista «Ost-West. Europäische Perspektiven» (Magonza), edida da l’Acziun da solidaritad dals catolics tudestgs per ils umans en l’Europa mesauna e da l’ost, ensemen cun il Comité central dals catolics tudestgs. Albus ha lavurà onns ed onns per uffants abandunads a Bogotá (Columbia); quai l’ha mussà da relativar noss problems da pajais ritgs. El manegia che la Baselgia catolica sa fatschentia memia bler cun sasezza per pudair surviver cun sias structuras centralisadas en l’Europa da damaun. El ha fatg endament la sminuziun da battens, ensinadas e clamadas sacerdotalas, sco era las sortidas adina pli numerusas da la baselgia. Tenor el duain ins sa basar sin ils fundaments cristians dal predi sin il culm (Matteus 5–7) e las trais vertids cardientscha, speranza e charezza (1 Cor. 13, 13) per s’occupar cun ils gronds problems d’oz. Sco exempels ha’l fatg endament l’immigraziun, la pussanza politica memia gronda dals vegls e la repartiziun malgista dals daners, numnadamain l’accumulaziun da ritgezzas immobigliaras (el viva datiers da Francfurt!) e las pajas memia bassas da las tgirunzas. El ha cità cardinal Franz König, pli baud archuvestg da Vienna: «Il materialissem dal stadis communists ha donnegià la cardientscha gist sco quel da l’occident», quest è pia uschè privlus sco tschel. Il referent admira umans che deditgeschan bler temp, sco sia atgna dunna, ad accumpagnar muribunds enfin a la mort. L’appel fervent d’Albus ad ina cardientscha vivida ha fatg ina ferma impressiun al public. 

Islam, sabientscha e democrazia
In segund punct culminant da la dieta è stà il referat da Bekir Alboga, l’imam da Mannheim (sper Heidelberg), davart «l’islam europeic tranter assimilaziun e fundamentalissem». Sco elements liants da l’islam definescha’l «ils tschintg pilasters», numnadamain il credo («I na dat nagin auter dieu che Dieu, e Mohamed è il mess da Dieu»), l’uraziun, l’almosna, il pelegrinadi ed il gigin, plinavant ductrinas francadas en il cudesch sontg, sco ils anghels e la vita perpetna, paradis u enfiern, suenter il giuvenessendi. Tschels cumonds e scumonds dal Coran enclegia il referent sco prescripziuns che dependan da las circumstanzas, tant pli ch’i palentian che Dieu midia savens parairi; el n’ha perquai betg regalà be il cudesch sontg, mabain era la sabientscha basegnaivla per l’interpretar. Alboga citescha Ibn Ruschd (1126–1198), filosof da l’Andalusia  raba, numnà «Averroes» da quels che han translatà sias ovras en latin; questas han influenzà Dante Alighieri (1265–1321) ed auters auturs da l’occident medieval tardiv: «Cura ch’in conflict sa palenta tranter il senn apparent dal Coran e la filosofia, tschessa adina il text revelà a favur d’ina interpretaziun spiertala»1) en il «Tractat decisiv» d’Ibn Ruschd. Perquai manegia Alboga che l’islam saja cumpatibel cun la democrazia. Ils milliuns musulmans che vivan en Frantscha, Germania e Gronda Bretagna conferman ils pleds profetics da Max Frisch (1911–1991) en ils onns sessanta: «Nus avain clamà forzas da lavur; vegnids èn dentant umans». In’orientalista tircologa concluda uschia ina lavur critica davart ils passa 3 milliuns musulmans en Germania: «Gist la confruntaziun cun l’islam pussibilitescha als cristians da sa volver tar sasezs e reflectar puspè davart lur atgnas valurs (…) ch’ins duai definir, precis sco las normas eticas dals musulmans areguard ils dretgs umans (…). L’islam numna ideals e stgaffescha visiuns che fascineschan. Il cristianissem perencunter va a val, malgrà ses ritg potenzial etic e sia forza interna. Ma sch’el na vul murir plaun, po’l e sto’l turnar tar sia essenza. La sentupada da lezzas duas religiuns mundialas duess las stimular da rivalisar per il bain, ma per quai basegni stentas considerablas d’omaduas varts. Perfin cun la toleranza la pli generusa pon ins s’encleger in l’auter be exprimind e discutond vardads era malcumadaivlas»2). 

Ina politicra cun ideas cleras
Il davos punct culminant da la dieta è vegnì da Catherine Trautmann, pli baud presidenta communala da Strassburg e ministra franzosa da la cultura. Ella ha fatg impressiun cun sia avertadad, ma era cun las basas ideologicas da sia persvasiun che la differenziavan cleramain dal pensar e sentir pragmatic dals referents masculins. Trautmann recumonda gist il model franzos da secularisaziun radicala crititgà da Schieber, ma cun ina nianza da pais. Ella accepta numnadamain il statut spezial da las confessiuns en l’Alsazia; quest deriva dal fatg che la lescha da 1905 davart la separaziun tranter stadi e baselgias pertutga la Frantscha aifer ses cunfins da lezza giada, pia senza quella regiun. La referenta ha schizunt crititgà l’opposiziun da sia regenza e sia Partida socialista a la menziun da la religiun en las 
versiuns englaisa e franzosa da la Charta da dretgs umans fundamentals proclamada a Nizza ils 7 da december 2000. Trautmann: «Senza las valurs cristianas da perdun e reconciliaziun n’avess ins tuttina betg pudì bajegiar in’Uniun europeica fundada sin l’amicizia tranter Frantscha e Germania». L’adesiun ferventa da la referenta a l’ideal da secularisaziun deriva da sia disfidanza profunda envers tenutas arrogantas che persunalitads catolicas palaisian adina puspè; ella punctuescha sia attaschadadad a l’ierta refurmada sco promotura da la responsabladad individuala e spetgass da la Baselgia catolica ch’ella sa mussia pli simpla ed accessibla. Trautmann: «Las baselgias m’han trumpada. Sch’ellas èn memia flaivlas, vegnan autras forzas religiusas ad emplenir il vid laschà dal cristianissem». Areguard l’islam vesa la referenta la Tirchia sco la sfida decisiva, davaira ina dumonda fitg greva, actuala gia ussa pervi da Cipra che vul era vegnir commembra. L’UE duai avair quità da na metter la Tirchia en desperaziun e da la rentar vi da l’Europa per ch’ella na glischnia encunter l’Orient. Gea, cun l’islam e ses problems ston ins sa fatschentar anc ditg.

1) Maurice-Ruben Hayoun ed Alain de Libera, Averroès et l’averroïsme. Paris (Presses Universitaires de France, ISBN 2 13 044203 X) 1991, p. 4.
2) Ursula Spuler-Stegemann, Muslime in Deutschland. Terza ediziun. Friburg/Breisgau (Herder, ISBN 3-451-05245-8) 2002, pp. 354-356.